Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

education management. These technologies enable universities to enhance decision-making processes, improve resource allocation, and provide more flexible and innovative educational services. Based on the research results, the following practical recommendations can be proposed: 1. Higher education institutions should develop comprehensive digital transformation strategies aligned with national digital economy policies. 2. Universities should invest in digital infrastructure and technological platforms to support data-driven management. 3. The development of digital skills among academic and administrative staff should become a priority. 4. Universities should strengthen collaboration with industry and innovation ecosystems to promote research commercialization and entrepreneurship. Implementing these recommendations will contribute to improving the efficiency and competitiveness of higher education institutions in the digital economy. References: 1. Bond, M., Marín, V. I., Dolch, C., Bedenlier, S., & Zawacki-Richter, O. (2023). 2. Digital transformation in higher education: A systematic review of emerging trends. Education and Information Technologies, 28(4), 3891–3925. 3. Selwyn, N., Hillman, T., Bergviken Rensfeldt, A., & Perrotta, C. (2024). 4. Digital technology and the futures of higher education. Learning, Media and Technology, 49(1), 1–15. 5. OECD. (2023). Digital transformation of higher education institutions. Paris: OECD Publishing. 6. Hazelkorn, E. (2023). Global rankings and the future of higher education. Routledge. 7. World Bank. (2024). Digital transformation and innovation in higher education. Washington DC: World Bank. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI Qurbanov Azizbek G‘ulom о‘g‘li, TDIU doktoranti, Azacious.kurbanov@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Davlat boshqaruvi, bank-moliya va ijtimoiy sohalarda raqamlashtirish jarayonlari, mavjud muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari yoritiladi. 679

Shuningdek, “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasining ustuvor yo‘nalishlari va uning iqtisodiy o‘sishga ta’siri asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamli transformatsiya, elektron hukumat, kiberxavfsizlik, IT-infratuzilma, inson kapitali, innovatsion rivojlanish, iqtisodiy o‘sish. Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и практические аспекты развития цифровой экономики в Узбекистане. Рассматриваются процессы цифровизации государственного управления, банковско-финансовой и социальной сфер, существующие проблемы и пути их решения. Также обосновываются приоритетные направления стратегии «Цифровой Узбекистан — 2030» и её влияние на экономический рост. Ключевые слова: цифровая экономика, цифровая трансформация, электронное правительство, кибербезопасность, IT-инфраструктура, человеческий капитал, инновационное развитие, экономический рост. Abstract. This article analyzes the theoretical and practical aspects of digital economy development in Uzbekistan. It examines digitalization processes in public administration, the banking and financial sector, and social spheres, as well as existing challenges and ways to address them. It also substantiates the priority directions of the “Digital Uzbekistan — 2030” strategy and its impact on economic growth. Key words: digital economy, digital transformation, e-government, cybersecurity, IT infrastructure, human capital, innovation development, economic growth. Kirish. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda milliy iqtisodiyotni tubdan modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan keng qamrovli islohotlar doirasida mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va davlat boshqaruvi tizimiga raqamli texnologiyalarni joriy etish borasida dasturiy chora-tadbirlar amalga oshirildi. “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, iqtisodiyotda davlat boshqaruvini kamaytirish, davlat va xususiy sektorlarning o‘zaro foydali hamkorligining zamonaviy shakllarini, «Elektron hukumat» tizimini rivojlantirish bo‘yicha choratadbirlarni amalga oshirish” ustuvor vazifalar sifatida belgilangan. Bu borada «raqamli iqtisodiyot» milliy konsepsiyasini ishlab chiqish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish orqali yalpi ichki mahsulot hajmini qo‘shimcha o‘stirish bilan bog‘liq tadqiqotlarni amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyot, uning shakllari va ta’sir etuvchi omillarining ilmiymetodologik taraflari ko‘plab xorijlik olimlar, jumladan: D.Tapscott, N.Lane, T.Mesenbourg, M.Kasstels, B.Panshin, N.Negroponte, A.Sokolov, A.Kunsman, R.Buxt, R.Hiks, M.Polojixina, I.Strelkova, M.Kalujskiy, S.Plugotarenko, R.A.Solou va boshqalar tomonidan tadqiq qilingan109. O‘zbekiston iqtisodiyotida axborot texnologiyalaridan foydalanish, raqamli iqtisodiyotni joriy etishning dolzarb masalalari va ijtimoiy-iqtisodiyotga ta’sirini o‘lchash bilan bog‘liq tadqiqotlar S.S.Gulyamov, K.X.Abdurahmonov, R.H.Ayupov, O.M.Abdullayev, G.R.Baltabayeva, O.Umarov va mamlakatimizning 109 Dоn Tаpscоtt, Аlex Tаpscоtt, The Blоckchаin Revоlutiоn: Hоw the Technоlоgy Behind Bitcоin is Chаnging Mоney, Business, аnd the Wоrld, Penguin Bооks, Releаsed Mаy 2016 ISBN 978-0670069972] PАW September 26, 2007: Memоriаls". www.princetоn.edu. Retrieved 2017-05-31.; Паньшин Б.Н. Электронная библиотека БГУ, 2012 ; Hiks Jоhn Р. Теория экономической истории. — М.: НП «Журнал Вопросы экономики», 2003. — 224 с. (А Theоry оf Ecоnоmic Histоry, 1969). 680

boshqa ko‘plab yetakchi iqtisodchi olimlari tomonidan olib borilgan 110. Ularning ilmiy tadqiqot ishlarida iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilarning ehtiyojlarini ta’minlaydigan, shuningdek, ular o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zaro aloqa qilish imkoniyatini beradigan funksiyalar to‘plamiga ega bo‘lgan raqamli muhit bo‘yicha izlanishlar joy olgan. Yurtimizda raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha tarmoqlar va sohalarda, avvalo, davlat boshqaruvi, ta’lim, sog‘liqni saqlash va qishloq xo‘jaligida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng tadbik etish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Asosan, elektron hukumat tizimini takomillashtirish, dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalarining mahalliy bozorini yanada rivojlantirish, mamlakatimizning barcha hududlarida IT-parklarni tashkil etish, shuningdek, sohani malakali kadrlar bilan ta’minlashni ko‘zda tutuvchi 220 dan ortiq ustuvor loyihalarni amalga oshirish boshlangan. Bundan tashqari, 40 dan ortiq axborot tizimlari bilan integratsiyalashgan geoportalni ishga tushirish, jamoat transporti va kommunal infratuzilmani boshqarishning axborot tizimini yaratish, ijtimoiy sohani raqamlashtirish va keyinchalik ushbu tajribani boshqa hududlarda joriy qilishni nazarda tutuvchi «Raqamli Toshkent» kompleks dasturi amalga oshirilmoqda. Respublikada raqamli industriyani jadal rivojlantirish, milliy iqtisodiyot tarmoqlarining raqobatbardoshligini oshirish, shuningdek, 2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini «Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili»da amalga oshirishga oid davlat dasturida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida 2020- yil 5- oktyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6079-sonli Farmoni qabul qilindi. 1-jadval Mamlakatimiz raqamli iqtisodiyotidagi asosiy muammolar va yechish yо‘nalishlari Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni Muammolarni yechish rivojlantirishdagi yо‘nalishlari asosiy muammolar Tizimning XXI asrga kelib raqamli iqtisodiyot rivojlanishi bilan ularga xavf solayotgan 110 Гулямов С.С., Аюпов Р.Ҳ., Абдуллаев О.М., Балтабаева Г.Р. Рақамли иқтисодиётда блокчейн технологиялари// Тошкент – 2019.; Абдураҳмонов К.Х. Рақамли иқтисодиёт: Жанубий Корея тажрибаси ва ундан Ўзбекистонда фойдаланиш истиқболлари. - https://www.бизнес-даилй.уз/уз/биржаехперт/58192рақамли-иқтисодиёт-жанубий-коря-тажрибаси-ва-ундан-узбкистонда-фойдаланиш-истиқболлари.; Аюпов Р.Ҳ., Балтабоева Г.Р. Рақамли иқтисодиёт: муаммолар ва ечимлар. //«Халқаро молия ва ҳисоб» илмий электрон журнали. № 1, февраль,; Умаров О. 2019 йил Рақамли иқтисодиёт ва унинг ривожланиш тенденциялари. //«Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар» илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил. 681

