Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

•taxminan 95,4 % qismi 𝜇 ± 2𝜎 oralig‘ida bo‘ladi; •deyarli 99,7 % kuzatuvlar 𝜇 ± 3𝜎 oralig‘iga to‘g‘ri keladi. Bu xususiyat statistik tahlilda ma’lumotlarning qanchalik tarqalganligini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Normal taqsimot ko‘plab fan sohalarida, jumladan iqtisodiyot, ekonometrika, biologiya, fizika va sotsiologiyada keng qo‘llaniladi. Masalan, iqtisodiyotda daromadlarning taqsimlanishini o‘rganishda, ishlab chiqarish jarayonidagi xatoliklarni baholashda yoki statistik prognozlashda normal taqsimotdan foydalaniladi. Ekonometrik modellarni qurishda ham ko‘pincha tasodifiy xatoliklar normal taqsimotga ega deb qabul qilinadi. Shunday qilib, normal taqsimot nazariy va amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lib, statistik tahlil va ilmiy tadqiqotlarda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, normal taqsimot ehtimollar nazariyasi va matematik statistikaning eng muhim va keng qo‘llaniladigan taqsimotlaridan biri hisoblanadi. Ushbu taqsimot ko‘plab tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning statistik qonuniyatlarini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Normal taqsimotning asosiy xususiyati uning simmetrikligi, ya’ni tasodifiy miqdorlarning o‘rtacha qiymat atrofida to‘planishi bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, normal taqsimotda o‘rtacha qiymat, mediana va moda o‘zaro teng bo‘lishi ham uning muhim jihatlaridan biridir. Shuningdek, normal taqsimotning “uch sigma qoidasi” tasodifiy miqdorlarning qanchalik darajada tarqalganligini aniqlash imkonini beradi. Bu esa statistik tahlil, iqtisodiy prognozlash va ilmiy tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega. Normal taqsimot ko‘plab statistik metodlarning nazariy asosini tashkil etadi va iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda keng qo‘llaniladi. Tavsiyalar: 1. Statistik va ekonometrik tadqiqotlar olib borishda ma’lumotlarning taqsimot turini aniqlashga alohida e’tibor qaratish lozim. 2. Normal taqsimotdan foydalanishda o‘rtacha qiymat va standart og‘ish ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri hisoblash muhim hisoblanadi. 3. Iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilishda normal taqsimot modelidan foydalanish natijalarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi. 4. Talabalar va tadqiqotchilar uchun statistik dasturlar yordamida normal taqsimotni tahlil qilish va grafik ko‘rinishda o‘rganish tavsiya etiladi. 5. Ilmiy tadqiqotlarda normal taqsimot xususiyatlarini chuqur o‘rganish statistik modellarni yanada samarali qo‘llash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Gujarati D.N. Basic Econometrics. – New York: McGraw-Hill, 2004. 2. Wooldridge J.M. Introductory Econometrics: A Modern Approach. – Boston: Cengage Learning, 2016. 3. Greene W.H. Econometric Analysis. – New York: Pearson Education, 2018. 4. Montgomery D.C., Runger G.C. Applied Statistics and Probability for Engineers. – New York: Wiley, 2014. 799

5. Ross S.M. Introduction to Probability and Statistics for Engineers and Scientists. – Academic Press, 2014. 6. Shodmonov Sh., G‘afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2010. 7. Abdullayev Yo. Statistika nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 8. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari – www.stat.uz RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA IQTISODIYOTNI BARQAROR TARAQQIY ETTIRISH MASALALARI Yangiboyev Berdiyar Yangiboyevich, QarIPU professori, iqtisodiyot fanlari doktori, e-mail: yangiboyevberdiyar@mail.ru Xolmirzayev Toir Ro‘zimurodovich, QarIPU o‘qituvchisi xolmirzayevtoir72@gmail.com telefon raqam 97-229-19-83 Annotatsiya. maqolada raqamli texnologiyalarni milliy iqtisodiyotga keng joriy qilishning zarurligi, dunyodagi barcha mamlakatlarning, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasining ham raqamli iqtisodiyotga o‘tishi bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar, ularning yechimini ko‘rsatib berishga harakat qilindi va bayon qilingan fikr-mulohazalar yuzasidan xulosalar berildi. Kalit so‘zlar: milliy iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot, mobil tarmoq aloqalari, internet, elektron hukumat. Аннотация. В статье рассмотрена необходимость широкого внедрения цифровых технологий в национальную экономику, вопросы, связанные с переходом всех стран мира, включая Республику Узбекистан, к цифровой экономике, предпринята попытка показать пути их решения, а также на основе изложенных мнений и рассуждений сделаны соответствующие выводы. Ключевые слова: национальная экономика, цифровые технологии, цифровая экономика, мобильная связь, интернет, электронное правительство. Abstract. The article examines the necessity of widely introducing digital technologies into the national economy, as well as issues related to the transition of all countries of the world, including the Republic of Uzbekistan, to a digital economy. An attempt is made to identify possible solutions to these issues, and conclusions are drawn based on the opinions and considerations presented. Keywords: national economy, digital technologies, digital economy, mobile communications, internet, e-government. Kirish. Kelajakda iqtisodiyotni barqaror taraqqiy ettirish har bir davlatning amalga oshirishi shart bo‘lgan asosiy vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Bu vazifalarning yechimi ko‘p jihatdan milliy iqtisodiyotga raqamli texnologiyalarni keng tadbiq qilishga bog‘liq. “Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida zamonaviy texnologiyalarni keng tadbiq qilish hamda ilm-fan sohalarini rivojlantirish maqsadida 2030-yilgacha mamlakatimizni rivojlantirishni nazarda tutadigan loyihalar hayotga tadbiq etilmoqda” 123 123 .Mirziyoyev Sh.M. (2024) Hozirgi zamon va Yangi “O‘zbekiston”.-Toshkent: “O‘zbekiston”, 83-bet. 800

Mamlakatimizda raqamli texnologiyalarni insoniyat faoliyatining barcha jabhalariga keng joriy qilishga e’tibor kuchaymoqda. Bunday sa’y-harakatlar samarasi o‘laroq yurtimizning raqamli texnologiyalar olamiga kirib borishi hamda uning natijalaridan mamlakat ravnaqi yo‘lida foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Zero, bugungi taraqqiyotimizni va albatta, xalqimiz hayotining serqirra jihatlarini raqamli texnologiyalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Yangi raqamli texnologiyalar tizimini yaratish va undan foydalanish - bu hozirgi globallashuv sharoitlarida mavjud imkoniyatlardan to‘la foydalanish manbasidir. Bunday holda barcha ishtirokchilar raqamli texnologiyalarning natijalaridan raqobatbardoshlikni ta’minlash uchun kerakli shart-sharoitlar yaratish va muvaffaqiyatga erishish yo‘lida unumli foydalanishlari shart bo‘ladi, chunki, hozirgi globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyot tarmoqlari va sohalarining barcha jabhalarida raqamli iqtisodiyot yutuqlarini jadal sur’atlar bilan joriy etish mamlakatimiz uchun eng ustuvor masala bo‘lib qolaveradi. Shu boisdan ham mamlakatimiz raqamli texnologiyalar natijalaridan tobora unumli foydalanish yo‘lini tanladi. Bu tanlangan yo‘lning milliy iqtisodiyot taraqqiyoti uchun yangidan-yangi imkoniyatlar va yo‘nalishlar eshigini ochib berishi ham turgan gap. Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlab o‘tganlaridek, «Albatta, raqamli iqtisodiyotni shakllantirish kerakli infratuzilma, ko‘p mablag‘ va mexnat resurslarini talab etishini juda yaxshi bilamiz. Biroq qanchalik qiyin bo‘lmasin, bu ishga bugun kirishmasak, qachon kirishamiz? Ertaga juda kech bo‘ladi. Shu bois, raqamli iqtisodiyotga faol o‘tish - kelgusi besh yildagi eng ustuvor vazifalarimizdan biri bo‘ladi» 124 Keyingi yillarda ta’lim, davlat xizmatlari, davlat boshqaruvi tizimi, savdo va xizmat ko‘rsatishning raqamli texnologiyalar bilan bog‘liqligi yanada yaqqol namoyon bo‘ldi, yillar davomida masofadan ko‘rsatilmagan xizmatlar sanoqli kunlar ichida onlayn shaklida amalga oshirildi. Bu esa ko‘tarilgan mavzuning o‘ta dolzarbligidan dalolat beradi. Asosiy qism. Mamlakatimiz katta tabiiy boyliklarga ega, ulardan unumli va samarali foydalanish iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qilishi, shubhasiz, lekin hozirgi globallashuv davriga kelib dunyo mamlakatlarining rivojlanishi faqat ularning tabiiy boyliklari yoki geografik joylashgan o‘rniga bog‘liq bo‘lmay qoldi. Bu esa, innovatsion g‘oyalar, texnologiyalar va ishlanmalarni joriy etish bo‘yicha davlat organlari va tadbirkorlik sub’ektlarining uzviy hamkorligini ta’minlash, zamonaviy bilimlarni chuqur egallagan, intellektual salohiyatli kadrlarni yetishtirish masalalariga alohida e’tibor qaratishni zaruriat qilib qo‘ymoqda. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo umumiy boyligining 66 foizi inson kapitaliga, ya’ni asosan shaxsning ilm darajasiga to‘g‘ri kelmoqda. Shuning uchun ham davlatimiz rahbari «Eng katta boylik - bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros- 124 2. // htth: //o‘z/ politics/»O‘zbekiston”, -respublikasi – president –shovkat –mirziyoev -oliy-25-01-2020. 801

bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik - bu bilimsizlikdir», degan fikrni alohida keltirib o‘tdi. 125 Raqamli texnologiyalarning ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlarini va milliy iqtisodiyotning barcha tarmoq va sohalariga keng joriy qilish natijasida sodir bo‘layotgan innovatsion o‘zgarishlarning mohiyatini ochib berish hozirgi kunning eng dolzarb masalasiga aylanib ulgurdi. Ushbu innovatsion o‘zgarishlarning mohiyatini ko‘rsatish va ahamiyatini foydalanuvchilarga yetkazib berish borasida yechimini kutayotgan bir qator vazifalar turibdi. Birinchi navbatda bu masalaning eng muhim ijtimoiy-iqtisodiy-ekologik ahamiyatini inobatga olgan holda, raqamlashtirishning asosiy yo‘nalishlari va muammolariga oid tushunchalarni teran anglab yetish uchun jahon hamjamiyati bilan ko‘p tomonlama hamkorlikni yanada rivojlantirishni taqozo qilsa, boshqa tomondan bu boradagi ishlarni zamon talablaridan kelib chiqqan holda amalga oshirish lozim bo‘ladi. Dunyoning raqamli texnologiyalar barqaror rivojlanayotgan bir qator davlatlaridan ekspertlar guruhlari tomonidan rivojlanishning innovatsion modullaridan, jumladan iqtisodiyotni raqamli texnologiyalar negizida rivojlantirish yuzasidan o‘ta samarali va dolzarb tavsiyalar berib kelinmoqda. Ulardan unumli foydalanish natijasida insonlar va xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning manfaatdorligi yanada oshmoqda. Darhaqiqat, raqamli texnologiyalar butun insoniyatning umumiy manfaatlari uchun xizmat qilishi va keng miqiyosda qamrab olinishi, yangi bilim va ko‘nikmalarni, ijtimoiy himoya qilishning tubdan yangi yo‘llarini, mehnat va dam olish o‘rtasidagi sifat jihatidan yangi munosabatlarni keltirib chiqarishi, har bir mamlakat milliy iqtisodiyotini optimal darajada rivojlantirish va shu orqali xalqning moddiy farovonligini yaxshilashga xizmat qilishi kerak, jumladan, “sun’iy intellekt”dan foydalanish muqarrar ravishda mehnat bozorida sezilarli pozitiv o‘zgarishlar (ba’zi tarmoqlarda ish joylarining qisqarishiga sabab bo‘lsada), jamiyat miqiyosida katta imkoniyatlarning paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Mamlakatimizda ham raqamli texnologiyalarni barcha tarmoqlar va sohalarda, eng avvalo, biznes, davlat boshqaruvi, ta’lim, ijtimoiy soha, sanoat, qishloq xo‘jaligi, kommunal xizmat ko‘rsatish keng joriy etish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2020- yilning 28- aprelida “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora - tadbirlari to‘g‘risida” qabul qilgan Qarori fikrimizning yaqqol dalilidir. 126 Qarorda 2025- yilga borib, yangi loyihalarning moliyaviy manbalari ham aniq ko‘rsatilgan. Unga ko‘ra elektron hukumat doirasida 1,3 trillion so‘mlik 104 ta loyiha, iqtisodiyotning real sektorida 5,3 trillion so‘mlik 87 ta loyiha, 125 3.Mirziyoyev Sh.M. (2022) Yangi «O‘zbekiston” taraqqiyot strategiyasi.- Toshkent: “O‘zbekiston” 22-bet. Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2020-yilning 28- aprelida “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora - tadbirlari to‘g‘risida” qarori. 126 4.O‘zbekiston 802

telekommunikatsiyalar borasida 15,1 trillion so‘mlik 35 ta, agrar sohada 24 ta, IT parklar bo‘yicha 18 ta loyihalar amalga oshirilishi belgilangan. 127 Raqamli texnologiyalarni joriy qilish katta moliyaviy resurslarni talab qilishi ham, tabiiy hol albatta. Ayrim manbalarda iqtisodiy rivojlantirishda dunyoda yetakchilik qilib kelayotgan davlatlardan biri hisoblanmish Buyuk Britaniyada raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahso‘lotdagi ulushi 12 foizni tashkil qilgani holda, mamlaktimizda bu ko‘rsatkich 2019 yilda 2 foizni tashkil qilgan xolos. 2023-yilga kelib, bu ko‘rsatkichni 3 martaga oshirish kuzda tutilgan. Yechimini kutayotgan masalalar onlayn va boshqa to‘lov turlarini amalga oshirishda ham mavjud. 2017-yilda mamlakatimizda 34 foiz hisob egalari raqamli (terminal orqali) to‘lovlarni amalga oshirganlar, bu ko‘rsatkich Buyuk Britaniyada 96 foizni tashkil qilmoqda ekan. 128 Eng asosiysi, mamlakatimizda terminal orqali to‘lovlar miqdorini oshirib borishga keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Undan faqat oqilona foydalanish kerak bo‘ladi. Raqamli texnologiyalar sohasiga investitsiyalarning kam kiritilishi natijasida tayanch aloqa stansiyalarning zichligi past holda ekanligi internet, mobil xizmatlarining yaxshi ishlamasligini keltirib chiqaradi, natijada raqamli iqtisodiy o‘sish sur’atlari kamayadi, raqamli uzilishlarni kelib chiqadi. Raqamli texnologiyalarga asoslangan yangi real iqtisodiyot, uning doirasida jamiyat, biznes va davlat uchun yangi raqamli ko‘nikmalar va imkoniyatlarning qaror topishi, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning zamonaviy mexanizmlar bilan o‘zaro bog‘liqligi yuzasidan quyidagi xulosalarni qilish mumkin: -bugun jadallik bilan kechayotgan raqamlashuv jarayoni tubdan yangi iqtisodiyotni, ya’ni raqamlashtirilgan iqtisodiyotni vujudga keltirdi; -raqamli texnologiyalar - iqtisodiy taraqqiyotning asosiy manbai hisoblanib, raqobat, sarmoya va innovatsiyalarni rag‘batlantiradi; -O‘zbekistonning raqamli texnologiyalarni milliy iqtisodiyot tarmoqlariga keng joriy qilishni yanada faollashtirish bo‘yicha chora-tadbirlari bir qator yangi samarali yo‘nalishlarning yaratilishiga olib keladi; -raqamli iqtisodiyotga o‘tish dunyoning barcha mamlakatlari uchun birinchi darajali vazifa bo‘lib turgan bir paytda O‘zbekiston milliy iqtisodiyotining barcha sohalarini raqamlashtirish jahon hamjamiyatiga integratsiyalashuv, dunyo bozorida o‘z o‘rniga ega bo‘lish, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, samaradorlikka erishish va fuqarolarimizga yetarli qo‘layliklar yaratishning asosiy shartidir; -raqamli iqtisodiyotga o‘tish natijasida katta hajmdagi ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va iste’molchilarga yetkazish imkoniyatlari paydo bo‘ladi, bu esa, o‘z avbatida, to‘plangan axborotlar asosida ijtimoiy - iqtisodiy Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2020-yilning 28- aprelida “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora - tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 128 Yangi O‘zbekiston” gazetasi, 2020 yil, 28 yanvar, 2-soni. 127 5.O‘zbekiston 803

