Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

антиконкурентным практикам, требующим корректировки антимонопольного законодательства. В заключение предлагаются рекомендации по балансу инноваций и регуляторного вмешательства для устойчивого развития цифровой экономики в Узбекистане. Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровая экономика, мегакорпорации, монополизация, Узбекистан. Abstract. The report examines the impact of artificial intelligence (AI) on the digital economy, with particular emphasis on the role of megacorporations in shaping market conditions and strengthening monopolistic tendencies. The study analyzes cases of leading global companies such as Amazon and Google, as well as initiatives in Uzbekistan aimed at integrating AI within the framework of the “Digital Uzbekistan – 2030” strategy, highlighting both innovation potential and risks of inequality. The report identifies the mechanisms through which AI enhances corporate innovativeness while simultaneously facilitating anti-competitive practices that require adjustments to antitrust regulation. The conclusion proposes policy recommendations aimed at balancing innovation incentives and regulatory intervention to ensure the sustainable development of the digital economy in Uzbekistan. Keywords: artificial intelligence, digital economy, megacorporations, monopolization, Uzbekistan. Annotatsiya. Mazkur ma’ruzada sun’iy intellektning (SI) raqamli iqtisodiyotga ta’siri, ayniqsa megakorporatsiyalarning bozor kon’yunkturasini shakllantirish va monopol tendensiyalarni kuchaytirishdagi roli tahlil qilinadi. Tadqiqotda Amazon va Google kabi yetakchi global kompaniyalar tajribasi, shuningdek, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida sun’iy intellektni joriy etish bo‘yicha O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tashabbuslar ko‘rib chiqilib, innovatsion rivojlanish imkoniyatlari hamda tengsizlik xavflari yoritiladi. Ma’ruzada sun’iy intellekt korporativ innovatsion faollikni kuchaytirish bilan birga, antirəqobat amaliyotlarining yuzaga kelishiga ham xizmat qilishi mumkinligi asoslab beriladi, bu esa monopoliyaga qarshi qonunchilikni takomillashtirish zaruratini yuzaga keltiradi. Xulosa qismida O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida innovatsiyalarni rag‘batlantirish va davlat tartibga soluvi o‘rtasida muvozanatni ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, megakorporatsiyalar, monopolizatsiya, O‘zbekiston. Введение. Актуальность темы исследования продиктована современными тенденциями в области цифровой экономики, где искусственный интеллект (ИИ) выступает ключевым драйвером трансформаций. Ведение бизнеса в цифровом пространстве отличается от традиционных моделей, значительно повышая роль мегакорпораций, таких как Amazon, Apple, Meta (ранее Facebook) и Google (Alphabet), которые интегрируют ИИ для оптимизации процессов, анализа данных и персонализации услуг [1]. Согласно недавним исследованиям, ИИ способствует повышению корпоративной инновационности через медиацию данных и внешней цифровой среды, но также усиливает концентрацию рынка, приводя к олигополии. В контексте трансформирующейся экономики Узбекистана, где реализуется стратегия «Цифровой Узбекистан-2030», ИИ открывает возможности для роста ВВП за счет цифровизации отраслей, таких как e-commerce и финтех, однако требует учета рисков монополизации, аналогичных глобальным тенденциям. В связи с этим, целью исследования 59

является изучение влияния мегакорпораций, использующих ИИ, на конъюнктуру рынка и ведение бизнеса в эпоху цифровизации, с адаптацией к условиям Узбекистана. Объектом исследования являются мегакорпорации в условиях цифровой экономики с интеграцией ИИ. Предметом исследования является поведение мегакорпораций в цифровом сегменте, включая применение ИИ для конкурентных преимуществ и потенциальные антимонопольные нарушения. Методы исследования. В работе применяются методы анализа, синтеза и индукции, дополненные сравнительным подходом для оценки глобальных и локальных кейсов. Анализ включает обзор эмпирических данных из отчетов ООН, UNDP и публикаций Scopus, таких как исследования по влиянию ИИ на занятость и инновации в цифровой экономике. Синтез позволяет интегрировать результаты современных исследований с практическими примерами из Узбекистана и мировых компаний. Индукция используется для обобщения тенденций монополизации на основе кейсов, с учетом панельных данных из развивающихся экономик, аналогичных узбекской. Дополнительно применен системный анализ для оценки взаимодействия ИИ, цифровой экономики и регуляторных рамок. Результаты. В связи с бурным развитием процессов цифровизации бизнеса, включая широкое внедрение ИИ, рост влияния крупнейших корпораций в настоящее время вызывает серьезное опасение во многих странах [2]. Так, в 2019 году в Конгрессе США на заседании подкомитета по антимонопольному, коммерческому и административному праву предметом обсуждения стал рост влияния мегакорпораций и недобросовестная конкуренция с их стороны. Объектом обсуждения стала компания Amazon и ее недобросовестное поведение на рынке свободной конкуренции. Данная торговая площадка является местом для ведения 1,7 миллиона бизнесов. Однако, в отличие от оффлайновых торговых центров, на торговой площадке все действия бизнесменов отслеживаются с использованием ИИ-алгоритмов. Amazon знает какой товар продается, из какого материала, сколько тратится денег на рекламу, сколько товара продается и какая целевая аудитория, анализируя данные через машинное обучение [3]. Если продукт становится популярным, то компания копирует не только товар, но и целый бизнес, применяя ИИ для оптимизации цепочек поставок и ценообразования. Конкретным примером является малый бизнес Fortem, бывшие сотрудники которого подтвердили наличие доступа торговой площадки ко всем данным бизнеса, что в конечном итоге признал и глава Amazon Джефф Безос. Помимо копирования бизнеса конкурента известны случаи последующего вытеснения бизнеса с использованием ИИ. Речь идет о компании Diapers.com, выпускавшая подгузники на торговой площадке Amazon. Компания Джеффа Безоса создала похожий товар и начала демпинг цен, автоматизированный ИИ-системами. Цены на товар были занижены на столько, что компания начала работать себе в убыток. Обычный бизнес не 60

может себе позволить работать в убыток долгое время. Однако такие мегакорпорации, как Amazon, способны позволить подразделению долгое время работать в убыток, опираясь на ИИ-прогнозирование. «Мы запускаем агрессивную кампанию против Diapers.com,» написал в электронном письме, опубликованном конгрессом, исполнительный директор Amazon, Дуг Херрингтон. «Суть кампании в том, что мы занизим цены на товары их сегмента, это также затормозит развитие их проекта «Soap.com». Они – конкурент номер один для нас. Мы должны сопоставить их цены с нашими, независимо от наших затрат». Спустя несколько месяцев Amazon купил своего конкурента, а затем повысил цены на товар, таким образом, укрепив позицию монополиста. Подобным инструментом устранения конкурентов пользуются и другие мегакорпорации, например, Google, Meta и Apple, где ИИ применяется для алгоритмического ценообразования и таргетированной рекламы. Выигрышной стратегией становится не нахождение в постоянной конкуренции, улучшая свой товар и инвестируя в маркетинговую составляющую, а покупка или выведение из игры конкурента путем демпинга цен на похожий товар для привлечения и переманивания потребителей, усиленного ИИ-аналитикой [4]. Подобным образом поступают и крупные компании в Узбекистане. Примером является деятельность YandexGo. Когда данный сервис начинал появляться на рынке, для привлечения аудитории, цены на поездку были серьезно занижены, а разница по сравнению с рыночной ценой доплачена водителю. То есть Яндекс намеренно нес убытки на протяжении нескольких месяцев, вытесняя с рынка локальных такси, с использованием ИИ для оптимизации маршрутов и ценообразования. После того, как конкуренты были выведены из игры, сервис повысил цены. Однако позже, с подобной стратегией на рынке такси появился MyTaxi, демпингуя цены уже YandexGo. В итоге рынок такси поделили две корпорации: Яндекс и Mail.ru. В Узбекистане аналогичные тенденции наблюдаются в развитии цифровой экономики, где ИИ интегрируется в рамках национальной стратегии. Например, компания Uzum, ведущая платформа e-commerce, использует ИИ для персонализации рекомендаций и логистики, что позволяет ей доминировать на рынке, аналогично Amazon. Согласно отчету UNDP, внедрение ИИ в Узбекистане может внести до 10 млрд долларов в ВВП к 2030 году, создав 430 тыс. рабочих мест, но также усиливает риски монополизации в секторах fintech и телекоммуникаций [5]. Кейс внедрения ИИ в банковском секторе Узбекистана, через партнерства с компаниями вроде KapitalBank, демонстрирует рост эффективности, но и потенциал для антиконкурентных практик, таких как алгоритмическое ценообразование кредитов. Современные исследования подтверждают, что ИИ усиливает влияние цифровой экономики на занятость, особенно в развивающихся странах, где технологические инновации имеют более выраженный эффект 61

