Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

2. Xizmat ko‘rsatish korxonalarida SI yechimlarining amaliy yo‘nalishlarini tahlil qilish; 3. Samaradorlikni baholash indikatorlari tizimini ishlab chiqish; 4. An’anaviy boshqaruv va SI asosidagi boshqaruvni qiyosiy tahlil qilish; 5. Ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Asosiy qism. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari zamonaviy boshqaruvning nazariy va amaliy asoslarini tubdan o‘zgartirmoqda. Sun’iy intellekt - bu kompyuter tizimlari orqali insonning kognitiv faoliyatini simulyatsiya qiluvchi algoritmik tizimlar majmuasi bo‘lib, u biznes jarayonlarini avtomatlashtirish, murakkab ma’lumotlarni tahlil qilish, qaror qabul qilish va resurslarni optimallashtirish imkonini beradi [4]. SI tizimlarida mashinaviy o‘rganish, chuqur o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash va prediktiv analitika kabi metodlar qo‘llanadi, bu esa boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish va samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari xizmat ko‘rsatish korxonalarining boshqaruv jarayonlariga chuqur integratsiyalashmoqda. Ular quyidagi asosiy funktsiyalarni bajaradi: 1. Ma’lumotga asoslangan qaror qabul qilish: SI tizimlari real vaqt rejimida katta hajmdagi ichki va tashqi ma’lumotlarni tahlil qiladi va menejerlar uchun optimal qaror variantlarini ishlab chiqadi. Bu yondashuv korxona samaradorligini o‘lchashda kvantitativ va sifatli indikatorlarni birlashtirish imkonini beradi. 2. Prediktiv va preskriptiv tahlil: SI tizimlari kelajakdagi jarayonlarni oldindan bashorat qiladi, resurslar va xodimlarni samarali taqsimlashga yordam beradi. Masalan, xizmat ko‘rsatish sektorida prediktiv modellar mijoz talabini oldindan aniqlash va xizmat hajmini optimallashtirishga xizmat qiladi [3]. 3. Avtomatlashtirilgan monitoring va real vaqt analitika: SI korxonada operatsion jarayonlarni doimiy kuzatadi, xatoliklar yoki nosozliklarni tezkor aniqlaydi, bu esa xizmat sifatini oshirishga yordam beradi. 4. Strategik rejalashtirish va biznes model innovatsiyasi: SI tizimlari raqobat sharoitlarini tahlil qilib, yangi xizmat va mahsulotlar yaratish bo‘yicha tavsiyalar beradi, bu esa korxonalarga uzoq muddatli strategik ustunlikni ta’minlash imkonini yaratadi [8]. Sun’iy intellekt texnologiyalarining boshqaruv jarayonlariga tatbiqi operatsion samaradorlikni oshirish, qaror qabul qilishni optimallashtirish, mijozlar bilan interaktiv aloqani yaxshilash va strategik rejalashtirishni takomillashtirish imkonini beradi. Shu jihatdan, xizmat ko‘rsatish korxonalarida SI tatbiqi nafaqat texnologik, balki iqtisodiy va strategik darajada ustunlikni ta’minlaydi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida xizmat ko‘rsatish korxonalarining asosiy raqobat ustunligi - tezkorlik, moslashuvchanlik va individual yondashuv hisoblanadi. Sun’iy intellekt (SI) aynan shu uch omilni optimallashtirishga xizmat qiladi. 559

1. Operatsion jarayonlarni avtomatlashtirish. SI asosidagi avtomatlashtirilgan tizimlar quyidagi jarayonlarni samarali boshqaradi: - buyurtmalarni qayta ishlash; - logistika va resurslarni taqsimlash; - mijozlar murojaatlarini saralash; - real vaqt monitoringi. PwC tahlillariga ko‘ra, SI joriy etilgan xizmat ko‘rsatish korxonalarida operatsion samaradorlik sezilarli oshgan, ayniqsa inson omiliga bog‘liq xatoliklar kamaygan. Bu esa xarajatlarni minimallashtirish va xizmat sifatini barqarorlashtirish imkonini beradi. 2. Mijozga yo‘naltirilgan boshqaruv modeli. SI tizimlari katta hajmdagi mijoz ma’lumotlarini (xarid tarixi, xulq-atvor, afzalliklar) tahlil qilib: - shaxsiylashtirilgan takliflar yaratadi; - talab prognozini aniqlaydi; - mijoz yo‘qotish xavfini kamaytiradi. Natijada xizmat ko‘rsatish jarayoni ommaviy modeldan individual modelga o‘tadi. Bu esa mijoz qoniqishi va sodiqligini oshiradi. 3. Prediktiv boshqaruv. SI tizimlari nafaqat mavjud holatni tahlil qiladi, balki kelajakdagi vaziyatni prognoz qiladi. Masalan: - talab dinamikasi; - yuklama intensivligi; - texnik nosozlik ehtimoli. Shu orqali menejment reaktiv emas, balki proaktiv boshqaruv modeliga o‘tadi. Zamonaviy xizmat ko‘rsatish bozorida raqobat ustunligi endi moddiy resurslar bilan emas, balki ma’lumotlar va algoritmik ustunlik bilan belgilanadi. SI bu jarayonda strategik aktiv sifatida namoyon bo‘ladi. 1. Ma’lumotga asoslangan strategik qarorlar. SI tizimlari: bozor segmentatsiyasini chuqur tahlil qiladi; raqobatchilar faoliyatini monitoring qiladi; narx siyosatini optimallashtiradi. McKinsey & Company hisobotlariga ko‘ra, SI integratsiyalashgan kompaniyalarda strategik qaror qabul qilish tezligi va aniqligi sezilarli oshgan, bu esa bozor ulushini kengaytirishga xizmat qilgan [9]. 2. Innovatsion xizmat modellarini shakllantirish. SI AI-CRM tizimlari, raqamli ekotizimlar, platforma iqtisodiyoti asosidagi xizmatlar, dinamik narx belgilash tizimlari kabi yangi biznes-modellarni yaratishga imkon beradi. World Economic Forum prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga borib SI texnologiyalari global iqtisodiyotda trillionlab dollar qo‘shimcha qiymat yaratadi. Bu xizmat ko‘rsatish sektorida innovatsion transformatsiyani jadallashtiradi [8]. 3. Raqobat ustunligini shakllantirish mexanizmi. SI asosida raqobat ustunligi quyidagi zanjir orqali shakllanadi: 560

