Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 2. Test sinovlari: har ikki guruhga haftalik bilim nazorati o‘tkazilib, ballar tahlil qilindi. 3. Intervyu: talabalarning AI-assistentdan foydalanish bo‘yicha fikrlari yozib olindi. 4. Statistik tahlil: olingan natijalar SPSS dasturi yordamida tahlil qilindi. O‘rtacha ball, dispersiya va korelyatsiya ko‘rsatkichlari hisoblandi. Tajriba 8 haftalik ta’lim davrini qamrab oldi. Dastlabki va yakuniy test natijalari solishtirildi, bilim o‘sish sur’ati aniqlab chiqildi [3-7]. Natijalar O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI-assistent yordamida o‘qitilgan guruhda bilim darajasi an’anaviy usulda o‘qitilgan guruhga nisbatan sezilarli darajada oshgan. Yakuniy test ballarining o‘rtacha ko‘rsatkichi AI-assistent yordamida o‘qitilgan guruhda 82 ballni tashkil etdi, bu an’anaviy o‘qitish usuli bo‘yicha 68 ballni tashkil etgan guruhdan 14 ball yuqori. Bu o‘zgarish, nafaqat testlar natijalarida, balki amaliy mashg‘ulotlar, laboratoriya ishlari va mustaqil ishlar bajarilishida ham o‘z aksini topdi. AI-assistentlar talabalar bilan interaktiv tarzda ishlashni ta’minlab, individual yondashuvni kuchaytirishga yordam berdi. Natijada, laboratoriya ishlarining bajarilish sifati sezilarli darajada yaxshilandi. Misol uchun, AI-assistentli guruhdagi talabalar topshiriqlarni to‘g‘ri yechish foizini ancha yuqori darajaga ko‘tardilar. AI yordamida ko‘rsatilgan real vaqtli javoblar va tushuntirishlar, talabalar tomonidan yanada samarali o‘rganishni ta’minladi [8-10]. Bundan tashqari, mustaqil fikrlash darajasida ham aniq ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi. AIassistentlarning interaktiv platformalari va mashqlarni moslashtirish imkoniyatlari talabalarga o‘z bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish imkonini berdi. Natijada, mustaqil fikrlash qobiliyatlari o‘sgan va talabalar murakkab texnik vazifalarni yechishda yaxshiroq yondashuvlarni taklif qila olishdi. Bu, o‘z navbatida, nafaqat nazariy bilimlarni o‘zlashtirishda, balki amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishda ham sezilarli yaxshilanishni ta’minladi. Tadqiqot natijalari, shuningdek, AI-assistentlarning o‘quv jarayonidagi qo‘shimcha rolini ham ta’kidlaydi. Ularning yordamida talabalar har doim o‘z savollariga tezkor javob olish imkoniga ega bo‘lishdi, bu esa o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishlarini oshirib, o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyani kuchaytirdi. Shuningdek, AI-assistentlar yordamida amalga oshirilgan avtomatlashtirilgan mashg‘ulotlar, talabalarga o‘z o‘rganish jarayonlarini shaxsiylashtirish va individual ehtiyojlariga moslashtirish imkoniyatini berdi. Shu bilan birga, AI-assistentlar, an’anaviy o‘qitish usulida mavjud bo‘lgan ba’zi kamchiliklarni bartaraf etdi, masalan, vaqtni tejash, o‘qituvchilarning doimiy nazorati talab qilinmasligi va talabalarning individual yondashuvga erishish imkoniyati. 41

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 42 1-rasm. An’anaviy va AI-assistent qo‘llanilgan guruhlardagi baholash natijalari. AI-assistent yordamida talabalarda quyidagi ko‘nikmalar kuchaygani aniqlandi: - Murakkab sxemalarni tushunish va tahlil qilish. - Formulalarni real muammolarga qo‘llash. - Amaliy masalalarni algoritmik yechishga o‘rganish. Murakkab sxemalarni tushunish va tahlil qilish: AI-assistentlar yordamida talabalar, murakkab texnik va nazariy sxemalarni tushunish va ularni tahlil qilishda sezilarli yaxshilanishni ko‘rsatdilar. AI-assistentlar, o‘zining vizualizatsiya va tushuntirish imkoniyatlari orqali, talabalar uchun murakkab sxemalarni bosqichma-bosqich tushuntirishga muvaffaq bo‘ldi. Ushbu yordamchi vosita, talabalar uchun grafikalar, diagrammalar va ta’lim vizualizatsiyalari orqali, muammoning asosiy qismlarini ajratishga yordam berdi. Natijada, talabalar faqat sxemalarni tasvirlabgina qolmay, balki ularning har bir komponentini chuqurroq tahlil qilishni o‘rgandilar. AI-assistentlar, shuningdek, talabalar uchun qiyin savollar yoki murakkab jarayonlar haqida qo‘shimcha tushuntirishlar berishga tayyor bo‘lib, bu esa ularning ko‘nikmalarini va murakkabliklarni hal qilish qobiliyatini oshirdi [11]. Formulalarni real muammolarga qo‘llash: AI-assistentlar, talabalarni nazariy bilimlarni real muammolarga qo‘llashga o‘rgatishda samarali vosita bo‘ldi. AI-assistent, o‘quvchilarga muayyan formulaning qo‘llanish sohalarini va ularning amaliy vazifalar bilan bog‘lanishini ko‘rsatishga yordam berdi. Masalan, elektr tarmoqlari fanida, talabalar formullarni konkret misollar orqali yechishga o‘rgandilar. AI-assistentlar real dunyo sharoitlarini inobatga olib, formulalarning qanday ishlashini va ularni muammoning qanday qismlarida qo‘llash mumkinligini tushuntirdi. Bu jarayon talabalar uchun nazariy bilimlarni amaliyotga aylantirishga yordam berib, ularga o‘z bilimlarini