rivojlantirish parametrlarini bashoratlashga va tegishli qarorlar qabul qilishga katta imkoniyatlar yaratadi; -raqamli texnologiyalar asta - sekinlik bilan inson mehnatining o‘rnini egallab borishi bilan bir qatorda pirovard natijalarning ijobiy tomonlarga siljib borishini ta’minlaydi, bu esa raqamli texnologiyalarning namoyon bo‘layotganligini anglatadi; -milliy iqtisodiyot tarmoqlarida va sohalarida tubdan yangi o‘zgarishlarning ro‘y berishi, insonlar mehnatining yengillashtirilishi, ishlab chiqarish samaradorligining keskin oshib borishi zamonaviy raqamli texnologiyalarning pirovard natijasini anglatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.M. (2024) Hozirgi zamon va Yangi “O‘zbekiston”.-Toshkent: “O‘zbekiston”, 83-bet. 2. // htth: //o‘z/ politics/»O‘zbekiston”, -respublikasi – president –shovkat –Mirziyoyev oliy-25-01-2020. 3.Mirziyoyev Sh.M. (2022) Yangi «O‘zbekiston” taraqqiyot strategiyasi.- Toshkent: “O‘zbekiston” 22-bet. 4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2020-yilning 28- aprelida “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora - tadbirlari to‘g‘risida” qarori. 5.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2020-yilning 28- aprelida “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora - tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 6.“Yangi O‘zbekiston” gazetasi, 2020 yil, 28 yanvar, 2-soni. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING YALPI ICHKI MAHSULOTI, IQTISODIY TARKIBI VA DAVLAT QARZLARI: ZAMONAVIY HOLAT VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI Normuhammadov Oyatilloh, O‘zXISA “Islom iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar” ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabasi oyatillohnormuhammadov888@gmail.com Ilmiy rahbar: Qo‘ysinova Fazilat Oripovna, O‘zXISA “Islom iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar” kafedrasi dotsenti, Siyosiy fanlar doktori (PhD) Annotatsiya. O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti (YIM) mamlakat iqtisodiy rivojlanish darajasini aks ettiruvchi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichdir. Maqolada 2024–2025- yillar rasmiy ma’lumotlari asosida YIMning o‘sishi, iqtisodiy tarkibining diversifikatsiyalashuvi hamda ichki va tashqi qarzlar dinamikasi tahlil qilinadi. Tahlil rasmiy statistika va prognozlarga asoslanib, O‘zbekistonning 2030-yilga borib o‘rta daromadli davlat maqomini mustahkamlash yo‘lidagi imkoniyatlari yoritiladi. Abstract. Uzbekistan's Gross Domestic Product (GDP) is a key macroeconomic indicator reflecting the country's level of economic development. The article analyzes GDP growth, diversification of the economic structure, and the dynamics of internal and external debts based on official data for 2024–2025. The analysis draws on official statistics and projections to highlight Uzbekistan's opportunities to strengthen its position among middle-income countries by 2030. 804

Аннотация. Валовый внутренний продукт (ВВП) Узбекистана является основным макроэкономическим показателем, отражающим уровень экономического развития страны. В статье на основе официальных данных за 2024–2025 годы анализируется рост ВВП, диверсификация структуры экономики, а также динамика внутренних и внешних долгов. Анализ опирается на официальную статистику и прогнозы, освещая возможности Узбекистана по укреплению своего положения в ряду стран со средним уровнем дохода к 2030 году. Kalit so‘zlar: Yalpi ichki mahsulot (YIM), iqtisodiy diversifikatsiya, tashqi qarz, ichki qarz, moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy o‘sish prognozlari. O‘zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti (YIM) mamlakat iqtisodiy rivojlanish darajasini aks ettiruvchi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston YIM hajmi aholi jon boshiga to‘g‘ri kelish ko‘rsatkichlari sezilarli darajada oshdi. Xizmatlar sohasi, xususan transport, savdo, moliya va logistika yo‘nalishlari YIM tarkibida tobora katta ulushni egallab bormoqda. Ichki va tashqi qarzlarning ko‘payib borishi esa rivojlanayotgan mamlakat uchun normal holat bo‘lib, tezroq taraqqiy etishiga xizmat qiladi. “2024- yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi YAIMi hajmi joriy narxlarda 1 kvadrillion 454 trilllion so‘m yoki 115 milliard dollarni tashkil etdi va 2023- yil bilan taqqoslaganda 6,5 % ga o‘sdi. YAIM deflyator indeksi 2023yildagi narxlarga nisbatan 113,3 % ni tashkil etdi”.[1, B. 2] Sodda qilib aytganda, YAIMdagi o‘sishning bir qismi real ishlab chiqarishdan, bir qismi esa narxlar oshganidan kelib chiqqan. Iqtisodiy tarkibni tahlil qiladigan bo‘lsak, sanoat sohasida energetika, tog‘kon, metallurgiya va qayta ishlash tarmoqlari yetakchi hisoblanadi. “Oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish, sohaga investitsiya mablagʻlarini jalb qilish va eksport faoliyatini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmi 6,1 milliard AQSH dollaridan va ularning yillik eksporti hajmi 510 million AQSH dollaridan oshdi”[2]. Shu bilan birga, transport-logistika, savdo, moliya va turizm kabi xizmatlar sohasi iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biriga aylanib bormoqda. Bu holat iqtisodiyotning bir yoqlama emas, balki nisbatan diversifikatsiyalashayotganidan dalolat beradi. Endi davlat qarzi mavzusiga to‘xtalsak. Davlat qarzi ikki xil ko‘rinishda boʻladi: tashqi qarz va ichki (korporativ) qarz. “2025-yil 1-oktabr holatiga xorijdan jalb qilingan davlat qarzi 37,4 mlrd AQSh dollarini tashkil etdi. Xo‘jalik subyektlari va banklar tomonidan norezidentlardan jalb qilingan korporativ kredit va qarzlar qoldig‘i 38 mlrd AQSh dollariga teng bo‘ldi. Shu o‘rinda, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVJ) hamda xalqaro reyting agentliklari bayonotlarida O‘zbekistonning tashqi qarz yuki o‘rtacha darajada ekanligi (asosan imtiyozli shartlarda olingani) e’tirof etilgan”.[3, B. 5] Jamiyatda davlat qarzi masalasi ko‘pincha salbiy kontekstda muhokama qilinadi. Ayrim qarashlarga ko‘ra, davlat faqat iqtisodiy jihatdan zaiflashgandagina qarz oladi degan tasavvur mavjud. Biroq iqtisodiy nazariya va xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatadiki, davlat qarzi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun normal va 805