на низких квантилях занятости. В глобальном масштабе, как показывают панельные данные из Китая, ИИ взаимодействует с цифровой экономикой, стимулируя промышленные трансформации, но требует регуляторного баланса для предотвращения олигополии. Все вышесказанное описывает ситуацию, когда условия свободной торговли, где конкуренция является основным двигателем, в нынешних реалиях создают ситуацию, где рынок состоит из двух-трех мегакорпораций, усиленных ИИ. Это подтверждает наличие лишь двух торговых центров приложений: ▪ AppStore и Google Play, где ИИ управляет рекомендациями; ▪ реклама бизнеса происходит через две компании: Google и Яндекс с ИИ-таргетингом; ▪ а продажа вещей осуществляется через несколько торговых площадок (OZON, Wildberries, Яндекс.Маркет, AliExpress, Uzum) вместо множества торговых точек и центров. В странах Центральной Азии, в частности, Узбекистане подобная тенденция еще не достигла пика, в то время как в США рынок уже под влиянием мегакорпораций с ИИ-доминированием. Рекомендацией к решению данной проблемы является внесение правок в антимонопольное законодательство, ограничивающее действия корпораций в отношении демпинга цен, поглощения более мелких конкурентов и использования ИИ для антиконкурентных практик, с учетом опыта ЕС и США. В Узбекистане предлагается разработка национальной стратегии по этичному ИИ, включая регуляторные песочницы для тестирования технологий. Заключение. Сейчас, когда цифровая экономика все больше становится частью жизни современного человека, образовалось несколько крупных игроков, интегрирующих ИИ, и в будущем их количество будет только уменьшаться, всем пользователям придется принимать их правила. Эти игроки могут скопировать продукт или бизнес, при желании, за несколько месяцев с помощью ИИ, могут проводить демпинг цен на конкретный сегмент товара, вытесняя мелкие компании. В итоге, в условиях цифровой экономики свободная конкуренция, как бы парадоксально это не звучало, приводит к олигополии, и скорее всего, в будущем, рабочие места будут создавать именно корпорации, которые и будут удовлетворять потребительский спрос, но с риском снижения инноваций. Чтобы предотвратить данную угрозу, на наш взгляд, необходимо незамедлительное, но вместе с тем, продуманное вмешательство государства посредством внесения поправок в антимонопольное законодательство в отношении корпораций с целью сохранения конкурентной среды и недопущения монополизации рынка в условиях его цифровой трансформации, особенно в Узбекистане, где ИИ может стать катализатором устойчивого роста, если сбалансировать инновации и регуляции. 62

Список использованной литературы: 1. Wang, J., Xu, Z., & Li, H. (2025). Artificial intelligence, data elements, digital economy, and corporate innovation performance. International Review of Economics & Finance, 95, 103507. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.103507 2. Zhang, Y., Li, X., & Wang, Q. (2025). Employment in the digital economy: Role of artificial intelligence and technological innovation. Technology in Society, 77, 102607. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2025.102607 3. Al-Jarrah, M.A., Al-Khatib, H., & Al-Rawashdeh, M. (2025). Integrating digital and AI-driven productivity into national accounts: A systemic analysis of economic impacts in emerging and advanced economies. Sustainability, 18(2), 878. https://doi.org/10.3390/su18020878 4. Chen, L., Wang, Y., & Zhang, H. (2024). The interaction of digital economy, artificial intelligence and sports industry development: Based on China PVAR analysis of provincial panel data. Heliyon, 10(4), e25678. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e25678 5. United Nations Development Programme. (2025). Digital economy of Uzbekistan: The state of digital entrepreneurship and artificial intelligence. UNDP. https://www.undp.org/uzbekistan/publications/digital-economy-uzbekistan-state-digitalentrepreneurship-and-artificial-intelligence RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARI HAMDA TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI MOLIYAVIY MUNOSABATLARNI RIVOJLANTIRISHDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) VA ZAMONAVIY MENEJMENTNING O‘RNI VA AHAMIYATI Madvaliyev Bekzod Baxodir o‘g‘li, FarDU magistranti, e-mail: bekzodmadvaliyev932@gmail.com Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li, FarDU magistranti, e-mail: maxammadovdyorbek19@gmail.com Usmonov Dostonbek Xotamjon o‘g‘li, e-mail: doston8993@icloud.com Annotatsiya. Mazkur tadqiqot ishi raqamli iqtisodiyot sharoitida qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni rivojlantirishda moliyaviy texnologiyalar va zamonaviy menejmentning o‘rni, ahamiyati va samaradorligini tahlil qilish hamda amaliy takliflar ishlab chiqish va innovatsion yechimlarni joriy etish istiqbollarini ilmiy yoritishga bag‘ishlangan. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, moliyaviy texnologiyalar (fintech), qishloq xo‘jaligi korxonalari, tijorat banklari, zamonaviy menejment Аннотация: Данное исследование посвящено анализу роли, значения и эффективности финансовых технологий и современного менеджмента в развитии финансовых отношений между сельскохозяйственными предприятиями и коммерческими банками в условиях цифровой экономики, а также научному освещению перспектив разработки практических предложений и внедрения инновационных решений. Ключевые слова: Цифровая экономика, финансовые технологии (финтех), сельскохозяйственные предприятия, коммерческие банки, современный менеджмент. Annotation: This study examines the role and importance of financial technologies and modern management in developing financial relations between agricultural enterprises and 63

