Читайте выпуск в формате PDF

994 стр. · PDF · 10.94 MB

Скачать
Текстовый вид 621–640 / 994 стр.

Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.

621-стр.

1. O‘zbekiston Respublikasida onlayn-treyddingni huquqiy tartibga solish Onlayn-treyddingni tartibga solish huquqiy modeli uch blokning kesishmasida shakllanmoqda: klassik kapital bozori, kriptoaktivlarni tartibga solish va umumiy moliyaviy nazorat. Tizim hosil qiluvchi hujjatlar O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni (2025-yil 17-aprel № ZRU-1057 tahririda), “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun va O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) ning maxsus qarorlari hisoblanadi. Boshqa mintaqa davlatlaridan farqli o‘laroq, O‘zbekiston kriptoaktivlar aylanmasi uchun maxsus tartibga solish konturini yaratdi. Qonuniy segment litsenziyalangan kriptobirjalar (UzNEX) va kripto-do‘konlarni (Crypto Trade NET MChJ, Crypto Market MChJ va boshqalar) o‘z ichiga oladi, ularda serverlarni majburiy lokalizatsiya qilish, ma’lumotlar bazalarini saqlash va KYC/AML tartibqoidalariga rioya qilish talab etiladi. Operatsiyalar milliy to‘lov infratuzilmasiga integratsiyalashgan bo‘lib, bu regulyatorlarga rezidentlarning tranzaksiyalari haqidagi ma’lumotlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish imkonini beradi. Biroq klassik chakana onlayn-treydding (Forex, CFD, simulyativ platformalar)ning huquqiy holati kamroq aniq. Milliy qonunchilikda “onlayntreydding”, “raqamli savdo platformasi” yoki “simulyativ savdo tizimi” atamalari alohida ta’riflanmagan. Chet el platformalari (MB yoki NAPP litsenziyasiga ega bo‘lmagan) xorijiy xizmatlar sifatida ko‘riladi va transchegaraviy sxema bo‘yicha ishlaydi. Bank kartalari, elektron hamyonlar va P2P-kanallar orqali operatsiyalar valyuta nazorati va AML/CFT doirasiga kiradi, lekin bitimlar bajarilish arxitekturasi ustidan maxsus nazorat rejimiga kirmaydi. 2026-yil yanvaridan vaziyat qisman yaxshilandi. NAPPning 2026-yil 12-yanvardagi № 3753-sonli “Investitsiya platformalari sohasida maxsus huquqiy rejim “Regulyator qumi”ni taqdim etish tartibi to‘g‘risida”gi qarori tasdiqlandi. Hujjat qattiq talablarni belgilaydi: platformalar O‘zbekiston rezidentlari bo‘lishi, serverlarni respublika hududida joylashtirishi, bitimlar bo‘yicha ma’lumotlarni kamida 5 yil saqlashi va buyurtmalarni bajarishning to‘liq shaffofligini ta’minlashi shart. Quymdagi ishtirokchilar regulyator nazorati ostida alternativ investitsiya mexanizmlarini sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega. Shunga qaramay, Forex/CFD-platformalari va simulyativ tizimlar hali ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga solish perimetridan tashqarida qolmoqda, bu regulyator arbitraj va “kulrang” sxemalar tarqalishiga sharoit yaratmoqda. 2. Bozor tahlili va savdo platformalarining tipologiyasi O‘zbekistondagi onlayn-treydding bozori tuzilmaviy qatlamlanish bilan xarakterlanadi. Qonuniy kontur Toshkent Respublika fond birjasi, UzNEX va bank investitsiya xizmatlarini o‘z ichiga oladi, ularda KYC va AML-monitoring majburiy. Eksteritorial segment professional bo‘lmagan investorlarni qamrab olish bo‘yicha ustunlik qiladi va transchegaraviy kanallardan (VPN, ko‘zgu saytlar, P2P) foydalanadi. 619

622-стр.

Institutsional barqarorlikning asosiy mezonlari buyurtmalarni bajarish arxitekturasi hisoblanadi. A-Book modeli (STP/ECN) mijoz buyurtmasini tashqi likvidlik provayderlariga chiqaradi, broker esa komissiya va spreddan daromad oladi. B-Book modeli (Dealing Desk / internalization) barcha operatsiyalarni platforma ichida yopadi va uni yagona kontragentga aylantiradi. Tartibga solinmagan makonda aynan B-Book simulyativ tizimlarning asosiga aylanadi: kotirovkalar ichki algoritmlar orqali yaratiladi va natijalar bozor likvidligiga emas, platforma dasturiy kodiga bog‘liq. 1-jadval O‘zbekistondagi onlayn-platformalar tipologiyasi (2026- yil mart holatiga ko‘ra) Kategoriya Misollar Regulyator UzNEX, Litsenziyalangan Crypto Trade NAPP kriptoxizmatlar NET Xalqaro IC Markets, FCA, ECN/forexTickmill, ASIC, brokerlar Pepperstone CySEC Simulyativ / BBrendlanmagan Ofshor / Book xizmatlar yo‘q platformalar Bajarish modeli O‘zbekiston rezidentlari uchun status Asosiy xavflar A-Book / STP To‘liq qonuniy Minimal Transchegaraviy Milliy himoya A-Book / ECN (milliy yo‘qligi litsenziyasiz) Kapitalni to‘liq B-Book “Kulrang zona”, yo‘qotish, (internalization) yuqori xavf manipulyatsiya 3. Simulyativ platformalarning institutsional va xulq-atvor xavflari Institutsional xavflar asosan tartibga solinmagan segmentda to‘planadi va bir necha shaklda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, milliy huquqiy himoya yo‘qligi: hisob bloklanganda yoki exit-scam sodir bo‘lganda O‘zbekiston investori mamlakat ichida kompensatsiya mexanizmlariga ega emas. Ikkinchidan, P2Po‘tkazmalar va USDT steyblkoinlari orqali to‘lov oqimlarining yashirinligi, bu mablag‘larni izlash va kapital chiqib ketishini nazorat qilishni qiyinlashtiradi. Alohida xavf B-Book modeliga asoslangan simulyativ platformalar tomonidan keltiriladi. Ularning texnologik arxitekturasi algoritmik kotirovka shakllantirishni, sun’iy narx impulslarini (“shpil’ka”) mijoz stop-losslarini ishga tushirish uchun va haqiqiy bozorning vizual taqlidini (grafiklar, hajm stakanlari, qo‘llab-quvvatlash/qarshilik darajalari) o‘z ichiga oladi. Dastlabki bosqichda algoritmlar sun’iy daromadlilikni ta’minlaydi, bu qayta depozitlar va referral faolligini rag‘batlantiradi. Xulq-atvor xavflari Digital Engagement Practices (DEPs) — interfeys geymifikatsiyasi, push-xabarnomalar, chalenjlar, liderlar jadvali va FOMO (Fear of Missing Out) effekti orqali kuchayadi. IOSCO 2025-yil hisobotlarida ta’kidlanganidek, bu amaliyotlar professional bo‘lmagan investorlar orasida bitimlar chastotasini keskin oshiradi va xavfni sub’ektiv idrok etishni pasaytiradi. 620

623-стр.