zarur moliyaviy instrument hisoblanadi. Shunda ko‘pchilikda savol tug‘iladi: O‘zbekistonning moliyaviy barqarorligini nima ta’minlab turadi? Mamlakatning moliyaviy barqarorligi faqat qarz hajmiga emas, balki qarzning YIMga nisbati, qarz mablag‘larining samarali ishlatilishi, ichki moliya tizimi va iqtisodiy o‘sish kabi omillarga bog‘liq. 2025-yil boshida O‘zbekistonning davlat qarzi 42,43 mlrd AQSh dollariga yetgan bo‘lsa-da, Yalpi ichki mahsulotga (YIM) nisbati 35 % dan 33,5 % ga tushgan. Bu holat, asosan, iqtisodiyotning o‘sishi natijasida yuzaga kelgan, ya’ni YIM qarzdan tezroq o‘sgan. “Markaziy bank hisobotiga ko‘ra, uchinchi chorak yakuniga kelib O‘zbekistonning jami tashqi qarzi 75,4 mlrd dollarni tashkil etdi”[4]. Shu bilan birga, O‘zbekiston moliya vaziri bu qarzni “mo‘tadil daraja” deb baholaydi, chunki qarz mablag‘lari iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishga yo‘naltirilmoqda. Shavkat Mirziyoyev 2026-yilda iqtisodiyot 6,6 foiz o‘sishi, YAIM 167 mlrd dollarga yetishi kutilayotganini ma’lum qildi. Kelgusi 5 yilda esa iqtisodiyot hajmini 240 mlrd dollardan oshirish uchun imkoniyat borligi aytildi. “Bu aniq va puxta hisob-kitoblarga asoslangan prognoz” [5], deya prezident xalqqa bo‘lgan murojatnomasida ta’kidladi. Agar tashqi qarzlar aynan shu strategik yo‘nalishlarga samarali tarzda sarflansa, 2030-yilga borib O‘zbekiston o‘rta daromadli davlatlar qatoridan mustahkam o‘rin egallashi mumkin. Shaxsiy fikrimcha, O‘zbekiston rivojlanayotgan davlat sifatida hozirgi bosqichda qarz olishdan cho‘chimasligi kerak. Asosiy masala qarz olishning o‘zi emas, balki uning qanday maqsadlarda ishlatilishidadir. Agar qarz iqtisodiyotni modernizatsiya qiladigan, ishlab chiqarishni kengaytiradigan va yangi ish o‘rinlari yaratadigan loyihalarga yo‘naltirilsa, u kelajakda o‘zini to‘liq oqlaydi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonning YIM o‘sishi, iqtisodiy tarkibining diversifikatsiyalashuvi va davlat qarzlarining oqilona boshqarilishi mamlakatning barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Tashqi va ichki qarzlar to‘g‘ri siyosat yuritilgan taqdirda, iqtisodiy xavf emas, balki taraqqiyot vositasiga aylanishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Statistika agentligi. (2024). 2024 yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsuloti (dastlabki ma'lumotlar) [Press-reliz]. https://stat.uz/img/01_-vvp_press-reliz2024_uzb_p61471.pdf 2. Lex.uz. “oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida O;zbekiston Respublikasi prezidentining farmoni”. [Internet manba]. Mavjud: https://lex.uz/docs/-6802687 3. O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2025). O'zbekiston to'lov balansi, xalqaro investitsiyaviy mavqei va tashqi qarzi: Choraklik hisobot. 2025 yil 9 oyi. https://cbu.uz/upload/medialibrary/fef/oke37rbbh2bi0ese7e1m1t74w2j95jxf/uz_kiril_BOP_IIP_E D_2025Q3.pdf 806

4. Zamin.uz. “Oʻzbekistonning tashqi qarzi 75,4 mlrd dollarga yetdi”. [Internet manba]. Mavjud: https://zamin.uz/uz/ozbekiston/180864-ozbekistonning-tashqi-qarzi-754-mlrd-dollargayetdi.html 5. Mirziyoyev Sh.M. Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnoma, 2024-yil 26dekabr. RAQAMLI DAVRDA SAMARALI BOSHQARUV: ZAMONAVIY MENEJER KOMPETENSIYALARI Bo‘riyev Behruzbek Bahodir o‘g‘li, Mirzo Ulug‘bek nomidagi o‘zMU Iqtisodiyot fakulteti IU-23 guruhi 3-bosqich talabasi boriyevbehruzbek1@gmail.com Sharipova Ro'zigul Abdulxay qizi, Mirzo Ulug‘bek nomidagi o‘zMU Iqtisodiyot fakulteti IU-23 guruhi 3-bosqich talabasi r8804858@gmail.com Hoshimov Fazliddin Zuxurovich, Mirzo Ulug‘bek nomidagi o‘zMU Iqtisod fanlari professori Annotatsiya. Maqolada raqamli davr sharoitida samarali boshqaruvni ta’minlashda zamonaviy menejer kompetensiyalarining ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va innovatsion boshqaruv yondashuvlarining menejerlar faoliyatidagi roli, shuningdek, strategik fikrlash, raqamli savodxonlik hamda o‘zgarishlarni boshqarish ko‘nikmalarining tashkilot samaradorligiga ta’siri o‘rganilgan. Natijalar asosida raqamli transformatsiya jarayonida menejerlarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, raqamli boshqaruv madaniyatini shakllantirish hamda zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Shuningdek, maqolada xalqaro tajriba tahlil qilinib, uni milliy boshqaruv tizimiga moslashtirish yo‘llari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: raqamli boshqaruv, raqamli transformatsiya, menejer kompetensiyalari, strategik fikrlash, raqamli savodxonlik, sun’iy intellekt, innovatsion boshqaruv, tashkilot samaradorligi. Аннотация. В статье проведён научный анализ значения компетенций современных менеджеров в обеспечении эффективного управления в условиях цифровой эпохи. В исследовании рассмотрена роль цифровых технологий, искусственного интеллекта и инновационных управленческих подходов в деятельности менеджеров, а также изучено влияние стратегического мышления, цифровой грамотности и навыков управления изменениями на эффективность организаций. На основе полученных результатов разработаны практические рекомендации по развитию профессиональных компетенций менеджеров, формированию культуры цифрового управления и эффективному использованию современных технологий в условиях цифровой трансформации. Кроме того, в статье проанализирован международный опыт и предложены пути его адаптации к национальной системе управления. Ключевые слова: цифровая управление, цифровая трансформация, компетенции менеджеров, стратегическое мышление, цифровая грамотность, искусственный интеллект, инновационное управление, эффективность организации. Abstract. The article provides a scientific analysis of the importance of modern managerial competencies in ensuring effective management in the digital era. The study examines the role of digital technologies, artificial intelligence, and innovative management approaches in managerial activities, as well as the impact of strategic thinking, digital literacy, and change management skills on organizational effectiveness. Based on the findings, practical recommendations are developed to improve the professional competencies of managers, promote 807

a culture of digital management, and ensure the effective use of modern technologies in the process of digital transformation. Moreover, the article reviews international experiences and proposes ways to adapt them to the national management system. Keywords: digital management, digital transformation, managerial competencies, strategic thinking, digital literacy, artificial intelligence, innovative management, organizational effectiveness. Kirish. Bugungi kunda global iqtisodiyotda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi boshqaruv tizimlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (big data) va raqamli platformalarning keng qo‘llanilishi tashkilotlar faoliyatini tashkil etish va boshqarish usullarini tubdan o‘zgartirmoqda. Natijada zamonaviy boshqaruv jarayonlarida tezkor va asoslangan qaror qabul qilish, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish hamda innovatsion yondashuvlarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli, tashkilotlarning raqobatbardoshligi ko‘p jihatdan menejerlarning raqamli muhitda ishlash qobiliyati va zamonaviy kompetensiyalariga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Raqamli davr sharoitida menejerlar an’anaviy boshqaruv ko‘nikmalaridan tashqari, raqamli savodxonlik, strategik fikrlash, innovatsion yondashuv, o‘zgarishlarni boshqarish hamda ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish kabi muhim kompetensiyalarga ega bo‘lishi zarur. Ayniqsa, tashkilotlarda raqamli transformatsiya jarayonlarini boshqarish, jamoa faoliyatini muvofiqlashtirish hamda yangi texnologiyalarni joriy etishda menejerlarning liderlik qobiliyati muhim rol o‘ynaydi. Shu jihatdan zamonaviy menejerlarning kompetensiyalarini rivojlantirish tashkilot samaradorligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda ham raqamli transformatsiya jarayonlari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PF–6079-son Farmonida iqtisodiyot tarmoqlarini raqamlashtirish, zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish va raqamli infratuzilmani rivojlantirish asosiy vazifalar sifatida belgilangan[1]. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish hamda malakali kadrlar tayyorlash masalalari ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qayd etilgan[2]. Shu bois raqamli davr sharoitida samarali boshqaruvni ta’minlashda zamonaviy menejer kompetensiyalarining o‘rni va ahamiyatini ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – raqamli transformatsiya sharoitida menejerlarning zarur kompetensiyalarini o‘rganish, ularning tashkilot samaradorligiga ta’sirini tahlil qilish hamda zamonaviy boshqaruv tizimini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. 808