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 yanada mustahkamlash imkonini berdi. Shuningdek, AI-assistentlar talabalarni formulalarni qanday modifikatsiya qilishni o‘rgatdi, bu esa ularni mustaqil fikrlashga va yangi yechimlar ishlab chiqishga undadi. Amaliy masalalarni algoritmik yechishga o‘rganish: AI-assistentlar yordamida talabalar amaliy masalalarni algoritmik usulda yechishga o‘rgandilar. Bu jarayonda AI-assistentlar, talabalar uchun aniq va bosqichma-bosqich algoritmlar yaratib, masalalarni qanday hal qilishni ko‘rsatdilar. AIassistentlar, masalalarni yechishda talabalar uchun algoritmik yondashuvni tanlashda yordam beradi, ularning har bir qadamini izohlaydi va alternativ usullarni taqdim etadi. Bu yordamchi vosita, talabalarni muammoni tizimli va qat’iy yondashuv asosida hal qilishga o‘rgatdi, shu bilan birga, masalaning har bir bosqichini sinchiklab ko‘rib chiqishlariga yordam berdi. Talabalar amaliy masalalarni yechishda yanada mustaqil va tizimli fikrlashga o‘rgandilar, bu esa ularning muammo hal etish ko‘nikmalarini sezilarli darajada kuchaytirdi [12-15]. 2-rasm. Talabalar AI-assistentda qaysi bilimlarni olishda foydalanganligi. Shuningdek, AI-assistentga berilgan savollar tahlili shuni ko‘rsatdiki, talabalar ko‘proq aniqlashtiruvchi, tushuntiruvchi va misollar orqali ko‘rsatib beruvchi javoblarga ehtiyoj sezishgan. Ushbu natijalar, AI-assistentlarning samarali ishlashini va talabalar o‘rganish jarayonidagi murakkabliklarga moslashuvchan yondashuvni ta’minlashini ko‘rsatadi. Talabalar, ayniqsa, murakkab va texnik mavzularni tushunishda AI-assistentdan yordam olishni afzal ko‘rganlar. Ular ko‘pincha javoblarni yanada aniqlashtirishni, mavzu bo‘yicha qo‘shimcha misollarni va tushuntirishlarni so‘raganlar. 43

Volume 2, Issue 2 44 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Sun’iy intellektning moslashuvchanligi va shaxsiylashtirilgan yondashuvi talabalar ehtiyojlariga javob berishda muhim rol o‘ynadi. AI-assistent, talabaning savollariga tezda moslashib, har bir talabaning o‘rganish darajasiga qarab javoblar berishga muvaffaq bo‘ldi. Masalan, ba’zi talabalar uchun tushuntirishlar va misollar yetarli bo‘lgan, boshqalari esa yanada chuqurroq izohlarni talab qilgan. AI-assistent bu turli ehtiyojlarni samarali tarzda qondira oldi. Ularning bu kabi aniq va shaxsiy yondashuvga ega bo‘lishi, talabalar tomonidan yuqori baholandi, chunki bu o‘z o‘rganish jarayonlarini samarali va tushunarli qilishga imkon berdi [16]. Bundan tashqari, AI-assistentlar interaktiv feedback (fikr bildiruvchi javoblar) berish orqali talabalar uchun o‘rganish jarayonini yanada jozibador va samarali qildi. Talabalar, o‘z navbatida, feedback olishga juda ehtiyoj sezishdi, chunki bu ularga o‘z xatolarini to‘g‘rilashga yordam berib, o‘rganishni tezlashtirdi. O‘rganishdagi individual farqlarni hisobga olish orqali AI-assistentlar, talabalar uchun maxsus tayyorlangan, aniq va tushunarli ta’lim resurslarini taqdim etdi. Shu bilan birga, talabalar o‘z savollariga personalizatsiyalangan javoblar olishga intilishdi, bu esa AIassistentlarning moslashuvchanligi va shaxsiylashtirilgan yondashuviga bo‘lgan talabni yana-da oshirdi. Bunday personalizatsiyalashgan o‘qitish uslubi, talabalarning o‘rganish jarayonini nafaqat samarali qiladi, balki ular o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini ham kuchaytiradi. Talabalar o‘zlarini o‘rganish jarayonida faol ishtirokchilar sifatida his qilishadi, bu esa ularning motivatsiyasini oshirib, natijalarga erishish imkoniyatlarini yanada yaxshilaydi. 1-jadval. An’anaviy va AI-assistentli guruhlardagi o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari. Bilim sohasi An’anaviy guruh (%) AI-assistentli guruh (%) Farq (%) Nazariy bilim 70 85 15 Amaliy ko‘nikma 65 82 17 Mustaqil ishlash 60 78 18 Tushunish darajasi 68 88 20 Biroq sun’iy intellekt (AI) texnologiyalarining jadal rivojlanayotganiga qaramay, ularni o‘quv jarayonida qo‘llashda ayrim cheklov va muammolar ham aniqlanmoqda. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI-assistentlar ba’zan talabalar uchun noto‘g‘ri yoki kontekstga to‘g‘ri kelmaydigan texnik ma’lumotlarni taqdim etgan. Xususan, elektr tarmoqlari faniga oid formulalar, fizik qonunlar yoki hisoblash algoritmlarini noto‘g‘ri talqin qilgan holatlar kuzatilgan. Ba’zi hollarda bu noto‘g‘ri javoblar talabalarning chalkashishiga olib kelgan, amaliy mashg‘ulotlarda esa noto‘g‘ri yondashuvlarga sabab bo‘lgan.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Bu holat, eng avvalo, AI-assistentlarning mavjud bilimlar bazasi inson murabbiylar tajribasi va muhandislik tafakkurining nozik jihatlarini to‘liq qamrab ololmasligini ko‘rsatadi. Shuningdek, AIassistentlar ko‘pincha mantiqiy bog‘liqlikni noto‘g‘ri quradi yoki ilmiy aniqlikka ehtiyoj sezadigan sohalarda umumlashtirilgan, lekin soddalashtirilgan javoblarni taklif etadi. Natijada, AI yordamida bilim olishda mustaqil tanqidiy fikrlash qobiliyati va inson murabbiy rahbarligi alohida ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, AI-assistentlarni to‘liq o‘qituvchi yoki murabbiy sifatida emas, balki talabaning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan yordamchi vosita sifatida baholash lozim. Ular ta’lim jarayonini diversifikatsiyalash, individual yondashuvni kuchaytirish va vaqt samaradorligini oshirishda katta rol o‘ynaydi, biroq ilmiy chuqurlik, baholash mezonlari va didaktikani to‘liq AI zimmasiga yuklash hozircha imkoniyat doirasidan chetda qolmoqda. Shu bois, AI-assistentlardan foydalanishda ularni inson ustoz bilan integratsiyalashgan holatda, ya’ni qo‘shma yondashuv sifatida qo‘llash eng maqsadga muvofiq yo‘l hisoblanadi [17]. Muhokamalar O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, AI-assistentlar yordamida o‘qitish an’anaviy ta’lim usullariga nisbatan sezilarli darajada samaraliroq va samarali bo‘lishi mumkin. AI-assistentlarning asosiy afzalliklari, uning interaktivligi va talabalar bilan shaxsiylashtirilgan muloqotga kirish imkoniyati bo‘lib, bu o‘quv jarayonini qayta tashkil qilish va avtomatlashtirishni ta’minlaydi. Xususan, AI-assistentlar o‘quvchilarga murakkab va noaniq tushunchalarni soddalashtirish va ularni aniq tushunishga yordam beradi, shuningdek, talabalar o‘rtasida interaktiv muloqotni rivojlantiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, AI-assistent yordamida talabalarning bilim darajasi an’anaviy o‘qitish usullari bilan solishtirganda sezilarli darajada oshgan. Buning sababi, AIassistentlarning tezkor javob berish qobiliyati, talabalarni mavzularni tushunishda va mustaqil fikrlashda yanada o‘stirishga imkon yaratadi. Bu esa talabalarga mustaqil o‘qish, onlayn qo‘llabquvvatlash, va interaktiv mashqlar orqali o‘rganishni osonlashtiradi. AI-assistentlarning imkoniyatlari nafaqat teorik bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham shakllantirishda katta yordam beradi. Biroq, o‘tkazilgan tajriba shuni ko‘rsatdiki, AI-assistentlarning samaradorligi bir qator cheklovlarga duch kelishi mumkin. AI-assistentlar ba’zan noto‘g‘ri ma’lumotlar yoki noaniq izohlar taqdim etishi mumkin, bu esa talabalarning o‘rganish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun, AI-assistentlar ko‘p holatlarda murakkab texnik formulalarni to‘g‘ri izohlashda xatolarga yo‘l qo‘ygan, bu esa talabalar uchun qo‘shimcha noaniqlik va chalkashliklar yaratgan. Shuning uchun, AI-assistentlarni faqat qo‘shimcha yordamchi vosita sifatida ko‘rish kerak, va ularni mustaqil o‘qituvchi sifatida qabul qilish noto‘g‘ri bo‘ladi. 45