kiberxavflardan tо‘liq viruslarning turlari ham kо‘payib borayapti. Shu maqsadda mamlakatimizda ham himoyalanmaganligi virusga qarshi dasturlarni ishlab chiqarishni rag‘batlantirish maqsadida ushbu dasturlarni ishlab chiqaruvchi tadbirkorlik subyektlari faoliyatining ilk 5 yilida daromad solig‘idan tо‘liq ozod etilishi lozim Tizimdagi Mamlakatimizning bank-moliya tizimidagi plastik kartalar, bankomatlar, elektron nosozliklarni konvertatsiya bilan muammolar hali-hanuz mavjud. Bunday muammolarni bartaraf etish bartaraf etish о‘rtacha 2-72 soatgacha vaqtni olishi ilmiy izlanishlarimiz natijasida uchun ketadigan aniqlandi. Bunga asosiy sabab sifatida sohadagi mutaxasislarning yetishmasligi vaqtning kо‘pligi yoki ularning malaka darajasining pastligi bilan izohlandi. Biz ushbu muammoning yechimi sifatida aynan bank-moliya tizimi bо‘yicha dasturchi mutaxasislarni tayyorlashni taklif etamiz. Shu jumladan, dasturiy injiniring hamda software, dasturiy audit mutaxasisligi bо‘yicha kadrlar tayyorlash lozim. Off-line tizimida Mamlakatimizda Off-line tizimida ishlaydigan bank-moliya sohasidagi dasturlar ishlaydigan soni cheklangan. Dasturlarning aksariyat qismi on-line tizimidagi dasturlardir. dasturlar sonining On-line tizimidagi dasturlar internetni kо‘p sarf qilishi tufayli, mijozlarning sanoqliligi aksariyat qismi ushbu dasturlardan cheklangan miqdorda foydalanishadi. On-line tizimidagi dasturlardan kо‘proq foydalanishni rag‘batlantirish maqsadida wi-fi hududlarni kengaytirishni taklif etamiz. Yuqoridagi jadvaldan ma’lumki yurtimizda raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq muammolar yetarlicha va muammolarni asosiy qismi dasturchilik sohasida kadrlar yetishmasligi, xavfsizlik va raqamli texnologiyalarni boshqarish sohasida. Bu muammolarning asosiy qismini ijobiy hal qilish uchun uzoq muddat sarflanadi. Shu sababdan muammoning yechimi yо‘nalishlari sifatida uzoq muddatli yо‘nalishlar taklif yetilgan. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Raqamli transformatsiya bugungi kunda, ayniqsa hozirgi pandemiya sharoitida juda ham muhim ahamiyatga ega bо‘lib bormoqda. Raqamli iqtisodiyotning mamlakatlar iqtisodiyotidagi о‘rni va jahon iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyatini anglagan holda quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: • raqamli iqtisodiyotning vositalari, omillari va undan foydalanishning iqtisodiy о‘sishga ta’sirini oshirish; • xorijiy mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotning tutgan о‘rni va undan foydalanishning ilg‘or tajribasini tahlil qilish va joriy qilish; • raqamli iqtisodiyotni tatbiq qilishning normativ-huquqiy asoslari xamda iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashdagi о‘rnini oshirish; • О‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlari va asosiy yо‘nalish va muammolarini tadqiq etish; • О‘zbekistonning chekka hududlarini ham yuqori tezlikka ega simli internet bilan ta’minlash; Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati: 1. «Рақамли Ўзбекистон – 2030» миллий концепциясини қабул қилишда, Президент қарорлари, фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари. 2. Гулямов С.С., Аюпов Р.Ҳ., Абдуллаев О.М., Балтабаева Г.Р. Рақамли 682

иқтисодиётда блокчейн технологиялари// Тошкент – 2019.; Абдураҳмонов К.Х. Рақамли иқтисодиёт: Жанубий Корея тажрибаси ва ундан Ўзбекистонда фойдаланиш истиқболлари. - https://www.бизнес-даилй.уз/уз/биржаехперт/58192рақамли-иқтисодиёт-жанубий-коря-тажрибаси-ва-ундан-узбкистондафойдаланиш-истиқболлари. 3. Аюпов Р.Ҳ., Балтабоева Г.Р. Рақамли иқтисодиёт: муаммолар ва ечимлар. //«Халқаро молия ва ҳисоб» илмий электрон журнали. № 1, февраль,; Умаров О. 2019 йил Рақамли иқтисодиёт ва унинг ривожланиш тенденциялари. //«Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар» илмий электрон журнали. № 3, майиюнь, 2018 йил. 4. Қорриева Я.К. Ўзбекистонни жаҳон бозорига чиқиши учун халқаро йўлаклардан самарали фойдаланишнинг логистик транспорт муаммолари. Иқт. фан. док. ... дис. автореф., Тошкент 2004. 5. Ульджабоев К.У. Экономическая реформа на железнодорожном транспорта - Тошкент, «Мехнат», 1999г. RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSION RIVOJLANISH: GLOBAL TENDENSIYALAR VA MILLIY IQTISODIYOTGA TA’SIRI Raxmonberdiyeva Feruza Rixsiboyevna, TMCI “Iqtisodiyot, moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi katta o‘qituvchisi fendir1973@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot tushunchasining shakllanishi, uning zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni hamda innovatsion rivojlanish bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Shuningdek, Global innovatsion indeks ko‘rsatkichlari asosida yetakchi mamlakatlarning raqamli rivojlanish darajasi o‘rganilib, iqtisodiyotni raqamlashtirishning milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini oshirishdagi ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, innovatsiyalar, Global innovatsion indeks, raqamlashtirish, iqtisodiy rivojlanish, IT infratuzilma, raqamli transformatsiya. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы формирования цифровой экономики, её роль в современной экономической системе и взаимосвязь с инновационным развитием. На основе показателей Глобального инновационного индекса анализируется уровень цифрового развития ведущих стран мира и раскрывается значение цифровизации экономики для повышения конкурентоспособности национальной экономики. Ключевие слова: цифровая экономика, инновации, глобальный инновационный индекс, цифровизация, экономическое развитие, цифровая трансформация, инфраструктура. Abstract. This article examines the concept of the digital economy, its role in the modern economic system, and its relationship with innovation-driven development. Based on the Global Innovation Index indicators, the level of digital development of leading countries is analyzed and the importance of digitalization in enhancing national economic competitiveness is highlighted. Key words: digital economy, innovation, Global Innovation Index, digitalization, economic development, digital transformation, digital infrastructure. Kirish. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar jahon iqtisodiyotining muhim omillaridan biriga aylanib bormoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi iqtisodiy jarayonlarni modernizatsiya qilish, ishlab 683