commercial banks under the digital economy, focusing on efficiency, innovation, and practical recommendations for sustainable cooperation and growth. Keywords: Digital economy, financial technologies (fintech), agricultural enterprises, commercial banks, modern management. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish, xususan, qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni takomillashtirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, raqamli texnologiyalarni joriy etish iqtisodiy o‘sishning muhim omili bo‘lib, moliya-bank tizimini modernizatsiya qilishda alohida ahamiyat kasb etadi [1]. Asosiy qism. Qishloq xo‘jaligi korxonalari faoliyatining samaradorligi ularning moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganlik darajasiga bevosita bog‘liqdir. Bu borada tijorat banklari asosiy moliyaviy hamkor sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq an’anaviy bank xizmatlari ko‘pincha murakkab va sekin amalga oshirilishi sababli qishloq xo‘jaligi subyektlarining moliyaviy ehtiyojlarini to‘liq qondira olmaydi [2]. Raqamli iqtisodiyot sharoitida fintech yechimlar ushbu muammolarni bartaraf etish imkonini bermoqda. Moliyaviy texnologiyalar tijorat banklarida kreditlash jarayonlarini avtomatlashtirish, elektron hujjat aylanishini joriy etish va masofaviy bank xizmatlarini rivojlantirish orqali qishloq xo‘jaligi korxonalari bilan o‘zaro moliyaviy munosabatlarni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, raqamli kreditlash tizimlari kredit ajratish muddatini qisqartiradi hamda moliyaviy risklarni kamaytiradi.[3] Bu esa fermer va dehqon xo‘jaliklari uchun qulay sharoit yaratadi. Raqamli iqtisodiyotning muhim jihatlaridan biri bu ma’lumotlar asosida boshqaruv tizimlarining shakllanishidir. Zamonaviy menejment yondashuvlari qishloq xo‘jaligi korxonalarida moliyaviy rejalashtirish, xarajatlarni optimallashtirish va investitsiya qarorlarini qabul qilishda raqamli tahlil vositalaridan foydalanishni taqozo etadi. [4] Tijorat banklari tomonidan taklif etilayotgan moliyaviy axborot tizimlari korxonalarning moliyaviy holatini real vaqt rejimida baholash imkonini bermoqda. Shuningdek, fintech texnologiyalar qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarda shaffoflikni oshiradi. Elektron to‘lov tizimlari, masofaviy hisob-kitoblar va raqamli monitoring mexanizmlari moliyaviy operatsiyalarni nazorat qilishni yengillashtiradi.[5] Natijada banklar va mijozlar o‘rtasidagi ishonch mustahkamlanadi. Zamonaviy menejment tizimlarining joriy etilishi qishloq xo‘jaligi korxonalarida moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Raqamli boshqaruv platformalari yordamida korxonalar o‘z pul oqimlarini samarali boshqarishi, banklar bilan hisob-kitoblarni soddalashtirishi hamda kredit majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi mumkin. [6] Bu holat tijorat banklari uchun kredit portfeli sifatining yaxshilanishiga olib keladi. Tijorat banklari uchun qishloq xo‘jaligi sohasi yuqori riskli tarmoq hisoblanadi. Biroq raqamli texnologiyalar yordamida ushbu risklarni boshqarish imkoniyati kengaymoqda. Fintech vositalari orqali banklar ob-havo sharoitlari, hosildorlik va 64

bozor kon’yunkturasini hisobga olgan holda moslashuvchan moliyaviy mahsulotlarni ishlab chiqmoqda.[7] Bu esa bank va qishloq xo‘jaligi korxonalari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni yanada mustahkamlaydi. Davlat tomonidan qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlar ham raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirishga qaratilgan. Jumladan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi qishloq xo‘jaligi va bank tizimida raqamli texnologiyalarni keng joriy etishni nazarda tutadi [8]. Ushbu strategiya doirasida qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlar yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Quyidagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, raqamli iqtisodiyot sharoitida fintech va zamonaviy menejment yondashuvlari qishloq xo‘jaligi korxonalari hamda tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. An’anaviy moliyaviy munosabatlarda kredit olish jarayoni murakkab va vaqt talab qiluvchi bo‘lib, bu qishloq xo‘jaligi subyektlarining moliyaviy faolligini cheklab kelgan. Fintech texnologiyalarning joriy etilishi kreditlash jarayonini avtomatlashtirishga imkon berib, hujjatlar aylanishini soddalashtirdi va bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini kengaytirdi. Natijada qishloq xo‘jaligi korxonalari o‘z faoliyatini moliyalashtirishda tezkor va qulay mexanizmlarga ega bo‘ldi. Bu holat tijorat banklari uchun ham mijozlar bazasining kengayishiga olib kelmoqda. 1-jadval Qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarda fintech va menejmentning ta’siri № 1 2 3 4 Ko‘rsatkichlar An’anaviy yondashuv Kredit olish jarayoni Uzoq muddatli, ko‘p hujjatli Moliyaviy axborot almashinuvi Risklarni baholash Hisob-kitob va to‘lovlar Raqamli (fintech va zamonaviy menejment asosida) Tezkor, onlayn va avtomatlashtirilgan Cheklangan va kechikkan Real vaqt rejimida, shaffof Subyektiv va umumiy Ma’lumotlar asosida, aniq Naqd va qog‘oz shaklida Elektron va raqamli to‘lovlar 5 Menejment qarorlari Tajribaga asoslangan Analitik va raqamli tahlilga asoslangan 6 Bank va korxona o‘rtasidagi ishonch Nisbatan past Yuqori va barqaror Jadvaldagi ma’lumotlarga ko‘ra, moliyaviy axborot almashinuvi raqamli tizimlar asosida real vaqt rejimida amalga oshirilishi menejment qarorlarining sifatini oshiradi. Zamonaviy menejment yondashuvlari analitik ma’lumotlarga tayanib qaror qabul qilishni taqozo etadi, bu esa moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligini oshiradi. Risklarni baholash jarayonida fintech vositalarining qo‘llanilishi qishloq xo‘jaligi sohasiga xos bo‘lgan mavsumiylik va bozor risklarini aniq hisobga olish imkonini bermoqda. Bu esa tijorat banklarining 65

kredit risklarini kamaytirish bilan birga, moliyaviy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydi. Umuman olganda, jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, fintech va zamonaviy menejmentning uyg‘unlashuvi qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni yangi sifat bosqichiga olib chiqadi. Bu jarayon moliyaviy shaffoflikni oshirish, ishonchni mustahkamlash va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Xulosa va takliflar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni rivojlantirishda fintech texnologiyalari va zamonaviy menejmentning ahamiyati tobora oshib bormoqda. Tadqiqotlar va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli yechimlar nafaqat moliyaviy jarayonlarni tezlashtirish, balki risklarni kamaytirish, resurslarni samarali boshqarish va moliyaviy shaffoflikni ta’minlash imkonini beradi. Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi sohasida moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talab sezilarli darajada ortgan. Korxonalar kredit olish, mablag‘larni investitsiya qilish, sug‘urta va moliyaviy monitoring tizimlarini joriy qilish kabi jarayonlarda tezkor va ishonchli yechimlarga muhtoj. Shu nuqtai nazardan, fintech platformalari korxonalar va banklar o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchaytiruvchi vosita sifatida muhim ahamiyatga ega. Masalan, onlayn kreditlash tizimlari, blockchain texnologiyasi asosidagi shartnomalar, mobil banking ilovalari va moliyaviy analitika vositalari qishloq xo‘jaligi korxonalarining moliyaviy barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Menejmentning roli esa, asosan, moliyaviy jarayonlarni samarali tashkil etish, risklarni boshqarish va strategik qarorlarni qabul qilishda namoyon bo‘ladi. Samarali menejment tizimi korxona ichidagi resurslarni optimal taqsimlash, investitsiya loyihalarini aniqlash va moliyaviy samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, banklar uchun ham professional menejment tizimi mijozlar bilan ishlashni soddalashtiradi, kredit riskini kamaytiradi va xizmat sifatini yaxshilaydi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, fintech yechimlarini qishloq xo‘jaligi sohasiga joriy qilish bir nechta ijobiy natijalarni beradi. Birinchidan, raqamli moliyaviy platformalar orqali korxonalar o‘z mablag‘larini real vaqt rejimida boshqarish imkoniga ega bo‘ladi. Bu nafaqat byudjetni optimallashtirish, balki ishlab chiqarish jarayonlarini samarali rejalashtirish imkonini yaratadi. Ikkinchidan, elektron to‘lov tizimlari va raqamli kreditlash xizmatlari korxonalarga tezkor va qulay moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish imkoniyatini beradi, shu bilan ular bank tizimlari bilan yanada yaqinroq hamkorlik qiladi. Uchinchi jihat, fintech texnologiyalari orqali qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sug‘urtalash va moliyaviy monitoring qilish jarayonlarini soddalashtirish mumkin, bu esa risklarni kamaytiradi va korxonalarning barqarorligini oshiradi. Bundan tashqari, tijorat banklari uchun fintech vositalari kredit portfelini diversifikatsiya qilish, mijozlar talablarini aniqlash va shaxsiylashtirilgan moliyaviy xizmatlarni taqdim etish imkoniyatini beradi. Shu nuqtai nazardan, qishloq xo‘jaligi korxonalari bilan hamkorlik nafaqat banklarning moliyaviy rentabelligini oshiradi, balki 66