Mavzu yuzasidan adabiyotlar tahlili. Zamonaviy menejer kompetensiyalari va raqamli davrda samarali boshqaruv masalalari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar so‘nggi yillarda nafaqat menejment, balki iqtisodiyot va raqamli transformatsiya sohalarida olib borilgan. Shu jumladan, xorijiy tadqiqotlarda raqamli transformatsiya, sun’iy intellekt va innovatsion boshqaruv yondashuvlarining menejerlar faoliyatiga ta’siri ilmiy asosda tahlil qilingan. Jumladan, P. M. Senge o‘zining mashhur “The Fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization” asarida tashkilotlarda samarali boshqaruvni ta’minlash uchun menejerlarning strategik fikrlash, tizimli fikrlash va o‘zgarishlarni boshqarish ko‘nikmalarining ahamiyatini yoritgan[3]. Senge nazariy yondashuvi zamonaviy menejerlar uchun raqamli texnologiyalarni tushunish va jamoa bilan samarali ishlash qobiliyatining muhimligini asoslaydi. Shu bilan birga, mavjud nazariy yondashuvlarda raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari sharoitidagi amaliy kompetensiyalar yetarlicha qamrab olinmagan. Bu esa raqamli transformatsiya sharoitida menejerlik nazariyalarini yangilashga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi. Global tadqiqotlarda, xususan, Deloitte va PwC kabi xalqaro konsalting kompaniyalarining hisobotlarida raqamli transformatsiya va AI texnologiyalarining tashkilot samaradorligi, raqobatbardoshlik va boshqaruv jarayonlarining tezkorligini oshirishdagi roli alohida ta’kidlangan[4]. Shuningdek, tadqiqotlarda rivojlangan mamlakatlar tajribasi ko‘proq tahlil qilingan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan davlatlar, jumladan O‘zbekiston sharoitida menejer kompetensiyalarini shakllantirish va raqamli boshqaruv tizimini joriy etish bo‘yicha o‘ziga xos institutsional va infratuzilmaviy farqlar yetarlicha hisobga olinmagan. Bu esa xalqaro tavsiyalarni milliy sharoitga moslashtirish jarayonida amaliy cheklovlar yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Mahalliy miqyosda esa Shukurov T. I. va Malikov M. kabi olimlarning ishlari alohida ahamiyatga ega. Ularning tadqiqotlarida O‘zbekiston sharoitida menejerlarning raqamli transformatsiya sharoitida zarur kompetensiyalari, jamoani boshqarish va raqamli texnologiyalarni amaliy qo‘llash mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalarida menejerlarning samarali kompetensiyalari tashkilot samaradorligini oshirish, innovatsion jarayonlarni tezlashtirish va qaror qabul qilish sifatini yaxshilashda muhim omil ekanligi ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan[5]. Shu bilan birga, ayrim tadqiqotlarda menejer kompetensiyalarining inson kapitali, jamoa samaradorligi va raqamli strategiyalarni amalga oshirishga ta’siri ham o‘rganilgan bo‘lsa-da, bu yo‘nalishdagi tahlillar ko‘proq nazariy xarakterga ega bo‘lib, empirik dalillar bilan boyitilmagan. Bu kamchilik, raqamli transformatsiya jarayonlarining amaliy natijalarga asoslanmagan holda baholanishiga va boshqaruv qarorlarida ilmiy asoslarning yetishmasligiga olib keladi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqot raqamli davrda samarali boshqaruv va zamonaviy menejer kompetensiyalarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda tahlil va taqqoslash metodlari qo‘llanildi. Menejerlarning raqamli 809

kompetensiyalari va innovatsion boshqaruv ko‘nikmalari, shuningdek, tashkilot samaradorligiga ta’siri O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan raqamli transformatsiya loyihalari, masalan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” hamda “my.gov.uz”, milliy strategiyalar orqali solishtirildi. Shuningdek, milliy va xalqaro tajribalar taqqoslanib, O‘zbekiston sharoitida samarali raqamli boshqaruv va menejer kompetensiyalarini rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Tahlil va natija. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar iqtisodiyot va boshqaruv tizimlarining tarkibiy tuzilmasini tubdan o‘zgartirib yubordi. Globallashuv, iqtisodiy integratsiya hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida tashkilotlarni boshqarish jarayonlari yanada tezkor, moslashuvchan va samarali shaklga ega bo‘lib bormoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni boshqaruv tizimlariga integratsiya qilish tashkilotlarning strategik rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi hamda resurslardan samarali foydalanish imkonini yaratadi Raqamli transformatsiya jarayonlarida menejerlarning roli alohida ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy boshqaruv tizimlarida menejerlar nafaqat an’anaviy boshqaruv vazifalarini bajaradi, balki raqamli texnologiyalarni joriy etish, innovatsion loyihalarni boshqarish hamda ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish jarayonlarida ham faol ishtirok etadi. Shu sababli menejerlarning strategik fikrlash, raqamli savodxonlik va o‘zgarishlarni boshqarish kompetensiyalari tashkilot samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llayotgan tashkilotlarda mehnat unumdorligi o‘rtacha 15–20 foizga, ishlab chiqarish samaradorligi esa 20–25 foizga oshishi mumkin. Shuningdek, McKinsey Global Institute tahlillariga ko‘ra, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish 2030-yilga borib global iqtisodiyot hajmini 15 trillion AQSh dollaridan ortiq miqdorga oshirishi mumkin[6]. Bu esa zamonaviy menejerlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda raqamli transformatsiya jarayonlari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida iqtisodiyot tarmoqlarini raqamlashtirish, elektron hukumat tizimini rivojlantirish hamda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda[7]. Natijada davlat xizmatlari, bank-moliya tizimi hamda biznes jarayonlarining raqamlashtirilish darajasi sezilarli darajada oshdi. Shuningdek, elektron boshqaruv tizimlari, raqamli platformalar va avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining joriy etilishi natijasida boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoni tezlashdi, axborot almashinuvi samaradorligi oshdi hamda byurokratik to‘siqlar sezilarli darajada kamaydi. 810