chiqarish samaradorligini oshirish hamda yangi biznes modellarini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Shu bois, raqamli iqtisodiyot tushunchasi zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning muhim elementlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Bugungi kunda mamlakatlarning innovatsion rivojlanish darajasini baholashda Global innovatsion indeks muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Ushbu indeks mamlakatlarning innovatsion salohiyati, infratuzilmasi, inson kapitali va biznes muhitini baholash orqali iqtisodiyotning raqamli rivojlanish darajasini ham aks ettiradi. “Raqamli iqtisodiyot” atamasi ilk bor, 1995-yilda Don Tapckott muallifligida chop etilgan “Raqamli iqtisodiyot: tarmoqli intelekt asrida va’da va xavf-xatar” (The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence) nashrida alohida tushuncha sifatida takidlab о‘tilgan. Shuningdek, Massachusets Texnologiya Institutining Media laboratoriyasining asoschisi va 1995-yilda nashr etilgan "Being Digital" kitobining muallifi Nikolas Negroponte raqamli iqtisodiyotni "atomlar о‘rniga bitlar" dan foydalanishni ta’rifladi. Uning kitobda klassik mahsulotlarning «jismoniy» amalga oshirishda yetishmasligi (vazn, xomashyo, transport) va yangi iqtisodiyotning afzalliklarini (tovarlarning og‘irligi, virtualligi, deyarli keraksiz xom ashyo, bir zumda global harakat) qayd etib о‘tgan. U real iqtisodiyot xamda virtual (raqamli) iqtisodiyotni bir-biridan farqlab, virtual iqtisodiyotning afzalliklarini kо‘rsatib bergan. Masalan, raqamli iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlar kodlanadi, shtrix-kod 13 ta raqamdan tashkil topgan bо‘ladi. Misol sifatida 8710335230431 kodini oladigan bо‘lsak, kodning birinchi ikki raqami – 87 tovarning Niderlandiyada ishlab chiqarilganligini anglatsa , keyingi 5 ta raqam – 10335 tovar ishlab chiqarilgan firmaning bu mamlakatda rо‘yxatga olinganligini bildiradi. Keyingi beshta raqam – 23043 tovarning xususiyatlari (sifati) haqida ma’lumot beradi. Oxirgi raqam – 1 esa tovar kodini nazorat qilinishini bildiradi. YA’ni mana shu raqamlar orqali tovar haqiqiy yoki qalbaki ekanligi aniqlanadi. О‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy yо‘nalishlari va mavjud muammolari: Global innovatsion indeks jahon xо‘jaligidagi mamlakatlarning innovatsion rivojlanish kо‘rsatkichlarini tahlil va sintez qilib boradigan asosiy kо‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Global innovatsion indeksning natijalari mamlakatning raqamlashish darajasini ham ifoda etuvchi kо‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Ushbu indeks kо‘rsatkichi quyidagi pozitsiyalar bо‘yicha shakllantiriladi: 1. Innovatsion faoliyatni olib borish uchun shart-sharoitning mavjud ekannligi: − Institutlar; − Inson kapitali va tadqiqotlar; − Infratuzilma; − Ichki bozorning rivojlanishi; − Biznesning rivojlanganligi. 684

2. Innovatsiyalarni amalga oshirish uchun olib borilgan amaliy tadqiqotlar: − Texnologiyalar xamda bilimlar iqtisodining rivojlanganligi; − Ijodkorlik faoliyatining natijalari. Ushbu reyting 100 balli tizim asosida baholanadi. 2025 - yil kо‘rsatkichlariga kо‘ra Shveysariya ushbu reytingda 66.0 ball bilan 1 о‘rinni egallagan. 1-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga kо‘ra, 2025-yilgi Global innovatsion indeks reytingida yetakchi о‘nta mamlakat qatoriga Shveysariya, Shvetsiya, AQSH, Koreya Respublikasi, Singapur, Birlashgan Qirollik, Finlyandiya, Niderlandiya, Daniya va Xitoy kirgan. Ushbu mamlakatlar yuqori innovatsion salohiyatga ega bо‘lib, iqtisodiyotning raqamlashuv darajasi ham ancha yuqori ekani bilan ajralib turadi. 1-jadval Global innovatsion indeks 2025-yil kо‘rsatkichlaridagi 1-о‘ntalik mamlakatlar111 Reyting 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mamlakat Shveysariya Shvetsiya AQSH Koreya Respublikasi Singapur Birlashgan Qirollik Finlandiya Niderlandiya Daniya Xitoy Indeks 66.0 62.6 61.7 60.0 59.9 59.1 57.7 57.0 56.9 56.3 Daromad guruhi darajasi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 Mintaqaviy reyting 1 2 1 1 2 3 4 5 6 3 Jadvalda keltirilgan reytingni davom ettirganda, keyingi о‘rinlarda Xitoy, Germaniya va Yaponiya kabi yirik iqtisodiy markazlar ham yuqori pozitsiyalarni egallaganini kо‘rish mumkin. Shuningdek, birinchi yigirmatalik rо‘yxatdan Janubiy Koreya, Fransiya, Kanada, Gonkong, Norvegiya va Lyuksemburg kabi mamlakatlar ham о‘rin olgan. Iqtisodiyotning raqamlashuv darajasiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda, jumladan, Harvard Business Review nashrida chop etilgan tadqiqotlarda dunyo mamlakatlarining raqamli rivojlanish darajasi baholangan. Ushbu reytingni shakllantirishda onlayn platformalarning rivojlanganligi, raqamli va analog infratuzilmaning holati, ma’lumotlar ochiqligi, elektron tijorat platformalari, raqamli media platformalari hamda “Doing Business” reytingi kо‘rsatkichlari 0 dan 5 gacha bо‘lgan ball tizimi asosida baholangan. 111 https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/gii-2025-at-a-glance.html 685

1-jadval ma’lumotlarini tahlil qilish shuni kо‘rsatadiki, turli reytinglar bо‘yicha yuqori natijalar asosan AQSH, Birlashgan Qirollik, Daniya, Shvetsiya, Singapur va Finlyandiya hissasiga tо‘g‘ri keladi. Bu esa mamlakatlarda biznes yuritish uchun yaratilgan qulay shart-sharoitlar iqtisodiyotning raqamlashuv darajasiga ijobiy ta’sir kо‘rsatishini, raqamli iqtisodiyot esa innovatsion faoliyatning rivojlanishiga xizmat qilishini anglatadi. Demak, mazkur jarayonlar о‘zaro chambarchas bog‘liq hisoblanadi. Shveysariya, Niderlandiya, Isroil va Germaniya kabi mamlakatlarda davlat tomonidan biznes faoliyati keng qо‘llab-quvvatlanishiga qaramasdan, yangi kompaniyalarni rо‘yxatdan о‘tkazish, xalqaro savdo jarayonlari yoki investorlar huquqlarini himoya qilish kabi ayrim kо‘rsatkichlarning nisbatan pastligi “Doing Business” reytingiga ma’lum darajada ta’sir kо‘rsatgan. Biroq, onlayn platformalarning rivojlanganligi, raqamli va analog infratuzilmaning yuqori darajasi, ma’lumotlar ochiqligi, elektron tijorat va raqamli media platformalarining kо‘pligi mazkur mamlakatlarning raqamlashuv reytingida yuqori о‘rinlarni egallashiga asos bо‘lib xizmat qilgan. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiyotning raqamlashtirilishi mamlakatlarning innovatsion rivojlanish darajasini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Global innovatsion indeks ko‘rsatkichlari asosida tahlil qilinganda, yuqori innovatsion salohiyatga ega mamlakatlarda raqamli infratuzilma, elektron tijorat, raqamli platformalar hamda biznes yuritish uchun qulay muhit yuqori darajada rivojlanganligi kuzatiladi. Milliy iqtisodiyotda raqamli transformatsiyani jadallashtirish va innovatsion rivojlanishni ta’minlash maqsadida quyidagi taklif va tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi: Birinchidan, mamlakatda raqamli infratuzilmani yanada rivojlantirish zarur. Bunda yuqori tezlikdagi internet tarmoqlarini kengaytirish, optik tolali aloqa liniyalarini ko‘paytirish hamda chekka hududlarda ham barqaror internet xizmatlarini yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli infratuzilmaning rivojlanishi elektron xizmatlar, elektron tijorat va boshqa raqamli platformalarning samarali ishlashiga zamin yaratadi. Ikkinchidan, axborot texnologiyalari sohasida malakali mutaxassislar tayyorlash tizimini takomillashtirish lozim. Buning uchun oliy ta’lim muassasalarida IT yo‘nalishidagi ta’lim dasturlarini zamonaviy talablar asosida yangilash, dasturlash, sun’iy intellekt, kiberxavfsizlik va ma’lumotlar tahlili kabi yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish zarur. Uchinchidan, elektron tijorat va raqamli platformalarni rivojlantirish uchun qulay institutsional va huquqiy muhit yaratish zarur. Bu jarayonda raqamli to‘lov tizimlarini takomillashtirish, onlayn savdo platformalarining faoliyatini qo‘llabquvvatlash hamda tadbirkorlik subyektlari uchun raqamli xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish katta ahamiyatga ega. To‘rtinchidan, innovatsion faoliyatni rivojlantirish va startap loyihalarni rag‘batlantirish muhim vazifalardan biridir. Shu maqsadda startap ekotizimini 686