Volume 2, Issue 2 46 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Bundan tashqari, AI-assistentlar talabalarning individual ehtiyojlariga moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Garchi ularning shaxsiylashtirilgan yondashuvi mavjud bo‘lsada, har bir talabaning o‘quv uslubi va ehtiyojlari bir xil bo‘lmaydi. Bu esa AI-assistentning optimal foydalanish darajasiga erishish uchun yanada rivojlanishi kerakligini ko‘rsatadi. Shu sababli, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalari bilan o‘qitishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun ularni an’anaviy metodlar bilan birlashtirish va ko‘p variantli yondashuvlarni qo‘llash muhimdir. Shuni ta’kidlash kerakki, AI-assistentlar yordamida amalga oshirilgan o‘quv jarayoni talabalar uchun yanada qiziqarli va motivatsiyalovchi bo‘lgan. AI-assistentlar tomonidan taqdim etilgan interaktiv mashqlar va real vaqtda qayta aloqa talabalar uchun motivatsiya va qiziqishning oshishiga sabab bo‘lgan. Talabalar o‘z bilimlarini real vaqt rejimida tekshirishlari va xatolarni tezda tuzatishlari mumkin bo‘ldi, bu esa o‘qishning samaradorligini oshirdi. Biroq, AI-assistentlarning samaradorligini oshirish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar va tajribalar o‘tkazilishi kerak. Bu tizimlarning noaniq javoblar, ma’lumotlarni noto‘g‘ri taqdim etish, yoki ma’lumotlar bazalarining yangilanishi kabi muammolarni hal qilishni talab qiladi. Shuningdek, AIassistentlarning imkoniyatlarini to‘liq ishlatish uchun ularni yanada moslashtirish va optimallashtirish zarur. Ularning ilmiy va amaliy maqsadlarga xizmat qilishini ta’minlash uchun doimiy ravishda yangi algoritmlar va texnikaviy yondashuvlarni ishlab chiqish talab etiladi [18]. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, sun’iy intellekt asosidagi AI-assistentlar muhandislik fanlarini o‘qitishda samarali vosita sifatida foydalanilishi mumkin. Ayniqsa, “Elektr tarmoqlari” kabi murakkab va amaliyotga yo‘naltirilgan fanlarda AI-assistentlar talabalarga tushunarsiz mavzularni soddalashtirish, mustaqil o‘rganishni qo‘llab-quvvatlash, interaktiv muhit yaratish orqali katta yordam beradi. AI-yordamli guruhda o‘quv natijalarining sezilarli yaxshilanishi, talabalar faoliyatining oshishi va mustaqil ishlashga bo‘lgan moyillikning kuchaygani kuzatildi. Shunga qaramay, sun’iy intellekt o‘qituvchining o‘rnini to‘liq egallashi mumkin emas. Texnik xatolar, noto‘g‘ri tavsiyalar, noaniq izohlar kabi holatlar ehtimoli saqlanib qoladi. Shu bois, AIassistentlar bilim berish jarayonining samaradorligini oshirish uchun qo‘shimcha vosita sifatida ishlatilishi, ammo inson omili yetakchi bo‘lib qolishi zarur. Kelgusida bu boradagi izlanishlar real muhandislik muammolarini sun’iy intellekt bilan integratsiyalash, AI-assistentlarni o‘zbek tilida takomillashtirish mashg‘ulotlariga keng joriy etish yo‘nalishida davom ettirilishi lozim. va ularni laboratoriya