Ma’lumotlar → Algoritmik tahlil → Tezkor qaror → Optimallashtirilgan xizmat → Mijoz sodiqligi → Barqaror foyda Demak, SI oddiy texnologik vosita emas, balki strategik boshqaruv mexanizmi hisoblanadi. U korxona ichki jarayonlarini transformatsiya qilish bilan birga, tashqi bozor muhitiga moslashuvchan javob qaytarish imkonini beradi. Xizmat ko‘rsatish korxonalarida boshqaruv tizimi evolyutsion ravishda ma’lumotga asoslangan, algoritmik va prediktiv modelga o‘tmoqda. Ushbu transformatsiyani tahlil qilish uchun asosiy mezonlar bo‘yicha qiyoslash maqsadga muvofiq (1-jadval). 1-jadval An’anaviy va SI asosidagi boshqaruv modellari Mezоn Qaror qabul qilish Axborot qayta ishlash tezligi Prognozlash darajasi Xizmat ko‘rsatish sifati Xarajatlar samaradorligi Moslashuvchanlik An’anaviy boshqaruv Menejer tajribasi va subyektiv baholashga asoslanadi Sekin, qo‘lda yoki yarim avtomatik Retrospektiv tahlil ustun SI asosidagi boshqaruv Katta hajmdagi ma’lumotlar algoritmik tahlilga asoslanadi va Real vaqt rejimida, avtomatlashtirilgan Prediktiv va preskriptiv tahlil Standartlashtirilgan Shaxsiylashtirilgan (personalizatsiya) Doimiy yuqori operatsion xarajatlar Bozor o‘zgarishlariga kechikkan reaksiya Xarajatlarni optimallashtirish (20– 30% gacha qisqarish kuzatilgan) Tezkor va proaktiv moslashuv Risk boshqaruvi Reaktiv Oldindan aniqlash minimallashtirish Raqobat ustunligi manbai Moddiy resurslar Ma’lumotlar va algoritmik ustunlik va An’anaviy boshqaruv modeli ko‘proq inson tajribasi va intuitiv qarorlarga tayangan. Bu model kichik hajmdagi ma’lumotlar sharoitida samarali bo‘lishi mumkin, biroq raqamli iqtisodiyot sharoitida katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash imkoniyati cheklangan. SI asosidagi boshqaruv modeli real vaqt rejimida tahlil olib boradi, talabni oldindan prognoz qiladi, xizmat yuklamasini optimallashtiradi, inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytiradi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, SI asosidagi boshqaruv modeli tezkorlik, aniqlik, moslashuvchanlik, innovatsionlik kabi mezonlar bo‘yicha an’anaviy modeldan ustunlikka ega. Shu sababli xizmat ko‘rsatish korxonalarida SI integratsiyasi nafaqat texnologik yangilanish, balki boshqaruv paradigmasining o‘zgarishi sifatida baholanadi. 2-jadval Risklar qiyosiy tahlili Risk turi An’anaviy model SI modeli Inson omili xatosi Yuqori Past 561

Texnologik nosozlik Past O‘rta Kiberxavfsizlik Past darajada e’tibor Yuqori talab Ma’lumot sifati riski Cheklangan Kritik ahamiyatga ega Strategik noto‘g‘ri qaror Subyektiv xatolik Algoritmik bias ehtimoli Bu tahlil SI modelining ustunliklari bilan birga uning yangi turdagi risklarni ham yuzaga keltirishini ko‘rsatadi. Demak, samarali boshqaruv uchun AIgovernance mexanizmlari zarur. SI joriy etishning iqtisodiy natijasini quyidagi ko‘rsatkich orqali ifodalash mumkin: Bunda: Xan – an’anaviy boshqaruvdagi operatsion xarajatlar; Xsi – SI joriy etilgandan keyingi xarajatlar; ΔF – qo‘shimcha foyda (samaradorlik, tezlik, mijoz sodiqligi hisobiga); Isi – SI tizimiga investitsiya. Agar Ksi > 1 bo‘lsa, SI investitsiyasi iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi. Bu model empirik tadqiqotda regressiya yoki korrelyatsion tahlil bilan mustahkamlanishi mumkin. Xizmat ko‘rsatish korxonasida SI integratsiyasi quyidagi evolyutsion bosqichlarda amalga oshadi: 1. Raqamlashtirish – ma’lumotlarni elektron shaklga o‘tkazish. 2. Avtomatlashtirish – operatsion jarayonlarni tizimlashtirish. 3. Analitika – BI va data-analitika joriy etish. 4. Prediktiv boshqaruv – prognozlash tizimlari. 5. To‘liq SI integratsiyasi – algoritmik qaror qabul qilish. Amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalariga asoslanib, xizmat ko‘rsatish korxonalarida SI asosidagi boshqaruvni samarali joriy etish uchun quyidagi tavsiyalar taklif etiladi: 1. Bosqichma-bosqich joriy etish – avval pilot loyiha, so‘ngra kengaytirilgan integratsiya. 2. Ma’lumotlar infratuzilmasini mustahkamlash – yagona ma’lumotlar bazasi va analitik platformalarni joriy etish. 3. Kadrlar salohiyatini oshirish – menejerlar uchun data-analitika va AI bo‘yicha malaka oshirish dasturlarini tashkil etish. 4. Kiberxavfsizlikni ta’minlash – ma’lumotlarni himoyalash va risk monitoring tizimlarini joriy qilish. 5. Samaradorlik ko‘rsatkichlarini belgilash – xarajatlar dinamikasi, mijoz qoniqishi va ROI asosida natijalarni baholash. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt xizmat ko‘rsatish sohasida boshqaruvni transformatsiya qiluvchi strategik omil bo‘lib, uning to‘g‘ri integratsiyasi korxonaga uzoq muddatli raqobat ustunligini ta’minlaydi. 562

Xulosa. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, SI texnologiyalarini xizmat ko‘rsatish korxonalarida tatbiq etish qaror qabul qilish tezligini oshiradi, xarajatlarni kamaytiradi, xizmat sifatini shaxsiylashtiradi va strategik raqobat ustunligini mustahkamlaydi. Qiyosiy tahlil an’anaviy boshqaruvga nisbatan SI asosidagi modelning tezkorlik, aniqlik, moslashuvchanlik va innovatsionlik bo‘yicha ustunligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, SI tatbiqi kiberxavfsizlik, ma’lumot sifati va algoritmik xatolik kabi yangi risklarni yuzaga keltiradi, bu esa institutsional nazoratni talab qiladi. Sun’iy intellekt xizmat ko‘rsatish sohasida boshqaruvni transformatsiya qiluvchi strategik vosita bo‘lib, uning to‘g‘ri integratsiyasi korxona uchun uzoq muddatli raqobat ustunligini, iqtisodiy samaradorlikni va innovatsion xizmatlar yaratishni ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 11 maydagi “Xizmatlar sohasini jadal rivojlantirish to‘g‘risida”gi PQ-5113-sonli Qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 12.01.2022 yildagi PF 65-sonli Farmoni. Raqamli O‘zbekiston – 2030: Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalarni rivojlantirish strategiyasi. 3. Davenport, T. H., & Ronanki, R. (2018). Artificial Intelligence for the Real World. Harvard Business Review, 96(1), 108–116. 4. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson. 5. Muxammadovna, Z.N. (2025). Raqamli iqtisodiyot sharoitida xizmat ko‘rsatish sohasining xorij tajribasi. Zamonaviy Ta’lim Tizimini Rivojlantirish, 8(81), 146–149. 6. Muxammadovna, Z.N. (2025). Xizmat ko‘rsatish korxonalarida raqamli transformatsiya va AI texnologiyalarining boshqaruv samaradorligiga ta’siri. Marketing Jurnali, (11), 23–31. 7. PwC. (2024). AI in Customer Service: Global Insights. PwC Reports. https://www.pwc.com/ai-customer-service-2024 8. World Economic Forum. (2024). Global AI Impact Report 2024. https://www.weforum.org/reports/global-ai-impact-2024 9. McKinsey & Company. (2023). Artificial Intelligence in Service Industries. https://www.mckinsey.com/ai-service-industries 10. Chui, M., Manyika, J., & Miremadi, M. (2018). What AI can and cannot do for your business. McKinsey Quarterly. 11. Bughin, J., Seong, J., Manyika, J., Chui, M., & Joshi, R. (2018). Notes from the AI frontier: Modeling the impact of AI on the world economy. McKinsey Global Institute. 12. ad.kun.uz. (2025). Raqamli O‘zbekiston – 2030 dasturi holati. Retrieved March 1, 2026, from https://ad.kun.uz/uz/news/raqamli-ozbekiston-2030 KICHIK BIZNESNING TARMOQ VA SOHALAR BO‘YICHA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI N.A. Numonjonova, AndDTI o‘qituvchisi, nomonjonovanargiza7@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada bugungi kunda kichik biznesni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohatlar haqida bayon qilingan. Andijon viloyatida kichik biznesni 563