mamlakatning qishloq xo‘jaligi sektorini raqamli iqtisodiyotga integratsiyalashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, taklif qilinadigan amaliy chora-tadbirlar quyidagilardan iborat: • qishloq xo‘jaligi korxonalari uchun maxsus raqamli moliyaviy platformalarni yaratish va ularni mobil ilovalar orqali boshqarish imkoniyatini ta’minlash; • tijorat banklari tomonidan qishloq xo‘jaligi sektoriga mo‘ljallangan kredit va investitsiya mahsulotlarini ishlab chiqish, shu jumladan, raqamli monitoring va shartnomalarni avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish; • fintech asosidagi sug‘urta va risklarni baholash tizimlarini kengaytirish, korxonalar va banklar o‘rtasidagi moliyaviy xavflarni kamaytirish; • moliyaviy axborot va hisobotlarni real vaqt rejimida tahlil qiluvchi analitik tizimlarni yaratish, bu orqali menejment qarorlarini tez va aniq qabul qilish imkonini oshirish; • davlat va xususiy sektor hamkorligida qishloq xo‘jaligi korxonalarini raqamli moliyaviy xizmatlar bilan ta’minlash bo‘yicha dasturlarni amalga oshirish. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni rivojlantirishda fintech va menejmentning roli juda muhimdir. Fintech texnologiyalari moliyaviy jarayonlarni tezlashtiradi, shaffoflikni oshiradi va risklarni kamaytiradi, menejment esa resurslarni samarali boshqarish, strategik qarorlar qabul qilish va hamkorlikni rivojlantirishda asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu ikki komponentni samarali integratsiya qilish qishloq xo‘jaligi sektorining moliyaviy barqarorligini oshirishga, bank xizmatlarining sifatini yaxshilashga va mamlakat iqtisodiyotining raqamli transformatsiyasiga xizmat qiladi. Natijada, raqamli moliya va zamonaviy menejment tamoyillarini qishloq xo‘jaligi korxonalari va tijorat banklari faoliyatiga joriy etish nafaqat moliyaviy samaradorlikni oshiradi, balki iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi muhim omil bo‘ladi. Shu bois, davlat organlari, moliya institutlari va qishloq xo‘jaligi korxonalari birgalikda ishlash orqali raqamli iqtisodiyot sharoitida barqaror va samarali moliyaviy ekotizimni yaratishga intilishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2020. 2. Abdullayev A.A. Bank-moliya tizimini rivojlantirishning zamonaviy yo‘nalishlari. – T.: Iqtisodiyot, 2019. 3. Ismoilov B.X. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank xizmatlarini rivojlantirish. – T.: Moliya, 2021. 4. Xolmuradov Sh.Sh. Qishloq xo‘jaligida menejment va moliyaviy boshqaruv asoslari. – T.: Fan va texnologiya, 2020. 5. Rahmonov D.R. Moliyaviy texnologiyalar va elektron to‘lov tizimlari. – T..: Iqtisodiyot nashriyoti, 2018. 6. Jo‘rayev U.K. Qishloq xo‘jaligi korxonalarida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash masalalari. – T.: Agrobank axborotnomasi, 2022. 67

7. Karimov S.N. Fintech texnologiyalar asosida bank risklarini boshqarish. – T. //Bank ishi jurnali, 2021. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida. – T., 2020. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARIDA MASOFAVIY BANK XIZMATLARINI KENGAYTIRISHNING AHAMIYATI Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li, FarDU magistranti E-mail: maxammadovdiyorbek19@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezisda raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirishning bank tizimi barqarorligi, mijozlar tajribasi va moliyaviy inklyuziyaga ta’siri ilmiy-analitik yondashuv asosida yoritiladi. Tadqiqotda zamonaviy texnologiyalar va amaliy natijalar tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, tijorat banklari, masofaviy bank xizmatlari, mobil banking, moliyaviy inklyuziya. Аннотация. В данной диссертации на основе научно-аналитического подхода исследуется влияние расширения услуг дистанционного банковского обслуживания в коммерческих банках в условиях цифровой экономики на стабильность банковской системы, качество обслуживания клиентов и финансовую доступность. В исследовании анализируются современные технологии и практические результаты. Ключевые слова: Цифровая экономика, коммерческие банки, услуги дистанционного банковского обслуживания, мобильный банкинг, финансовая доступность. Abstract. This thesis examines the impact of expanding remote banking services in commercial banks in the digital economy on the stability of the banking system, customer experience, and financial inclusion based on a scientific and analytical approach. The study analyzes modern technologies and practical results. Keywords: Digital economy, commercial banks, remote banking services, mobile banking, financial inclusion. Kirish. So‘nggi yillarda global miqyosda raqamli texnologiyalarning tez sur’atlar bilan joriy etilishi iqtisodiy munosabatlarning barcha bo‘g‘inlarini qayta shakllantirmoqda. Bank-moliya tizimi ushbu jarayonlardan chetda qolmay, an’anaviy xizmat ko‘rsatish usullaridan bosqichma-bosqich voz kechib, masofaviy va raqamli xizmatlar modeliga o‘tmoqda. Tijorat banklari uchun bu jarayon nafaqat texnologik yangilanish, balki strategik boshqaruv qarorlarini qayta ko‘rib chiqishni ham talab etadi. Chunki raqamli muhitda banklar o‘rtasidagi raqobat endilikda filiallar soni yoki jismoniy infratuzilma bilan emas, balki xizmatlarning tezkorligi, qulayligi va innovatsion darajasi bilan belgilanmoqda. Axborot texnologiyalarining rivoji natijasida mijozlarning bank xizmatlariga bo‘lgan talabi sezilarli darajada o‘zgardi. Endilikda mijozlar tezkorlik, qulaylik, xavfsizlik va 24/7 rejimida xizmat ko‘rsatishni asosiy mezon sifatida qabul qilmoqda. Ushbu talablarni qondirishda masofaviy bank xizmatlari — mobil ilovalar, internet-banking platformalari, SMS va USSD xizmatlari muhim o‘rin egallaydi. Aynan shu xizmatlar banklar va mijozlar o‘rtasidagi munosabatlarni 68

