Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 1-rasm. TJABT DP tarkibiy qismlarining o‘zaro axborot aloqalari DPning boshqarishning quyi darajalari bilan o‘zaro ta’siri ma’lumotlarni uzatish protokoli bilan belgilanadi, unda manzillash, o‘z navbatida, ma’lumotlar manbai - kontrollerning manzil maydoniga bog‘liq. Hozirgi vaqtda BHT (Birlashgan hisoblash tizimi) texnologiyasining tobora keng tarqalishi ma’lumotlarning obyektli-iyerarxik tuzilmalaridan foydalanishning maqbulligi to‘g‘risida yuqorida qilingan xulosa foydasiga yana bir dalilni beradi - ma’lumotlar manbai va qabul qiluvchisida bir xil tuzilmalarni yaratish, ya’ni ma’lumotlarni uzatish protokoli serverining nomlar fazosining iyerarxik tuzilmasini TJABT DP MBda takrorlash hisobiga ma’lumotlar oqimlarini o‘zgartirish va ma’lumotlarni uzatishning mantiqiy shaffofligini minimallashtirish mumkin. Mavjud so‘rovlar tillarining kamchiligi shakllantirilayotgan tanlanmaning statikligidir (ma’lumotlarni yangilash uchun tasavvurni shakllantiruvchi butun so‘rovni qayta bajarish talab etiladi). TJABT DP MBda saqlanayotgan tezkor ma’lumotlarga samarali kirish uchun OYMBda "Uchinchi avlod ma’lumotlar bazasi tizimlari manifesti" - "yangilanadigan tasavvurlarning mavjudligi" takliflaridan birini hisobga olish va amalga oshirish kerak. Qurilish, transport, yig‘ish ishlab chiqarishi va boshqalarning diskret texnologik jarayonlaridan farqli o‘laroq, ularni boshqarish ma’lum bir harakatlar algoritmiga keltiriladi, uzluksiz texnik xizmat ko‘rsatish uchun boshqaruvning dolzarb vazifasi belgilangan texnologik rejimni saqlashdir. Shuning uchun TJABT DPni yaratishda ishlab chiqarish, texnologik jarayonning axborot modelini yaratish va uning dolzarbligini saqlash (yangilash) vazifasi qo‘yiladi. TJABT DP ichki tuzilmasini loyihalash masalasi ushbu ishda obyektli-iyerarxik tuzilmani loyihalash masalasi sifatida qaraladi. Shuning uchun tasniflash uchun abstraksiyalarni ajratish, predmet sohasi obyektlarini iyerarxik tartibga solish, ushbu obyektlarning dinamik xatti-harakati va o‘zaro ta’sirining umumiy xususiyatlari va ssenariylarini ajratish va umumlashtirish muammosi paydo bo‘ladi. TJABT DP da uzluksiz texnologik jarayonning axborot modelini (Til) yaratish uchun dasturiy ta’minotni (DT) loyihalashning zamonaviy texnologiyalarini moslashtirish masalasi yuzaga keladi. TJ dekompozitsiyasi va modellashtirish tamoyillarini aniqlashda ikki xil yondashuv bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda, "texnologik boshqaruv obyekti (TBO)" - ya’ni "texnologik uskunalar va unda amalga oshirilayotgan texnologik jarayonni o‘z ichiga olgan boshqaruv obyekti" tushunchasi bilan rasmiylashtirishda, korxonaning TBO to‘plami holatlarining muvofiqlashtirilib tuzilgan rasmiy modellarini yaratish va shu orqali barcha ishlab chiqarish uchastkalarida texnologik jarayon holati haqidagi ma’lumotlarni saqlash imkoniyati paydo bo‘ladi. Ikkinchi holatda axborot modeliga va umuman ishlab chiqarish jarayonini boshqarish usullariga hamda korxona xizmatlarining har biriga qo‘yiladigan talablarni ajratib ko‘rsatish va rasmiylashtirish mumkin. Tanlangan yondashuvdan qat’i nazar, avtomatlashtirilgan tizimlarning ma’lumotlar bazalarida 21