tarmoq va sohalar bo‘yicha rivojlanish tendensiyalari, yangi tashkil etilgan kichik korxona va mikrofirmalarning iqtisodiy faoliyatlari o‘ganilib tahlil qilingan hamda ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: kichik biznes, iqtisodiy mezon, iqtisodiy o‘sish, hududiy rivojlanish, eksport salohiyati, iqtisodiy barqarorlik, kreditlar va xorijiy investitsiyalar. Аннотация. В данной статье изложены реформы, осуществляемые в настоящее время по развитию малого бизнеса. Проанализированы тенденции развития малого бизнеса в Андижанская область по отраслям и сферам, а также изучена экономическая деятельность вновь созданных малых предприятий и микрофирм. На основе проведённого исследования разработаны научные предложения и практические рекомендации. Ключевые слова: малый бизнес, экономический критерий, экономический рост, территориальное развитие, экспортный потенциал, экономическая стабильность, кредиты и иностранные инвестиции. Annotation. This article presents the reforms currently being implemented to support the development of small business. It analyzes trends in small business development in the Andijan region by sectors and areas of activity, and examines the economic performance of newly established small enterprises and microfirms. Based on the conducted research, scientific proposals and practical recommendations have been developed. Keywords: small business, economic criteria, economic growth, labor resources, export potential, economic stability, loans and foreign investment. Kirish. Kichik biznesni rivojlantirish hamda uning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash, eng ustuvor makroiqtisodiy omillardan biridir. Kichik biznesning rivojlanishi mamlakatda YaIM, viloyatda YaHM hajmining ortib borayotganligi bilan o‘zini namoyon qilish bilan bir qatorda, iqtisodiyotning boshqa tarmoq va sohalarida ishlab chiqarish hajmini ortishiga ham sabab bo‘lmoqda. Shu o‘rinda, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan, Andijon viloyatida 2022 — 2026-yillarda yalpi hududiy mahsulot va sanoat mahsulotlari hajmini 1,4 baravarga, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni 1,2 baravarga, xizmatlar hajmini 3,0 baravarga hamda qurilish ishlari hajmini 1,4 baravarga oshirish bo‘yicha vazifalar belgalab berildi [1]. Bu vazifalarni amalga oshirishda viloyatda tizimli ishlar tashkil etilib, chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Asosiy qism. Kichik biznes tarmoq va hududlar bo‘yicha iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda uning rivojlanishini belgilovchi ko‘rsatkichlar asosiy iqtisodiy mezon hisoblanadi. Shu o‘rinda Andijon viloyatda kichik biznesning tarmoq va sohalari bo‘yicha ulushini 1-jadval orqali ko‘rib chiqsak. 1-jadval ma’lumotlarida Andijon viloyatda kichik biznesning tarmoq va sohalari bo‘yicha ulushini ko‘radigan bo‘lsak, eng kichik qiymatlar sanoatda, eng katta qiymatlar esa qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligida aks etmoqda. Bugungi kunda Andijon viloyatida kichik biznesga yo‘naltirilayotgan investitsiyalarning asosiy qismi sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalariga to‘g‘ri kelmoqda. Biroq bu yerda ham yirik korxonalarga yo‘naltirilgan investitsiyalarning hajmi yuqoriligi sabab, kichik biznes sohasidagi ulushiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Viloyat miqyosida yalpi investitsiya hajmi eng yuqori ulushini sanoat sohasi egallab tursada, yuqorida ta’kidlaganimizdek uning ishlab chiqarish hajmi ulushi eng past ko‘rsatkichni ko‘rsatmoqda. Bu viloyatda sanoat sohasi 564

bo‘yicha kapital sig‘imkorlik yuqori, ammo mazkur manbadan foydalanish darajasi past ekanligini ko‘rsatmoqda. 1-jadval Anijon viloyati bo‘yicha iqtisodiyot soha va tarmoqlaridagi kichik biznesning ulushi (foizda) № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Soha va tarmoqlar YaHM Sanoat Qishloq,o‘rmon va baliq xo‘jaligi Investitsiyalar Qurilish ishlari Savdo Jami xizmatlar Yuk tashish Yo‘lovchi tashish Bandlik Eksport Import 2018 73,1 21,2 2019 69,7 18,0 2020 70,1 21,4 2021 72,2 27,2 2022 69,5 22,4 2023 66,0 22,0 2024 69,5 29,5 99,5 99,1 97,8 96,9 96,5 96,1 96,9 53,8 96,6 88,8 71,7 93,9 96,4 81,7 75,3 16,7 67,3 94,9 86,8 69,0 94,8 95,8 82,1 58,9 15,2 63,5 93,3 88,5 67,7 91,4 96,6 80,8 44,5 12,9 54,8 95,2 90,1 66,8 93,8 97,4 80,7 36,5 13,1 59,0 93,8 93,9 66,0 94,5 96,6 80,2 38,3 11,0 72,0 96,0 93,8 65,3 95,2 98 81,2 29,4 16,0 74,1 92,8 92,4 75.6 95 97,2 82 36,3 18,4 1-jadval ma’lumotlariga ko‘ra, Andijon viloyatida kichik biznesning eksportdagi ulushi, 2018-yilda 75,3 foizdan, 2024-yilga kelib 36,3 foizga tushganligini, tadqiqot davri davomida 2,1 barobarga pasayib ketganligini ko‘rishimiz mumkin. Kichik biznesda eksport ulushining pasayishiga, viloyatdagi yirik sanoat korxonalarining eksport xajmi ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuning uchun viloyatda kichik bizesda sanoat tarmog‘iga alohida e’tibor qaratishimiz maqsadga muvofiqdir. Fikrimizcha, bugungi kunda viloyatda sanoat tarmog‘ida kichik biznesni ulushini oshirish uchun yetarlicha salohiyat mavjud. Hududda xom ashyo hamda kapital resurslari, ayniqsa mehnat resurslari yetarli darajada. Ushbu resurslardan maqsadli foydalana oladigan tadbirkorlik salohiyatini oshirish hamda tarmoqni diversifikatsiyalash zarur. Bu o‘z navbatida viloyatda kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining yanada ortishi va eksport salohiyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Viloyatda kichik biznesning eng yuqori ulushi qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligiga to‘g‘ri kelishining asosiy sababi, viloyatda qulay ob-havo sharoiti, ekin maydonlarining kattaligi va tuproq unumdorligining yaxshiligi hamda aholining qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda ancha tajribaga ega ekanligidir [2]. Ammo, bugungi kunda viloyatda aholi sonining o‘sib borayotganligi birinchi navbatda, aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojlarni o‘sishiga sabab bo‘lmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra 2023-yilda respublika bo‘yicha qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligida Andijon viloyatining ulushi 10,2 foizni tashkil etdi. 2023-yilning yakuniga ko‘ra, qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulot (xizmat)lar umumiy hajmining 96,7 foizi dehqonchilik va chorvachilik, ovchilik va ushbu sohalarda ko‘rsatilgan xizmatlarga, 2,5 foizi o‘rmon xo‘jaligiga, 565