1-jadval Raqamli texnologiyalar joriy etilishining menejment samaradorligiga ta’siri (%) Ko‘rsatkichlar 2021-yil 2022-yil 2023-yil 2024-yil 2025-yil Tizimni raqamlashtirish darajasi 32% 41% 52% 63% 72% Qaror qabul qilish jarayonlarining 40% 47% 55% 64% 71% tezligi Tashkilot samaradorligi o‘sishi 12% 15% 18% 21% 25% Manba: ITU. (2024). Global Digital Transformation Trends Report izlanishlari natijasida muallif tomonidan tayyorlandi[8]. https://www.itu.int 1-jadvaldan ko‘rishimiz mumkinki, tahlil qilinayotgan davrda tashkilotlarda raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayoni barqaror o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Xususan, tizimni raqamlashtirish darajasi 2021-yilda 32 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib 72 foizgacha oshgan. Bu esa qisqa vaqt ichida tashkilotlar faoliyatida raqamli texnologiyalar ulushi deyarli ikki barobardan ko‘proq ortganini ko‘rsatadi. Oraliq davrda ham mazkur ko‘rsatkich muntazam o‘sish sur’atlarini namoyon qilgan bo‘lib, 2022-yilda 41 foiz, 2023-yilda 52 foiz hamda 2024-yilda 63 foizni tashkil etgan. Shuningdek, jadval ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni joriy etish boshqaruv jarayonlarining tezligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Qaror qabul qilish jarayonlarining tezligi 2021-yilda 40 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib 71 foizga yetgan. Bu ko‘rsatkich ham tahlil qilinayotgan davr davomida izchil o‘sib borgan bo‘lib, 2022-yilda 47 foiz, 2023-yilda 55 foiz va 2024-yilda 64 foizni tashkil qilgan. Mazkur holat raqamli boshqaruv tizimlari, analitik platformalar hamda avtomatlashtirilgan axborot tizimlaridan foydalanish menejerlar uchun tezkor va aniq qarorlar qabul qilish imkoniyatini kengaytirayotganini ko‘rsatadi. Tashkilot samaradorligi o‘sishi ko‘rsatkichlari ham yuqoridagi tendensiyalar bilan uzviy bog‘liq ravishda oshib borgan. Jumladan, 2021-yilda tashkilot samaradorligining o‘sishi 12 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2025-yilda bu ko‘rsatkich 25 foizga yetgan. Oraliq davrda esa ushbu ko‘rsatkich 2022-yilda 15 foiz, 2023yilda 18 foiz hamda 2024-yilda 21 foizni tashkil qilgan. Bu esa raqamli texnologiyalarni boshqaruv tizimlariga joriy etish tashkilotlarning ishlab chiqarish, boshqaruv va xizmat ko‘rsatish jarayonlarining samaradorligini oshirishga bevosita ta’sir ko‘rsatganini anglatadi. Umuman olganda, o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya jarayonlari tashkilotlar faoliyatida samaradorlikni oshirish bilan birga boshqaruv tizimlari oldiga yangi talablarni ham qo‘ymoqda. Ayniqsa, raqamli muhitda samarali boshqaruvni ta’minlashda menejerlarning zamonaviy kompetensiyalari muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, raqamli davrda menejerlar faoliyatida bir qator muammolar ham mavjud bo‘lib, ular boshqaruv samaradorligiga ma’lum darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Avvalo, menejerlarning raqamli savodxonligi yetarli darajada rivojlanmaganligi asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Ko‘plab tashkilotlarda rahbar xodimlar an’anaviy boshqaruv usullariga ko‘proq tayanib kelmoqda, 811

natijada raqamli platformalar, ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlaridan samarali foydalanish darajasi pastligicha qolmoqda. Bu esa qaror qabul qilish jarayonining sekinlashishiga hamda mavjud resurslardan to‘liq foydalanilmasligiga olib keladi. Ikkinchidan, raqamli transformatsiya jarayonlarini boshqarishda strategik yondashuvning yetishmasligi ham muhim muammolardan biridir. Ko‘plab tashkilotlarda raqamli texnologiyalarni joriy etish tizimli strategiya asosida emas, balki alohida loyihalar ko‘rinishida amalga oshirilmoqda. Natijada texnologik yangilanishlar tashkilotning umumiy rivojlanish strategiyasi bilan uyg‘unlashmay qolmoqda. Uchinchidan, tashkilotlarda o‘zgarishlarni boshqarish ko‘nikmalarining yetishmasligi ham muhim omil hisoblanadi. Raqamli transformatsiya jarayonida yangi texnologiyalarni joriy etish xodimlar tomonidan ba’zan qarshilik bilan qabul qilinadi. Menejerlarning jamoani transformatsiya jarayonlariga moslashtirish, motivatsiya yaratish va innovatsion muhitni shakllantirish ko‘nikmalarining yetarli emasligi raqamli islohotlarning samaradorligini pasaytiradi. Yuqorida qayd etilgan muammolarni bartaraf etish uchun bir qator ilmiy asoslangan yechimlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Birinchidan, menejerlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish zarur. Bunda menejerlar uchun maxsus o‘quv dasturlari, treninglar va malaka oshirish kurslarini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli texnologiyalar, ma’lumotlar tahlili, sun’iy intellekt va innovatsion boshqaruv usullari bo‘yicha bilimlarni oshirish menejerlarning zamonaviy boshqaruv muhitiga moslashuvini ta’minlaydi. Ikkinchidan, tashkilotlarda raqamli transformatsiya strategiyalarini ishlab chiqish va joriy etish muhim hisoblanadi. Har bir tashkilot o‘zining uzoq muddatli rivojlanish maqsadlarini hisobga olgan holda raqamli strategiya ishlab chiqishi, texnologik modernizatsiya jarayonlarini tizimli ravishda amalga oshirishi zarur. Uchinchidan, innovatsion boshqaruv madaniyatini shakllantirish ham muhim vazifalardan biridir. Menejerlar jamoada ochiq muloqot, kreativ fikrlash va innovatsion tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash orqali xodimlarning yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishini oshirishlari lozim. Agar yuqorida keltirilgan taklif va tavsiyalar amaliyotga izchil joriy etilsa, raqamli transformatsiya jarayonlari boshqaruv tizimlarining samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi. Natijada tashkilotlarda qaror qabul qilish jarayonlari tezlashadi, boshqaruvning shaffofligi va aniqligi ortadi hamda resurslardan foydalanish samaradorligi yaxshilanadi. Shu bilan birga, menejerlarning raqamli kompetensiyalari rivojlanishi innovatsion boshqaruv muhitini shakllantirib, yangi texnologiyalarni joriy etish jarayonlarini jadallashtiradi. Hamda, raqamli davr sharoitida menejerlarning zamonaviy kompetensiyalarini rivojlantirish, boshqaruv jarayonlariga innovatsion va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish nafaqat tashkilotlar samaradorligini oshiradi, balki mamlakat iqtisodiyotining raqamli rivojlanishini ham jadallashtiradi. 812

Natijada O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot sharoitida raqobatbardoshligini mustahkamlab, global iqtisodiy makonda o‘zining barqaror o‘rnini egallash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PF–6079-son farmoni 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” 3. Senge, P. M. (1990). "The Fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization" Doubleday. 4. Deloitte Insights. (2023). Digital Transformation and Its Impact on Organizational Performance. https://www2.deloitte.com/ 5. Shukurov, T. I., & Malikov, M. (2020). Raqamli transformatsiya sharoitida menejer kompetensiyalari. O‘zbekiston Iqtisodiyoti va Menejmenti, 3(15), 45-56. 6. McKinsey Global Institute (2018). Notes from the AI frontier: Modeling the impact of AI on the world economy. https://www.mckinsey.com 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to'g‘risidagi PF–6079 farmoni. 8. ITU. (2024). Global Digital Transformation Trends Report. https://www.itu.int OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA TALABALARNI KVALIMETRIK BAHOLASHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI Beg‘amova Sadoqat Nurbek qizi, 1-bosqich magistranti sadoqatbegamova@gmail Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini baholash jarayonida kvalimetrik yondashuvdan foydalanishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Kvalimetrik baholash tizimining mohiyati, uning asosiy prinsiplari hamda afzallik va kamchiliklari ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida kvalimetrik baholash tizimini qo‘llash orqali ta’lim sifatini oshirish imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: kvalimetriya, baholash tizimi, ta’lim sifati, kompetensiya, indikator, mezon. Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и практические аспекты использования качественного подхода в процессе оценки знаний студентов в высших учебных заведениях. Научно объяснена сущность системы качественного оценивания, ее основные принципы, преимущества и недостатки. Также показаны возможности повышения качества образования за счет использования системы качественного оценивания в образовательном процессе. Ключевые слова: метрики качества, система оценивания, качество образования, компетентность, показатель, критерий. Abstract: This article analyzes the theoretical and practical aspects of using the qualitative approach in the process of evaluating students' knowledge in higher education institutions. The essence of the qualitative assessment system, its main principles and advantages and disadvantages are scientifically explained. Also, the possibilities of improving the quality of education by using the qualitative assessment system in the educational process are shown. Key words: quality metrics, assessment system, quality of education, competence, indicator, criterion. 813