rivojlantirish, innovatsion markazlar va texnoparklar faoliyatini qo‘llabquvvatlash, yosh tadbirkorlar va innovatorlar uchun moliyaviy va institutsional yordam mexanizmlarini kengaytirish zarur. Beshinchidan, raqamli iqtisodiyot sohasida ilg‘or xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni milliy iqtisodiyotga joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bunda raqamli transformatsiya bo‘yicha yetakchi mamlakatlar tajribasini o‘rganish, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish hamda zamonaviy texnologiyalarni iqtisodiyotning turli tarmoqlariga tatbiq etish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati: 1. «Raqamli О‘zbekiston – 2030» milliy konsepsiyasini qabul qilishda, Prezident qarorlari, farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 2. Tapscott D. The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence. New York, 1995. 3. Negroponte N. Being Digital. New York: Alfred A. Knopf, 1995. 4. Cornell University, INSEAD, WIPO. Global Innovation Index 2025 Report. 5. Harvard Business Review. Digital Transformation and Global Digitalization Studies. RAQAMLI INFRATUZILMANING EKSPORT DIVERSIFIKATSIYASINI OSHIRISHDAGI ROLI: MARKAZI OSIYO VA KAVKAZ MAMLAKATLARI BO‘YICHA EMPIRIK TAHLIL Sadriddinov Ulug‘bek Jaloliddin o‘g‘li,TDIU Samarqand filiali tayanch doktoranti sadriddinov_ulugbek@sbtsue.uz Annotatsiya. Ushbu tadqiqot ishida 2002 – 2022- yillar oralig‘idagi Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlarining panel ma’lumotlari asosida raqamli infratuzilma darajasining eksport diversifikatsiyasiga ta’sirini uchta OLS, RE, FE usullari orqali baholash amalga oshirildi. Raqamli infratuzilmaning rivojlanishi eksport diversifikatsiyasiga ijobiy ta’sir qilish aniqlangan bo‘lsa-da, bu ta’sir bilvosita inson kapitali darajasiga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Annotation. This research study estimates the impact of the level of digital infrastructure on export diversification using three OLS, RE, and FE methods based on panel data from Central Asian and Caucasus countries for the period 2002–2022. Although the development of digital infrastructure was found to have a positive impact on export diversification, it was found that this impact was indirectly dependent on the level of human capital. Аннотация. В данном исследовании оценивается влияние уровня цифровой инфраструктуры на диверсификацию экспорта с использованием трех методов: МНК, РЕ и ФЭ, на основе панельных данных по странам Центральной Азии и Кавказа за период 2002–2022 годов. Хотя было установлено, что развитие цифровой инфраструктуры оказывает положительное влияние на диверсификацию экспорта, это влияние косвенно зависит от уровня человеческого капитала. Tayanch so‘zlar: O‘zb: AKT, eksport diversifikatsiyasi, Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlari. Eng: ICT, export diversification, Central Asian and Caucasian countries. Рус: ИКТ, диверсификация экспорта, страны Центральной Азии и Кавказа. Kirish. Oxirgi yillarda raqamli texnologiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilayotgan sarmoyalar va bu sohaga bo‘lgan alohida e’tibor 687

mamlakatlarning tashqi savdo tuzilmasiga ham sezilarli ta’sir etmoqda. Chunki raqamli texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirib, logistika va tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi hamda xorijiy bozorlar bilan integratsiyani kuchaytiradi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun raqamlashtirish eksport tarkibini diversifikatsiya qilish va yangi bozorlarga kirishda eng muhim omildan biriga aylanib bormoqda. Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqasidagi mamlakatlar raqamli infratuzilma borasida o‘ziga xos iqtisodiy struktura, inson kapitali sifati va institutsional sifatga ega bo‘lib, raqamli infratuzilmaning eksport salohiyatiga ta’siri mintaqalar kesimida ham farqlarni keltirib chiqaradi. Shu boisdan mazkur mintaqalarda so‘nggi paytlarda internet qamrovi, mobil keng polosali ulanish va davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi sezilarli sur’atlarda o‘sayotgan bo‘lsa-da, mintaqa iqtisodiyotlarining energiya resurslari va xom-ashyo eksportiga yuqori darajada tayanishi eksport tarkibini hanuz tor diversifikatsiyaga egaligicha qoldirmoqda. Shu nuqtayi nazardan, raqamli infratuzilma davlatlarning eksport salohiyatini kengaytirishda muhim drayver sifatida ko‘rilgani bois, ushbu tadqiqot mintaqalar kesimida raqamli infratuzilmaning eksport diversifikatsiyasi va eksport hajmini oshirishdagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi. Adabiyotlar sharhi. Oxirgi paytlarda raqamli infratuzilma va eksport diversifikatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni tadqiqot ishlarida o‘rganayotgan tadqiqotchilar ko‘paydi. Misol uchun Nham va hammualliflari (2023) Yevropa mamlakatlari misolida raqamlashtirish darajasi oshgani sari eksport diversifikatsiyasi ham kuchayganini lekin, ma’lum bir chegaradan o‘tgandan so‘ng kamayuvchi ta’sirga ega ekanligini aniqlashgan [1]. Undan tashqari Gnangnon (2020) 131 ta mamlakatning panel ma’lumotlarini tahlil qilib, internetga kirish imkoniyatining kengayishi mamlakatlarda xizmatlar bo‘yicha eksport diversifikatsiyasi sezilarli darajada oshishiga olib kelganini aniqlagan. Shuning uchun ham u xizmatlar segmentida raqamli infratuzilmaning strategik ahamiyatini muhim ekanligini ta’kidlaydi [2]. Shunga o‘xshash natijalar Ouyang (2024) tadqiqot ishida ham kuzatiladi. U Xitoy bo‘yicha raqamli savdoga beriladigan yengilliklar mamlakat eksport tarkibining kengayishiga ijobiy ta’sir qilishini aniqlagan [3]. Axborot kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) va eksport diversifikatsiya darajalarini o‘zaro tahlil qiluvchi ishlar ancha bisyor. Xususan, Kurul (2023) 92 ta rivojlanayotgan va eng kam rivojlangan davlatlarning ma’lumotlari asosida PCA yordamida AKT indeksini yaratib, u eksport diversifikatsiyasiga sezilarli ijobiy ta’sir qilishini aniqlagan, ammo AKT va eksport diversifikatsiyasi o‘rtasida nochiziqli munosabat borligini ta’kidlagan [4]. Owolabi va hammualliflari tomonidan qilingan tadqiqot Sahroi Kabir Afrikasi davlatlari bo‘yicha AKT va moliyaviy rivojlanish iqtisodiy diversifikatsiyani kuchaytirishini, lekin bu ta’sir institutsional muhitga ya’ni ularning sifatiga sezilarli darajada bog‘liq ekanini aniqlashadi [5]. Kihal (2025) Mena mintaqasining neftga boy mamlakatlarida raqamlashtirish neft bo‘lmagan tovarlar eksport diversifikatsiyasiga ijobiy ta’sir 688