0,8 foizi baliqchilik xo‘jaligiga to‘g‘ri keladi [3]. Bu ko‘rsatkichlar 2024-yilga kelib qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulot (xizmat)lar umumiy hajmiga nisbatan 0,8 foizga ortgan. Ammo viloyat miqyosida tarmoqlarning YaHM dagi ulushiga e’tibor qartadigan bo‘lsak qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi yetakchi tarmoqlardan biri bo‘lib qolmoqda . Fikrimizcha, viloyatda qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligining kichik biznesdagi ulushi yuqoriligi salbiy holat emas. Biroq, viloyatda yildan-yilga demografik o‘sish sur’atining ortib borishi bu aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojlarining ham ortib borishi demakdir. Shuning uchun, viloyatimizda tarmoqning YaHM dagi ulushini orttirishga e’tibor qaratishimiz zarur. Shu bilan birga, Andijon viloyatida xizmat ko‘rsatish sohasiga ham alohida e’tibor qaratish zarur, sababi kichik biznesda ushbu soha tarkibiga kiruvchi yo‘lovchi va yuk tashish, chakana va ulgurji savdo xizmatlari yetakchi ulushga ega. Bundan tashqari bugungi kunda viloyatda kichik biznesda xizmat ko‘rsatish sohasi tarkibiga kiruvchi turizm ham o‘zining alohida ulushiga ega bo‘lib bormoqda. Tahlil natijalariga ko‘ra, tadqiqot davrida Andijon viloyati bo‘yicha iqtisodiy soha va tarmoqlardagi kichik biznesning ulushi ijobiy holatda. Fikrimizcha, viloyatda kichik biznesning sanoat, xizmat ko‘rsatish, investitsiyalar hamda eksport sohalariga alohida e’tibor qaratish, ularning sohadagi ulushini yanada oshirish maqsadga muvofiqdir. Buning uchun birinchi navbatda viloyatda yangi tashkil etilayotgan kichik biznes subyektlariga ham alohida e’tibor qaratish zarurdir. Bugungi kunda, kichik biznes subyektlari uchun yaratilayotgan shartsharoitlar natijasida ularning iqtisodiyotdagi o‘rni ortib bormoqda. Ular tomonidan yaratilayotgan qo‘shimcha qiymat hajmi ortib, iqtisodiyotni rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu o‘rinda, Andijon viloyatida yangi tashkil etilayotgan kichik biznes subyektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha 1-rasm orqali tanishib o‘tsak. 42,8 45 39,4 40 38,3 35,4 31,7 35 30 25 28,5 27,2 26,7 27,6 23,9 20 20 15 10 10,5 5,7 6,3 2020-y 2021-y 8,9 4,1 5 16,4 15,5 11,7 14,2 8 36,4 34,7 22,4 20,5 19,6 18,5 4,8 22,7 25,3 23,1 6,97,1 6,8 4,4 2023-y 2024-y 0 2018-y Sanoatda 2019-y Savdoda Qurulishda 2022-y Qishloq, o`rmon vа baliq xo`jaligida 566 Boshqa tarmoq va sohalarda

1- rasm. Andijon viloyatida yangi tashkil etilgan kichik korxona va mikrofirmalarning iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha ulushi (foizda) Andijon viloyatida 2018-2024-yillar davomida jami 38271 ta yangi kichik korxona va mikrofirmalar tashkil etilgan. Ushbu yangi tashkil etilgan xo‘jalik subyektlarining sohalar kesimida o‘rtacha ulushi, savdo sohasida 35,8 foizni, sanoat sohasida 25,8 foizni, qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligida 9,5 foizni, qurilish sohasida 7,3 foizni va boshqa soha va tarmoqlarda 20,4 foizni ni tashkil etgan. Tadqiqot davrida, viloyatda tashkil etilgan kichik biznes subyektlarining eng yuqori ulushi savdo sohasiga, eng past ulushi esa qurilish sohasiga to‘g‘ri kelmoqda. Bunga sabab, Andijon viloyatida tadbirkorlarning savdo sohasiga bo‘lgan qiziqishlarining yuqoriligi hamda qulayligi deb aytishimiz mumkin. Qurilish sohasida yangi tashkil qilinayotgan kichik biznes subyektlarining past ulushga ega bo‘lishiga sabab esa, ushbu soha bo‘yicha viloyatda ba’zi muammolarning mavjudligidir. Jumladan, kichik biznesda qurilish sohasida yetuk va malakali mutaxassislarning kamligi va qurilish tashkilotlari o‘rtasida bo‘lib o‘tadigan tender tanlovlarida ko‘pincha yirik korxonalarning g‘oliblikni qo‘lga kiritishi sabab bo‘lmoqda. Fikrimizcha, kichik biznes qurilish sohasini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratgan holda, ushbu soha bo‘yicha malakali mutaxassislarni yetishtirib chiqarish hamda ushbu sohani davlat tomonidan alohida qo‘llab-quvvatlash zarur. Bugungi kunda Andijon viloyatida avtomobilsozlik sohasida 12 ta yirik va 160 dan ortiq mahalliy kichik korxonalar mavjud bo‘lib, ushbu soha viloyatda yetakchilik qilmoqda [4]. Viloyatda yengil sanoat, qurilish mahsulotlari, mebel, charm-poyabzal mahsulotlari hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlab chiqarishda ham sanoat ishlab chiqarish hajmi o‘sib bormoqda. Bundan tashqari Andijon viloyatida yuqori texnologiyali va zamonaviy investitsiya loyihalarini amalga oshirish maqsadida erkin iqtisodiy zonalarning tashkil etilayotganligi, qo‘shni davlatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga, eksport salohiyatini oshirishga, yangi ish o‘rinlarini yaratish va hudud aholisining farovonligini oshirishga, bir so‘z bilan aytganda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini yanada oshirishga hizmat qiladi. Xulosa va takliflar. Bugungi kunda Andijon viloyati sanoat tarmoqlari ichida to‘qimachilik sanoati o‘zining alohida o‘rniga ega. Shu sababli ushbu sohada eksport salohiyatini yanada yaxshilash, istiqboldagi rejalarni amalga oshirish bo‘yicha izchil chora-tadbirlarni qo‘llanishi maqsadga muvofiqdir. Andijon viloyatida yirik avtosanoat korxonalari mavjudligini inobatga olgan holda, avtomobil butlovchi qismlari ishlab chiqaruvchi hamda avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatuvchi kichik biznes subyektlari faoliyatiga ham alohida ahamiyat qaratish lozim. Bundan tashqari hududlarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlovchi va ularni qayta ishlovchi kichik korxonalar salmog‘ini oshirish zarur. Andijon viloyatining aksariyat hududlari qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan, jumladan meva va sabzavot mahsulotlari yetishtirishga qulay va unumdorligi jihatidan ham yuqori 567

hisoblanadi. Shu bois, viloyatda meva va sabzavot yetishtirish va ularni qayta ishlash sanoatiga, hamda uni eksport salohiyatini oshirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Buning uchun ushbu sohalarga kreditlar va xorijiy investitsiyalar jalb qilishni yanada rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 21.04.2022-yildagi “2022-2026yillarda Andijon viloyati xududlarini kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va aholi turmush darajasini yanada yaxshilashga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 204-son qarori. 2. Жураханов Музаффархон Эскандарович. «Роль малого бизнеса в национальной экономике и пути его развития» "Collquium-journal" #34 (121) 10.12.2021, ISSN 2520-6990 https://cyberleninka.ru/article/n/rol-malogo-biznesa-v-natsionalnoy-ekonomike-i-puti-egorazvitie/viewer 3. Andijon viloyatining statistik axborotnomasi-2023 yil 4. https://president.uz/uz/lists/view/7036 NOANIQLIKLARNI TAQDIM ETISHDA SHARTLI EHTIMOLLIKNING AHAMIYATI S.I. Xudoyberdiyev SamISI, Oliy matematika kafedrasi katta o‘qituvchisi, sardorxudoyberdiyev2604@mail.ru Annotatsiya. Ushbu maqolada noaniqliklarni taqdim etishda shartli ehtimollik tushunchasining nazariy va amaliy ahamiyati yoritilgan. Shartli ehtimollikning matematik ta’rifi, uning hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashdagi roli hamda ehtimollarni yangi ma’lumot asosida yangilash mexanizmi tahlil qilingan. Xususan, ehtimolliklarni qayta baholash jarayoni Bayes teoremasi asosida tushuntirilgan. Maqolada shartli ehtimollikning tibbiyot, iqtisodiyot, muhandislik va sun’iy intellekt sohalaridagi qo‘llanilishi misollar orqali ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish jarayonida shartli ehtimollikning o‘rni asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, shartli ehtimollik noaniqlikni miqdoriy ifodalash va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishda muhim metodologik vosita hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Shartli ehtimollik, noaniqlik, ehtimollar nazariyasi, Bayes teoremasi, aprior ehtimol, aposterior ehtimol, statistik bog‘liqlik, risk tahlili, qaror qabul qilish, sun’iy intellekt. Abstract. This article examines the theoretical and practical significance of conditional probability in representing uncertainty. The mathematical definition of conditional probability, its role in identifying relationships between events, and the mechanism for updating probabilities based on new information are analyzed. In particular, the process of probability revision is explained using Bayes theorem. The article also demonstrates the application of conditional probability in fields such as medicine, economics, engineering, and artificial intelligence through practical examples. Furthermore, the role of conditional probability in decision-making under uncertainty is substantiated. The results of the study show that conditional probability is an important methodological tool for quantitatively expressing uncertainty and making scientifically grounded decisions. Keywords: Conditional probability, uncertainty, probability theory, Bayes theorem, prior probability, posterior probability, statistical dependence, risk analysis, decision-making, artificial intelligence. Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретическое и практическое значение условной вероятности при представлении неопределённости. Проанализированы 568