Kirish. Bugungi kunda jahon ta’lim tizimida sifatni oshirish masalasi ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan talabalar bilimini baholash tizimiga bog‘liq. An’anaviy baholash usullari ko‘pincha talabalarning bilim darajasini umumiy ko‘rsatkichlar orqali baholash bilan cheklanib qoladi. Bu esa ta’lim natijalarini to‘liq va obyektiv baholash imkonini bermaydi.Zamonaviy pedagogika va ta’lim boshqaruvida baholash tizimining yangi usullari joriy etilmoqda. Shunday yondashuvlardan biri kvalimetrik baholash hisoblanadi. Kvalimetriya sifatni miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida o‘lchash va baholashni o‘rganadigan ilmiy yo‘nalishdir. Ta’lim tizimida kvalimetrik yondashuv talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini aniq mezonlar orqali baholash imkonini beradi.Oliy ta’lim muassasalarida kvalimetrik baholash tizimini joriy etish ta’lim sifatini oshirish, baholashning obyektivligini ta’minlash hamda talabalar bilimini chuqur tahlil qilishga xizmat qiladi. Kvalimetrik baholash tushunchasi va uning mohiyati Kvalimetriya termini lotincha “qualis” (sifat) va “metreo” (o‘lchayman) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, sifatni o‘lchash haqidagi fan sifatida talqin qilinadi. Ushbu yondashuv turli sohalarda, jumladan ta’lim tizimida ham keng qo‘llanilmoqda.Ta’lim jarayonida kvalimetrik baholash talabalarning bilim darajasi, amaliy ko‘nikmalari, mustaqil fikrlash qobiliyati va kasbiy kompetensiyalarini aniqlashga xizmat qiladi. Mazkur baholash tizimi aniq mezonlar va indikatorlar asosida amalga oshiriladi.Kvalimetrik baholashning asosiy maqsadi talabalarning ta’lim natijalarini aniq, tizimli va obyektiv baholashdan iboratdir. Bu tizimda har bir talabaning bilim darajasi bir nechta ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilinadi va umumiy natija aniqlanadi. Kvalimetrik baholash jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: baholash mezonlarini aniqlash; indikatorlarni ishlab chiqish; baholash jarayonini tashkil etish; natijalarni tahlil qilish. Bu bosqichlar ta’lim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi.Talabalarni kvalimetrik baholash mezonlari.Oliy ta’lim muassasalarida talabalarni kvalimetrik baholash bir nechta mezonlar asosida amalga oshiriladi. Ushbu mezonlar talabalarning bilim darajasini kompleks tarzda aniqlash imkonini beradi.An’anaviy baholash usullari ko‘pincha talabaning bilim darajasini to‘liq baholash imkonini bermaydi. Shu sababli zamonaviy pedagogika fanida baholashning yangi yondashuvlari, jumladan kvalimetrik baholash tizimi keng qo‘llanilmoqda. Kvalimetriya sifatni miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida o‘lchash va baholashga qaratilgan ilmiy yo‘nalish bo‘lib, u ta’lim jarayonida ham keng qo‘llanila boshladi [12].Oliy ta’lim muassasalarida kvalimetrik baholash tizimi talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini aniq mezonlar asosida baholash imkonini beradi. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi [4]. 814

Kvalimetrik baholashning nazariy asoslari. Kvalimetriya tushunchasi XX asrda ilmiy muomalaga kirib kelgan bo‘lib, sifatni miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida baholashni anglatadi. Dastlab texnika va iqtisodiyot sohalarida qo‘llanilgan ushbu yondashuv keyinchalik pedagogika va ta’lim tizimida ham qo‘llanila boshlandi [11].Ta’lim jarayonida kvalimetrik baholash talabaning bilim darajasini turli indikatorlar va mezonlar orqali aniqlashga yordam beradi. Ushbu yondashuv baholash jarayonini tizimli tashkil etish hamda ta’lim natijalarini aniq tahlil qilish imkonini beradi [6].Pedagogik adabiyotlarda ta’kidlanishicha, ta’lim sifatini baholash jarayoni talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini kompleks tarzda aniqlashga qaratilgan bo‘lishi kerak [13].Oliy ta’limda kvalimetrik baholash mezonlari.Talabalarni kvalimetrik baholashda bir nechta asosiy mezonlar qo‘llaniladi. Ushbu mezonlar talabaning bilim darajasini har tomonlama aniqlashga yordam beradi. Asosiy qism:Nazariy bilim darajasi Talabaning fan bo‘yicha nazariy bilimlarni o‘zlashtirganlik darajasi baholanadi. Bu jarayonda asosiy tushunchalarni bilish, nazariy bilimlarni tushuntira olish hamda ilmiy xulosalar chiqarish qobiliyati muhim hisoblanadi [5]. Amaliy ko‘nikmalar:Talabaning o‘rgangan bilimlarini amaliyotda qo‘llay olish qobiliyati baholanadi. Amaliy mashg‘ulotlar, laboratoriya ishlari va loyiha topshiriqlari ushbu mezon orqali aniqlanadi [7]. Mustaqil ta’lim faoliyati:Talabaning mustaqil ishlash qobiliyati zamonaviy ta’lim tizimining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Mustaqil ishlar va ilmiy izlanishlar talabaning bilimini chuqurlashtirishga xizmat qiladi [8]. Tahliliy fikrlash qobiliyati:Talabaning muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, sabablarni aniqlash hamda muammoni hal qilish qobiliyati baholanadi. Ijodiy yondashuv:Talabaning yangi g‘oyalar taklif qilishi va innovatsion fikrlashi zamonaviy ta’lim jarayonining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Kvalimetrik baholashning afzalliklari:Oliy ta’lim muassasalarida kvalimetrik baholash tizimini qo‘llash bir qator muhim afzalliklarga ega.Birinchidan, ushbu tizim baholash jarayonining obyektivligini ta’minlaydi. Baholash aniq mezonlar asosida amalga oshirilgani sababli subyektivlik kamayadi [3].Ikkinchidan, kvalimetrik baholash talabaning bilim darajasini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Turli indikatorlar orqali talabaning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash mumkin [12].Uchinchidan, ushbu tizim talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Zamonaviy ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv muhim o‘rin tutadi [17].Shuningdek, kvalimetrik baholash ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Baholash natijalari asosida o‘quv jarayonidagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish imkoniyati yaratiladi [18]. Kvalimetrik baholashning kamchiliklari Kvalimetrik baholash tizimi bir qator afzalliklarga ega bo‘lsa-da, ayrim kamchiliklarga ham ega.Birinchidan, baholash mezonlarini ishlab chiqish murakkab jarayon hisoblanadi. Bu jarayon ilmiy yondashuv va katta tajribani talab qiladi [12].Ikkinchidan, talabalarni bir nechta indikatorlar asosida baholash ko‘p 815

vaqt talab qiladi. Bu esa o‘qituvchilarning ish hajmini oshirishi mumkin [4].Uchinchidan, kvalimetrik baholash tizimini samarali qo‘llash uchun o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi yuqori bo‘lishi zarur [6].Shuningdek, ushbu tizimni joriy etish uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim hisoblanadi [19]. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, oliy ta’lim muassasalarida talabalarni kvalimetrik baholash ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu tizim talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini obyektiv baholash imkonini beradi. Shu bilan birga, tizimni samarali joriy etish uchun baholash mezonlarini ilmiy asosda ishlab chiqish, o‘qituvchilarning malakasini oshirish hamda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarur.Kelajakda kvalimetrik baholash tizimini takomillashtirish oliy ta’lim tizimida raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. – Toshkent, 2019. 3. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardaev A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 4. Tolipov O‘., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning nazariy asoslari. – T.: Fan, 2016. 5. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.: O‘qituvchi, 2014. 6. Xodjayev B.X. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – T.: Sano-standart, 2017. 7. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari. – T.: O‘qituvchi, 2004. 8. Muslimov N.A. Kasbiy kompetentlik va pedagogik faoliyat. – T.: Fan, 2015. 9. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – T.: Moliya, 2003. 10. Avliyakulov N.X. Pedagogik mahorat. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti, 2012. 11. Subetto A.I. Kvalimetriya obrazovaniya. – M.: Issledovatelskiy tsentr problem kachestva podgotovki spetsialistov, 2000. 12. Azgaldov G.G., Kostin A.V. Prikladnaya kvalimetriya. – M.: Ekonomika, 2011. 13. Slastenin V.A. Pedagogika. – M.: Akademiya, 2013. OROL BO‘YI MINTAQASIDA XIZMAT KO‘RSATISH SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI Umarova Xusnora Dilmurod qizi, Berdaq nomidagi QorDU, Iqtisodiyot fakulteti, "Menejment" yo‘nalishi 2-kurs talabasi xusnoraumarova3333@gmail.com Ilmiy rahbar: PhD dotsent Madenova Elmira Nzamiddinovna Annotatsiya. Ushbu maqolada Orol bo‘yi mintaqasining o‘ziga xos ekologik va ijtimoiyiqtisodiy xususiyatlarini hisobga olgan holda xizmat ko‘rsatish sohasini innovatsion boshqarish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotda raqamli menejment usullari va moliyaviy texnologiyalarni 816