qilishini aniqlagan bo‘lsa-da, neftdan keladigan pulga bog‘liqlik bu jarayonni cheklab qo‘yishini ko‘rsatib o‘tgan [6]. Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlarida bu borada qilingan ishlar hali unchalik ko‘p emas. So‘nggi yillarda olib borilayotgan ishlar Markaziy Osiyoda AKT darajasining rivojlanishi eksport diversifikatsiyasini qisqa muddatda yaxshilagani bilan, raqamlashtirish va logistika cheklovlari sababli bu ta’sir to‘liq namoyon bo‘lmayotganini Sultanova va Usmanova (2024) o‘z tadqiqot ishlarida ko‘rsatib o‘tishgan [7]. Shunda kelib chiqib, bu tadqiqot Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlari bo‘yicha raqamli infratuzilma, inson kapitali, boshqaruv sifati va xalqaro investitsiyaning eksport salohiyatiga qo‘shgan hissasini bir nechta baholash modellari orqali baholab mavjud adabiyotdagi bo‘shliqlarni qisman to‘ldirishga yordam beradi. Tadqiqot metodologiyasi va natijalari. Ushbu tadqiqot ishi 2002–2022 yillar oralig‘idagi Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, va O‘zbekiston kabi davlatlarning panel ma’lumotlari asosida raqamlashtirishning eksport diversifikatsiyasiga ta’sirini baholashga asoslangan. Ishlatilgan ma’lumotlar Jahon banki (World Development Indicators), KOF Globalization Index, Heritage Foundation va boshqa ochiq xalqaro statistik manbalardan yig‘ilgan. Tadqiqotning empirik modeli quyidagicha ifodalanadi: 𝐸𝑋𝑃𝐷𝐼𝑉𝑖𝑡 = α + β1ICTit + β2ICT × HCit + γXit + µi + εit Bu yerda: α va β – koeffitsiyentlar; EXPDIVit- eksport diversifikatsiyasi ko‘rsatkichi. (i - mamlakat, t - vaqt). Izoh: Yuqori qiymat konsentratsiyani, past qiymat esa diversifikatsiyani bildiradi; ICTit – axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ning rivojlanish darajasi (raqamli infratuzilma indeksi); ICT×HCit - AKT va inson kapitalining o‘zaro ta’sir (interaksiya) ko‘rsatkichi; γXit - nazorat o‘zgaruvchilari (ishsizlik darajasi, tabiiy resurslarda tushum YaIMga nisbatan, savdo ochiqligi, boshqaruv indeksi, yalpi asosiy kapital, va xorijiy investisiyalar); µi - mamlakatga xos farqlar; εit - xatoliklar hadi. Quyidagi 1 – jadvalda ko‘rsatilgan ekonometrik tahlil natijalari AKT darajasining oshishi eksport diversifikatsiyasiga ijobiy ta’sir qilishini ko‘rsatdi. Sababi AKT koeffitsiyenti barcha baholash usullarida bir xil ijobiy va statistik muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Bu esa raqamlashtirish darajasi oshgani sari mamlakat eksport diversifikatsiyasi tushib borishidan dalolat beradi. Lekin, bu ta’sir inson kapitali va AKT o‘rtasidagi ko‘paytma holatida manfiy va statistik ahamiyatga ega hisoblanadi, qaysiki bu kutilgan natijadir. Chunki, AKT indeksi oshgani sari diversifikatsiya indeksi tushib boradi, bu esa eksport tarkibining kengayib borishdan dalolat beradi. (Izoh: diversifikatsiya indeksi qanchalik past bo‘lsa bu shuncha diversifikatsiya darajasi yaxshi ekanligini ya’ni mamlakat eksporti bir nechta tovar eksportiga qaram emasligini bildiradi). Nazorat 689

o‘zgaruvchilar orasida uchta modelda ham statistik ahamiyatga ega va diversifikatsiya darajasiga ijobiy ta’sir qiluvchi o‘zgaruvchilar bular: ishsizlik darajasi, boshqaruv sifati va yalpi kapital hajmidir. Ya’ni boshqaruv sifatining yaxshilanishi, yalpi kapital hajmining oshishi va ishsizlik darajasining kamayishi mintaqa mamlakatlarida eksport diversifikatsiyasining oshishiga olib kelishi aniqlandi. Tadqiqotda faqatgina xorijiy investitsiyalar hajmining oshishi eksport konsentratsiyasiga olib kelishi aniqlandi. Bundan tashqari savdo ochiqligi va tabiiy boyliklardan olinadigan daromad mamlakatlar eksport diversifikatsiyasini aniqlashda statistik ahamiyati yo‘qligi kelib chiqdi. 1 – jadval Raqamli infratuzilmaning eksport diversifikatsiyaga ta’siri (OLS, RE, FE hisob-kitoblari) O‘zgaruvchilar ict ict_hc unemp_rate natres tropen gov_proxy lgfcf_usd lfdi Doimiy Kuzatuvlar R-kvadrat Mamlakatlar soni (1) OLS (2) RE (3) FE 0.00424*** (0.00148) -0.00007** (0.00003) 0.00272** (0.00109) 0.00046 (0.00034) -0.02376 (0.01913) -0.01836*** (0.00334) -0.02029*** (0.00709) 0.01228** (0.00493) 0.88183*** (0.10444) 0.00424*** (0.00148) -0.00007** (0.00003) 0.00272** (0.00109) 0.00046 (0.00034) -0.02376 (0.01913) -0.01836*** (0.00334) -0.02029*** (0.00709) 0.01228** (0.00493) 0.88183*** (0.10444) 0.00424*** (0.00148) -0.00007** (0.00003) 0.00272** (0.00109) 0.00046 (0.00034) -0.02376 (0.01913) -0.01836*** (0.00334) -0.02029*** (0.00709) 0.01228** (0.00493) 0.88183*** (0.10444) 155 0.37762 155 155 8 8 Qavslar ichidagi standart xatolar *** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1 Manba: Stata dasturi yordamida muallif hisob-kitobi (Jahon banki va BMTning Savdo va Taraqqiyot (UNCTAD) ma’lumotlariga asoslanadi). Umuman olganda, tadqiqot natijalari raqamli infratuzilma mintaqa mamlakatlari eksport salohiyatini oshirishi aniqlandi, biroq samaradorlik inson kapitali va institutsional muhitga kuchli bog‘liq ekanligini ta’kidlab o‘tish joizdir. Xulosa va tavsiyalar. Ushbu tadqiqot ishi Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlarining eksport diversifikatsiyasiga raqamlashtirishning o‘rni qanday ekanligi to‘g‘risidagi empirik dalillarni taqdim qildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, eng asosiy o‘zgaruvchi hisoblangan AKT darajasi inson kapitali darajasi yaxshi 690

bo‘lgan holatda eksport diversifikatsiyasini oshishiga olib keladi. Chunki, inson kapitalining yetarli emasligi va institutsional muhitdagi cheklovlar raqamli texnologiyalarning eksportga ta’sirini sustlashtiradi. Umuman olganda, raqamli infratuzilma, inson kapitali, boshqaruv darajasini oshirish, va ularga yo‘naltiriladigan sarmoyalar Markaziy Osiyo va Kavkaz iqtisodiyotlariga yanada diversifikatsiyalangan, barqaror va raqobatbardosh eksport tarkibiga erishishga yordam beradi. Yuqoridagi natijalarga asoslanib tavsiya o‘laroq quyidagilar ilgari suriladi: birinchidan, raqamli infratuzilma bilan bir qatorda inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim va raqamli ko‘nikmalarni oshirish dasturlarini kengaytirish; ikkinchidan, eksport jarayonlarini qo‘llab-quvvatlovchi institutsional islohotlarni kuchaytirish, tartibga solishdagi murakkabliklarni qisqartirish; uchinchidan, investitsiyalarni xomashyo yo‘nalishidan ko‘proq qayta ishlash va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega sohalarga yo‘naltirish; to‘rtinchidan, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish orqali texnologiya va innovatsiyalar asosidagi yangi eksport yo‘nalishlarini rivojlantirish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Gnangnon, S.K. (2020). Effect of the internet on services export diversification. Journal of Economic Integration, 35(3), 519-558. 2. Nham, N.T.H., & Bao, N.K.Q. (2023). Nonlinear effects of digitalization on export activities: An empirical investigation in European countries. Technological and Economic Development of Economy, 29(3), 1041-1079. 3. Kihal, B. (2025). Do Digitalisation and Entrepreneurship Influence Export Diversification in Oil-Exporting MENA Countries? A Panel Data Analysis. Management and Economics Review, 10(2), 342-351. 4. Ly-My, D., Nguyen, D.N., & Park, D. Does ICT foster export diversification? A global perspective. 5. Ouyang, W., & Park, I. (2024). Estimating the Extensive Margin of Exports in the Chinese Market: The Impact of Digital Trade Facilitation on Export Diversification. International Area Studies Review, 27(2), 95-121. 6. Owolabi, O.A., Adedeji, A.O., Aderounmu, B., Oku, A. R. O., & Ogunbiyi, T. (2023). Do Information and Communications Technology (ICT) and financial development contribute to economic diversification? Evidence from sub-Saharan Africa. Journal of Economic Structures, 12(1), 5. 7. Sultanova, G., & Usmanova, A. (2024, December). The Impact of Information and Communication Technologies on Export Diversification: Evidence from the Countries of Central Asia. In Proceedings of the 8th International Conference on Future Networks & Distributed Systems (pp. 440-445). SUN‘IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI TURISTIK MARSHRUTLARNI LOYIHALASHDA QO‘LLASHNING METODOLOGIK YONDASHUVLARI VA AMALIY NATIJALARI Salimova Sarvinoz Fazliddin qizi, BuxDU, tayanch doktoranti, sara.salimova.92@gmail.com 691