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Adabiyotlar 1. Nguyen, T., et al. (2023) AI-assisted Learning for Electronic Engineering Courses in Higher Education https://arxiv.org/abs/2311.01048 2. He, X., et al. (2024) The AI Companion in Education: Analyzing the Pedagogical Potential of ChatGPT in Computer Science and Engineering https://arxiv.org/abs/2407.05205 3. Abedi, M., et al. (2023) Beyond Traditional Teaching: The Potential of Large Language Models and Chatbots in Graduate Engineering Education https://arxiv.org/abs/2309.13059 4. Schleiss, A., et al. (2024) Integrating AI Education in Disciplinary Engineering Fields: Towards a System and Change Perspective https://arxiv.org/abs/2410.12795 5. ScienceDirect (2023) Students’ Use of Large Language Models in Engineering Education https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666920X23000516 6. Springer (2024) AI Chatbots in Programming Education: Guiding Success or Hindering Understanding? https://link.springer.com/article/10.1007/s44163-024-00203-7 7. Fan, L., et al. (2025) The Impact of AI-Assisted Pair Programming on Student Motivation and Performance https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s40594-025-00537-3.pdf 8. Springer (2024) Applying AI’s Potential for Motivating and Enhancing Learning https://link. springer.com/article/10.1007/s10755-024-09747-z 9. Springer (2024) Embracing the Future of Artificial Intelligence in the Classroom https://link. springer.com/content/pdf/10.1186/s41239-024-00448-3.pdf 10. ScienceDirect (2024) AI Literacy and Its Implications for Prompt Engineering Strategies https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666920X24000262 11. ScienceDirect (2023) Impact of AI Assistance on Student Agency https://www.sciencedirect. com/science/article/pii/S0360131523002440 12. Springer (2025) Teaching Innovation with AI Assistants: Application and Impact in Higher Education https://link.springer.com/article/10.1007/s44366-025-0047-x 13. Springer (2025) Integrating Generative AI into STEM Education: Enhancing Engagement and Learning Outcomes https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s43031-025-00125-z.pdf 14. ScienceDirect (2024) Artificial Intelligence in Education: A Systematic Literature Review https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0957417424010339 15. Springer (2025) Integrating Generative Artificial Intelligence Tools and Competencies into Biomedical Engineering Education https://link.springer.com/article/10.1007/s43683-02500175-9 16. ScienceDirect (2024) Why Students Use or Not Use Generative AI in Engineering Design Tasks https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2950550X24000190 17. ScienceDirect (2025) Implementing Generative AI in Higher Education: A Synthesis of Empirical Studies https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666920X25000475 18. Springer (2023) Role of AI Chatbots in Education: A Systematic Literature Review https://link. springer.com/content/pdf/10.1186/s41239-023-00426-1.pdf 47

Volume 2, Issue 2 June 2025 48 Muallif Arzikulov Xusnidin Andijon davlat texnika institute, arzikulovkhusnidin@gmail.com Management and Future Technologies journal.umft.uz ENHAT TEXNOLOGIYALARIDA QO‘LLANILADIGAN KOMMUNIKASION TOPOLOGIYALARNING TAVSIFLARI A nnotatsiya: Ushbu maqolada ENHAT (Energiya nazorati va hisobining avtomatlashtirilgan tizimlari) texnologiyalarida qo‘llaniladigan kommunikatsion topologiyalar va protokollar tahlil qilinadi. Birinchi bo‘lib, jismoniy va mantiqiy topologiyalarning turlari — shina, yulduz, xalqa, to‘la bog‘langan hamda ularning kombinatsiyalari ko‘rib chiqildi; so‘ngra RS-232, RS-485 va CAN kabi serial interfeys protokollari, shuningdek, PLC, Ethernet va simsiz – GSM hamda ZigBee texnologiyalari taqdim etildi. Maqolada har bir aloqa tizimining strukturasi, ishlash prinsipi hamda afzallik va kamchiliklari solishtirma jadval va diagrammalar yordamida tahlil qilindi. Tahlil natijasida, kichik masofali va past tezlikli ilovalarda shina va yulduz topologiyalari, o‘rta diapazonda PLC, keng polosali ma’lumot uzatishda esa Ethernet texnologiyalari samaraliroq ekanligi aniqlashdi; simsiz tizimlarda esa GSM keng qamrov, ZigBee esa past quvvat iste’moli va xavfsizlikni ta’minlaydi. Xulosa qildikki, turli sharoitlar uchun optimal kommunikatsion konfiguratsiyani tanlashda, tizim parametrlarini — masofa, tezlik, ishonchlilik va quvvat sarfini hisobga olgan holda, bir nechta topologiya va protokollarni kombinatsiyalash mumkin. Ushbu tahlil natijalari aqlli energiya hisoblash tizimlari loyihalashtirilganda qo‘llash uchun amaliy tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar: ENHAT, kommunikatsion topologiya, PLC, Ethernet, RS-485, ZigBee, CAN. Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Kirish Energiya tarmoqlaridagi avtomatlashtirilgan hisoblash va ta’minot (ENHAT) tizimlarida kommunikatsiya tarmoqlari tizimning samaradorligi, uzluksiz ishlashini, xavfsizlikni va tezkor monitoringni ta’minlash uchun asosiy omillardan biridir. IEC 61850 standarti bo‘yicha substation avtomatizatsiya tizimlarida maxsus qurilmalar va tarmoq infratuzilmasini joriy etish energiya uzatish va boshqaruv jarayonlarini real vaqtda kuzatish hamda boshqarishga imkon beradi. Ayni paytda smart grid loyihalarida ikki tomonlama axborot almashinuvi (bidirectional communication) yordamida energiya iste’moli va yetkazib berish jarayonlarini optimallashtirish, tezkor nosozliklar aniqlash va tarmoqni kengaytirish samaradorligi oshirilmoqda. Bundan tashqari, raqamli kommunikatsiya texnologiyalaridagi so‘nggi yutuqlar va narxlarning pasayishi sanoat tarmoqlarida simli va simsiz aloqalarni uyg‘unlashtirish imkonini yaratib, ENHAT tizimlarining ishonchliligi va uzluksizligini yaxshilamoqda [1]. Tarmoq topologiyasi – bu tarmoq tugunlari va uskunalarining jismoniy hamda mantiqiy joylashishi va ularning o‘zaro bog‘lanish tartibini ifodalaydi. ENHAT tizimlarida, xususan PLC tarmoqlarida, shina (bus), yulduz (star), halqa (ring) va to‘la bog‘langan (mesh) topologiyalar keng qo‘llaniladi; har birining o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Misol uchun, sanoat Ethernet tarmoqlarida yulduz topologiyasi o‘zining markaziy kaliti orqali qulay boshqarish, nosozlikni tez aniqlash va yangi tugunlarni oddiy ulash imkoniyati tufayli eng ko‘p ishlatiladi. Materiallar va usullar Ushbu tadqiqotda ENHAT texnologiyalarida qo‘llaniladigan kommunikatsion topologiyalar va protokollarni tahlil qilish uchun quyidagi materiallar va usullar ishlatilgan. Tadqiqotda asosiy jismoniy topologiyalar — shina, yulduz, xalqa va to‘la bog‘langan topologiyalar o‘rganilgan. Har bir topologiyaning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari quyidagi tizimlar yordamida tahlil qilindi. Shina topologiyasi bu ma’lumotlar uzatiladigan yagona aloqa kanalini ifodalaydi, bu o‘z navbatida tizimni optimallashtirish va kam xarajat bilan uzatish imkonini beradi. Yulduz topologiyasi markaziy boshqaruv nuqtasi orqali boshqariladigan tizim bo‘lib, qo‘shilish va monitoring qilish qulayligi bilan ajralib turadi. Xalqa topologiyasi tarmoqning ishlashini davom ettirishi uchun ma’lumot uzatilishi zarur bo‘lgan jarayonni ta’minlaydi. To‘la bog‘langan topologiya har bir qurilma boshqa har bir qurilmaga bevosita ulanadi, bu esa tizimni ishonchli qiladi, lekin ko‘p tarmoq portlarini talab qiladi. Tadqiqotda quyidagi protokollarni solishtirish amalga oshirildi. 49