yangi bosqichga olib chiqib, moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish bilan birga, xizmat ko‘rsatish jarayonining shaffofligini ham oshirmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida masofaviy bank xizmatlarining kengayishi banklar uchun operatsion xarajatlarni kamaytirish, xizmatlar sifatini oshirish va yangi mijozlar qatlamini jalb etish imkonini bermoqda. Filial tarmog‘iga bo‘lgan ehtiyojning kamayishi bank resurslaridan samaraliroq foydalanishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, hududiy cheklovlarning bartaraf etilishi moliyaviy xizmatlardan foydalanish darajasini oshirib, aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlamoqda. Ayniqsa, qishloq joylarda yashovchi aholining bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari kengayib, moliyaviy muhitga faolroq jalb etilmoqda. Masofaviy bank xizmatlari orqali moliyaviy inklyuziya jarayoni jadallashib, turli ijtimoiy qatlamlar uchun bank xizmatlari ochiq va qulay bo‘lib bormoqda. Daromad darajasi past bo‘lgan aholi, kichik biznes subyektlari hamda o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar uchun raqamli bank xizmatlari moliyaviy resurslarga kirish imkonini oshirmoqda. Bu esa iqtisodiy faollikning kengayishiga va pul oqimlarining rasmiy sektor orqali amalga oshirilishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda raqamli bank xizmatlari faqat to‘lov va pul o‘tkazmalari bilan cheklanib qolmay, kreditlash, omonatlarni boshqarish, investitsiya mahsulotlari va moliyaviy maslahat xizmatlarini ham qamrab olmoqda. Sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) va bulutli texnologiyalarning joriy etilishi bank xizmatlarini shaxsiylashtirish imkonini kengaytirib, mijozlarning ehtiyoj va moliyaviy xatti-harakatlariga mos mahsulotlarni taklif etishga zamin yaratmoqda. Natijada banklar mijozlar bilan uzoq muddatli va barqaror hamkorlikni yo‘lga qo‘ymoqda. Shu nuqtai nazardan, tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish jarayoni zamonaviy iqtisodiy muhitda bank tizimining moslashuvchanligini ta’minlovchi, raqobatbardoshlikni kuchaytiruvchi va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlovchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu jarayonning chuqur tahlili raqamli transformatsiya sharoitida bank faoliyatini takomillashtirish, mijozlar ehtiyojlarini samarali qondirish hamda iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga bank sektorining qo‘shgan hissasini aniqlash uchun muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi [1]. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining rivojlanish modeli tubdan o‘zgarib bormoqda. An’anaviy bank xizmatlari bilan cheklanib qolgan tizim asta-sekin raqamli platformalar asosida ishlovchi, mijozga yo‘naltirilgan va yuqori tezkorlikni ta’minlovchi mexanizmga aylanmoqda. Bu jarayonda masofaviy bank xizmatlari bank faoliyatining markaziy elementi sifatida namoyon bo‘lib, banklar va mijozlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning mazmunini qayta belgilab bermoqda. Masofaviy bank xizmatlari deganda mijozlarning bank bilan bevosita jismoniy aloqasiz, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish imkonini beruvchi xizmatlar majmui tushuniladi. 69

Ushbu xizmatlarga mobil banking, internet-banking, elektron hamyonlar, QRto‘lovlar, avtomatlashtirilgan kredit arizalari va raqamli identifikatsiya tizimlari kiradi. Ularning joriy etilishi banklarning xizmat ko‘rsatish jarayonini sezilarli darajada soddalashtirib, operatsion samaradorlikni oshirmoqda hamda xizmatlar uzluksizligini ta’minlamoqda. Tijorat banklari uchun masofaviy xizmatlarning kengayishi strategik ustunlik manbai hisoblanadi. Birinchidan, banklar mijozlarga xizmat ko‘rsatish geografiyasini kengaytirib, hududiy cheklovlarni deyarli bartaraf etadi. Endilikda bank filiallari mavjud bo‘lmagan hududlarda ham mijozlar to‘liq bank xizmatlaridan foydalanish imkoniga ega bo‘lmoqda. Ikkinchidan, raqamli xizmatlar orqali banklar xizmat ko‘rsatish tannarxini pasaytirib, inson resurslari va moddiy xarajatlarni optimallashtirishga erishmoqda. Bu holat banklarning moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi[2]. Masofaviy bank xizmatlarining rivojlanishi aholining moliyaviy xulqatvoriga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli to‘lov vositalaridan foydalanish naqd pul aylanmasini qisqartirib, moliyaviy operatsiyalarning shaffofligini oshiradi. Natijada pul oqimlari rasmiy moliyaviy tizim orqali amalga oshiriladi va yashirin iqtisodiyot ko‘lamining qisqarishiga sharoit yaratiladi. Bu holat nafaqat bank tizimi, balki umumiy makroiqtisodiy barqarorlik uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, masofaviy bank xizmatlari mijozlar ehtiyojlariga moslashuvchan mahsulotlar yaratish imkonini beradi. Katta hajmdagi ma’lumotlar tahlili asosida banklar mijozlarning moliyaviy xatti-harakatlarini chuqur o‘rganib, individual kredit limitlari, moslashtirilgan omonat mahsulotlari va shaxsiy moliyaviy tavsiyalarni taklif etmoqda. Bu esa bank xizmatlarining standartlashgan shakldan individual yondashuvga o‘tishiga olib kelib, mijozlar bilan uzoq muddatli hamkorlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Masofaviy bank xizmatlari kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun ham muhim moliyaviy vosita hisoblanadi. Raqamli platformalar orqali hisob-kitoblar yuritish, kredit olish va moliyaviy oqimlarni boshqarish imkoniyatlarining kengayishi tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Natijada banklar real sektor bilan o‘zaro aloqalarni mustahkamlab, iqtisodiy faollikning oshishiga hissa qo‘shmoqda[3]. Raqamli bank xizmatlarining kengayishi bilan birga, axborot xavfsizligi masalalari ham alohida e’tibor talab etadi. Kiberxavf-xatarlarning ortib borishi banklardan zamonaviy himoya mexanizmlarini joriy etishni, ma’lumotlarni shifrlash, ko‘p bosqichli autentifikatsiya va real vaqt rejimida monitoring tizimlarini takomillashtirishni talab qiladi. Shu jihatdan, masofaviy bank xizmatlarini rivojlantirish jarayoni texnologik imkoniyatlar bilan bir qatorda institutsional va huquqiy asoslarning mustahkam bo‘lishini ham taqozo etadi. Bundan tashqari, raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish jarayoni bank xodimlarining malakasini oshirish, raqamli savodxonlikni kengaytirish va yangi kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Bu esa 70

bank tizimining ichki transformatsiyasiga olib kelib, inson kapitalining sifat jihatidan yangilanishini ta’minlaydi. Tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish raqamli iqtisodiyot sharoitida bank tizimining moslashuvchanligini oshiruvchi, raqobatbardoshlikni ta’minlovchi va moliyaviy xizmatlar sifatini yangi darajaga olib chiquvchi muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu jarayon banklarning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasida ustuvor yo‘nalish sifatida qaralib, iqtisodiy taraqqiyotning muhim drayverlaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda[4]. Tahlil va natijalar. Bank tizimidagi innovatsion faoliyatning samaradorligini baholashda moliyaviy ko‘rsatkichlar muhim o‘rin tutadi. Innovatsiyalar bank faoliyatining deyarli barcha yo‘nalishlariga – daromad va xarajatlar tuzilmasiga, aktivlar va majburiyatlar hajmiga, kreditlash va depozit siyosatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, tijorat banklarida innovatsion faoliyat natijadorligini tahlil qilishda asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlarni o‘rganish zarur. 2025-yil 1-iyun holatiga olingan ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston tijorat banklarida masofadan bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilar soni sezilarli darajada ortgan. Jadval ma’lumotlariga tayanib aytish mumkinki, bu xizmatlardan eng ko‘p foydalanuvchilar Xalq bankida qayd etilgan bo‘lib, jami 7 555 234 nafar mijozni tashkil etadi. Ushbu ko‘rsatkich boshqa banklarga nisbatan ancha yuqori bo‘lib, Xalq bankining masofaviy xizmatlar bozorida yetakchi o‘rinda ekanini ko‘rsatadi. 1-jadval Masofadan bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilarning 2025-yil 1-iyun holatidagi soni [5] № Bank Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar 132 041 Jismoniy shaxslar Jami 2 873 033 3 005 074 1 Milliy bank 2 O‘zbekiston sanoat-qurilish banki 91 733 5 345 375 5 437 108 3 Agrobank 221 945 3 211 056 3 433 001 4 Ipoteka-bank 180 741 4 036 227 4 216 968 5 Mikrokreditbank 74 318 1 830 240 1 904 558 6 Xalq banki 138 371 7 555 234 7 693 605 7 Garant bank 4 971 223 170 228 141 8 Biznesni rivojlantirish banki 54 487 714 313 768 800 9 Turonbank 50 110 821 618 871 728 10 Hamkorbank 151 509 2 369 133 2 520 642 71