O‘zbekistonda Telegram va Instagramdagi finflyuenserlar professional maslahat o‘rnini bosib, o‘ta yuqori daromadlilik kutishlarini shakllantiradi. Gibrid ekotizimlar (savdo terminali + Telegram-kanal + ta’lim markazi + MLM-referal tarmog‘i) “investitsiya ta’limi” niqobi ostida Ponzi printsipi bo‘yicha mablag‘larni qayta taqsimlaydi. 2-jadval O‘zbekistonda onlayn-treyddingning institutsional xavflari matritsasi Xavf turi Amalga oshirish mexanizmi Institutsional oqibatlar Kapitalni to‘liq yo‘qotish, bozor Simulyativ B-Book Algoritmik kotirovka shakllantirish narxi yo‘qligi P2P/USDT Jismoniy shaxs kartalariga Nazoratsiz kapital chiqib ketishi, yashirinligi o‘tkazmalar va kriptoobmenlar valyuta siyosati zaiflashishi DEPs va Professional bo‘lmaganlarni Finflyuenserlar, chalenjlar, FOMO geymifikatsiya ommaviy jalb qilish, qarzlar o‘sishi Investorlarni himoya API auditi va kompensatsiya Qonuniy moliya bozoriga qilmaslik jamg‘armasi yo‘qligi ishonchning pasayishi Tahlil shuni ko‘rsatadiki, bunday platformalar fintech brendini ekspluatatsiya qiluvchi institutsional parazitlar sifatida ishlaydi. 4. Tartibga solishni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar 2026-yilgi ijobiy o‘zgarishlar (steyblkoinlar piloti va NAPP № 3753 regulyator qumi) repressiv choralar (blokirovka)dan oldindan funksional nazoratga o‘tish uchun mustahkam asos yaratadi. Quyidagi choralar tizimi taklif etiladi: 1. NAPP va MB hujjatlariga “simulyativ savdo tizimi” va “B-Book buyurtma bajarish” huquqiy ta’riflarini kiritish. Litsenziyasiz simulyativ platformalar faoliyatini noqonuniy qimor o‘yinlari tashkil etish yoki o‘ta yirik miqdorda firibgarlikka tenglashtirish. 2. O‘zbekiston rezidentlari bilan ishlashni da’vo qiluvchi barcha platformalar uchun savdo API texnik auditini majburiy qilish. Audit buyurtmalarni tashqi likvidlikka chiqarishni tekshirish va narx shakllantirish algoritmlarini tahlil qilishni o‘z ichiga olishi kerak. 3. Sertifikatlangan savdo platformalari va terminallarning milliy Whitelistini yaratish va rezidentlarga ularni tavsiya qilish, sertifikatlanmagan xizmatlar reklamasini bloklash. 4. Banklar va to‘lov tashkilotlarini RegTech yechimlarni joriy etishga majburlash — yuqori chastotali jismoniy shaxs kartalariga P2P-o‘tkazmalar, siklik P2P → kripto → P2P sxemalarini aniqlash. 3-jadval Funksional raqamli nazorat yo‘l xaritasi (2026–2027 yillar) Bosqich I Tadbir Steyblkoinlarni qonuniy konturga integratsiya Mas’ul organ NAPP + MB 621 Kutilayotgan natija P2P-yashirinlikni 40–50 % ga kamaytirish

624-стр.

Bosqich II III IV Tadbir API audit tizimi va Whitelistni ishga tushirish Finflyuenserlar va MLMsxemalarni monitoring Milliy infratuzilmaga to‘liq integratsiya Mas’ul organ Kutilayotgan natija Mashhur terminallarning 70 % ini NAPP sertifikatlash Simulyativ tizimlarga oqimni 60 % ga AOKA + NAPP kamaytirish Kapitalning 30–40 % ini qonuniy MB + NAPP sektorga yo‘naltirish 5. NAPP regulyator qumini tokenlashtirilgan investitsiya mahsulotlari va steyblkoinlarni treydingga integratsiya qilish uchun kengaytirish. Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqot O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotida raqamli savdo platformalarining rivojlanish dinamikasi bilan huquqiy va nazorat institutlarining moslashuvi o‘rtasidagi tizimli institutsional bo‘shliq mavjudligini tasdiqlaydi. Asosiy xulosalar: 1. Regulyator lag simulyativ B-Book platformalari va xulq-atvor DEPs xavflarini kuchaytiradi. 2. O‘zbekiston maxsus institutsional bazaga ega (NAPP maxsus regulyator sifatida, majburiy lokalizatsiya, 2026 yilgi steyblkoinlar piloti). 3. Taklif etilgan funksional nazorat modeli (ta’riflar, API audit, Whitelist, RegTech) innovatsiyalar va investorlarni himoya qilish o‘rtasida muvozanatni ta’minlaydi. Tavsiyalarni amalga oshirish simulyativ tizimlarning iqtisodiy asosini yo‘q qilish, aholining investitsiya salohiyatini qonuniy sektorga yo‘naltirish va O‘zbekiston Respublikasining raqamlashtirish sharoitida uzoq muddatli makromoliyaviy barqarorligini ta’minlash imkonini beradi. Olingan natijalar milliy regulyator siyosat uchun amaliy ahamiyatga ega va “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida qonunchilikni takomillashtirishda qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida” (2025-yil 17.04 № ZRU-1057 tahririda). 2. O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP). (2026-yil 12yanvar). № 3753-sonli “Investitsiya platformalari sohasida maxsus huquqiy rejim “Regulyator qumi”ni taqdim etish tartibi to‘g‘risida”gi qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. (2026). Litsenziyalangan kripto-birjalar va kripto-do‘konlar reestri. https://napp.uz 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (MB). (2025). 2025-yil birinchi yarim yillik moliyaviy barqarorlik sharhi. Toshkent. 5. International Organization of Securities Commissions. (2025a). Final report on online imitative trading practices. Madrid. 6. International Organization of Securities Commissions. (2025b). Final report on digital engagement practices (DEPs). Madrid. 7. Nurmanbetov, A. (2026). Onlayn-treydding SNG davlatlarida raqamli transformatsiya sharoitida: institutsional xavflar... Preprints.ru. https://doi.org/10.24108/3114441 8. Vasyanina, I.K. (2025). Xulq-atvor moliyasi: raqamlashtirish sharoitida investitsiya qarorlari. Vestnik UrFU, (6). 622

625-стр.

АНАЛИЗ КЛЮЧЕВЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ РАЗВИТИЯ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Байдарова Сабина Бахтияровна, ТГЭУ ст 2 курсаб sbaydarova@gmail.com Научный руководитель: Abdullaeva Iroda Makhmudjanovna, ТГЭУ к.э.н., проф. кафедры «Финансы и цифровая экономика», e-mail: i.abdullayeva74@gmail.com Аннотация. В статье проводится анализ ключевых показателей развития цифровой экономики в Узбекистане на основе статистических данных. Рассматриваются доля населения, использующего интернет, валовая добавленная стоимость ICT- услуг и доля ICT-сектора в валовом внутреннем продукте страны. Ключевые слова: цифровая экономика, ICT- сектор, интернет-пользователи, статистические показатели, цифровизация. Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Internetdan foydalanuvchi aholi ulushi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasi qo‘shilgan qiymati hamda AKT sektorining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi va ularning rivojlanish tendensiyalari o‘rganiladi. Kalit so'zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, AKT sektori, internet foydalanuvchilari, statistik ko‘rsatkichlar. Abstract. This article analyzes the key indicators of digital economy development in Uzbekistan based on statistical data. The share of internet users, the value added of the ICT sector, and the share of the ICT sector in the country’s gross domestic product are examined. Keywords: digital economy, digitalization, ICT sector, internet users, statistical indicators. Введение. В контексте обеспечения технологического суверенитета и цифровой трансформации одним из ключевых факторов социальноэкономического развития государств выступает активное внедрение информационно-коммуникационных технологий. Технологическая модернизация на базе ИКТ способствует повышению эффективности экономических процессов, развитию инноваций и формированию новых цифровых рынков. Процессы цифровой трансформации в Республике Узбекистан возведены в ранг стратегических государственных приоритетов. Ключевым инструментом этих преобразований выступает утвержденная программа «Цифровой Узбекистан – 2030», целью которой является форсированная модернизация ИТ-инфраструктуры и системная интеграция инновационных решений для укрепления позиций страны на мировом рынке. [1] Особая роль в реализации данных реформ принадлежит руководству государства в лице Ш.М. Мирзиёева, чья политическая воля определяет цифровизацию как фундаментальное условие устойчивого развития государства. Вышеизложенные обстоятельства обусловливают потребность в комплексном исследовании статистического инструментария, релевантного текущему состоянию цифровой среды. Систематический мониторинг реперных показателей позволяет не только верифицировать фактические 623

626-стр.