Volume 2, Issue 2 50 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz RS-232 - Kompyuter va periferik qurilmalarni ulashda ishlatiladigan tarmoq interfeysi. Oddiy va keng qo‘llaniladigan tarmoq protokoli bo‘lib, maksimal 15 metr masofada ishlaydi. RS-485 - Sanoat avtomatizatsiyasida ishlatiladigan ikki simli aloqalar uchun protokol bo‘lib, bir nechta qurilmalarni ulash imkoniyatini taqdim etadi. CAN (Control Area Network) - Ma’lumotlarni uzatishda yuqori ishonchlilik va xavfsizlikni ta’minlaydigan, real vaqt rejimida ishlaydigan protokol. Ushbu protokol ma’lumotlar paketlarini aniqlash, to‘qnashuvlarning oldini olish va uzatish xatolarini avtomatik tuzatish imkoniyatiga ega. PLC (Power Line Communication) - Elektr tarmoqlari orqali ma’lumot uzatish texnologiyasi bo‘lib, turli tezlikda va keng polosali variantlari mavjud, shuningdek, turli qo‘llanilish sohalariga moslashtirilgan. Ma’lumotlar yig‘ish va tahlil qilish usullari. Tarmoq topologiyalari va protokollarining ishlash samaradorligi real tarmoq testlari yordamida o‘lchandi. Qo‘llanilgan protokollar va tarmoqlar o‘rtasida samaradorlik, uzatish tezligi, xavfsizlik va ishonchlilik aspektlarida solishtirishlar o‘tkazildi. Ma’lumotlar asosan tarmoqning ishlash tezligini, uzatish jarayonida yuzaga kelgan kechikishlarni va ma’lumotlar oqimining ishonchliligini o‘lchash asosida yig‘ildi. Natijalar Har qanday avtomatlashtirilgan tizimning ajralmas qismi bu foydali ma’lumotlarni xodimlarga uzatishni tashkil qilish uchun uning barcha tarkibiy qismlarini bog‘laydigan aloqa liniyalari. Umumiy holda aloqa tarmog‘i uzatgichdan, qabul qilgichdan va kommunikatsiya kanalidan tuziladi. Axborotni uzatish vositasi turi va tarmoq topologiyalari jarayonni boshqarish tizimlarini tashkil etish tezligi, xavfsizligi, ishonchliligi va sezgirligi uchun turli xil imkoniyatlarni beradi. Aloqa vositalarining bir nechta turlari mavjud, sim, radio, optik tolali va boshqalar. 3.1 Topologiyalar tahlili. Tarmoq topologiyasi ─ bu barcha tarmoq tugunlarining (ishchi stansiyalari, serverlar, aloqa uskunalari) joylashuvi, tuzilishi, jismoniy joylashuvi va ularning aloqa liniyalarini bog‘lash usuli. Topologiyalar o‘rtasida jismoniy va mantiqiylarni farqlash mumkin. Kommunikatsiya tarmog‘ining jismoniy topologiyasi tarmoq elementlarining ulanish sxemasini ko‘rsatadi. Mantiqiy topologiya ularda (tarmoq elementlarida) axborot uzatilishini ko‘rsatadi [2]. Kommunikatsiya tarmoqlarida quyidagi jismoniy topologiya (turlari) keng tarqalgan: shina (bus) topologiyasi kichik tizimlar uchun qulay bo‘lib, bitta kabel orqali 1,2 kmgacha ma’lumot uzatishni ta’minlaydi; bu masofada tezlik 100 kbps gacha pasayadi, qisqa masofalarda esa

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 10 Mbps gacha ishlashi mumkin [3]; yulduz (star) topologiyasi markaziy kalit orqali boshqaruvni soddalashtiradi, tarmoqqa yangi tugunlarni osongina qo‘shish va monitoring qilish imkonini yaratadi, shuningdek, nosoz tugunni tez aniqlashga yordam beradi; xalqa (ring) topologiyasida signallar har tugunda qayta tiklanib, uzoq masofalarga yetkaziladi; ammo bitta tugun uzilib qolsa, butun tarmoq buzilishi mumkin; to‘la bog‘langan topologiya (mesh topology) topologiya eng yuqori ishonchlilikni ta’minlaydi, chunki ma’lumot bir nechta yo‘nalish orqali uzatiladi; biroq bu konfiguratsiya ko‘plab portlar va murakkab boshqaruvni talab qiladi. Ushbu topologiyalarning solishtirma tahlili 1- jadvalda keltirilgan. Yirik tarmoqlarda bir necha jismoniy topologiyalarning to‘plamini uchratish mumkin. ulardan ayimlarini ko‘rib chiqamiz, masalan 1- rasmda keltirilgan «yulduz» kaskadli topologiyasi. Kaskadli tarmoq odatda ikkita qo‘shni o‘rtasidagi bir yoki bir nechta bog‘lanishlar orqali ketmaket ulangan kommutatorlar (konsentratorlar) to‘plamidir. Bunday tarmoqqa yangi qurilmalar qo‘shilsa, uning unumdorligi pasayadi, ma’lumotlar paketlarini kechiktirish va ortiqcha yuklanish xavfi ortadi. Tarmoqning mantiqiy topologiyasi tugunlarning vosita bo‘ylab qanday aloqa qilishini, ya’ni vositaga kirish qanday nazorat qilinishini belgilaydi. Eng mashhur mantiqiy topologiyalar: «nuqta-nuqta» (point-to-point); bir nechta kirish (multi access); efirga uzatish (broadcast); markerli (token passing). Mantiqiy «nuqta-nuqta» (point-to-point) topologiyasi, ular orasidagi oraliq qurilmalardan qat’iy nazar, ma’lumotlarni bir tugundan ikkinchisiga o‘tkazish imkonini beradi [4]. Ko‘p kirish topologiyasi ko‘p portli takrorlagichlarda (hublarda) amalga oshirilgan Ethernet tarmoqlari uchun odatiy hisoblanadi. Barcha tugunlar umumiy shinaga kirish huquqiga ega, lekin bir vaqtning o‘zida faqat bitta tugun ma’lumotlarini uzatishi mumkin. Bunday holda, boshqa tugunlar faqat atrof-muhitni «tinglashi» mumkin. 51