xizmatlar bozoriga tatbiq etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, sohani raqamli transformatsiya qilish orqali iqtisodiy samaradorlikka erishish modellari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: Orol bo‘yi, xizmat ko‘rsatish sohasi, raqamli iqtisodiyot, raqamli menejment, innovatsion mexanizm, CRM, YaHM, iqtisodiy samaradorlik. Аннотация. В данной статье исследованы вопросы инновационного управления сферой услуг с учётом специфических экологических и социально-экономических особенностей региона Приаралья. В исследовании проанализированы организационноэкономические механизмы применения цифровых методов управления и финансовых технологий на рынке услуг. Также предложены модели достижения экономической эффективности через цифровую трансформацию отрасли. Ключевые слова: Приаралье, сфера услуг, цифровая экономика, цифровое управление, инновационный механизм, CRM, BI, экономическая эффективность. Annotation. This article investigates the issues of innovative management in the service sector, taking into account the specific ecological and socio-economic characteristics of the Aral Sea region. The study analyzes the organizational and economic mechanisms of applying digital management methods and financial technologies to the services market. In addition, models are proposed for achieving economic efficiency through the digital transformation of the sector. Keywords: Aral Sea region, service sector, digital economy, digital management, innovative mechanism, CRM, EAM, economic efficiency. Kirish. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida ro‘y berayotgan transformatsion jarayonlar xizmat ko‘rsatish sohasini tubdan isloh qilishni taqozo etmoqda. Orol bo‘yi mintaqasi o‘zining murakkab ekologik vaziyati va o‘ziga xos geografik joylashuviga qaramay, O‘zbekiston iqtisodiyotining strategik muhim hududlaridan biri hisoblanadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda innovatsiyalar va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish kambag‘allikni qisqartirish va aholi farovonligini oshirishning eng qisqa yo‘lidir [1]. Xizmat ko‘rsatish sohasi Orol bo‘yi mintaqasi iqtisodiyotining drayveriga aylanib borar ekan, uni boshqarishda an’anaviy usullardan voz kechish vaqti keldi. Mintaqaning o‘ziga xos demografik o‘sishi va urbanizatsiya jarayonlari xizmatlar bozorini diversifikatsiya qilishni talab etadi. "Raqamli O‘zbekiston — 2030" strategiyasi doirasida belgilangan vazifalar mintaqadagi xizmat ko‘rsatish korxonalarini yagona raqamli ekotizimga integratsiya qilishni nazarda tutadi. Raqamli menejment nafaqat texnologik jarayon, balki biznesni boshqarishning yangi falsafasi bo‘lib, u qaror qabul qilishda "inson omili" xatolarini kamaytirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy adabiyotlarda qayd etilishicha, raqamli iqtisodiyot sharoitida boshqaruv samaradorligi ma’lumotlarning tezkorligi va shaffofligi bilan o‘lchanadi [2]. Ayniqsa, hududiy uzoqlik va transport xarajatlari yuqori bo‘lgan Qoraqalpog‘iston sharoitida raqamli platformalar masofaviy xizmat ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Fikrimizcha, mintaqaning ekologik muammolari sharoitida raqamli xizmatlar aholining uzoq masofalarga harakatlanishini kamaytirish orqali atrof-muhitga yuklamani ham bilvosita kamaytiradi. Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) esa bu jarayonning "qon tomiri" bo‘lib, hisob-kitoblarning tezkorligini 817

ta’minlaydi, biznes uchun aylanma mablag‘lar tanqisligini yumshatadi va tranzaksion xarajatlarni minimallashtiradi. Shu bois, xizmat ko‘rsatish sohasini innovatsion-raqamli boshqaruvga o‘tkazish mintaqaning barqaror rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mintaqaning o‘ziga xos ekologik muammolari sharoitida raqamli xizmatlar nafaqat iqtisodiy foyda, balki aholining uzoq masofalarga harakatlanishini kamaytirish orqali ekologik yuklamani kamaytirishga ham bilvosita xizmat qiladi. Muammoning qo‘yilishi va Metodologiya Menejment nuqtai nazaridan Orol bo‘yi mintaqasidagi xizmat ko‘rsatish korxonalari quyidagi tizimli muammolarga duch kelmoqda - Geografik tarqoqlik: Aholi punktlari orasidagi masofaning uzoqligi an’anaviy xizmat ko‘rsatish xarajatlarini oshiradi - Moliyaviy inkluzivlikning pastligi: Chekka hududlarda bank-moliya xizmatlarining raqamli qoplamasi yetarli emas. - Boshqaruvdagi konservatizm: Aksariyat kichik biznes sub’ektlari hali ham qog‘ozbozlik va an’anaviy hisob-kitob usullaridan foydalanmoqda. Tadqiqotda tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil va iqtisodiy-matematik modellashtirish usullaridan foydalanildi. Tahlil va natijalar . Xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli menejmentning o‘rni faqat IT-texnologiyalarni qo‘llash emas, balki boshqaruv qarorlarini Big Data (katta ma’lumotlar) tahlili asosida qabul qilishdir [3]. Orol bo‘yi mintaqasidagi xizmat ko‘rsatish korxonalari uchun FinTech va raqamli menejment integratsiyasining tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi quyidagi elementlardan iborat bo‘lishi lozim: -Raqamli Monitoring: Xizmatlar ko‘rsatish jarayonini onlayn nazorat qilish. -FinTech Instrumentlari: QR-to‘lovlar, raqamli factoring va P2P kreditlash tizimlari. -Smart CRM: Mijozlarning ehtiyojlarini prognoz qiluvchi intellektual tizimlar. Shaxsiy kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatmoqdaki, bugungi kunda Nukus shahrida faoliyat yuritayotgan ko‘plab xizmat ko‘rsatish ob’ektlari (masalan, kurerlik xizmatlari yoki xususiy o‘quv markazlari) hali ham mijozlar bazasini an’anaviy usulda yuritmoqda. Ushbu jarayonlarni avtomatlashtirish samaradorlikni kamida ikki barobarga oshirish imkonini beradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Orol bo‘yi mintaqasida (Qoraqalpog‘iston Respublikasida) oxirgi 3 yilda raqamli infratuzilmaning rivojlanishi natijasida xizmatlar sohasida real o‘sish sur’atlari o‘rtacha 112-115% ni tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkichlar shuni anglatadiki, Orol bo‘yi aholisi o‘rtasida raqamli savodxonlik darajasi ortib bormoqda, bu esa tadbirkorlar uchun o‘z servislarini raqamli platformalarga ko‘chirish uchun qulay ijtimoiy muhit yaratadi. Ayniqsa, moliya va aloqa xizmatlarida raqamli texnologiyalarni qo‘llash ulushi 40% dan oshgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich mintaqada xizmatlar bozorining jadal transformatsiya bo‘layotganidan dalolat beradi [4]. Bizning tahlillarimizga ko‘ra, FinTech 818