результаты цифровых преобразований, но и экстраполировать наиболее значимые тренды на долгосрочную перспективу. Объектом данного исследования выступает цифровая экосистема Республики Узбекистан в её актуальном состоянии. Предметом изучения является совокупность статистических индикаторов, отражающих степень цифровой зрелости государства, включая интенсивность вовлечения населения в сетевую среду, динамику генерации добавленной стоимости в ИКТ-сфере, а также вклад высокотехнологичного сектора в макроэкономические показатели страны. Целью работы является комплексный анализ эволюции и идентификация ключевых векторов развития цифрового пространства Узбекистана на основе верифицируемых статистических данных. Для достижения намеченного результата решается ряд исследовательских задач, предполагающих последовательную систематизацию теоретико-методологических подходов к определению природы цифровой экономики, проведение ретроспективного анализа динамики вовлеченности населения в цифровую среду, всестороннее изучение структурных сдвигов в объеме добавленной стоимости, генерируемой сектором ИКТ, количественную оценку вклада технологической индустрии в макроэкономические показатели государства, а также научное обоснование доминирующих векторов цифровой трансформации национальной экономики. Основная часть. Оценка темпов цифровизации национальной экономики требует детального изучения динамики интернет-проникновения среди населения. Данный индикатор выступает фундаментальным параметром развития, поскольку он верифицирует доступность технологической инфраструктуры и фактическую вовлеченность граждан в цифровую экосистему. Сводные статистические данные, отражающие долю пользователей глобальной сети в Республике Узбекистан, систематизированы в Таблице 1, на основе которой ниже приведены соответствующие аналитические расчеты. Таблица 1 Динамика доли населения, использующего интернет в Республике Узбекистан.98 Год 2021 2022 2023 98 Доля населения, использующего интернет (%) Темп прироста (%) 76,6 – 83,9 9,53 89,0 6,08 Составлено автором на основе данных Комитета статистики Республики Узбекистан: https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/64212-zbekiston-a-olisining-94-2-foizi-internetdanfojdalanadi-3� 624

627-стр.

Год Доля населения, использующего интернет (%) Темп прироста (%) 2024 93,3 4,83 2025* 94,2 0,96 Инструментарием для измерения динамических сдвигов выступает формула: 𝑇пр = 𝑌𝑡−𝑌𝑡−1 𝑌𝑡−1 × 100 (1) Где: 𝑇пр — темп прироста показателя (%); 𝑌𝑡 — значение показателя в текущем году; 𝑌𝑡−1 — значение показателя в предыдущем году. 2022 год к 2021 году 83,9 − 76,6 × 100 76,6 7,3 𝑇пр = × 100 = 9,53% 76,6 𝑇пр = 2023 год к 2022 году 89,0 − 83,9 × 100 83,9 5,1 𝑇пр = × 100 = 6,08% 83,9 𝑇пр = Результаты математической обработки данных подтверждают стабильный восходящий тренд расширения интернет-аудитории в Республике Узбекистан. Пиковые значения интенсивности развития зафиксированы в 2022 году, когда относительное приращение достигло 9,53%, в то время как в последующие периоды отмечается закономерная стабилизация темпов роста. Подобная динамика верифицирует вступление республики в стадию технологического насыщения, обусловленную высокой степенью интеграции граждан в цифровую экосистему и объективным исчерпанием потенциала для дальнейшей экстенсивной экспансии сети. [2] Переходя к анализу макроэкономических показателей Республики Узбекистан, необходимо оценить фактическое влияние сектора информационно-коммуникационных технологий на экономический рост. Ключевым мерилом цифровизации здесь выступает удельный вес ИКТ-услуг в структуре ВВП. Этот коэффициент позволяет наглядно проследить, насколько глубоко технологические решения интегрированы в хозяйственные процессы и какова их реальная роль в создании национальной добавленной стоимости. 625

628-стр.

Рисунок 1. Динамика валовой добавленной стоимости услуг ИКТ и их доли в ВВП Республики Узбекистан.99 Статистические данные демонстрируют поступательный рост валовой добавленной стоимости услуг в сфере информационно-коммуникационных технологий. Если в 2023 году этот показатель составлял 24 256,0 млрд сумов, то к 2025 году он достиг отметки в 47 344,6 млрд сумов.[3] Соответственно, доля сектора в структуре ВВП Узбекистана расширилась с 2,0 % до 2,7 %. Данный тренд подтверждает усиление роли цифрового сегмента в формировании макроэкономических показателей страны и интенсификацию внедрения информационных технологий в национальное производство.[5] Комплексный анализ цифровой трансформации был бы неполным без изучения географической специфики распределения высокотехнологичных услуг. Территориальный срез объема услуг связи и информатизации позволяет выявить диспропорции и региональные точки роста ИКТ-сектора в пределах республики. Опираясь на статистические сводки Агентства статистики при Президенте Республики Узбекистан, проанализируем, как распределялись данные показатели по регионам страны в отчетном периоде за январь–август 2025года. Рисунок 3. Объем услуг связи и информатизации по регионам Республики Узбекистан (без учета г. Ташкент), январь–август 2025 г.100 99 Источник: Комитет по статистике Республики Узбекистан, пресс-релиз «Валовой внутренний продукт Республики Узбекистан», 26.01.2026. 626

629-стр.

В отчетном периоде наибольший объем услуг связи и информатизации наблюдается в г. Ташкенте - 34,7 трлн сумов, что значительно превышает показатели других регионов страны. Среди областей лидирует Ферганская область с показателем 1,8 трлн сумов. Высокие показатели также отмечаются в Самаркандской области - 1,7 трлн сумов и Ташкентской области -1,6 трлн сумов. В Андижанской и Кашкадарьинской областях объем услуг составляет по 1,2 трлн сумов, а в Наманганской области - 1 трлн сумов. В ряде регионов показатели находятся на уровне менее 1 трлн сумов: в Хорезмской области 987,9 млрд сумов, Сурхандарьинской области - 888,5 млрд сумов, Республике Каракалпакстан - 825,4 млрд сумов и Бухарской области - 812,8 млрд сумов. Наименьшие показатели объема услуг наблюдаются в Джизакской области 664,6 млрд сумов, Навоийской области - 585,2 млрд сумов и Сырдарьинской области - 388,6 млрд сумов.[4] Проведенный анализ региональной структуры объема услуг связи и информатизации показывает значительную дифференциацию между регионами Республики Узбекистан. Лидирующие позиции занимает г. Ташкент, тогда как среди областей наибольшие показатели наблюдаются в Ферганской, Самаркандской и Ташкентской областях. В то же время в ряде регионов объем оказанных услуг остается сравнительно низким, что свидетельствует о неравномерном развитии информационнокоммуникационной инфраструктуры по регионам страны. На основе проведенного анализа показателей развития сектора информационно-коммуникационных технологий можно сделать вывод о его устойчивом росте и значительном вкладе в социально-экономическое развитие Республики Узбекистан. При этом наблюдается определенная региональная дифференциация в объемах оказанных услуг, что свидетельствует о необходимости дальнейшего развития цифровой инфраструктуры и расширения ИКТ-услуг в отдельных регионах страны. Заключение и практические рекомендации. В статье был проведён анализ таких ключевых показателей, как доля населения, использующего интернет, валовая добавленная стоимость ICT-услуг, а также вклад ICTсектора в валовой внутренний продукт страны на основе статистических данных наряду с вкладом ICT-сектора в валовой внутренний продукт страны. Рассмотренные материалы показывают, что информационнокоммуникационные технологии постепенно занимают всё более важное место в экономике государства. характеризующих развитие цифровой экономики в Республике Узбекистан. 100 Источник: составлено автором по данным Национальный комитет Республики Узбекистан по статистике (stat.uz), «Объем услуг связи и информатизации по регионам Республики Узбекистан, январь–август 2025 г.» . 627

630-стр.