Volume 2, Issue 2 22 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz saqlanadigan barcha ma’lumotlarni me’yoriy-ma’lumotnoma (MMA) va tezkor (telemetrik) axborot turlarga bo‘lish mumkin. MMA tizimning butun hayotiy sikli davomida past darajadagi o‘zgaruvchanlik bilan tavsiflanadi va texnologik jihozlarning konstruktiv va ekspluatatsion xususiyatlarini, tashkiliy-hududiy bo‘linishini va boshqalarni tavsiflaydi. Tezkor ma’lumotlar avtomatlashtirilgan sohaning joriy holatini tavsiflaydi, TJABT holatida - texnologik jarayonning holati, ularning o‘zgarish davriyligi sekundlar bilan o‘lchanadi. NMI qism to‘plamlari va tezkor ma’lumotlarni birlashtirish formallashtirilgan tavsif asosida texnologik jarayonning dinamik modelini yaratish imkonini beradi. (Uzaqov[4]) An’anaga ko‘ra, ma’lumotlar bazasi obyektlarini tanlashda predmet sohasini tahlil qilish natijalaridan foydalaniladi - TOUning "konteyner-element" tamoyili bo‘yicha iyerarxik tartibga solingan, ularni TJABT MB tuzilmasiga tashkil etish tamoyili sifatida esa ma’muriy-hududiy yoki ishlab chiqarish bo‘linishidan foydalanish (bu uzluksiz TJni rasmiylashtirishning aytib o‘tilgan tamoyillaridan birinchisini amalga oshirishdir). Biroq, iyerarxik tahlil va "yuqoridan pastga" yoki "pastdan yuqoriga" loyihalashtirish usullarini TJABT MBni umuman loyihalashtirishga tarqatish ma’lumotlarning yagona tuzilmasida avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishga faqat bitta nuqtayi nazarni aniq aks ettirish imkonini beradi. Ushbu yondashuv va mavjud uslubiy apparat to‘liq qo‘llaniladi, Turli toifadagi foydalanuvchilarning TJ axborot modeliga bo‘lgan subyektiv talablarini hisobga oluvchi ikkinchi turdagi rasmiylashtirishda TJ modelini amalga oshirishga urinishda MB loyihachisi oldida axborot tizimlarini dasturiy ishlab chiqishdagi kabi ma’lum muammolar paydo bo‘ladi. Ularning mohiyati shundaki, obyektga yo‘naltirilgan usullardan foydalanishda dekompozitsiya predmet sohasini tahlil qilish natijasida olingan mohiyat yoki xatti-harakatlarning abstraksiyalaridan foydalangan holda amalga oshiriladi. Ushbu turdagi dekompozitsiya samarali dasturiy kodga aylantiriladi, ammo u foydalanuvchilarning butun tizimga bo‘lgan xususiyatlari yoki talablarini tavsiflovchi talablar spetsifikatsiyalari tuzilishiga mos kelmaydi - strukturaviy nomuvofiqlik yuzaga keladi. Bu shunda namoyon bo‘ladiki, dasturiy kodda har bir talabning qo‘llab-quvvatlanishi loyihalashning bir nechta abstraksiyalari bo‘yicha "sochiladi" (scatter); obyektlarning har birida bir nechta turli xil talablarning qo‘llab-quvvatlanishi ularning tuzilishini "chalkashtiradi" (tangle), bu esa model va dasturiy kodning tushunarliligini pasayishiga olib keladi, sinflar va umuman modelni ishlab chiqish, kengaytirish va qayta ishlatish murakkabligini oshiradi. Foydalanuvchilarning turli guruhlari talablarini qo‘llab-quvvatlashdan tashqari, sinflar tuzilmasining murakkablashishiga o‘zaro ta’sir mexanizmlarini (xavfsizlik, xizmat ko‘rsatish sifati, ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash va shu kabilarga qo‘yiladigan talablar) qo‘llab-quvvatlash olib keladi. Bunday operatsiyalarni bajarish uchun ixtisoslashtirilgan funksionallikni joriy etish, ya’ni turli, ko‘pincha mantiqan bog‘liq bo‘lmagan sinflarning shartnomalarini bir xil kengaytirish talab etiladi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Ushbu muammolarni hal qilish uchun subyektga va jihatga yo‘naltirilgan loyihalash tamoyillari va usullaridan foydalanish taklif etilgan. (Xoshimov [5]) Loyiha modellarida talablarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri aks ettirishni qo‘llab-quvvatlash uchun an’anaviy obyektga yo‘naltirilgan loyiha yangi dekompozitsiyalarni qo‘shish orqali kengaytiriladi. S.Klark