Annotatsiya. Maqolada sun‘iy intellekt texnologiyalarini turistik marshrutlarni loyihalashda qo‘llashning asosiy metodologik yondashuvlari tahlil qilingan. Mashinali o‘rganish, katta ma‘lumotlar tahlili va generativ SI modellari asosida marshrutlarni loyihalash mexanizmlari tizimlashtirilib, O‘zbekiston turizm sohasida tatbiq etish imkoniyatlari asoslangan. Kalit so‘zlar: sun‘iy intellekt, turistik marshrutlarni loyihalash, mashinali o‘rganish, katta ma‘lumotlar, generativ sun‘iy intellekt. Аннотация. В статье проанализированы основные методологические подходы применения технологий искусственного интеллекта в проектировании туристических маршрутов. Систематизированы механизмы машинного обучения, анализа больших данных и генеративных моделей ИИ, обоснованы возможности их применения в туристическом секторе Узбекистана. Ключевые слова: искусственный интеллект, проектирование туристических маршрутов, машинное обучение, большие данные, генеративный ИИ. Abstract. This paper analyzes the main methodological approaches to applying artificial intelligence technologies in designing tourist routes. The mechanisms of machine learning, big data analysis, and generative AI models are systematized, and the practical opportunities for their application in Uzbekistan’s tourism sector are substantiated. Key words: artificial intelligence, tourist route design, machine learning, big data, generative AI. Kirish. Turistik marshrutlarni loyihalash — sayohat yo‘nalishini, uning tarkibiy qismlarini (transport, turar joy, diqqatga sazovor joylar, ovqatlanish) va vaqt jadvalini ilmiy asosda shakllantirish jarayonidir. An‘anaviy usulda bu jarayon asosan inson tajribasiga va cheklangan ma‘lumotlarga tayangan bo‘lsa, bugungi kunda sun‘iy intellekt texnologiyalari marshrut loyihalashning barcha bosqichlarini avtomatlashtirish va optimallashtirish imkonini bermoqda. Grand view research kompaniyasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, SI ning turizm sohasidagi global bozor hajmi 2024-yilda 3,37 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2030yilga kelib bu ko‘rsatkich 13,87 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Frontiers in artificial intelligence jurnalida chop etilgan tizimli tahlilda SI va turizm bo‘yicha ilmiy nashrlar sonining 2021-yildan boshlab keskin oshganligi aniqlangan [2]. Mazkur tendensiya SI texnologiyalarining turizm sohasidagi, xususan marshrutlarni loyihalashdagi ahamiyati yildan-yilga ortib borayotganini tasdiqlaydi. SI texnologiyalarining turistik marshrutlarni loyihalashda qo‘llanilishi bir nechta mustaqil, ammo bir-birini to‘ldiruvchi metodologik yondashuvlarga asoslanadi. G. El Xajal va I. Yoman o‘z tadqiqotlarida mashinali o‘rganish va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalari sayohatni rejalashtirish jarayonlarini tubdan qayta shakllantirayotgan asosiy kuchlar ekanligini asoslagan [3]. OECD tomonidan tayyorlangan 2024-yilgi G7 hisobotida yangi ma‘lumot manbalari — ijtimoiy tarmoqlar, GPS, onlayn sharhlar — turistik takliflarni diversifikatsiya qilish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi alohida qayd etilgan [4]. J. Borras, A. Moreno va A. Valls tomonidan olib borilgan tadqiqotda tavsiya tizimlarining turistik marshrutlarni loyihalashdagi roli tizimli o‘rganilgan bo‘lib, kollaborativ filtrlash va kontentga asoslangan filtrlash usullarining samaradorligi isbotlangan [5]. J. Li va boshqalar katta ma‘lumotlar tahlilining turizmda 692

qo‘llanilishi bo‘yicha olib borgan adabiyotlar sharhida ushbu texnologiyalarning turistik oqimlarni boshqarish va yangi yo‘nalishlarni aniqlashdagi salohiyati ko‘rsatib berilgan [8]. Quyidagi jadvalda SI ning turistik marshrutlarni loyihalashda qo‘llaniladigan asosiy metodologik yondashuvlari, ularning ishlash mexanizmi va amaliy natijalari tizimlashtirilib berilgan (1-jadval). 1-jadval SI texnologiyalarini turistik marshrutlarni loyihalashda qo‘llashning metodologik yondashuvlari № 1 Metodologik yondashuv Kollaborativ filtrlash asosida marshrutni shaxsiylashtirish 2 Katta ma‘lumotlar tahlili orqali yangi yo‘nalishlarni aniqlash 3 Vaqt qatorlari tahlili orqali turistik talabni prognozlash 4 Tabiiy tilni qayta ishlash orqali yo‘nalish sifatini baholash 5 Generativ SI modellari orqali to‘liq marshrutlarni yaratish 6 Suhbatbotlar orqali marshrutni real vaqtda mos-lashtirish Ishlash mexanizmi Turistning oldingi sayohatlari, bron tarixi va o‘xshash foydalanuvchilar xulq-atvorini taqqoslash orqali eng mos yo‘nalish tanlanadi Ijtimoiy tarmoqlar, GPS, onlayn sharhlar va qidiruv so‘rovlaridan olingan ma‘lumotlarni klasterlash (K-means, DBSCAN) algoritmlari yordamida guruhlash LSTM, ARIMA modellari yordamida mavsumiy oqimlarni bashorat qilish va marshrutlarni mavsumga moslash Millionlab onlayn sharhlarni his-tuyg‘u tahlili orqali qayta ishlash, muammoli nuqtalar va ijobiy tomonlarni aniqlash Katta til modellari foydalanuvchi so‘roviga asoslanib to‘liq kunlik marshrutlar, transport, ovqatlanish va tadbirlar rejasini generatsiya qiladi Dialog tizimlari orqali turistga 24/7 rejimda xizmat ko‘rsatish, marshrutni sharoitga qarab o‘zgartirish Amaliy natija va misollar Airbnb - foydalanuvchi profiliga mos turar joy va tajribalar tavsiya etiladi. Expedia - xulqatvor klasterlari asosida dinamik marshrutlar yaratiladi Google Maps platformasi geolokatsiya ma‘lumotlari orqali kam tanilgan, ammo salohiyatli hududlarni aniqlaydi. OECD Tourism Dashboard turli mamlakatlar bo‘yicha tahlil olib boradi Hopper ilovasi narxlarni 95% aniqlikda prognoz qiladi. Seul shahri SI orqali real vaqtda transport va turistik oqimlarni boshqaradi TripAdvisor - sharhlar tahlili orqali eng mos faoliyatlar tavsiya etiladi. Booking.com real vaqtda firibgarlik va salbiy tendensiyalar aniqlanadi Google Gemini - “3 kunlik Barselona marshruti” so‘roviga to‘liq kunlik reja tuzadi. Mindtrip - foto va skrinshotdan marshrut yaratadi Hilton Connie - mahalliy joylar va restoranlar tavsiya etadi. HotelPlanner.com SI yordamchisi kuniga 10 mingdan ortiq so‘rovga javob beradi Manba: muallif tomonidan ilmiy adabiyotlar asosida tuzilgan. 693