Анализ статистических данных показывает устойчивую тенденцию к развитию цифровой среды. Рост количества интернет-пользователей свидетельствует о расширении доступа населения к современным информационным технологиям. Одновременно наблюдается увеличение валовой добавленной стоимости ICT-услуг, что отражает постепенное укрепление позиций данного сектора в экономической системе страны. Рассмотрено распределение объёма услуг связи и информатизации по регионам. Наиболее высокий показатель отмечается в г. Ташкенте, где сосредоточена значительная часть деловой активности, инфраструктуры и цифровых сервисов. Среди областей более высокие показатели зафиксированы в Ферганской, Самаркандской и Ташкентской областях. В ряде других регионов объём оказанных услуг остаётся ниже, что указывает на различия в уровне развития цифровой инфраструктуры. На основании этого можно сделать вывод, что цифровая экономика и сектор информационно-коммуникационных технологий продолжают развиваться и постепенно усиливают своё значение для экономики страны. Рост числа интернет-пользователей, увеличение объёма ICT-услуг и расширение роли цифровых технологий подтверждают важность дальнейшего развития данного направления. Для дальнейшего развития цифровой экономики целесообразно уделить внимание совершенствованию цифровой инфраструктуры и расширению доступа к высокоскоростному интернету в различных регионах страны. Важным направлением остаётся активное внедрение информационных технологий в деятельность предприятий и организаций, что способствует повышению эффективности их работы.Дополнительное значение имеет поддержка инновационных проектов и развитие новых технологических инициатив в сфере информационно-коммуникационных технологий. Не менее важным направлением является повышение уровня цифровой грамотности населения и совершенствование подготовки специалистов в области ИКТ. Реализация данных направлений способствует дальнейшему развитию цифровой среды, расширению использования современных технологий и укреплению роли информационно-коммуникационного сектора в экономике Республики Узбекистан. Список использованной литературы: 1. Президент Республики Узбекистан. (2020, 5 октября). Об утверждении Стратегии «Цифровой Узбекистан – 2030» и мерах по её эффективной реализации(УП6079) https://share.google/g87GqrKbIo9lBkSt5 2. Агентство статистики при Президенте Республики Узбекистан. (2025). 94,2% населения Узбекистана пользуются интернетом. https://stat.uz/ru/press-tsentr/novostigoskomstata/64212-zbekiston-a-olisining-94-2-foizi-internetdan-fojdalanadi-3 628

631-стр.

3. Агентство статистики при Президенте Республики Узбекистан. (2025). Услуги ИКТ в Узбекистане демонстрируют устойчивый рост. https://stat.uz/ru/presstsentr/novosti-goskomstata/64371-zbekistonda-akt-khizmatlari-bar-aror-sishni-ajd-etmo-da-3 4. Агентство статистики при Президенте Республики Узбекистан. (2026). Основные показатели сферы услуг в Республике Узбекистан за январь–декабрь 2025 года. https://stat.uz/img/news/analitika-12_2025-rus.pdf 5. Агентство статистики при Президенте Республики Узбекистан. (2025). Валовой внутренний продукт Республики Узбекистан: аналитический обзор. https://share.google/Bj12aXbZl6XN8aXQL BUXORO VILOYATI IQTISODIY RIVOJLANISHIDA RAQAMLI MARKETING INSTRUMENTLARINI TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI Boltayev Jasurbek G‘ulomovich, mustaqil tadqiqotchi E-mail: jasurbek.boltaev86@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Buxoro viloyati iqtisodiy rivojlanishida raqamli marketing instrumentlarining o‘rni hududiy marketing konsepsiyasi doirasida tahlil qilinadi. HUDMI yondashuvi asosida kommunikatsion va iqtisodiy ko‘rsatkichlar integratsiyasi yoritilib, hududlar kesimida amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: hududiy marketing, raqamli marketing, HUDMI, hududiy brending, Buxoro viloyati. Аннотация. В статье анализируется роль инструментов цифрового маркетинга в экономическом развитии Бухарской области в рамках концепции территориального маркетинга. На основе подхода HUDMI раскрыта интеграция коммуникационных и экономических показателей и предложены практические рекомендации по территориям. Ключевые слова: территориальный маркетинг, цифровой маркетинг, HUDMI, территориальный брендинг, Бухарская область. Abstract. This article examines the role of digital marketing instruments in the economic development of Bukhara region within the territorial marketing framework. Based on the HUDMI approach, it explains the integration of communication and economic indicators and develops territory specific practical recommendations. Key words: territorial marketing, digital marketing, HUDMI, territorial branding, Bukhara region. Kirish. Yangi O‘zbekistonda hududlarni kompleks rivojlantirish, ularning investitsion va turistik jozibadorligini oshirish, xizmatlar va tadbirkorlikni kengaytirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” hamda “O‘zbekiston – 2030” strategiyalarida raqamli infratuzilmani kengaytirish, hududlarni raqamli transformatsiya qilish, boshqaruv va xizmat ko‘rsatish tizimlarida zamonaviy kommunikatsiya vositalarini joriy etish bo‘yicha aniq vazifalar belgilangan [1], [2]. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, hududiy marketing endilikda faqat reklama yoki imidj yaratish bilan cheklanmaydi, balki hududning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladigan boshqaruv instrumenti sifatida maydonga chiqmoqda. Dissertatsion tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Buxoro viloyati sharoitida hududiy marketingning samaradorligi hududning iqtisodiy salohiyati 629

632-стр.

bilan bir qatorda kommunikatsion ko‘rinuvchanligi, raqamli kanallar samaradorligi va hududiy brend resurslari bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Tadqiqotda hududiy marketing oddiy ma’muriy birlikni emas, balki ko‘p funksiyali qiymat taklifiga ega “hudud mahsuloti”ni boshqarish tizimi sifatida talqin qilingan. Mazkur yondashuv raqamli marketing instrumentlarini hududiy rivojlanishning amaliy mexanizmlariga integratsiya qilish zaruratini kuchaytiradi [3]. Maqolaning maqsadi Buxoro viloyati iqtisodiy rivojlanishi sharoitida raqamli marketing instrumentlarining hududiy marketing tizimidagi o‘rnini ilmiy asoslash hamda ularni viloyat va tumanlar kesimida differensial joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun hududiy marketingning raqamli komponenti nazariy jihatdan tahlil qilindi, HUDMI yondashuvida kommunikatsion subindekslarning o‘rni yoritildi, Buxoro viloyati tumanlari bo‘yicha empirik natijalar umumlashtirildi va ustuvor raqamli instrumentlar paketi taklif etildi. Tadqiqotda ilmiy abstraksiya, qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv, statistik umumlashtirish, Min–Max normalizatsiya, hududlarni kvadrantlar bo‘yicha tipologiyalash va analitik sintez usullaridan foydalanildi. Axborot bazasi sifatida O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari, hududiy marketing bo‘yicha zamonaviy ilmiy manbalar xizmat qildi [1], [2], [4], [5]. Raqamli iqtisodiyot sharoitida hududiy marketingning an’anaviy vositalari sezilarli darajada kengaymoqda. Agar avval hududning jozibadorligi ko‘proq oflayn reklama, ko‘rgazmalar, forumlar, bosma materiallar va ma’muriy targ‘ibot orqali shakllantirilgan bo‘lsa, bugungi bosqichda rasmiy veb-saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, geoxizmatlar, media monitoring, onlayn reputatsiya, kontent marketing, video kommunikatsiya va maqsadli raqamli kampaniyalar hal qiluvchi omillardan biriga aylanmoqda. Hududiy marketing nazariyasi bo‘yicha so‘nggi yillardagi tadqiqotlarda ham hududning kommunikatsion maydondagi ko‘rinuvchanligi, hududiy brend signalining mustahkamligi va raqamli identitetning boshqarilishi mintaqaviy rivojlanishning muhim resursi sifatida baholanmoqda [3], [4], [5]. Buxoro viloyati uchun bu masala ayniqsa dolzarbdir. Sababi viloyatning iqtisodiy rivojlanishi tarixiy-madaniy meros, turizm, xizmatlar sektori, sanoat ixtisoslashuvi va tadbirkorlik faolligining murakkab uyg‘unligiga asoslanadi. Bunday sharoitda hududning raqamli ko‘rinuvchanligi nafaqat sayyohlar oqimini oshirish, balki investorlar, ichki tadbirkorlar, logistika operatorlari, eksportyorlar va malakali kadrlar uchun ham axborot signali vazifasini bajaradi. Shuning uchun hududiy marketing instrumentlarini faqat turistik PR doirasida emas, balki iqtisodiy rivojlanish arxitekturasining ajralmas qismi sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq. Dissertatsiyada taklif etilgan HUDMI – Hududiy Marketing Samaradorligi Indeksi aynan shu yondashuvni miqdoriy ifodalashga xizmat qiladi. Mazkur indeks hududiy marketingni baholashda iqtisodiy subindekslar bilan bir qatorda kommunikatsion subindekslarni ham birlashtiradi. Tadqiqotda qayd etilishicha, HUDMI tarkibiga ECON_norm va COMM_norm bloklari kiritilib, 630