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 52 1-rasm. “Yulduz” kaskadli topologiya asosida qurilgan tarmoqning struktura sxemasi. Efirga uzatish (broadcast) topologiyasidan foydalanish har bir tugun o‘z ma’lumotlarini tarmoq muhitidagi barcha boshqa tugunlarga yuborishini aniqlaydi. Biroq qaysi stansiyalar ishlayotgani noma’lumligicha qoladi. Token mantiqiy topologiyasi, bir nechta kirish topologiyasi kabi, umumiy muhitning bo‘linishini amalga oshiradi. Biroq, agar Ethernet tarmoqlarining ko‘p kirish topologiyasida muhitga kirish tasodifiy (nodeterministik) bo‘lsa, marker topologiyasida vositaga kirish deterministikdir. Elektron token ketma-ket ravishda har bir tugunga, odatda halqa bo‘ylab uzatiladi. Tokenni qabul qiluvchi tugun ma’lumotlarni tarmoqqa uzatishi mumkin. Agar tugunda uzatish uchun ma’lumot bo‘lmasa, u tokenni keyingi tugunga o‘tkazadi va jarayon takrorlanadi. Jismoniy va mantiqiy tarmoq topologiyalari bir xil yoki boshqacha bo‘lishi mumkin. Misol uchun, Ethernet tarmoq texnologiyasida hublar va o‘ralgan juftlik kabeli bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, «yulduz» topologiyasi jismonan amalga oshiriladi, chunki barcha tugunlar markaziy qurilmaga - markazga ulangan. Mantiqiy topologiya «shina»dir, chunki markazning ichida barcha tugunlar umumiy magistralga ulangan [5].

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 3.2. Jismoniy jihatdan amalga oshirilgan aloqa protokollari Kommunikatsiya protokollari ─ bu tarmoq ichidagi ma’lumotlarni uzatishni ta’minlaydigan qoidalar to‘plami. Ular tarmoqni boshqarish imkoniyatlarini funksional ravishda amalga oshiradilar, axborotni, aloqa signallarini taqdim etish qoidalarini, shuningdek, tarmoqdagi qurilmalarning xatolarini aniqlash va autentifikasiya qilish (haqiqiyligini o‘rnatish) tamoyillarini belgilaydilar [6]. Raqamli avtomatlashtirish va quvvatni boshqarish qurilmalari ishlab chiqaruvchilari kommunikatsiya protokollari talablariga qat’iy rioya qilishlari uchun javobgardir. Elektronika ishlab chiqaruvchilari assosiatsiyasi tomonidan RS 232, RS 422, RS 423, RS 485 i CAN protokollari joriy qilingan. RS - 232 Protokoli RS-232 (tavsiya etilgan standart, 232 ─ standart raqami) ─ kompyuter va ma’lumotlarni uzatish moslamasini ulash protokolini tavsiflovchi standartning nomi. Protokol RS-232 ikkita qurilmaning ulanishini ta’minlaydi. Birinchisi DTE (Data Terminal Equipment) ─ TMU (tayyor ma’lumotlar uskunasi). TMU ─ bu foydalanuvchi ma’lumotlarini aloqa liniyasi orqali uzatish uchun ma’lumotlarga aylantiradigan va teskari konvertatsiyani amalga oshiradigan uskuna. Ikkinchisi DCE (Data Communication Equipment) ─ MUU (ma’lumotlarni uzatish uskunasi). MUU ─ bu ulanishlarni tashkil etish va tugatish, shuningdek, ma’lumotlarni uzatish uchun ularni boshqarishni ta’minlaydigan qurilmalar. Odatda, DTE ─ bu kompter, DCE (Data Communication Equipment) ─ bu modem, garchi RS-232 periferik qurilmalarni (sichqonchani, printerni) kompyuterga ulash va boshqa kompyuter yoki kontrollerga ulanish uchun ishlatiladi. 53

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 54 1 – jadval. Turlicha kommunikatsiya topologiyalarini solishtirish. Topologiya Qisqacha tavsifi Grafik ifodalanishi Fazilati - agar biron bir Shina butun tizim tugun ishlamay bo‘ylab qolsa, tarmoq o‘tadigan va ishlashda tugunlarni ulash davom etadi; uchun xizmat − tugunlarni qiluvchi bitta qo‘shish va olib aloqa kanalini tashlash oson; − ifodalaydi kabel sarfini tejash Kamchiligi - agar biron bir tugun ishlamay qolsa, tarmoq ishlashda davom etadi; − tugunlarni qo‘shish va olib tashlash oson; tejamkorlik − tugunlarni qo‘shish va olib tashlash oson; − boshqarish va Umumiy ma’lumot yig‘ish Yulduz birligiga ulangan bir nechta qurilmalardan iborat monitoring - butun qilish qulayligi; tizimning - bitta ishonchliligi tugunning markaziy ishlamay qolishi ma’lumot yig‘ish (axborot yig‘ish moslamasining tugunidan ishlashiga bog‘liq tashqari) tizimning ishlashiga ta'sir qilmaydi

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 - agar ulardan Qurilmalar Xalqa Volume 2, Issue 2 aloqa kanallari −uzatiladigan yordamida signal har bir halqaga yopiladi. tugunda qayta Signallar tiklanadi; - uzoq tugundan masofalarni tugunga bir bosib o‘tish yo‘nalishda mumkin uzatiladi biri muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, butun tizimning ishlashi buziladi (agar bunday tugunni chetlab o‘tish ta’minlanmasa − har bir qurilma ko‘p sonli Tarmoqdagi har - agar biron bir To‘la bir qurilma tugun ishlamay bog‘langan boshqa har bir qolsa, tarmoq topologiya qurilmaga ishlashda ulangan davom etadi kommunikatsiya portlariga ega bo‘lishi kerak; har bir qurilma juftligi uchun alohida aloqa liniyasi ajratilishi kerak DTE va DCE qurilmalarini ulash uchun «kontakt bevosita kontaktga» kabeli zarur. Ikkita DTE qurilmasini ulash uchun nul-modem kabeli de ataluvchi kabellardan foydalaniladi, ularda simlar signallarning mo‘ljallanishiga qarab xoch shaklida joylashtiriladi. Amalda kabelni (qurilmaga) payvandlashdan avval har ikki ulanuvchi qurilmalarning hujjatlari bilan tanishib chiqish lozim. Ko‘pgina qurilmalarni ulash uchun minimal RS-232 interfeys sxemalari etarli: RD (qabul qilinayotgan ma’lumotlar), TD (uzatilayotgan ma’lumotlar) va Signal Ground (umumiy). 2-rasmda DB9 konnektorlari yordamida shaxsiy kompyuter va kontrollerni ulash uchun kabel diagrammasi ko‘rsatilgan. Qolgan interfeys sxemalari bu aloqada ishlatilmaydi. 2-rasm. PEVM va kontrollerni DB9 birlashtirgichlari (ulagichlari) yordamida ulash uchun kabel 55