математическое определение условной вероятности, её роль в выявлении взаимосвязей между событиями, а также механизм обновления вероятностей на основе новой информации. В частности, процесс пересмотра вероятностей объясняется с использованием Bayes theorem. В статье также на практических примерах показано применение условной вероятности в таких областях, как медицина, экономика, инженерия и искусственный интеллект. Кроме того, обоснована роль условной вероятности в принятии решений в условиях неопределённости. Результаты исследования показывают, что условная вероятность является важным методологическим инструментом для количественного выражения неопределённости и принятия научно обоснованных решений. Ключевые слова: Условная вероятность, неопределённость, теория вероятностей, теорема Байеса, априорная вероятность, апостериорная вероятность, статистическая зависимость, анализ риска, принятие решений, искусственный интеллект. Kirish. Noaniqlik hayotimizning ajralmas qismidir. Kundalik qarorlar qabul qilishdan tortib ilmiy tadqiqotlar, iqtisodiy prognozlash, tibbiy tashxis qo‘yish va sun’iy intellekt tizimlarigacha bo‘lgan jarayonlarda noaniqlik mavjud. Noaniqlikni miqdoriy baholash va boshqarish uchun ehtimollar nazariyasi asosiy vosita hisoblanadi. Ehtimollar nazariyasining markaziy tushunchalaridan biri — shartli ehtimollik bo‘lib, u ma’lum bir hodisa sodir bo‘lgan sharoitda boshqa hodisaning yuz berish ehtimolini aniqlash imkonini beradi. Ushbu maqolada shartli ehtimollik tushunchasi, uning matematik asoslari, noaniqlikni ifodalashdagi roli hamda amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Shartli ehtimollik tushunchasi va matematik asoslari. 𝐴 va 𝐵 — tasodifiy hodisalar bo‘lsin. Agar 𝐵 hodisasi sodir bo‘lgani ma’lum bo‘lsa, 𝐴 hodisasining ehtimoli quyidagicha aniqlanadi: Bu formula shuni anglatadiki, B hodisasi sodir bo‘lgan sharoitda ehtimollar fazosi torayadi va hisoblash faqat B doirasida amalga oshiriladi. Shartli ehtimollik — bu ma’lumot yangilangandan keyingi ehtimol. Dastlabki ehtimol aprior ehtimol, yangi ma’lumot asosida o‘zgargan ehtimol esa aposterior ehtimol deyiladi. Bu jarayon matematik jihatdan Bayes teoremasi orqali ifodalanadi: Bayes teoremasi ehtimollarni yangi axborot asosida qayta baholash imkonini beradi. Noaniqlikni ifodalashdagi o‘rni. Noaniqlik — bu tizim holati yoki natijasi haqida to‘liq ma’lumot mavjud emasligini bildiradi. Shartli ehtimollik noaniqlikni quyidagi jihatlar orqali ifodalaydi: 569

Har qanday yangi axborot mavjud ehtimolni o‘zgartiradi. Masalan, tibbiy test natijasi bemorning haqiqiy kasallik ehtimolini yangilaydi. Bog‘liqlikni aniqlash. Agar: bo‘lsa, A va B hodisalar mustaqil hisoblanadi. Aks holda ular o‘zaro bog‘liq. Shartli ehtimollik hodisalar orasidagi statistik bog‘liqlikni aniqlash imkonini beradi. Noaniqlik sharoitida optimal qaror qabul qilish ehtimollik modellari asosida amalga oshiriladi. Ayniqsa, riskni baholashda shartli ehtimollik muhim rol o‘ynaydi. Amaliy qo‘llanilish sohalari. Kasallikni aniqlashda test natijalari asosida haqiqiy kasallik ehtimoli hisoblanadi. Masalan: • Aholining 1% kasal • Test aniqligi 99% Test musbat chiqsa ham, bemorning haqiqiy kasal bo‘lish ehtimoli 99% emas. Bu paradoks aynan shartli ehtimollik orqali tushuntiriladi. Sun’iy intellekt.Mashinali o‘rganishda klassifikatsiya algoritmlari shartli ehtimollikka asoslanadi. Masalan, Naive Bayes klassifikatori Bayes teoremasiga asoslanib ishlaydi. Tasodifiy o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlikni modellashtirish uchun Bayes tarmoqlari qo‘llaniladi. Iqtisodiyot va moliya.Moliyaviy risklarni baholashda bozor sharoiti o‘zgarganda investitsiya rentabelligi ehtimoli qayta hisoblanadi. Masalan: • Inflyatsiya oshsa → aksiyalar qiymati tushish ehtimoli • Foiz stavkasi pasaysa → kredit olish ehtimoli ortadi Bu jarayonlar shartli ehtimollik modeli orqali baholanadi. Muhandislik va texnika. Texnik tizimlarning ishonchliligi komponentlar ishlash ehtimoli asosida baholanadi. Agar bitta modul ishdan chiqsa, butun tizimning ishdan chiqish ehtimoli shartli ravishda o‘zgaradi. Faraz qilaylik: • 1000 kishidan 10 tasi kasal (1%) • Test sezgirligi 99% • Test xato musbat ko‘rsatishi 1% Hisoblaymiz: Kasal va musbat natija: 10 × 0.99 = 9.9 Sog‘lom va noto‘g‘ri musbat: 990 × 0.01 = 9.9 Umumiy musbat natija: 9.9 + 9.9 = 19.8 Demak: 570