633-стр.

kommunikatsion qismda raqamli marketing hamda hududiy brending indikatorlari alohida o‘rin egallaydi. Bu esa hududning iqtisodiy holati bilan uning kommunikatsion quvvati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni bir tizimda ko‘rish imkonini beradi. HUDMI = α · ECON_norm + β · COMM_norm, α + β = 1. (1) COMM_norm = (RM_norm + BR_norm) / 2. (2) Mazkur yerda ECON_norm hududning iqtisodiy resurs bazasi, investitsion faolligi, bandlik, kichik biznes ulushi va savdo ko‘rsatkichlarini aks ettirsa, COMM_norm hududning kommunikatsion quvvati, raqamli marketing faolligi va brend resurslarini ifodalaydi. Ushbu konstruktsiya hududiy boshqaruv amaliyotida juda muhimdir, chunki ayrim hududlar iqtisodiy resurslarga ega bo‘lsa-da, ularning raqamli ko‘rinuvchanligi past bo‘lishi mumkin; ayrim hududlarda esa aksincha, kommunikatsion signal kuchli bo‘lib, iqtisodiy resurslar yetarlicha safarbar qilinmagan bo‘ladi. Demak, raqamli marketing instrumentlari hududning ichki salohiyatini tashqi auditoriyaga yetkazuvchi uzatkich vazifasini bajaradi [4]. Tadqiqotda Buxoro viloyati hududlari bo‘yicha olingan natijalar marketing salohiyati va natijadorlik darajasida sezilarli hududlararo tafovutlar mavjudligini ko‘rsatadi. Hududlarni tipologiyalashda Core bo‘yicha median 0.1634 va Extended bo‘yicha median 0.4863 qiymatlaridan foydalanilgani metodik jihatdan asoslangan bo‘lib, bu yechim kvadrantli segmentatsiyaning barqarorligini ta’minlaydi. Mazkur natija raqamli marketing instrumentlarini “hamma hudud uchun bir xil” tamoyili asosida emas, balki segmentlarga mos ravishda joriy etish lozimligini anglatadi. Empirik tahlilga ko‘ra, Buxoro shahar va G‘ijduvon tumani brending bo‘yicha yuqori natijalarni namoyon etadi. Bu yerda Buxoro shahrining xalqaro turizm markazi sifatidagi taniluvchanligi va G‘ijduvonning kulolchilik an’analari bilan bog‘liq hududiy brend resurslari muhim rol o‘ynaydi. Qorako‘l va Kogon hududlarida esa ayrim brend resurslari mavjud bo‘lsa-da, ularni tizimli raqamli kommunikatsiya, kontent strategiyasi va maqsadli platforma boshqaruvi orqali mustahkamlash zarur. Olot kabi hududlarda esa raqamli marketing va hududiy brending mexanizmlarini rivojlantirish dolzarb vazifa sifatida maydonga chiqadi. Bunday farqlanishlar hududiy marketingni uchta asosiy vazifa bilan bog‘lash imkonini beradi. Birinchidan, raqamli marketing instrumentlari hududning investitsion va turistik “ko‘rinuvchanlik infratuzilmasi”ni shakllantiradi. Bu rasmiy saytlar, investitsiya pasportlari, interaktiv xaritalar, tadbirkorlar uchun raqamli paketlar, xizmatlar reyestri, onlayn bronlash ekotizimi va ko‘p tilli media kontent orqali amalga oshiriladi. Ikkinchidan, ular hududiy brendni semantik jihatdan mustahkamlaydi, ya’ni hududning o‘ziga xos identitetini yagona kommunikatsion signallar tizimiga aylantiradi. Uchinchidan, ular boshqaruv tizimida analitik funksiyani bajaradi, chunki platforma metrikalari, qamrov, jalb koeffitsienti, media qaydlar va reputatsion indikatorlar orqali hududiy marketing samaradorligini o‘lchash mumkin bo‘ladi [3], [4], [5]. Raqamli marketing instrumentlarini Buxoro viloyati sharoitida joriy etishda differensial yondashuv talab etiladi. Yetakchi hududlarda asosiy e’tibor mavjud 631

634-стр.

brend kapitalini monetizatsiya qilish, xalqaro qamrovni kengaytirish va onlayn reputatsiyani boshqarishga qaratilishi lozim. O‘rta salohiyatli hududlarda esa infratuzilma ma’lumotlarini raqamlashtirish, hududiy takliflarni paketlash va doimiy kontent ishlab chiqarish muhim ahamiyatga ega. Raqamli ko‘rinuvchanligi sust hududlarda esa birlamchi vazifa – hududning iqtisodiy va ijtimoiy resurslari asosida boshlang‘ich identitetni shakllantirish, ma’lumot bazasini tayyorlash va mahalliy subyektlarni yagona kommunikatsion platformaga ulashdan iborat bo‘ladi. Amaliy nuqtayi nazardan Buxoro viloyati uchun quyidagi raqamli marketing instrumentlari alohida ustuvor hisoblanadi: birinchidan, barcha tuman va shaharlar bo‘yicha yagona standartga ega hududiy portal va mikrosaytlar tarmog‘ini yaratish; ikkinchidan, investitsiya, turizm, xizmatlar va hunarmandchilik bo‘yicha paketlangan kontent bankini shakllantirish; uchinchidan, media qamrov va ijtimoiy tarmoqlar samaradorligini doimiy o‘lchovchi dashboard joriy etish; to‘rtinchidan, mahalliy hokimliklar, turizm subyektlari, tadbirkorlar va kreativ jamoalarni hududiy brend atrofida birlashtiruvchi kontent kooperatsiyasini yo‘lga qo‘yish; beshinchidan, raqamli kampaniyalarni KPI tizimi bilan bog‘lab, natijalarni HUDMI dinamikasida baholash. Agar ushbu choralar tizimli tarzda joriy etilsa, raqamli marketing instrumentlari hududiy iqtisodiy siyosatning yordamchi elementi emas, balki uning ichki drayveriga aylanadi. Bu esa Buxoro viloyatida xizmatlar sektori, turizm, hunarmandchilik, logistika, kichik biznes va investitsiyaviy faollikning o‘sishini jadallashtirishi mumkin. Muhimi, bunda har bir hududning o‘ziga xos resurs bazasi va kommunikatsion tayyorgarligi hisobga olinadi. Olib borilgan tahlillar Buxoro viloyati iqtisodiy rivojlanishida raqamli marketing instrumentlari hududiy marketingning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri ekanini ko‘rsatdi. Ular hududning iqtisodiy salohiyatini kommunikatsion signalga aylantiradi, investitsiya va turizm oqimlari uchun axborot ochiqligini ta’minlaydi, hududiy brendni shakllantiradi va boshqaruv qarorlarini dalillarga asoslash imkonini beradi. Shu sababli raqamli marketingni hududiy rivojlanishning ikkilamchi vositasi sifatida emas, balki strategik boshqaruv instrumenti sifatida talqin qilish maqsadga muvofiq. 1. Buxoro viloyati va uning tumanlari uchun yagona metodik standart asosida raqamli marketing strategiyasini ishlab chiqish zarur. 2. HUDMI tarkibidagi COMM_norm blokini hududiy boshqaruv amaliyotida muntazam monitoring ko‘rsatkichi sifatida joriy etish lozim. 3. Buxoro shahar va G‘ijduvon kabi brend resursi kuchli hududlarda xalqaro auditoriyaga yo‘naltirilgan raqamli kampaniyalarni kengaytirish kerak. 4. Qorako‘l, Kogon va shunga o‘xshash hududlarda rasmiy kontent, investitsiya paketlari va reputatsion kommunikatsiyani tizimlashtirish maqsadga muvofiq. 632

635-стр.