subyektga yo‘naltirilgan modelni "umumiy strukturani turli talablarga mos keluvchi, birbirini qoplashi mumkin bo‘lgan bir nechta modellarga ajratishni qo‘llab-quvvatlaydi," deb ataydi. Alohida modellarning keyingi birlashuvi modelning bir-birini qoplaydigan (yoki axborot jihatdan o‘zaro ta’sir ko‘rsatadigan) elementlarini va ularni birlashtirish usullarini belgilaydigan bog‘lanish munosabatlari bilan belgilanadi. O‘z navbatida, olingan xususiy (subyektli) modellarning har biri TJ axborot modeliga qo‘yiladigan talablarni to‘liq detallashtirishga erishilgunga qadar keyingi subyektli dekompozitsiyaga uchrashi mumkin. Faqat shundan keyingina olingan xususiy modellar an’anaviy obyektga yo‘naltirilgan dekompozitsiyaga duchor bo‘lishi mumkin. Loyihalashning subyektga yo‘naltirilgan kengayishini ko‘rsatadigan bunday yondashuv, texnologik jarayonlarning ixtisoslashtirilgan axborot modellarini yaratish imkonini beradi. Bu modellarning har biri iyerarxik tartibga solingan obyektlar to‘plamidan iborat bo‘lib, ular operativ ma’lumotlarni, ularning atributlarini, hosilaviy qiymatlarini, shuningdek ikki turdagi usullarni o‘z ichiga oladi: obyekt ichidagi ma’lumotlarni o‘zgartiruvchi va boshqa obyektlar, shu jumladan boshqa subyektlarda mavjud bo‘lgan obyektlar bilan axborot aloqalarini (o‘qish, yozish) ta’minlovchi usullar hisoblanadi. Bunday holda, TJABT DP MB ma’lumotlarni to‘liq markazlashtirilmagan holda saqlash bilan bir nechta mustaqil subyektlarning birlashmasidir. Shuningdek, TTning o‘zaro mustaqil subyektlarini ajratish va qo‘llab-quvvatlash, obyektlar tuzilishini soddalashtirish hisobiga, obyektlarning har birini chekli avtomat sifatida ko‘rib chiqish imkoniyatini yanada muvaffaqiyatli qo‘llash imkonini beradi va, demak, ularning to‘plamini ma’lum bir mantiqiy tasavvurni hosil qiladi - qo‘yilgan cheklovlarni hisobga olgan holda berilgan predmet sohasida TT holatining funksiyasi sifatida. qo‘llaniladi. (Yakubov va boshq.[6]) O‘z navbatida, "kesishuvchi" talablarni amalga oshirish muammosi predmet sohasining mohiyatini mavhumlashtiruvchi sinflarning bir xil "shartnoma majburiyatlarini" bajarish yuklatilgan qandaydir qo‘shimcha dasturiy "qatlam"ni kiritish orqali samarali hal qilinishi mumkin. Buning uchun 1997-yilda G. Kikzales boshchiligidagi Xerox PARC dasturchilari guruhi tomonidan aspektga yo‘naltirilgan dasturlash (APD) konsepsiyasi taklif etildi. Ular tomonidan jihat tushunchasi aniq kiritilgan bo‘lib, u tizimning protsedura ko‘rinishida aniq amalga oshirilishi mumkin bo‘lmagan xususiyatidir. "Aspektlar tizimning funksional dekompozitsiyasi elementlari bo‘lishga moyil emas, balki komponentlarning samaradorligi yoki semantikasiga tizimli ta’sir ko‘rsatadigan xususiyatlardir." Bu jihatlar "tizimning funksional dekompozitsiyasi birliklari bo‘lish tendensiyasiga ega" komponentlarga qarama-qarshidir. ADPning maqsadi "dasturchiga 23

Volume 2, Issue 2 24 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz komponentlar va jihatlarni bir-biridan aniq ajratishda yordam berish, ularni mavhumlashtirish va butun tizimni olish uchun birlashtirish imkonini beradigan mexanizmlarni ta’minlashdir." (Yakubov va boshq.