Natija: test musbat chiqqan odamning haqiqiy kasal bo‘lish ehtimoli 50%. Bu misol shuni ko‘rsatadiki, noaniqlikni to‘g‘ri baholash uchun shartli ehtimollik zarur. Nazariy va amaliy ahamiyati. Shartli ehtimollik: • Noaniqlikni miqdoriy ifodalaydi • Yangi ma’lumot asosida prognozni yangilaydi • Riskni tahlil qilish imkonini beradi • Qaror qabul qilishni optimallashtiradi Zamonaviy ilm-fan va texnologiyada ehtimollik modellariga asoslanmagan tizim deyarli mavjud emas. Xulosa. Shartli ehtimollik noaniqlikni taqdim etish va boshqarishda asosiy matematik vosita hisoblanadi. U hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, yangi ma’lumot asosida ehtimollarni yangilash va optimal qaror qabul qilish imkonini beradi.Tibbiyot, iqtisodiyot, muhandislik va sun’iy intellekt kabi sohalarda shartli ehtimollik nazariyasi keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, Bayes yondashuvi zamonaviy statistik va intellektual tizimlarning nazariy asosini tashkil etadi.Shu sababli shartli ehtimollikni chuqur o‘rganish nafaqat matematik jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. To‘laganov T. Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2002. 2. Ismoilov Sh. Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 3. Sheldon Ross. A First Course in Probability. – 10th ed. – Pearson, 2019. 4. Jaynes E.T. Probability Theory: The Logic of Science. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. 5. Kevin P. Murphy. Machine Learning: A Probabilistic Perspective. – MIT Press, 2012. 6. Xudoyberdiyev Sardor Ismoilovich, "Zahiralarni boshqarishning matematik modeli." Journal of marketing, business and management 3.11 (2025): 205-208. 7. Ismoilovich, X.S. (2025). Ko‘p tarmoqli balans modeli. Journal of marketing, business and management, 3(11), 218-221. IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA ENERGIYA RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING STATISTIK ASOSLARI Jabbarov Nurbek Atanazarovich, Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU “Turizm” kafedrasi o‘qituvchisi, Email: jabbarov.nurbek@urdu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirish jarayonida energiya resurslaridan foydalanishning statistik asoslari tahlil qilinadi. Energiya resurslarining iqtisodiyotdagi roli, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida energiya iste’moli, ishlab chiqarish hajmi va YAIM o‘sishi o‘rtasidagi bog‘liqlik statistik metodlar yordamida aniqlanadi. 571

Shuningdek, xorijiy tajribalar va zamonaviy energiya boshqaruv usullari orqali samaradorlikni oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: energiya resurslari, iqtisodiy rivojlanish, statistika, YAIM, sanoat energetikasi, energiya samaradorligi, iqtisodiy samaradorlik, iqtisodiy modellash. Аннотация. В данной статье анализируются статистические основы использования энергоресурсов в процессе развития экономики Узбекистана. Роль энергоресурсов в экономике, взаимосвязь между потреблением энергии в промышленности и сфере услуг, объемом производства и ростом ВВП определяется с помощью статистических методов. Также были рассмотрены возможности повышения эффективности за счет зарубежного опыта и современных методов управления энергией. Ключевые слова: энергоресурсы, экономическое развитие, статистика, ВВП, промышленная энергетика, энергоэффективность, экономическая эффективность, экономическое моделирование. Abstract. This article analyzes the statistical basis for the use of energy resources in the process of developing the economy of Uzbekistan. The role of energy resources in the economy, the relationship between energy consumption in industry and the service sector, production volume, and GDP growth are determined using statistical methods. The possibilities of increasing efficiency through foreign experience and modern energy management methods were also considered. Keywords: energy resources, economic development, statistics, GDP, industrial energy, energy efficiency, economic efficiency, economic modeling. Kirish. Energiya resurslari milliy iqtisodiyotning asosiy “qon tomirlaridan” biri hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sish, ishlab chiqarish hajmi, transport va xizmat ko‘rsatish sohalari energiya iste’moliga bevosita bog‘liq. Shu sababli, energiya resurslaridan oqilona foydalanish iqtisodiy samaradorlikni oshirish va barqaror rivojlanishga xizmat qiladi. O‘zbekiston kontekstida energiya resurslarining statistik tahlili ishlab chiqarish va YAIM o‘sishidagi ta’sirini aniqlash, investitsiya siyosatini shakllantirish va iqtisodiy strategiyalarni ishlab chiqish uchun muhimdir. Ushbu maqola energiya resurslaridan foydalanishning statistik asoslarini ko‘rsatadi, shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasini solishtiradi [1]. Asosiy qism. Energiya resurslari iqtisodiy o‘sishning asosiy determinantlaridan biridir. Energiya iste’molining o‘sishi ishlab chiqarish hajmini kengaytiradi, xarajatlarni kamaytiradi va makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Statistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, YAIM o‘sishi va energiya iste’moli o‘rtasida mustahkam bog‘liqlik mavjud. Sanoat va xizmat ko‘rsatish sektorlarida energiya iste’moli quyidagi ko‘rsatkichlar bilan tahlil qilinadi [2]: • Energiya intensivligi (produktivlikka nisbatan energiya sarfi) • Ishlab chiqarish hajmi va energiya iste’moli o‘rtasidagi korelyatsiya • Elektr energiyasi va issiqlik energiyasi taqsimoti Energiya resurslari milliy iqtisodiyotning rivojlanishida asosiy “qon tomirlaridan” biri hisoblanadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun energiya nafaqat ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sektorlarining samarali faoliyatini ta’minlaydi, balki makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash, hududiy rivojlanish va uzoq muddatli o‘sishning asosiy omilidir. Jadvaldagi statistik 572

ko‘rsatkichlar energiya resurslaridan foydalanishning iqtisodiy jarayonlarga ta’sirini aniq ko‘rsatadi. Ular: YAIM o‘sishi, energiya iste’moli, sanoat energetikasi, qayta tiklanuvchi energiya ulushi, energiya samaradorligi va investitsiyalar kabi indikatorlarni qamrab oladi. Ushbu ko‘rsatkichlar O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi va energiya siyosatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Jadvalning oldi sharhi shuni tushuntiradiki, energiya resurslaridan samarali foydalanish nafaqat iqtisodiy o‘sish sur’atlarini oshirish, balki ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, hududiy tafovutlarni bartaraf etish va barqaror iqtisodiy siyosatni yaratish imkonini beradi [3]. 1-jadval 90 Statistik ko‘rsatkichlar bo‘yicha umumlashtirilgan jadval . № Ta’rif / O‘lchov birligi 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Statistik natija / Trend So‘nggi 10 yilda o‘sish sur’ati: 4.5– 5.8% Iqtisodiy talqin / Ta’sir Energiya sarfi yuqori YAIM (GDP) bo‘lgan davrlarda YAIM o‘sishi sezilarli ortadi Energiya iste’moli 2010–2024 yillarda Energiya iste’moli TJ yoki Mtoe iqtisodiy faollik bilan 30% ga o‘sdi ijobiy bog‘liq Energiya sarfi / Sarmoyaga nisbatan Samaradorlik oshgani Energiya intensivligi YAIM kamayishda sayin sarf kamaymoqda Ishlab chiqarish Industriya energiya Sanoat iqtisodiy TJ energiya sarfi 45% sarfi o‘sishning asosiy drayveri qismni egallaydi Barqaror rivojlanish Qayta tiklanuvchi 2015–2024 y. 5% → % umumiy sarf strategiyasini energiya ulushi 18% qo‘llab-quvvatlaydi 2015–2024 y. Elektr energiyasi samarasi Elektr energiyasi KWh/produktiv samaradorlik ± 12% iqtisodiyot samaradorligini samaradorligi birlik oshdi oshiradi Energiya tashqi Import energiya 2010–2024: 26%– Energiaga import qarzga ulushi ulushi (%) 34% qaramligi pasaymoqda Qurilish va ishlab Energiya narxlari va Narxlar o‘sishi → Indeks chiqarish xarajatlari YAIM YAIMga ta’sir o‘zgaradi Energiya mln USD/yarim 2018–2024 y. 420 → Investitsiyalar samaradorligi yillik 820 mln USD samaradorlikni oshiradi investitsiyalari Elastiklik Energiya sarfi o‘zgarishi Sanoat sektorining (%∆YAIM / Elastiklik: 0.7 YAIMga yaqin darajada o‘sish elasticligi %∆energiya) ta’sir qiladi Mln USD / real o‘sish % 1 90 Ko‘rsatkich nomi Muallif ishlanmasi 573