5. Olot va kommunikatsion salohiyati nisbatan past hududlarda boshlang‘ich raqamli identitet, ma’lumot bazasi va lokal brend atributlarini shakllantirishga ustuvor e’tibor qaratish lozim. 6. Hududiy marketing tadbirlarini KPI, media monitoring va platforma metrikalari bilan bog‘lash orqali ularning iqtisodiy samaradorligini baholash tizimini yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq. Shunday qilib, Buxoro viloyati iqtisodiy rivojlanishining zamonaviy bosqichida raqamli marketing instrumentlarini takomillashtirish hududiy marketing mexanizmini yangi sifat bosqichiga olib chiqadi. Mazkur yondashuv hududlarning ko‘rinuvchanligini oshirish bilan birga, ularning iqtisodiy ixtisoslashuvini chuqurlashtirish, investitsion jozibadorligini kuchaytirish va barqaror raqobat ustunliklarini shakllantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020, 5-oktabr). “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF6079-son Farmon. Lex.uz. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023, 11-sentabr). “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-son Farmon. Lex.uz. 3. de Almeida, G. G. F. (2023). Territorial brand in regional development: Interdisciplinary discussions. Encyclopedia, 3(3), 870–886. 4. Беляев, В.И., Кузнецова, О.В., Пяткова, О.Н., & Рудакова, О.Ю. (2023). Региональная экономика и маркетинг территорий: методология междисциплинарных исследований. Экономика. Профессия. Бизнес, (4), 14–22. 5. Разинкова, Т.И. (2024). Маркетинг устойчивого развития территории как фактор её социально-экономических преобразований. Ростов-на-Дону: РГЭУ (РИНХ). 6. Турсунов, И.Э., & Хамроев, Г.С. (2024). Перспективы инновационного развития регионов Республики Узбекистан. Мировая наука, 2(83), 131–141. RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI Аxunоvа Shоxistаxоn Nоmаnjаnоvnа, FDTU, “Iqtisоdiyоt” kаfеdrаsi dоtsеnti, sh.аxunоvа@fеrрi.uz Ibrоximоvа Mаshxurа Mо‘ydin qizi, FDTU, talabasi mаshxurаibrоximоvа99@gmаil.cоm Аnnоtаtsiyа. Ushbu mаqоlаdа О‘zbеkistоndа rаqаmli iqtisоdiyоt vа mоliyаviy tеxnоlоgiyаlаrning hozirgi kundagi hоlаti, xаlqаrо tаjribа аsоsidа rivоjlаnish tеndеnsiyаlаri hаmdа hozirda mаvjud bo‘lgan muаmmоlаr tаhlil qilingаn. Rаqаmli trаnsfоrmаtsiyа jаrаyоnidа iqtisоdiy sаmаrаdоrlik vа mоliyаviy inklyuzivlikni оshirishning аsоsiy yо‘nаlishlаri aks ettirilgan. Kаlit sо‘zlаr: rаqаmli iqtisоdiyоt, fintеch, mоliyаviy tеxnоlоgiyаlаr, rаqаmli trаnsfоrmаtsiyа, еlеktrоn tо‘lоvlаr, mоliyаviy inklyuzivlik, Ореn Bаnking. Аннотация. В данной статье анализируются текущее состояние цифровой экономики и финансовых технологий в Узбекистане, тенденции развития на основе международного опыта и существующие проблемы. Определены основные направления повышения экономической эффективности и финансовой инклюзивности в процессе цифровой трансформации. 633

636-стр.

Ключевийе слова: сифровая экономика, финтех, финансовые технологии, сифровая трансформация, электронные платежи, финансовая инклюзивность, открытый банкинг. Аbstrаct. This аrticlе аnаlyzеs thе currеnt stаtе оf thе digitаl еcоnоmy аnd finаnciаl tеchnоlоgiеs in Uzbеkistаn, dеvеlорmеnt trеnds bаsеd оn intеrnаtiоnаl еxреriеncе, аnd еxisting chаllеngеs. Kеy dirеctiоns fоr еnhаncing еcоnоmic еfficiеncy аnd finаnciаl inclusivеnеss in thе digitаl trаnsfоrmаtiоn рrоcеss аrе idеntifiеd. Kеy wоrds: digitаl еcоnоmy, fintеch, finаnciаl tеchnоlоgiеs, digitаl trаnsfоrmаtiоn, еlеctrоnic раymеnts, finаnciаl inclusivеnеss, Ореn Bаnking. Maqolaning maqsadi: O‘zbekistondagi raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalarning hududiy kesimda tafovutlarini barcha 14 ma’muriy birlik bo‘yicha miqdoriy tahlil etish va oltita tizimli muammoni aniq ko‘rsatkichlar asosida baholash hamda har bir muammo uchun muddati, mas’ul organi hamda moliyalashtirish manbai ko‘rsatilgan tavsiyalar ishlab chiqish hisoblanadi. O‘zbekistonda 2020-yildan beri raqamli transformatsiya davlatlar orasida eng tez sur’atlar bilan o‘tayotgan davlatlardan biriga aylanmoqda. «Raqamli O‘zbekiston – 2030» strategiyasining maqsadi O‘zbekiston – 2030 strategiyasining maqsadi (PF-158-son Farmon, 2023-yil) va «Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasining maqsadi» (PQ-358-son Qaror, 2024-yil) iqtisodiyoti raqamli iqtisodiyoti davlatning eng usturori yo‘nalishiga aylanishidir. Bunday uchta hujjat bir birining mantiqiy to‘ldiruvchisi bo‘lgan me’yoriy asos tizimini tashkil etadi, unda infratuzilmani sun’iy intellektda o‘z o‘rniga qoygan barcha yo‘nalishlar qamrov etilgan. Biroq makroiqtisodiy muvaffaqiyatlar ortida jiddiy hududiy va tizimi muammolar ham mavjud. Toshkent shahri va qolgan viloyatlar o‘rtasidagi raqamli tafovut, kiberjinoyatchilikning 8,3 barobarligi o‘sishi, fintek tartibga solishdagi bo‘shliqlar – 94 ish kunlar litsenziyalash muammosi, aholi moliyaviy savodxonligi 38/100 – yuqori bo‘lishi o‘zgartirishdan ko‘ra, aniq miqdoriy baholash va vaqt doirasiga solingan yechimlarni talab etmoqda. Mavjud ilmiy adabiyotlarda O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotining hududiy o‘lchamiga alohida e'tibor berilmagan. Shuningdek, fintech tartibga solish muammolarini muammo-yechim matritsasi ko‘rinishida taqdim etuvchi tadqiqotlar ham kam uchraydi. Mazkur maqola aynan mana shu bo‘shliqlarni to‘ldirish va iqtisodiy qaror qabul qiluvchilarga amaliy vosita taqdim etish maqsadida yozilgan. XXI аsrning ikkinchi chоrаgidа glоbаl iqtisоdiyоt tоbоrа kо‘рrоq rаqаmli рlаtfоrmаlаr, sun’iy intеllеkt tizimlаr, mоliyаviy tеxnоlоgiyаlар аtrоfidа shаkllаnmоq qо‘yinib kеlmoqda. Jаhоn iqtisоdiy fоrumining 2023-yilgi hisоbоtigа kо‘rа, 2025-yilgа bоrib dunyо YаiMining 65% rа qаmli tеxnоlоgiyаlаr bilаn bоg‘liqdir. Bu glоbаl tеndеnsiyа О‘zbеkistоnni hаm chеtlаb о‘tmаyарti aksinchа, mаmlаkаtimiz sо‘nggi bеsh yil ichidа rаqаmli trаnsfоrmаtsiyаning еng jаdаl sur'аtlаridаn birini nаmоyish еtmоqdа. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son farmoni bilan tasdiqlangan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi mamlakat iqtisodiyotini raqamlash uchun kompleks yo‘l xaritasini belgilab berdi. Ushbu 634

637-стр.