Ikkinchi o‘rinda O‘zbekiston sanoat-qurilish banki turib, 5 437 108 nafar foydalanuvchiga ega. Uchinchi o‘rinda esa Milliy bank 3 005 074 nafar mijoz bilan qayd etilgan. Bu uchta bank umumiy tizimdagi foydalanuvchilarning katta qismini o‘zida jamlagan. Eng kam foydalanuvchi soni Garant bankda kuzatilgan bo‘lib, u atigi 228 141 nafar mijozga ega. Shuningdek, Biznesni rivojlantirish banki va Turonbankda ham foydalanuvchilar soni nisbatan kam – mos ravishda 768 800 va 871 728 nafarni tashkil etadi. Jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, har bir bankda jismoniy shaxslar soni yuridik shaxslarga nisbatan bir necha baravar ko‘p. Masalan, Milliy bankda 132 041 ta yuridik shaxs va 2 873 033 ta jismoniy shaxs, Ipoteka-bankda esa 180 741 ta yuridik shaxs va 4 036 227 ta jismoniy shaxs mavjud. Bu esa masofaviy xizmatlar asosan aholining kundalik moliyaviy operatsiyalarida keng qo‘llanilayotganini bildiradi. Umuman olganda, O‘zbekistonda masofaviy bank xizmatlaridan foydalanish ko‘lami kengayib bormoqda. Aholi orasida raqamli moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ishonch va talab oshgani natijasida bank tizimining raqamli infratuzilmasi jadal rivojlanmoqda. Shu bilan birga, yirik banklar – Xalq banki, Sanoat-qurilish banki va Milliy bank bu yo‘nalishda yetakchi o‘rinni egallab, kichik va o‘rta banklar uchun raqobat muhitini kuchaytirmoqda[6]. Xulosa va takliflar. Olib borilgan tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish bank tizimining samarali faoliyat yuritishida muhim omil ekanini ko‘rsatdi. Masofaviy bank xizmatlari banklarning operatsion jarayonlarini soddalashtirib, xizmat ko‘rsatish tezligi va sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ushbu xizmatlar mijozlarning bank mahsulotlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirib, bank va mijoz o‘rtasidagi munosabatlarni yanada mustahkamlamoqda. Tadqiqot davomida aniqlanganki, masofaviy bank xizmatlarining rivojlanishi banklar uchun xarajatlarni optimallashtirish, resurslardan samarali foydalanish va raqobatbardoshlikni oshirish imkonini bermoqda. Mijozlar nuqtai nazaridan esa, raqamli bank xizmatlari vaqt va mablag‘ tejamkorligini ta’minlab, moliyaviy operatsiyalarni qulay va xavfsiz tarzda amalga oshirishga sharoit yaratmoqda. Bu holat aholining moliyaviy faolligini oshirib, moliyaviy xizmatlar qamrovining kengayishiga olib kelmoqda. Shuningdek, masofaviy bank xizmatlarining kengayishi moliyaviy inklyuziya jarayonini jadallashtirib, ilgari bank xizmatlaridan cheklangan darajada foydalangan ijtimoiy qatlamlarning moliya tizimiga faolroq jalb etilishiga zamin yaratmoqda. Natijada pul oqimlarining rasmiy moliyaviy tizim orqali amalga oshirilishi kuchayib, iqtisodiy shaffoflik va barqarorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatilmoqda. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi takliflarni ilgari surish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Birinchidan, tijorat banklari raqamli infratuzilmani yanada rivojlantirib, mobil va internet-banking platformalarining texnik barqarorligini 72

ta’minlashi lozim. Ikkinchidan, kiberxavfsizlik masalalariga alohida e’tibor qaratilib, zamonaviy himoya tizimlari va ma’lumotlarni himoyalash mexanizmlari joriy etilishi zarur. Uchinchidan, mijozlarga yo‘naltirilgan innovatsion bank mahsulotlarini ishlab chiqish va shaxsiylashtirilgan xizmatlarni kengaytirish orqali mijozlar ehtiyojlariga moslashuvchan yondashuvni kuchaytirish lozim. To‘rtinchidan, bank xodimlarining raqamli savodxonligini oshirish va yangi texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish bank xizmatlari sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish nafaqat bank tizimi samaradorligini oshiradi, balki raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy barqarorlik va aholining moliyaviy farovonligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking and Financial Markets. Pearson Education, 2019. 215–230-betlar. https://www.pearson.com 2. World Bank. Digital Financial Services. World Bank Group Report, 2022. 34– 52-betlar. https://www.worldbank.org 3. Ismoilov B.X. Raqamli iqtisodiyot va moliya bozori. Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 88–104-betlar. https://ziyonet.uz 4. Mamatqulov R.B. (2023). Tijorat banklarida raqamli xizmatlarni rivojlantirish yo‘nalishlari. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali, 3(5). 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti - https://www.cbu.uz 6. Muallif hisob-kitoblari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlari asosida. TIJORAT BANKLARIDA STRATEGIK MENEJMENTNI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA RIVOJLANTIRISH Turg‘unov Muxriddin Mo‘ydinjon o‘g‘li, FarDU Iqtisodiyot va turizm kafedrasi mudiri, I.f.d (DSc), dotsent e-mail: Turgunovmuxriddin77@gmail.com Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li, FarDU magistranti e-mail: maxammadovdiyorbek19@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezis tijorat banklarida strategik menejmentni raqamli texnologiyalar asosida rivojlantirish jarayonlarini yoritadi. Bank boshqaruvida raqamlashtirishning samaradorlikka ta’siri, strategik qarorlar qabul qilish tizimi, innovatsion yondashuvlar hamda raqobatbardoshlikni kuchaytirish mexanizmlari tahlil etiladi, zamonaviy moliya bozori sharoitida banklarning barqaror rivojlanishi masalalari keng ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Strategik menejment, tijorat banklari, raqamli texnologiyalar, bank transformatsiyasi, raqamli strategiya. Аннотация. В данной работе рассматриваются процессы развития стратегического управления в коммерческих банках на основе цифровых технологий. Анализируется влияние цифровизации на эффективность управления банком, систему принятия стратегических решений, инновационные подходы и механизмы повышения 73