YAIM va energiya iste’moli: Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, YAIM va energiya iste’moli o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud. Energiya sarfi yuqori bo‘lgan davrlarda iqtisodiy o‘sish sur’ati sezilarli darajada ortadi, bu sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarining faoliyatini rag‘batlantiradi. Energiya intensivligi: So‘nggi yillarda energiya intensivligi pasaygan, bu esa energiya samaradorligi oshganligini ko‘rsatadi. Natijada ishlab chiqarish samaradorligi oshadi, energiya sarfi kamayadi va xarajatlar optimallashtiriladi. Sanoat sektorining energiya sarfi: Sanoat sektori energiya iste’molining asosiy qismini tashkil qiladi [4]. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sanoat energetikasi va YAIM o‘sishi o‘rtasida uzluksiz bog‘liqlik mavjud. Bu sektorda energiya samaradorligini oshirish iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari: Qayta tiklanuvchi energiya ulushi oshgani bilan barqaror rivojlanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash mumkin. Jadvaldagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, 2015– 2024 yillarda qayta tiklanuvchi energiya ulushi 5% dan 18% gacha oshgan. Energiya samaradorligi investitsiyalari: Jadvaldagi investitsiya ko‘rsatkichlari energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarning samaradorligini ko‘rsatadi. Investitsiyalar oshishi sanoat ishlab chiqarishining barqarorligini va iqtisodiy samaradorlikni sezilarli darajada kuchaytiradi [5]. Energiya narxlari ta’siri: Energiya narxlari indeksining YAIMga ta’siri statistik jihatdan aniqlangan. Narxlar o‘sishi ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi, bu esa iqtisodiy o‘sishga bevosita ta’sir qiladi. Jadval va sharhlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun energiya resurslaridan samarali foydalanish iqtisodiy rivojlanishning ajralmas omili hisoblanadi. Energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, hududiy monitoring va investitsiyalar orqali iqtisodiyot barqarorligini ta’minlash mumkin. Energiya samaradorligini tahlil qilishda quyidagi metodlar ishlatiladi [6]: -Korelyatsion va regressiya tahlillari -Panel data modeli -ARDL va kointegratsion testlar -VAR/VECM modellari Bu usullar energiya iste’moli va YAIM o‘sishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, iqtisodiy samaradorlikni baholash va strategik qarorlar qabul qilishda muhim vositalardir. Xulosa va takliflar. Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, energiya resurslaridan samarali foydalanish O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi va uzoq muddatli o‘sishi uchun muhim omil hisoblanadi. Energiya iste’moli va YAIM o‘sishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish orqali energiya resurslaridan samarali foydalanishning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri aniqlanadi[7]. Energiya iste’molining o‘sishi sanoat, transport va xizmat ko‘rsatish sektorlarida ishlab chiqarish hajmini kengaytiradi. Energiya samaradorligi oshirilganda ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, foyda marjasi oshadi va iqtisodiy barqarorlik mustahkamlanadi. Statistik usullar (korelyatsion tahlil, 574

regressiya, panel data modeli, ARDL va kointegratsion testlar) energiya iste’moli va YAIM o‘sishi o‘rtasidagi uzoq va qisqa muddatli bog‘liqlikni aniqlashda muhim vosita hisoblanadi [8]. Ushbu metodlar yordamida hududlar va sektorlar kesimida energiya resurslaridan foydalanish samaradorligini baholash mumkin. Hududiy tafovutlar: O‘zbekiston viloyatlari orasida energiya iste’moli va iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari turlicha. Shu sababli hududlar kesimida statistik monitoring va optimallashtirish tizimini joriy etish, energiya resurslarini yanada samarali taqsimlash va ishlab chiqarish jarayonlarini integratsiyalash imkonini beradi. Energiya samaradorligi siyosati ishlab chiqarish hajmini oshirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishning strategik vositasidir [10]. Masalan, elektr energiyasi, gaz va issiqlik energiyasidan samarali foydalanish orqali ishlab chiqarish sektori xarajatlarini kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish mumkin. Investitsiya va modernizatsiya strategiyalari: Statistik tahlillar asosida energiya tizimini modernizatsiya qilish va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish O‘zbekiston iqtisodiyotining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlaydi. Energiya resurslarini oqilona boshqarish sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarining raqobatbardoshligini oshiradi. Shu bilan birga, statistik asoslangan tahlillar energiya resurslaridan samarali foydalanish iqtisodiy o‘sishning strategik determinantidirligini tasdiqlaydi. Energiya resurslarini tejash va boshqarish, hududiy monitoringni kuchaytirish va investitsiya strategiyalarini ishlab chiqish orqali O‘zbekiston iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish mumkin. Energiya resurslaridan samarali foydalanish nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, balki milliy iqtisodiy barqarorlik, hududiy rivojlanish va uzoq muddatli o‘sish uchun asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, energiya siyosatini statistik asosda boshqarish va ishlab chiqilgan tahlillarni amaliyotga tatbiq etish O‘zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Pesaran, M.H., Shin, Y., & Smith, R.J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289–326. 2. Engle, R.F., & Granger, C.W.J. (1987). Co-integration and error correction: Representation, estimation, and testing. Econometrica, 55(2), 251–276. 3. Johansen, S. (1991). Estimation and hypothesis testing of cointegration vectors in Gaussian vector autoregressive models. Econometrica, 59(6), 1551–1580. 4. Altinay, G., & Karagol, E. (2005). Electricity consumption and economic growth in Germany: Evidence from cointegration tests. Energy Economics, 27(6), 849– 856. 5. Apergis, N., & Payne, J.E. (2009). Energy consumption and growth in Sweden: Evidence from cointegration and causality tests. Energy Economics, 31(5), 635–640. 6. Narayan, P.K., & Singh, B. (2007). Energy consumption and economic growth in Japan: Evidence from multivariate VAR. Energy Policy, 35(1), 412–421. 7. Lee, C.C., & Chang, C.P. (2008). Energy consumption and industrial output in China: A panel data analysis. Resource and Energy Economics, 30(1), 50–65. 575

8. European Commission. (2020). EU Industrial Energy Efficiency Policies. Brussels: European Commission. 9. IEA. (2022). World Energy Outlook 2022. Paris: International Energy Agency. 10. IRENA. (2022). Renewable Energy Statistics 2022. Abu Dhabi: International Renewable Energy Agency. JTIMOIY TADBIRKORLIK VA STARTAPLAR ORQALI KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH NAZARIY ASOSLARI Raximova U.Z., SamISI, “Oliy matematika” kafedrasi, katta o‘qituvchisi raximovaumida2018@gmail.com Annatatsiya. Ushbu ishda ijtimoiy tadbirkorlik va startaplarning kambag‘allikni qisqartirish hamda aholining turmush farovonligini oshirishdagi roli tahlil qilingan. Ijtimoiy tadbirkorlik tushunchasi va nazariy asoslari ko‘rib chiqilib, startaplarning bandlik yaratish, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, arzon va sifatli xizmatlarni taqdim etish, mahalliy resurslardan samarali foydalanish va ijtimoiy inklyuziyani rivojlantirishdagi o‘rni yoritilgan. O‘zbekiston tajribasida davlat dasturlari va “Startup Uzbekistan” ekotizimi orqali yoshlar va tadbirkorlar qo‘llab-quvvatlanayotgani misol tariqasida keltiriladi. Kalit so‘zlar. Ijtimoiy tadbirkorlik, startap, kambag‘allikni qisqartirish, bandlik, innovatsiya, raqamli texnologiyalar, inklyuzivlik, iqtisodiy rivojlanish. Аннотация. В данной работе анализируется роль социального предпринимательства и стартапов в сокращении бедности и повышении благосостояния населения. Рассматриваются концепция и теоретические основы социального предпринимательства, а также подчеркивается роль стартапов в создании рабочих мест, расширении доступа к финансовым услугам, предоставлении доступных и качественных услуг, эффективном использовании местных ресурсов и развитии социальной интеграции. В качестве примера поддержки молодежи и предпринимателей в рамках государственных программ и экосистемы «Стартап Узбекистан» приводится опыт Узбекистана. Ключевые слова: социальное предпринимательство, стартап, сокращение бедности, занятость, ин Abstract. This paper analyzes the role of social entrepreneurship and start-ups in reducing poverty and improving well-being. It examines the concept and theoretical foundations of social entrepreneurship and highlights the role of start-ups in creating jobs, expanding access to financial services, providing affordable and high-quality services, efficiently using local resources, and promoting social integration. The experience of Uzbekistan is cited as an example of supporting youth and entrepreneurs through government programs and the Startup Uzbekistan ecosystem. Keywords: social entrepreneurship, start-up, poverty reduction, employment, innovation, digital technologies, integration, economic development.новации, цифровые технологии, интеграция, экономическое развитие. Kirish. Bugungi globallashuv sharoitida kambag‘allikni qisqartirish va aholining turmush farovonligini oshirish barcha mamlakatlarning ustuvor vazifalaridan biridir. An’anaviy davlat dasturlari va ijtimoiy yordam mexanizmlari yetarli bo‘lmay qolganda, innovatsion yondashuvlar, xususan ijtimoiy tadbirkorlik va startaplar yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ushbu maqolada ijtimoiy 576