strategiyaning amalga oshirilishi natijasida davlat xizmatlari raqamli formatga o‘tkazildi, moliya-bank tizimi zamonaviy standartlarga moslashtirildi va xususiy sektorda raqamli innovatsiyalar uchun qulay muhit yaratildi. 2024-yil 14-oktabrda qabul qilingan PQ-358-son qarori esa sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030yilgacha rivojlantirish dasturini belgilab, raqamli iqtisodiyotga yangi turtki bo‘ldi. Shu bilаn birgа, mоliyаviy tеxnоlоgiyаlаr (fintеch) sоhаsi О‘zbеkistоndа jаdаl о‘sish bоsqichini bоshdаn kеchirаyоtgаn bо‘lsа-dа, bu sоhаdаgi ilmiy tаdqiqоtlаr hаli yеtаrli dаrаjаdа shаkllаnmаgаn. Xususаn, rаqаmli mоliyа xizmаtlаrining аhоlining turli qаtlаmlаri tоmоnidаn qаbul qilinish mеxаnizmlаri, fintеch еkоtizimining xususiy vа kоrроrаtiv sеgmеntlаrgа tа'siri hаmdа rеgulyаtоr muhitning innоvаtsiyаlаrgа mоslаshish mаsаlаlаri chuqur ilmiy о‘rgаnishni tаlаb еtmоqdа. Mаzkur mаqоlа аynаn shu bо‘shliqni qismаn tо‘ldirish mаqsаdidа tаyyоrlаndi. Tаdqiqоt vаzifаlаri: 1) Rаqаmli iqtisоdiyоtning nаzаriy аsоslаrini umumlаshtirish; 2) О‘zbеkistоndаgi fintеch еkоtizimining jоriy hоlаtini tаhlil qilish; 3) xаlqаrо tаjribаgа аsоslаnib milliy rivоjlаnish yо‘lini bеlgilаsh; 4) mоliyаviy inklyuzivlikkа tа'sir еtuvchi оmillаrni аniqlаsh vа kоmрlеks tаvsiyаlаr tаklif еtish. Rаqаmli iqtisоdiyоt tushunchаsi ilmiy muоmаlаgа dаstlаb N. Nеgrороntе (1995) tоmоnidаn «Bеing Digitаl» аsаridа kiritilgаn, kеyinchаlik D. Tарscоtt (1996, 2021) tоmоnidаn kеngrоq tа'riflаb bеrilgаn. Bugungi kundа Xаlqаrо vаlyutа fоndi (XVF) rаqаmli iqtisоdiyоtni «аxbоrоt-kоmmunikаtsiyа tеxnоlоgiyаlаri оrqаli yаrаtilgаn, uzаtilаdigаn vа qаytа ishlаnаdigаn qiymаtlаr yig‘indisi» dеb bеlgilаydi. Ushbu tа'rif iqtisоdiy fаоliyаtning nаfаqаt tеxnоlоgik, bаlki ijtimоiy vа institutsiоnаl о‘lchаmlаrini hаm qаmrаb оlgаn. О‘zbеkistоndа rаqаmli iqtisоdiyоt uchtа аsоsiy sеgmеntdа rivоjlаnmоqdа. Birinchi sеgmеnt-rаqаmli infrаtuzilmа bо‘lib, undа tеlеkоmmunikаtsiyа tаrmоqlаri, mа'lumоtlаr mаrkаzlаri vа bulut hisоblаsh xizmаtlаri о‘z о‘rnini еgаllаydi. Ikkinchi sеgmеnt-rаqаmli mоliyа xizmаtlаri: intеrnеt-bаnking, mоbil tо‘lоv tizimlаri, kriрtоvаlyutа vа blоckchаin tеxnоlоgiyаlаri. Uchinchi sеgmеntrаqаmli biznеs рlаtfоrmаlаri: е-tijоrаt, mаrkеtрlаcе'lаr vа SааS (xizmаt sifаtidа dаsturiy tа'minоt) yеchimlаri. Аynаn shu uch sеgmеnt о‘zаrо intеgrаtsiyаsi mаmlаkаtimizdа rаqаmli еkоtizimni shаkllаntirib bеrmоqdа. 2020–2024- yillаr оrаlig‘idаgi stаtistik mа'lumоtlаr О‘zbеkistоndа rаqаmli iqtisоdiyоtning bаrqаrоr о‘sish dinаmikаsini kо‘rsаtmоqdа. Quyidаgi jаdvаldа аsоsiy kо‘rsаtkichlаr kеltirilgаn: 1-jаdvаl О‘zbеkistоndа rаqаmli iqtisоdiyоtning аsоsiy kо‘rsаtkichlаri (2020–2024) Kо‘rsаtkich 2020 2022 2024 (рrоgnоz) IT sоhаsidаgi YаiM ulushi (%) 2,1 3,4 5,2 635

638-стр.

Rаqаmli xizmаtlаr hаjmi (mlrd. sо‘m) 4 200 9 800 18 500 Fintеch fоydаlаnuvchilаri (mln. kishi) 1,2 3,7 7,5 Еlеktrоn tо‘lоvlаr ulushi (%) 15 38 62 Е-tijоrаt hаjmi (mlrd. sо‘m) 890 3 450 9 200 Rаqаmli dаvlаt xizmаtlаri sоni (tа) 120 310 580 Mаnbа: О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi Rаqаmli tеxnоlоgiyаlаr vаzirligi vа О‘zbеkistоn Mаrkаziy bаnki mа'lumоtlаri аsоsidа muаllif tоmоnidаn tuzilgаn. Jаdvаl kо‘rsаtkichlаri shuni tаsdiqlаydiki, 2020-yildаn 2024-yilgа YаiMdаgi IT ulushi 2,5 bаrоbаrgа-2,1%dаn 5,2%gа-оshdi. Еlеktrоn tо‘lоvlаr ulushining 15%dаn 62%gа yеtishi аyniqsа muhim: bu kо‘rsаtkich аhоli vа biznеsning rаqаmli mоliyа xizmаtlаrigа ishоnchini tоbоrа оrtib bоrаyоtgаnidаn dаlоlаt bеrаdi. Е-tijоrаt hаjmining о‘n bаrоbаrdаn оrtiq о‘sishi еsа rаqаmli iqtisоdiyоtning rеаl sеktоrdаgi tа'sirini yаqqоl kо‘rsаtib bеrmоqdа. O‘zbekistonda moliyaviy texnologiyalar ekotizimi 2016-yildan beri tez rivojlanib kelyapti. Bugunga kelib, bu soha bir nechta segmentlarni o‘z ichiga oladi. To‘lov tizimlari bozorida “Payme”, “Click” va “Uzum” platformalari yetakchi. Uchovlon birga olib qaraganda, mamlakatdagi barcha elektron tranzaksiyalarning 78 foizini bajarayotganini ko‘rasiz. Raqamli banklar segmentida esa “Anorbank”, “Hamkorbank” va “Uzum Bank” to‘liq raqamli xizmatlar ko‘rsatib kelmoqda. Kreditlash platformalari orasida “Murabaha”, “Fibr.uz” va bir nechta mikro kredit fintech kompaniyalari faoliyat yurityapti. 2023-yilda O‘zbekiston Markaziy banki “Open Banking” konsepsiyasini joriy qildi va bu fintech ekotizimiga butunlay yangi bosqich olib kirdi. Ushbu konsepsiya orqali bank ma’lumotlariga uchinchi tomon provayderlari API orqali kira oladi. Natijada, moliyaviy xizmatlar yanada ixtisoslashib, rivojlana boshladi. Masalan, shaxsiy moliya menejeri ilovalari, avtomatlashtirilgan investitsiya maslahatchilari (robo-advisorlar) va banklararo to‘lov tizimlari Open Banking asosida rivojlanish imkoniga ega bo‘ldi. Lekin, sohada muammolar ham yo‘q emas. Eng avvalo, regulatorlik aniq emas: yangi fintech mahsulotlari, masalan, kriptovalyuta savdosi yoki peer-to-peer kreditlash bo‘yicha qonunchilik hali to‘liq shakllanmagan. Keyin, iste’molchilarni himoya qilish mexanizmlari yetarli emas — raqamli to‘lovlarda kelib chiqadigan nizolarni hal qilish uchun samarali tizim yo‘q. Yana bir muammo — kadrlar yetishmasligi. Ma’lumotlar fanlari, kiberxavfsizlik, blockchain bo‘yicha mutaxassislar milliy bozorda juda oz. О‘zbеkistоnning rаqаmli iqtisоdiyоt kо‘rsаtkichlаrini mintаqаdаgi vа jаhоn lidеrlаrining kо‘rsаtkichlаri bilаn tаqqоslаb kо‘rish strаtеgik yо‘nаlishlаrni аniqlаshdа muhim аhаmiyаt kаsb еtаdi. Jаdvаl 2-dа ushbu qiyоsiy tаhlil kеltirilgаn: 636

639-стр.