Asosiy qism. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, SI texnologiyalari turistik marshrutlarni loyihalashning turli bosqichlarida qo‘llaniladi: dastlabki bosqichda katta ma‘lumotlar tahlili va klasterlash algoritmlari yangi yo‘nalishlarni aniqlasa, kollaborativ filtrlash har bir turist uchun shaxsiylashtirilgan variant tanlaydi. Vaqt qatorlari tahlili marshrutni mavsumga moslashtirishga, NLP texnologiyalari esa yo‘nalish sifatini baholashga xizmat qiladi. Generativ SI modellari yuqoridagi barcha ma‘lumotlarni integratsiyalab, to‘liq tayyor marshrutlar yaratadi, suhbatbotlar esa sayohat jarayonida marshrutni real vaqtda moslashtiradi. I. Tussyadiya o‘z tadqiqotida ushbu texnologiyalarning birgalikda qo‘llanilishi turizmda avtomatlashtirish darajasini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqayotganini ilmiy jihatdan asoslagan [6]. S. Gossling va S. Y. Mey tomonidan olib borilgan tadqiqotda SI asosida loyihalangan marshrutlarning barqaror turizmga ijobiy ta‘sir ko‘rsatishi mumkinligi — turistik oqimlarni gavjum hududlardan kam tashrif buyuriladigan joylarga yo‘naltirish orqali ekologik yukni kamaytirish imkoniyati isbotlangan [7]. R. Pillay va B. Sivatanu esa mehmonxona sohasida SI asosidagi suhbatbotlarning xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishdagi rolini o‘rgangan bo‘lib, ularning tadqiqoti suhbatbotlar turistlarning qoniqish darajasini sezilarli oshirishini ko‘rsatgan [14]. O‘zbekiston turizm sektori ushbu metodologik yondashuvlarni tatbiq etish uchun kuchli asosga ega. Travel and Tour World ma‘lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda mamlakat 10,2 million xorijiy turistni qabul qilib, 3,5 milliard dollar daromad olgan [9]. BMT Jahon turizm tashkilotining hisobotida 2025-yilning dastlabki to‘qqiz oyida xalqaro turistlar oqimi 2019-yilga nisbatan 73 foizga oshganligi va O‘zbekiston jahondagi eng tez rivojlanayotgan yo‘nalishlar ettitaligiga kirganligi qayd etilgan [10]. Shuningdek, 2025-yilning yanvar-oktyabr oylarida 9,7 million xorijiy turist tashrif buyurganligi ma‘lum qilingan [11]. Biroq, turistik oqimlar asosan Samarqand, Buxoro va Xivaga to‘plangan. AQSh Xalqaro savdo boshqarmasi ma‘lumotlariga ko‘ra, "O‘zbekiston-2030" strategiyasida 15 million turist va 5 milliard dollar eksport maqsad qilib belgilangan [12]. Jadvalda keltirilgan metodologiyalarni O‘zbekiston kontekstida qo‘llash orqali bir qator aniq natijalarga erishish mumkin. Birinchidan, katta ma‘lumotlar tahlili va klasterlash algoritmlari yordamida Qashqadaryo, Surxondaryo, Farg‘ona vodiysi, Orol dengizi hududi kabi mintaqalarning turistik salohiyatini ilmiy asosda baholash va yangi marshrutlar yaratish mumkin. Ikkinchidan, shaxsiylashtirish texnologiyalari orqali turli mamlakat turistlariga moslashtirilgan marshrutlar loyihalash — xitoylik sayyohlarga Ipak yo‘li yo‘nalishi, arab mamlakatlaridan kelgan mehmonlarga O‘zbekistonning 1200 dan ortiq ziyorat joyini qamrab oluvchi marshrutlar, yevropa turistlariga qishloq turizmi va gastronomik turlar taklif etish imkoniyati paydo bo‘ladi. Uchinchidan, vaqt qatorlari tahlili orqali mavsumiy oqimlarni prognozlab, past mavsumga mo‘ljallangan maxsus marshrutlar — sog‘lomlashtirish turizmi, ekoturizm, sarguzasht turizmi — loyihalash mumkin. Statista kompaniyasining prognoziga ko‘ra, O‘zbekiston sayohat va turizm bozori 2030-yilga kelib 873 million dollarga yetishi kutilmoqda 694

[13] va SI texnologiyalari bu o‘sishni tezlashtiruvchi muhim omilga aylanishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Sun‘iy intellekt texnologiyalari turistik marshrutlarni loyihalashning barcha bosqichlarini — yangi yo‘nalishlarni aniqlashdan tortib to‘liq marshrutni generatsiya qilish va uni real vaqtda moslashtirishgacha — qamrab oluvchi kuchli vositaga aylangan. Maqolada tizimlashtirilib keltirilgan olti metodologik yondashuv bir-birini to‘ldirgan holda turistik marshrutlarni ilmiy asosda loyihalash imkonini beradi. O‘zbekiston uchun quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi: birinchidan, yagona milliy SI turizm platformasini yaratish; ikkinchidan, barcha mintaqalar bo‘yicha shaxsiylashtirilgan marshrutlar tavsiya tizimini joriy etish; uchinchidan, ko‘p tilli suhbatbotlar va generativ SI modellarini qo‘llash; to‘rtinchidan, mavsumiy oqimlarni prognozlash tizimlarini ishlab chiqish. Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekiston turizmining barqaror rivojlanishiga va "O‘zbekiston-2030" strategiyasida belgilangan maqsadlarga erishishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Grand View Research. (2024). AI in Tourism Market Size & Share Report, 2030. https://www.grandviewresearch.com 2. Frontiers in Artificial Intelligence. (2025). Artificial intelligence in the tourism business: A systematic review. Frontiers in Artificial Intelligence, 10. 3. El Hajal, G., & Yeoman, I. (2024). AI technologies in tourism and hospitality. Tourism Management Perspectives, 52. 4. OECD. (2024). Artificial Intelligence and Tourism: G7 Report. Paris: OECD Publishing. 5. Borràs, J., Moreno, A., & Valls, A. (2014). Intelligent tourism recommender systems: A survey. Expert Systems with Applications, 41(16), 7370–7389. 6. Tussyadiah, I. (2020). A review of research into automation in tourism. Annals of Tourism Research, 81, 102883. 7. Gössling, S., & Mei, X. Y. (2025). AI and sustainable tourism: Risks and opportunities for the SDGs. Current Issues in Tourism, 28(1). 8. Li, J., Xu, L., Tang, L., Wang, S., & Li, L. (2018). Big data in tourism research: A literature review. Tourism Management, 68, 301–323. 9. Travel and Tour World. (2025). Uzbekistan’s Tourism Achievements in 2024 and Vision for 2025. 10. UN Tourism. (2025). World Tourism Barometer: Best Performing Destinations. 11. Travel and Tour World. (2025). Uzbekistan Sees 9.7 Million Visitors in 2025. 12. International Trade Administration. (2025). Uzbekistan – Travel and Tourism. 13. Statista. (2025). Travel & Tourism – Uzbekistan. Market Forecast 2025–2030. 14. Pillai, R., & Sivathanu, B. (2020). Adoption of AI-based chatbots for hospitality and tourism. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 32(10), 3199–3226. TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYANING O‘RNI Salohiddinov Zuhriddin Nuriddinjon o‘g‘li, NamDTU tayanch doktorant, E-mail:salohiddinovzuhriddin@mail.ru 695

Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy iqtisodiy sharoitda tadbirkorlik subyektlarini resurslar bilan ta’minlash jarayonlarida raqamli texnologiyalarning tutgan o‘rni va ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida resurs ta’minoti zanjirini raqamli transformatsiya qilishning asosiy komponentidan iborat kompleks model ishlab chiqilgan va asoslab berilgan. Shuningdek, sohada mavjud bo‘lgan muammolar ko‘rsatib o‘tilgan, ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar shakllantirilgan. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, resurs ta’minoti, kichik va o‘rta tadbirkorlik, raqamli transformatsiya, ta’minot zanjiri, raqamli ekotizim, iqtisodiy samaradorlik. Аннотация. В данной статье исследуются роль и значение цифровых технологий процессах ресурсного обеспечения субъектов предпринимательства в современных экономических условиях. В ходе исследования разработана и обоснована комплексная модель, состоящая из ключевых компонентов цифровой трансформации цепочки поставок. Также выявлены существующие проблемы в данной сфере и сформулированы практические рекомендации по их устранению. Ключевые слова: цифровые технологии, ресурсное обеспечение, малое и среднее предпринимательство, цифровая трансформация, цепочка поставок, цифровая экосистема, экономическая эффективность. Abstract. This article examines the role and significance of digital technologies in the resource provision processes of business entities under modern economic conditions. During the study, a comprehensive model consisting of the main components of digital supply chain transformation was developed and justified. Furthermore, existing problems in the field are identified, and practical recommendations for their resolution are formulated. Keywords: digital technologies, resource provision, small and medium enterprises, digital transformation, supply chain, digital ecosystem, economic efficiency. Kirish. Zamonaviy iqtisodiy voqelikda axborot tizimlarining shiddatli taraqqiyoti va raqamli servislar ko‘lamining kengayishi tadbirkorlik subyektlarini resurslar bilan ta’minlash tizimi oldiga mutlaqo yangi talablarni qo‘ymoqda. Bugungi kunda kichik va o‘rta biznes vakillari o‘z faoliyatida raqamli instrumentlarni nafaqat joriy etish, balki resurs oqimlarini boshqarish jarayonlarini ularga tezkorlik bilan moslashtirish zaruriyatiga duch kelmoqdalar. Zero, raqamli texnologiyalar nafaqat ishlab chiqarish, balki resurslarni optimal taqsimlash va ulardan foydalanish samaradorligini belgilovchi asosiy mezonga aylandi. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, hozirgi bozor kon’yunkturasida resurs ta’minoti zanjirini raqamlashtirgan kompaniyalar bilan raqobatlashish ancha murakkablashgan. Mazkur jarayon tadbirkorlik subyektlari uchun xom ashyo, moliya va inson resurslarini qidirish, jalb qilish va nazorat qilishning ilgari imkonsiz bo‘lgan keng ko‘lamli imkoniyatlarini ochib beradi. SHu bilan birga, yetkazib beruvchilar va hamkorlar bilan o‘zaro hamkorlik qilishning raqamli ekotizimini shakllantiradi. Natijada, resurs ta’minoti tizimining shaffofligi ta’minlanadi, isrofgarchilik kamayadi va korxonaning umumiy iqtisodiy samaradorligi barqaror o‘sish tendentsiyasini namoyish etadi. Shu bilan birga, ta’kidlash joizki, raqamli transformatsiya vositalarini resurs ta’minoti tizimiga muvaffaqiyatli joriy etish uchun biznesning ushbu yo‘nalishdagi aniq ehtiyojlarini, sohaviy xususiyatlarini va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan 696

to‘siqlarni chuqur o‘rganish, shuningdek, resurs oqimlarini boshqarishda raqamli texnologiyalarni qo‘llashning samarali strategiyalarini ishlab chiqish talab etiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, raqamli texnologiyalar iqtisodiyot tarmoqlarining raqobatbardoshligini oshirish va resurslardan samarali foydalanishning asosiy omili hisoblanadi. Shu maqsadda qabul qilingan “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida korxona ta’minotining barcha bosqichlarini avtomatlashtirish, logistika va xarid xarajatlarini qisqartirish hamda yirik xo‘jalik subyektlarida ERP tizimlarini joriy etish ulushini 90 foizga yetkazish ustuvor vazifa etib belgilandi. Bu jarayon zamonaviy axborot tizimlari hisobiga mahsulot tannarxini pasaytirish, moliyaviy shaffoflikni ta’minlash va tadbirkorlik subyektlarining innovatsion ekotizimini shakllantirishga xizmat qiladi [1]. Davlat rahbari tomonidan belgilab berilgan ushbu strategik yo‘nalishlar kichik va o‘rta biznes subyektlarida resurs ta’minoti zanjirini raqamli transformatsiya qilish jarayoni nafaqat texnologik yangilanish, balki korxona faoliyati samaradorligini oshirishning hal qiluvchi jihati ekanligini tasdiqlaydi. Zero, moddiy, moliyaviy va inson resurslarini boshqarishda raqamli vositalardan foydalanish imkoniyati nafaqat alohida tadbirkorlik subyektlari, balki milliy iqtisodiyot uchun ham innovatsion rivojlanish manbai va barqaror raqobat ustunligini ta’minlovchi strategik omil bo‘lib xizmat qiladi. Shundan kelib chiqqan holda, mazkur maqolada raqamli texnologiyalarning resurs ta’minoti samaradorligiga ta’sirini tahlil qilish va bu boradagi dolzarb muammolarga ilmiy asoslangan yechimlar ishlab chiqish maqsad qilingan Asosiy qism. Globallashuv sharoitida korxonalar raqobatbardoshligi resurslar miqdori bilan emas, balki ularni boshqarish sifati bilan belgilanadi. Raqamli texnologiyalar biznes jarayonlarini avtomatlashtirib, resurslardan foydalanish samaradorligini keskin oshirmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” dasturi iqtisodiyot tarmoqlarini raqamlashtirish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishni maqsad qiladi. So‘nggi yillarda axborot texnologiyalarining jadal taraqqiyoti va ularning biznes-jarayonlarga ta’siri natijasida «raqamli transformatsiya» tushunchasi iqtisodiy faoliyatning ajralmas qismiga aylandi. Zamonaviy texnologiyalarni (sun’iy intellekt, Big Data va boshqalar) qo‘llash biznesning natijaviylik ko‘rsatkichlarini oshirish, potentsial mijozlar bilan o‘zaro aloqalarni takomillashtirish va iste’molchilarning aniq talablariga mos keluvchi noyob mahsulotlarni yaratishning zarur sharti hisoblanadi. Raqamli transformatsiya jarayoni nafaqat yirik korporatsiyalar, balki kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari uchun ham hayotiy zaruriyatga aylanganligi sababli, ushbu tushunchani aynan resurs ta’minoti zanjiri va ishlab chiqarish kontekstida alohida ko‘rib chiqish lozim. Zero, resurslarni boshqarishda raqamli yechimlardan foydalanish korxonaning ichki imkoniyatlarini optimallashtirish va tashqi bozordagi mavqeini mustahkamlashda strategik ahamiyat kasb etadi. SHu 697

bilan birga, ekspertlar raqamli transformatsiya tushunchasini turlicha talqin qiladilar. Xususan, doimiy o‘zgaruvchan sharoitda ushbu tushuncha o‘zgaruvchi bozor kon’yunkturasiga mos ravishda yangi mazmun va amaliy jihatlar bilan boyitib boriladi. Akademik S.S.G‘ulomov va mualliflar jamoasining ta’kidlashicha, “Raqamli (elektron) iqtisodiyot — bu axborot, jumladan, shaxsiy axborotdan foydalanish hisobiga barcha qatnashchilarning ehtiyojlarini maksimal darajada qondirish o‘ziga xos xususiyati bo‘lgan iqtisodiyotdir” [2]. Iqtisodchi olim R.H.Ayupov ta’kidlaganidek, “Raqamli texnologiyalar — bu ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va qayta ishlash orqali tadbirkorlik sub’yektlarining raqobatbardoshligini oshiruvchi innovatsion vositadir”[3]. Bir qator nazariy qarashlardan kelib chiqqan holda, kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlarida resurs ta’minoti samaradorligini belgilovchi raqamli transformatsiya jarayonini yaxlit tizim sifatida tasavvur qilish mumkin. Mijozlar bilan o‘zaro aloqani takomillashtirish (Customer Experience). Tadbirkorlikda raqamli texnologiyalarning tarkibiy komponentlari. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish (AI, Cloud, IoT) Biznes-jarayonlar va korporativ madaniyatni modernizatsiya qilish Raqamli texnologiyalarni biznes-jarayonlarga integratsiya qilish Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv tizimi (Big Data tahlili) Resurs ta’minoti zanjirining raqamli ekotizimi Axborot xavfsizligi va kiberbarqarorlik Xodimlarning raqamli ko‘nikmalarini (Digital Skills) rivojlantirish 1-rasm. Tadbirkorlikda raqamli texnologiyalarning tarkibiy komponentlari Tadbirkorlikda raqamli texnologiyalarning tarkibiy komponentlarining o‘zini 698