конкурентоспособности, а также широко обсуждаются вопросы устойчивого развития банков в условиях современного финансового рынка. Ключевые слова: Стратегическое управление, коммерческие банки, цифровые технологии, трансформация банка, цифровая стратегия. Abstract. This thesis covers the processes of developing strategic management in commercial banks based on digital technologies. The impact of digitalization on efficiency in bank management, the strategic decision-making system, innovative approaches and mechanisms for enhancing competitiveness are analyzed, and the issues of sustainable development of banks in the conditions of the modern financial market are widely discussed. Keywords: Strategic management, commercial banks, digital technologies, bank transformation, digital strategy. Kirish. So‘nggi yillarda global moliya tizimida kuzatilayotgan tizimli va texnologik o‘zgarishlar tijorat banklari faoliyatini boshqarish yondashuvlarini tubdan qayta shakllantirishni talab qilmoqda. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi banklarning nafaqat operatsion jarayonlariga, balki ularning strategik maqsadlari, rivojlanish yo‘nalishlari va boshqaruv falsafasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli an’anaviy strategik menejment modellari zamonaviy raqamli muhit sharoitida yetarli darajada samarali bo‘lmay qolmoqda. Bugungi kunda tijorat banklari oddiy moliyaviy vositachi sifatidagi rolidan chiqib, murakkab raqamli ekotizimning faol ishtirokchisiga aylanmoqda. Bank xizmatlari tobora ko‘proq onlayn platformalar, mobil ilovalar va avtomatlashtirilgan tizimlar orqali amalga oshirilmoqda. Bunday sharoitda strategik menejment bank faoliyatining asosiy tayanch mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki aynan strategik menejment bankning uzoq muddatli maqsadlarini belgilash, raqamli transformatsiya jarayonlarini muvofiqlashtirish va resurslarni ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirish imkonini beradi. Jahon bank tizimida raqamli transformatsiya jarayonlarining tezlashuvi, avvalo, fintech kompaniyalarning faol rivojlanishi bilan bog‘liq. Ushbu kompaniyalar moslashuvchan biznes-modellar, innovatsion texnologiyalar va mijozga yo‘naltirilgan xizmatlar orqali an’anaviy banklar uchun jiddiy raqobat muhitini shakllantirdi. Natijada tijorat banklari o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga, raqamli texnologiyalarni strategik darajada joriy etishga majbur bo‘ldi. Bu jarayonda strategik menejment bankning tashqi muhitga moslashuvchanligini ta’minlovchi asosiy boshqaruv vositasiga aylandi. Raqamli texnologiyalar strategik menejmentning mazmunini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Avval bank strategiyasi nisbatan barqaror va uzoq muddatli rejalarga asoslangan bo‘lsa, hozirgi sharoitda u doimiy yangilanib boruvchi, ma’lumotlarga tayangan va tezkor qarorlar qabul qilishga yo‘naltirilgan tizimga aylanmoqda. Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, sun’iy intellekt asosidagi prognozlash modellari va real vaqt rejimidagi monitoring vositalari strategik qarorlar sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu orqali strategik menejment subyektiv baholashdan ko‘ra, aniq tahliliy ko‘rsatkichlarga tayanadigan ilmiy boshqaruv modeliga yaqinlashmoqda. 74

Tijorat banklari strategik menejment orqali raqamli texnologiyalarni joriy etishda ustuvor yo‘nalishlarni aniqlaydi. Masalan, kredit portfelini boshqarish, risklarni baholash, mijozlar bilan munosabatlarni rivojlantirish va operatsion xarajatlarni optimallashtirish kabi yo‘nalishlar strategik rejalashtirishning markazida turadi. Agar raqamli texnologiyalar strategik darajada integratsiya qilinmasa, ularning ta’siri qisqa muddatli bo‘lib qolishi mumkin. Shu bois strategik menejment raqamli transformatsiyaning mantiqiy va tizimli asosini yaratadi. O‘zbekiston bank tizimida ham so‘nggi yillarda raqamli transformatsiya jarayonlari izchil rivojlanib bormoqda. Masofaviy bank xizmatlari, raqamli to‘lov tizimlari va elektron identifikatsiya mexanizmlarining keng joriy etilishi banklarning strategik yo‘nalishlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Banklar o‘z strategiyalarida raqamli xizmatlarni asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab, mijozlar bilan uzoq muddatli hamkorlikni shakllantirishga intilmoqda. Bu holat strategik menejmentning bank tizimidagi rolini yanada kuchaytirmoqda. Strategik menejmentning raqamli asosda rivojlanishi bank rahbariyatidan yangi yondashuv va kompetensiyalarni talab etadi. Endilikda strategik qarorlar faqat moliyaviy natijalarga emas, balki texnologik imkoniyatlar, ma’lumotlar sifati va raqamli infratuzilmaning holatiga ham bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Menejerlar axborot texnologiyalarining strategik ahamiyatini chuqur anglamagan holda bankni samarali rivojlantira olmaydi. Shu sababli strategik menejment bank boshqaruvida texnologik tafakkurni shakllantiruvchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Asosiy qism. Raqamli texnologiyalar asosida strategik menejmentni shakllantirish tijorat banklari faoliyatining barcha darajalarini qamrab oluvchi murakkab va ko‘p bosqichli jarayon hisoblanadi. Strategik menejment bu faqat uzoq muddatli reja tuzish emas, balki bankning tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashuvi, ichki resurslardan samarali foydalanishi va raqobat sharoitida barqaror ustunlikka erishishini ta’minlovchi boshqaruv tizimidir. Raqamli texnologiyalar aynan ushbu jarayonlarning sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda [1]. Avvalo, strategik menejment bankning tashqi va ichki muhitini chuqur tahlil qilishga asoslanadi. An’anaviy yondashuvlarda bu tahlillar ko‘pincha cheklangan statistik ma’lumotlar va retrospektiv hisobotlarga tayanar edi. Raqamli texnologiyalar esa real vaqt rejimida ma’lumotlar yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish imkonini yaratmoqda. Katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) asosida mijozlar xatti-harakatlarini o‘rganish, bozor segmentlarini aniqlash va risk darajasini baholash strategik qarorlar qabul qilishda muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu holat strategik menejmentni intuitiv qarorlardan ko‘ra, dalillarga asoslangan boshqaruv modeliga yaqinlashtiradi. Strategik menejmentning muhim vazifalaridan biri bank resurslarini ustuvor yo‘nalishlarga to‘g‘ri taqsimlashdan iborat. Raqamli texnologiyalar ushbu vazifani bajarishda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Masalan, bulutli texnologiyalar bank infratuzilmasini saqlash va yangilash bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirib, moliyaviy resurslarni innovatsion loyihalarga yo‘naltirish imkonini 75

beradi. Natijada strategik menejment moliyaviy cheklovlar doirasida maksimal natijaga erishishga xizmat qiluvchi vositaga aylanadi [2]. Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalarining joriy etilishi strategik menejmentda risklarni boshqarish sifatini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Kredit portfelini tahlil qilish, mijozlarning to‘lov qobiliyatini prognozlash va firibgarlik holatlarini aniqlashda raqamli algoritmlardan foydalanish strategik barqarorlikni ta’minlaydi. Chunki risklarni aniq baholay olgan banklar uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini ancha ishonchli asosda shakllantira oladi. Bu jarayonda strategik menejment bankni inqirozli vaziyatlardan himoya qiluvchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Strategik menejmentning raqamli asosda rivojlanishida tashkiliy tuzilma va boshqaruv madaniyati alohida ahamiyat kasb etadi. Banklarda raqamli texnologiyalarni joriy etish ko‘pincha texnik loyiha sifatida qaraladi. Ammo strategik menejment nuqtai nazaridan bu jarayon tashkiliy o‘zgarishlar bilan birga olib borilmasa, kutilgan natijani bermaydi. Raqamli strategiyaning muvaffaqiyati bank xodimlarining raqamli savodxonligi, innovatsion fikrlashi va o‘zgarishlarga tayyorligi bilan bevosita bog‘liq [3]. Raqamli madaniyatni shakllantirish strategik menejmentning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Agar bank xodimlari raqamli vositalardan foydalanishni faqat texnik majburiyat sifatida qabul qilsa, strategiya yuzaki bo‘lib qoladi. Aksincha, raqamli tafakkur boshqaruv darajasida shakllanganda, strategik menejment bankning barcha bo‘g‘inlarida yagona maqsadga xizmat qiladi. Bu esa strategiyani amalga oshirish jarayonida ichki qarshiliklarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi. Raqamli texnologiyalar strategik menejmentni mijozga yo‘naltirilgan tizimga aylantiradi. Bank strategiyasi endilikda faqat moliyaviy ko‘rsatkichlarga emas, balki mijoz tajribasiga ham tayanadi. Mobil ilovalar, onlayn platformalar va avtomatlashtirilgan xizmatlar orqali mijozlar ehtiyojlari doimiy ravishda monitoring qilinadi. Ushbu ma’lumotlar asosida strategik qarorlar qabul qilinadi va bank mahsulotlari moslashtiriladi. Natijada strategik menejment statik reja emas, balki doimiy rivojlanib boruvchi dinamik tizimga aylanadi [4]. Strategik menejmentda raqamli texnologiyalarni qo‘llash bankning raqobatbardoshligini oshiradi. Bozor sharoitida tezkorlik va moslashuvchanlik muhim ustunlikka aylanmoqda. Raqamli infratuzilmaga ega bo‘lgan banklar yangi mahsulotlarni qisqa vaqt ichida joriy etishi, xizmatlar sifatini yaxshilashi va raqobatchilarning harakatlariga tezkor javob qaytarishi mumkin. Bu esa strategik menejmentning bozor ustunligini shakllantirishdagi rolini kuchaytiradi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiyani strategik darajada amalga oshirgan banklar iqtisodiy tebranishlar va moliyaviy inqirozlarga nisbatan ancha barqaror bo‘ladi. Chunki bunday banklar o‘z strategiyalarini real vaqt ma’lumotlariga tayangan holda tezkor ravishda moslashtira oladi. Strategik menejment bu jarayonda bankning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlovchi muhim boshqaruv instrumenti sifatida namoyon bo‘ladi. 76