tadbirkorlikning mohiyati, kambag‘allikni qisqartirishdagi o‘rni, startaplarning iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati hamda amaliy tajribalar ko‘rib chiqiladi. Asosiy qism. Ijtimoiy tadbirkorlik - bu foyda olish bilan birga ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyatidir. An’anaviy tadbirkorlikdan farqli ravishda, bu jarayonda moliyaviy samaradorlik bilan bir qatorda ijtimoiy samaradorlik ham ustuvor ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy tadbirkorlik tushunchasi so‘nggi o‘n yilliklarda iqtisodiyot va jamiyatshunoslikda keng qo‘llanilayotgan kategoriyalardan biriga aylandi. An’anaviy tadbirkorlikdan farqli o‘laroq, ijtimoiy tadbirkorlik faqatgina foyda olishni emas, balki ijtimoiy muammolarni hal etishni ham o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Uning asosiy mohiyati shundaki, tadbirkorlik faoliyati jamiyatdagi muayyan muammolarni - kambag‘allik, ishsizlik, ta’lim yoki sog‘liqni saqlashdagi tengsizlik, ekologik muammolarni yechishga qaratilgan bo‘ladi. Ijtimoiy tadbirkorlik ijtimoiy muammoni hal qilishga qaratilganligi; innovatsion yondashuvlardan foydalanishi; iqtisodiy barqarorlikka intilishi; keng jamoatchilikni jalb etishi kabi xususiyatlarini o‘zida jamlaydi. Shu bois, ko‘plab davlatlarda ijtimoiy tadbirkorlik kambag‘allikni kamaytirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va jamiyatda ijtimoiy tenglikni mustahkamlash vositasi sifatida qaralmoqda. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida startaplar faqatgina tijorat maqsadida emas, balki ijtimoiy muammolarni hal etishda ham muhim rol o‘ynaydi. Startap qisqa vaqt ichida tez rivojlanishga mo‘ljallangan, innovatsion g‘oya yoki texnologiyaga asoslangan biznes shaklidir. Ularning o‘ziga xosligi shundaki, an’anaviy yirik korxonalardan farqli ravishda kichik jamoa tomonidan yaratiladi, dastlabki bosqichda katta investitsiyalar talab etmaydi, biroq katta ijtimoiy va iqtisodiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Startaplarning ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlardagi o‘rni beqiyos bo‘lib, ular kambag‘allikni qisqartirishda bir necha asosiy yo‘nalishlarda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Startaplarning eng muhim vazifalaridan biri - yangi ish o‘rinlarini yaratishdir. Har bir muvaffaqiyatli startap nafaqat tadbirkor uchun, balki atrofidagi jamoa a’zolari uchun ham yangi mehnat imkoniyatlari ochadi. Masalan, kichik ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish startaplari yoshlar, ayollar va imkoniyati cheklangan insonlarni ish bilan ta’minlay oladi. Natijada ular muntazam daromad manbaiga ega bo‘lib, turmush sharoitini yaxshilash imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa bevosita kambag‘allik darajasining pasayishiga olib keladi. Zamonaviy fintex startaplari aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Ilgari kambag‘al qatlam uchun bank kreditlari yoki moliyaviy xizmatlardan foydalanish qiyin bo‘lgan bo‘lsa, endi mobil ilovalar va onlayn to‘lov tizimlari orqali bu xizmatlar arzon va qulay shaklda taqdim etilmoqda. Masalan, mikro-kreditlash platformalari kichik summadagi qarzlarni tezkorlik bilan olishga yordam berib, oddiy fuqarolarning kichik biznes boshlashiga sharoit yaratmoqda. 577

Sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasidagi startaplar kambag‘al qatlam uchun juda katta ahamiyatga ega. Telemeditsina xizmatlari yordamida qishloq hududlarida yashovchi fuqarolar katta mablag‘ sarflamasdan shifokor maslahatini olish imkoniga ega bo‘layapti. Xuddi shuningdek, onlayn ta’lim startaplari yoshlarning sifatli bilim olish imkoniyatini kengaytirib, ularni kelajakda yuqori daromadli kasblarga yo‘naltirmoqda. Startaplar odatda mahalliy sharoit va ehtiyojlardan kelib chiqib yaratiladi. Bu esa mavjud resurslardan samarali foydalanishga yordam beradi. Masalan, qishloq xo‘jaligi startaplari kichik fermerlarga agrotexnologiyalarni joriy etish orqali hosildorlikni oshiradi. Hosildorlik oshishi nafaqat fermerlarning daromadini ko‘paytiradi, balki butun hudud aholisi uchun oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlaydi. Startaplar ko‘pincha ijtimoiy loyihalar sifatida shakllanadi va jamiyatdagi tengsizlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Ular imkoniyati cheklangan insonlarga, nogironlar yoki qishloq hududidagi ayollarga ham iqtisodiy faoliyatga qo‘shilish imkonini beradi. Shu tariqa startaplar nafaqat kambag‘allikni kamaytiradi, balki ijtimoiy adolatni mustahkamlash va jamiyatda inklyuzivlikni kuchaytirishga yordam beradi. Quyidagi jadvalda Jahon banki va BMT Taraqqiyot dasturi ma’lumotlari asosida ayrim mintaqalarda ijtimoiy tadbirkorlik va startaplarning kambag‘allikni qisqartirishga ta’siri ko‘rsatilgan(1-jadval). 1-jadval Jahon mintaqalarida ijtimoiy tadbirkorlik va startaplarning kambagʻallikni qisqartirishga ta’siri91 Mintaqa / Mamlakat Kambag‘allik darajasi (2010, %) Kambag‘allik darajasi (2022, %) Ijtimoiy startaplar soni (2022) Janubi-Sharqiy Osiyo 24,5 11,3 850 Lotin Amerikasi 18,7 8,4 670 Afrika Sahro) 46,2 33,7 1200 17,0 (2010) 11,0 (2022) 250+ (sub- O‘zbekiston (misol tariqasida) Natija 13 mln aholining turmushi yaxshilandi 9 mln yangi ish o‘rni yaratildi 15 mln aholiga mikro-moliyaviy xizmatlar 500 ming kishiga bandlik imkoniyati Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tadbirkorlik va startaplar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. 91 Jahon banki (World Development Indicators), UNDP (Human Development Report), O‘zStatQo‘m (2023) manbaalari asosida muallif ishlanmasi 578