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz sxemasi. 56 Standart 9600 bit/s tezlikda maksimal 15 m kabel uzunligini belgilaydi. Belgilangan tezlik ikki baravar kamaytirilganda, maksimal uzunlik ikki barobar ortadi. Har bir signal simi umumiy simga ulangan o‘ralgan juft simlar asosidagi kabellardan foydalanish tavsiya etiladi. Interfeysdagi barcha signallar umumiy simga (Signal Ground) nisbatan +12 V va -12 V nominal darajalari bilan potensialga ega. Mantiqiy bir -12 V darajasiga to‘g‘ri keladi, mantiqiy nol +12 V ga to‘g‘ri keladi. RS-232 ketma-ket interfeys deb ataladi, chunki ma’lumotlar oqimi bir sim orqali bitma-bit uzatiladi. Ma’lumot uzatish bo‘lmasa, liniya mantiqiy bir holatida bo‘ladi. Ma’lumot uzatish tezligi standart tomonidan me’yorlanmagan. Asosan, asinxron ish rejimi qo‘llaniladi, bunda ma’lumotlar freymlarda (kadrlarda) uzatiladi. Har bir freym boshlang‘ich bit, ma’lumotlar bitlari, juftlar nazorati biti (bo‘lmasligi ham mumkin) va to‘xtatish bitidan iborat. Ma’lumotlar bayt bitlarini uzatish eng kichik bitdan amalga oshiriladi. Boshlash biti sathi har doim mantiqiy nol darajada, to‘xtatish biti har doim mantiqiy birdir. Paritet biti (juftlar nazorati biti)ning holati uzatkichni sozlash bilan belgilanadi. RS-232 protokoli yordamida ma’lumotlarni uzatish uchta rejimda amalga oshiri-lishi mumkin: simpleks (bir qurilma uzatuvchi, ikkinchisi esa qabul qiluvchi vazifasini bajaradi, axborot bir tomonlama uzatuvchidan keladi); yarim dupleks (har qanday qurilma ham uzatuvchi, ham qabul qiluvchi rolini bajarishi mumkin, lekin bir vaqtning o‘zida emas); to‘liq dupleks (har qanday qurilma bir vaqtning o‘zida ma’lumotlarni uzatishi ham va qabul qilishi ham mumkin). RS - 485 Protokoli RS-485 ─ ASU TP sanoati avtomatlashtirilgan texnologik boshqaruv tizimla-rida kontrollerlar (boshqaruvchilar) va boshqa jihozlarni ulash uchun ishlatiladigan mashhur protokolning nomi. Protokolning ishlash prinsipi odatda RS-232 ga o‘xshaydi. Uning asosiy farqi ─ bir nechta qurilmalarni birlashtirish qobiliyatidir. RS - 485 protokoli axborotni uzatish uchun bitta ikkita simli aloqa liniyasidan foydalanadi. Uzatish rejimi ─ yarim dupleks. Ma’lumot uzatish tezligi 10 Mbit/s ga etadi. Maksimal diapazon tezlikka bog‘liq: 10 Mbit/s tezlikda maksimal uzatish masofasi 120 m, 100 kbit/s da ─ 1200 m. Bitta interfeys liniyasiga ulangan qurilmalar soni qurilmada ishlatiladigan qabul qiluvchilar va uzatkichlar turiga bog‘liq. Bitta uzatkich 32 ta qabul qiluvchini boshqarish uchun mo‘ljallangan. Ma’lumotlar baytlarini uzatish uchun RS-232dagi bilan bir xil freymlar foydalaniladi. Almashuv

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 protokollari «yetaklovchi» ─ «yetaklanuvchi» tamoyili asosida ishlaydi. Magistraldagi bitta qurilma yetakchi (master) bo‘lib, mantiqiy manzillari farqlanuvchi yetaklanuvchi qurilmalarga so‘rovlar yuborish orqali almashinuvni amalga oshiradi. Muhit sifatida ─ o‘zaro o‘ralgan juft simlar asosida tayyorlangan kabeldan foydalaniladi. Tashqi shovqinning kuchayishi sharoitida ekranlangan o‘ralgan juftli kabellar ishlatiladi va kabel ekrani qurilmaning himoya «zamin»iga ulanadi. Tarmoq «tarmoqlanmagan shina» topologiyasi bo‘yicha yotqizilishi kerak. RS-485 interfeysi muvozanatli (differensial) signal uzatish sxemasidan foydalanadi. Bu shuni anglatadiki, A va V signal zanjirlaridagi kuchlanish sath (daraja)lari antifazada o‘zgaradi (3-rasm). 3-rasm. RS - 485 interfeysi signal zanjirlarida kuchlanishlar sathlari (darajalari) Uzatkich maksimal yuklanishda 1,5 V signal sathi darajasini ta’minlashi kerak (32 standart kirish va 2 terminal qarshiligi) va salt holatda 6 V dan oshmasligi kerak. Kuchlanish sathi darajalari differensial tarzda o‘lchanadi - bir signal simi boshqasiga nisbatan. RS - 485 qabul qiluvchi tomonida qabul qilingan signalning minimal darajasi kamida 200 mV bo‘lishi kerak. RS - 485 protokoli ikkita rejimda ishlashga qodir: shaxsiylashtirilgan (Unicast) va keng efirga uzatish (Broadcast). Unicast rejimida (4-rasm) Master so‘rov buyrug‘ini faqat bitta Slave qurilmasiga yuboradi. Master javob olguncha kutadi yoki ma’lum vaqt o‘tgandan keyin kutishni to‘xtatadi. Ushbu rejimdan elektr hisoblagichlarini so‘rash yoki bitta hisoblagichni sozlashda foydalanish mumkin. 57