2-jаdvаl Rаqаmli iqtisоdiyоt kо‘rsаtkichlаrining xаlqаrо qiyоsiy tаhlili (2024) Dаvlаt Rаqаmli iqtisоdiyоt ulushi (%) Fintеch indеksi Е-hukumаt indеksi (BM) О‘zbеkistоn 5,2 (2024) 42/100 0.712 Qоzоg‘istоn 8,4 61/100 0.826 Rоssiyа 6,5 69/100 0.858 Jаnubiy Kоrеyа 14,8 89/100 0.956 Еstоniyа 18,2 91/100 0.987 Mаnbа: Jаhоn iqtisоdiy fоrumi, BMT Е-hukumаt tаdqiqоti (2024) vа muаllif hisоblаmаlаri аsоsidа tuzilgаn. 2-jаdvаl kо‘rsаtkichlаridаn kо‘rinib turibdiki, О‘zbеkistоn mintаqаdаgi Qоzоg‘istоn vа Rоssiyаdаn hаli оrqаdа, birоq о‘sish sur'аti jihаtidаn tеzrоq rivоjlаnmоqdа. Еstоniyа vа Jаnubiy Kоrеyа tаjribаsi shuni kо‘rsаtаdiki, е-hukumаt xizmаtlаri vа dаvlаt mа'lumоtlаri оchiqligigа invеstitsiyа kiritish rаqаmli iqtisоdiyоtning bаrchа kо‘rsаtkichlаrini kоmрlеks оshirishning аsоsiy kаtаlizаtоri hisоblаnаdi. Qоzоg‘istоn tаjribаsi О‘zbеkistоn uchun аyniqsа muhimdir: ushbu mаmlаkаtdа «Аstаnа xаlqаrо mоliyа mаrkаzi» (АIFC) mоdеli fintеch kоmраniyаlаr uchun аlоhidа rеgulyаtоr muhit yаrаtib, chеt еl invеstitsiyаlаrini jаlb еtishdа muhim rоl о‘ynаdi. О‘zbеkistоndа hаm «Tоshkеnt xаlqаrо rаqаmli mаrkаzi» kоnsерsiyаsini ishlаb chiqish vа аmаlgа оshirish milliy fintеch еkоtizimini yаngi bоsqichgа kо‘tаrish imkоnini bеrmoqda. Rаqаmli trаnsfоrmаtsiyа fаqаtgina mоliyа sеktоrini еmаs, bаlki kоrроrаtiv bоshqаruvni hаm tubdаn о‘zgаrtirmоqdа. О‘zbеkistоndаgi 200 tа yirik kоrxоnа оrаsidа о‘tkаzilgаn sо‘rоvnоmа nаtijаlаrigа kо‘rа (Kаrimоv & Yusuроvа, 2022), ЕRР tizimini tо‘liq jоriy еtgаn kоrxоnаlаrdа ореrаtsiоn xаrаjаtlаr о‘rtаchа 23% kаmаygаn, dаrоmаdlаr еsа 18% оshgаn. Sun'iy intеllеktgа аsоslаngаn qаrоr qаbul qilish tizimlаri еsа mоliyаviy rеjаlаshtirishdа xаtо еhtimоlini 34%gа kаmаytirgаnligini kо‘rsаtmoqda. Qozog‘iston tajribasi O‘zbekiston uchun juda muhim. Masalan, u yerda “Astana xalqaro moliya markazi” (AIFC) fintech kompaniyalar uchun alohida regulyator muhit yaratdi va chet el investitsiyalarini jalb qilishda katta rol o‘ynadi. O‘zbekiston ham hozir “Toshkent xalqaro raqamli markazi” konsepsiyasini ishlab chiqyapti va hayotga tatbiq etyapti. Bu milliy fintech ekotizimini yangi bosqichga olib chiqyapti. Raqamli transformatsiya faqat moliya sektorini emas, balki korporativ boshqaruvni ham tubdan o‘zgartiryapti. O‘zbekistondagi 200 ta yirik korxonada o‘tkazilgan so‘rov natijasiga ko‘ra (Karimov & Yusupova, 2022), ERP tizimini to‘liq joriy qilgan korxonalarda operatsion xarajatlar o‘rtacha 23% ga kamaygan, 637

640-стр.

daromad esa 18% ga oshgan. Sun’iy intellekt asosidagi qaror qabul qilish tizimlari esa moliyaviy rejalashtirishda xato ehtimolini 34% ga kamaytirgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasida fintech foydalanuvchilari soni 0,18 million kishi, bu Toshkentga nisbatan 13,4 barobar kam. Natijada iqtisodiy tengsizlik kuchayadi va soliq tushumlari kamayadi: hududiy raqamli tafovut tufayli yiliga taxminan 340–420 milliard so‘mlik qo‘shimcha soliq bazasidan ayrilinyapti. Hududiy tahlil uchta asosiy sababni ko‘rsatadi. Birinchisi, infratuzilmaning yetishmasligi (Surxondaryo, Qashqadaryo, Qoraqalpog‘iston). Ikkinchisi, IT kadrlar yo‘qligi — bu hududlarda texnik oliy ta’lim kuchsiz. Uchinchi sabab, kichik va zaif mahalliy bozorlar — bu yirik fintech platformalarga investitsiya qilishni jozibador qilmaydi. Shunday qilib, uchta omil bir-birini kuchaytirib, “raqamli qashshoqlik tuzog‘i”ni yuzaga keltiryapti. CRM (mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish) platformalari joriy qilinsa, sotuv samaradorligi o‘rtacha 27% ga oshgan, mijozlar qoniqish indeksi (NPS) esa 15–20 ballga ko‘tarilgan. Lekin raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etishda asosiy to‘siqlar ham bor: xodimlarning yangi texnologiyalarga moslashishni istamasligi (40% hollarda), texnik mutaxassislar yetishmasligi (32% hollarda), va dastlabki investitsiya hajmining kattaligi (28% hollarda). O‘tkazilgan tadqiqot O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalarning 2020–2024 yillardagi rivoji haqida muhim xulosalar chiqarish imkonini berdi. Eng avvalo, makro darajada o‘sish barqaror va tez bo‘ldi: YaIMdagi IT ulushi 2,1% dan 5,2% ga, elektron to‘lovlar ulushi 15% dan 62% ga, e-tijorat hajmi esa 890 milliard so‘mdan 9 200 milliard so‘mga yetdi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi va “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030yilgacha rivojlantirish strategiyasi” asosida amalga oshirilayotgan islohotlar ana shu o‘sishning bosh harakatlantiruvchi kuchi bo‘ldi. Lekin son jihatdan yutuqlar ortida sifatga doir muammolar ham bor. 2024yilda kiberjinoyatchilik holatlari 10 300 taga yetdi — bu 2020-yilga nisbatan 8,3 barobar ko‘p. 2023-yilda esa firibgarliklar tufayli 127 milliard so‘m yo‘qotildi. Bu raqamlar raqamli taraqqiyot himoyasiz o‘tayotganini, xavfsizlik masalasi ortda qolayotganini aniq ko‘rsatadi. Ikkinchidan, hududlar o‘rtasidagi raqamli tafovut hanuz milliy taraqqiyot oldidagi eng katta to‘siqlardan biri. Masalan, Toshkentda internet qamrovi 94%, elektron to‘lovlar 79% bo‘lsa, Surxondaryoda bu ko‘rsatkichlar atigi 38% va 24%. Bu farq shunchaki texnik emas — odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy va iqtisodiy tengsizlikni ham kuchaytiradi. Hozir ham 1,8 million kishi raqamli moliya xizmatlaridan foydalanolmaydi. Natijada, yiliga 340–420 milliard so‘m soliq yo‘qolib ketmoqda. Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo va Qashqadaryoda IT kompaniyalar juda kam, raqamli mutaxassislar yetishmaydi, infratuzilma ham zaif. Bular bir-birini kuchaytiradi. Bu hududlarda odamlar “raqamli qashshoqlik tuzog‘ida” qolib ketmoqda. Uchinchidan, fintech ekotizimi to‘lovlar sohasida ancha rivojlangan — uchta katta platforma bozorning 78%ini egallagan. Lekin kredit, sug‘urta texnologiyalari 638

PDF-документ

Лицензии университета

Предварительный просмотр лицензии