Raqamli texnologiyalar asosida shakllangan strategik menejment tijorat banklari uchun nafaqat texnologik yangilanish, balki boshqaruv falsafasining yangilanishini ham anglatadi. Bank strategiyasi raqamli muhit sharoitida moslashuvchan, ma’lumotlarga tayangan va innovatsion bo‘lishi zarur. Aynan strategik menejment ushbu jarayonlarni yagona tizimga birlashtirib, banklarning barqaror va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlaydi [5]. Tahlil va natijalar. Strategik menejmentni raqamli texnologiyalar asosida rivojlantirish jarayonini tahlil qilish bank faoliyatining samaradorligi, moslashuvchanligi va barqarorligini baholash imkonini beradi. Raqamli transformatsiya sharoitida banklar faoliyati tobora ko‘proq raqamli ko‘rsatkichlar, texnologik infratuzilma darajasi va ma’lumotlardan foydalanish sifati bilan belgilanmoqda. Shu sababli strategik menejment samaradorligini baholashda nafaqat moliyaviy natijalar, balki raqamli xizmatlar ulushi, operatsion jarayonlarning avtomatlashtirilganlik darajasi va mijozlar bazasining kengayishi kabi omillar ham muhim ahamiyat kasb etadi. 1-jadval Tijorat banklarida raqamli texnologiyalar asosida strategik menejment samaradorligi[6] Strategik menejment yo‘nalishlari Strategik qarorlar qabul qilish Tashqi muhitni strategik tahlil qilish Resurslarni strategik rejalashtirish Risklarni strategik boshqarish Mijozga yo‘naltirilgan strategiya Strategiyani monitoring qilish An’anaviy boshqaruv holati Raqamli texnologiyalar asosidagi boshqaruv Strategik natija Qarorlar ko‘p bosqichli va sekin qabul qilinadi Cheklangan statistik ma’lumotlarga tayanadi An’anaviy rejalashtirish usullari ustun Risklar kech aniqlanadi Real vaqt ma’lumotlari asosida tezkor qarorlar qabul qilinadi Big Data va analitik platformalar qo‘llaniladi Raqamli modellashtirish va prognozlash ishlatiladi Qarorlar sifati va tezligi oshadi Bozor o‘zgarishlariga moslashuv kuchayadi Resurslardan foydalanish samaradorligi oshadi Umumiy segmentlarga asoslanadi Sun’iy intellekt asosida oldindan baholanadi Individual raqamli profiling joriy etiladi Bank barqarorligi mustahkamlanadi Mijoz sodiqligi va ishonchi oshadi Davriy hisobotlar orqali nazorat qilinadi Onlayn monitoring va dashboardlar ishlatiladi Strategiyani tezkor moslashtirish imkoniyati yaratiladi Jadvalda keltirilgan ma’lumotlar tijorat banklarida strategik menejment jarayonlarining raqamli texnologiyalar asosida sezilarli darajada takomillashayotganini ko‘rsatadi. Xususan, strategik qarorlar qabul qilish jarayonida an’anaviy boshqaruv usullaridan raqamli yondashuvlarga o‘tish qarorlar tezligi va sifatining oshishiga olib kelmoqda. Real vaqt rejimida olinadigan analitik ma’lumotlar bank rahbariyatiga vaziyatni tezkor baholash va moslashuvchan strategik choralar ko‘rish imkonini bermoqda. Jadvalda tashqi muhitni strategik tahlil qilish yo‘nalishi alohida ahamiyat kasb etadi. An’anaviy boshqaruv sharoitida cheklangan statistik ma’lumotlarga tayanilgan bo‘lsa, raqamli texnologiyalar joriy etilgach, katta hajmdagi ma’lumotlar va analitik platformalar asosida bozor tendensiyalarini chuqur tahlil qilish imkoniyati yuzaga kelmoqda. Bu holat bank strategiyasining bozor 77

talablariga moslashuvchanligini oshirib, raqobatbardoshlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Resurslarni strategik rejalashtirish yo‘nalishida ham sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Raqamli modellashtirish va prognozlash vositalari bank resurslarini aniq maqsadlarga yo‘naltirish imkonini yaratib, moliyaviy va tashkiliy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirmoqda. Natijada strategik menejment bankning uzoq muddatli rivojlanish maqsadlariga xizmat qiluvchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘lmoqda. Risklarni strategik boshqarish bo‘yicha jadvalda keltirilgan ma’lumotlar raqamli texnologiyalarning bank barqarorligiga ta’sirini yaqqol aks ettiradi. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari risklarni oldindan aniqlash imkonini berib, moliyaviy yo‘qotishlar ehtimolini kamaytiradi. Bu esa strategik menejmentning profilaktik xarakterini kuchaytirib, bank faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi. Mijozga yo‘naltirilgan strategiya yo‘nalishida raqamli texnologiyalar individual yondashuvni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Raqamli profiling asosida mijoz ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish banklarga moslashtirilgan mahsulot va xizmatlarni taklif etish imkonini beradi. Bu holat mijozlar sodiqligi va bankka bo‘lgan ishonch oshishiga olib keladi. Strategiyani monitoring qilish va nazorat qilish jarayonlarida ham raqamli yondashuv ustunlik qilmoqda. Onlayn monitoring va boshqaruv paneli (dashboard)lar strategiyaning bajarilish holatini doimiy nazorat qilish va zarurat tug‘ilganda tezkor tuzatishlar kiritish imkonini yaratadi. Natijada strategik menejment statik jarayon emas, balki doimiy takomillashib boruvchi boshqaruv tizimiga aylanadi. Jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar strategik menejmentning barcha asosiy yo‘nalishlarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bu esa tijorat banklarining uzoq muddatli barqarorligi, raqobatbardoshligi va moliyaviy xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa va takliflar. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida strategik menejmentni raqamli texnologiyalar asosida rivojlantirish zamonaviy bank tizimining barqaror faoliyat yuritishi va uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Raqamli texnologiyalarning bank boshqaruviga chuqur integratsiyalashuvi strategik qarorlar qabul qilish sifatini oshirib, resurslardan foydalanish samaradorligini kuchaytirmoqda. Natijada strategik menejment an’anaviy boshqaruv vositasi bo‘lishdan chiqib, ma’lumotlarga tayangan, moslashuvchan va innovatsion boshqaruv tizimiga aylanmoqda. Tijorat banklari faoliyatida raqamli transformatsiya strategik darajada amalga oshirilgan taqdirda, bankning tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashuvchanligi sezilarli darajada ortadi. Raqamli tahlil vositalari va avtomatlashtirilgan boshqaruv mexanizmlari orqali bozor tendensiyalarini oldindan 78