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 58 4-rasm. Unicast rejimida RS-485 protikolini realizatsiya qilish. Broadcast rejimida (5-rasm) so‘rov barcha Slave qurilmalariga yuboriladi va ulardan hech qanday javob kutilmaydi. Bu barcha hisoblagichlarga yuborilgan buyruq bo‘lishi mumkin, masalan, hisoblagichlarning ichki vaqtini sinxronlashtirish.. 5-rasm. Broadcast rejimida RS-485 protokolini realizatsiya qilish. CAN protokoli (Control Area Network – boshqaruvchilar (kontrollerlar) tarmog‘i bilan qamrab olingan hudud) – bu juda yuqori darajadagi ishonchlilik va xavfsizlik bilan real vaqt rejimida ketmaket ma’lumotlarni uzatishdan foydalangan holda, taqsimlangan sanoat tarmoqlarini qurish uchun standartlar to‘plami. CAN protokoli orqali muloqot qilish uchun RS-485 da bo‘lgani kabi bir xil aloqalar, ulagichlar va rejimlar qo‘llaniladi. CAN protokolining asosiy farqi shundaki, u ma’lumotlar paketlarini (xabarlarni) adreslash, to‘qnashuvlarning oldini olish, uzatilayotgan ma’lumotlardagi xatolarni aniqlash, shikastlangan xabarlarni avtomatik tarzda qayta uzatish va barcha tarmoq tugunlarida ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash uchun barcha zarur mexanizmlarni taqdim etadi [7]. RS-485 dan farqli o‘laroq, CAN standartlashtirilgan telegramma formati bilan ishlaydi, u 0-8 baytlik ma’lumotlardan tashqari, manzillash va ma’lumotlar yaxlitligini nazorat qilish ma’lumotlarini ham o‘z ichiga oladi (CPC tekshiruvi). Foydalanuvchi faqat xabar identifikatorini va foydali yukni belgilaydi, qolgan hamma narsa CAN kontroller tomonidan qo‘shiladi (bu mikrosxema yoki ichki

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 boshqaruv moduli). Har bir CAN xabari ushbu identifikator tomonidan belgilanadigan o‘z ustuvorligiga ega. Yuqori ustunlikka ega bo‘lgan xabarlar CAN boshqaruvchisi tomonidan uzatish uchun afzalroq deb hisoblanadi va pastroq ustuvorlikdagi xabarlardan oldin uzatiladi. CAN protokoli xatolarni boshqarishning takomillashtirilgan mexanizmini amalga oshiradi. Agar xabar tugun tomonidan noto‘g‘ri qabul qilingan bo‘lsa, telegramma qabul qiluvchi tomonidan xato ramka bilan yo‘q qilinadi va barcha tugunlar uchun «yaroqsiz» deb belgilanadi. Bu harakat CAN kontrollerda avtomatik javobni boshlaydi - uzatish jarayonini takrorlang. Jarayon barcha tugunlar faqat «haqiqiy to‘g‘ri» xabarlarni olishini ta’minlaydi. Noto‘g‘ri ma’lumotlarni qayta-qayta uzatuvchi tugunlar CAN shinadagi aloqadan avtomatik ravishda uziladi. Birgalikda amalga oshirilgan barcha choralar (qisqa xabarlar, differensial uzatish, xatolarni aniqlash va yo‘q qilish, noto‘g‘ri tugunlarni o‘chirish) CAN ni nosozliklarga chidamli, xavfsiz va ishonchli tarmoqqa aylantiradi. 3.3. PLC texnologiyasi. PLC (Power Line Communication ─ mavjud elektr tarmoqlari orqali ma’lumot uza-tish texnologiyasi bo‘lib, u nafaqat elektron qurilmalarni quvvat bilan ta’minlaydi, balki yarim dupleks rejimida ma’lumotlarni boshqarish/qabul qilish imkonini beradi. PLC texnologiyasini ikki turga bo‘lish mumkin ─ tor va keng polosali. 2-jadvalda tezlik bo‘yicha ularning tasnifi ko‘rsatilgan. 59

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 60 2-jadval. Ma’lumotlarni uzatish tezligi bo‘yicha PLC texnologiyalari bo‘yicha klassifikatsiya Ma’lumotlarini Past tezlik O‘rta tezlik Yuqori tezlik uzatish tezligi 0 – 10 kbit/s 10 kbit/s -10 Mbit/s 1 > 10 Mbit/s Modulyasiya BPSK, FSK, SFCK, QAM IEC Standartlar FSKOFDM FSK OFDM PRIME, G3, P1901.2 Ghh, IEEE 1901 500 kGs-gacha MGs birliklari 61334, ANSI/EIA 709.1..2, USP Chastotalar diapazoni 500 kGs-gacha Elektr tarmog‘i bo‘yicha va Ilovalar Boshqaruv va Boshqaruv nazorat va nazorat; uy ovozli ma’lumotlar tarmoqlari bo‘yicha keng polosali ma’lumot uzatish; Tor polosali PLC texnologiyasi 3 ─ 500 kGs chastotalarda qo‘llaniladi, bu nisbatan past ma’lumotlarni uzatish tezligi (100 Kbit / s gacha) va juda katta diapazon (bir necha kilometrgacha) bilan tavsiflanadi, bu takrorlagichlar tomonidan oshiriladi. Ushbu texnologiyaga qiziqish uning aqlli tarmoqlarda qo‘llanilishi tufayli ortib bormoqda. Ushbu turdagi PLC aqlli avlod tizimlarida, xususan, quyosh panellari uchun mikroinvertorlarda ham qo‘llaniladi [8]. Keng polosali PLC yuqori chastotalarda (1,8 ─ 250 MGs-dan 100 Mbit/s gacha) ishlatiladi va nisbatan qisqa masofalarda ishlaydi. Ushbu turdagi PLC ma’lumotlar uzatishning yuqori tezligini ta’minlaganligi va qo‘shimcha kabellarni talab qilmasligi sababli, bu aloqa multimedia iste’molchi ilovalari uchun eng samarali hisoblanadi. PLC-da, boshqa har qanday aloqa texnologiyasida bo‘lgani kabi, uzatilgan ma’lumotlar modulsiya qilinadi va qabul qiluvchiga yuboriladi, u yerda demodulyasiya qilinadi. PLC texnologiyasining asosi signalning chastota bo‘linmasidan foydalanish bo‘lib, bunda yuqori tezlikdagi ma’lumotlar oqimi bir nechta nisbatan past tezlikli oqimlarga bo‘linadi, ularning har biri alohida pastki tashuvchi chastotada uzatiladi va keyin bitta signalga birlashtiriladi. . PLC-aloqasida ko‘plab modulyasiya sxemalari qo‘llaniladi. Ulardan eng mashhurlari OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing ─ Ortogonal chastotali bo‘linish ko‘paytmasi), BPSK (Binary Phase Shift Keying ─ ikkilik fazali siljish), FSK (Frequency Shift Keying ─ chastotani