[7]) Takliflar Biz tomonlarni modellashtirish usullarini ko‘rib chiqdik, ular asosan UML kengaytmalari bo‘lib, funksional operatsiyalarni amalga oshirishda, ma’lumotlarni uzatishni sinxronlashtirishning turli rejimlarida (2-rasmga qarang), ma’lumotlar manbalari - quyi tizimlar bilan o‘zaro ta’sir qilishda tomonlarni qo‘llashni tavsiflovchi bir qator modellarni taklif qildik. Ishlab chiqarish va texnologik jarayonning subyektga bog‘liq bo‘lmagan modellarini yaratish doirasida ham, axborot oqimlarini aspektga yo‘naltirilgan boshqarish uchun ham amalga oshiriladigan boshqariladigan guruhlar - obyektlar to‘plamlarini joriy etish, shuningdek, guruhning qo‘shimcha semantik yuklamasini joriy etishda, TJABT DP OYMBga so‘rovlarning deklarativ tilini amalga oshirish uchun zarur shart hisoblanadi. 2-rasm. O‘zgarishlarni uzatishda obyektlarni bloklashni boshqarish uchun aspekt sinfini kiritish. Neft va gaz sanoatida ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlari tufayli (uzluksiz, keskin nostatsionar texnologik jarayon bilan ajralib turadigan yuqori xavfli korxonalar) butun tarmoqning ishonchli ishlashiga yuqori talablar qo‘yiladi. Bu ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan barcha axborot aloqalarini takrorlash zarurligini anglatadi: asosiy aloqa kanali (AK) ishdan chiqqanda, tezkor ma’lumotlar ajratilgan zaxira AK yoki boshqa yo‘nalish bo‘yicha (boshqa ma’lumotlar to‘plamlarini uzatish uchun ishlatiladigan) uzatilishi kerak, ammo barcha xabarlarni yetkazib berishning

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 ehtimoliy-vaqt xususiyatlarini saqlab qolish kerak. Barcha AKlarni yotqizish va to‘liq takrorlash uchun sezilarli xarajatlar va shu bilan birga, o‘tkazuvchanlik qobiliyatini oshirishning sezilarli darajada past narxi tarmoq tuzilishini va aloqa kanallarining o‘tkazuvchanlik qobiliyati parametrlarini sintez qilish va optimallashtirish vazifasini qo‘yishga olib keladi. Dastlab tugunlar joylashgan ko‘plab joylar (va, demak, ular orasidagi masofalar matritsasi) berilgan; bog‘liqlik matritsasi, shuningdek, ular asosida MMUT (Mintaqaviy ma’lumotlar uzatish tarmog‘i) yaratiladigan aloqa kanallarining xususiyatlari: СЭ � �сЭ� � - aloqa kanallarining (AK) samarali o‘tkazuvchanlik qobiliyatlari to‘plami; � � �𝑏𝑏� � - samarali o‘tkazuvchanlik qobiliyatiga ega bo‘lgan AK uchun apparat-dasturiy vositalarga bo‘lgan nisbiy xarajatlar to‘plami сЭ� , m=1, …, M, bu yerda, M - MMUTni qurishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan AK turlari soni. Quyida keltirilgan usullardan foydalanib, har ikki tugun orasidagi axborot oqimlarining intensivligini va xabarlar uzunligi μ ning taqsimlanishini baholash mumkin. U holda MMUT strukturasini qurish masalasi quyidagicha qo‘yiladi. Quyidagi shartlarni qanoatlantiruvchi � � ��� �, � � ��� �, � � 1, … , 𝑁𝑁, � � 1, … , 𝑁𝑁, � � � ni topish talab etiladi: 1, agar MMUT tuzilmasida a i va a j o‘rtasida kanal mavjud bo‘lsa xy 0, aks holda 1, agar pk oqim a i va a j orasidagi kanal orqali uzatilayotgan bo‘lsa yijpk 0, aks holda U holda samaradorlik mezonini quyidagicha yozish mumkin: F x , y R x max ij (i ) ( j ) ij (1) bu yerda Rij Cij Cij cЭij bij lij 1 ( pk yijpk ) T ( p) (k ) T (2) (3) (3) ifoda - aloqa kanalining qobiliyati, u orqali uzatiladigan xabarlar oqimining parametrlari va MMUTning topologik tuzilishini va unda qabul qilingan kommutatsiya rejimini hisobga olgan holda o‘rtacha yetkazib berish vaqtiga bo‘lgan talab o‘rtasidagi muvofiqlikni o‘rnatadi. (1) - (3) ifodada ishonchlilikka qo‘yilgan talablar aks ettirilmagan, ular boshlang‘ich strukturani generatsiyalash va MMUTni optimallashtirish algoritmlarida hisobga olingan. 25

Volume 2, Issue 2 26 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Masalaning umumiy yechimini ikki qismga bo‘lish mumkin: 1. ���� �, � � 1, … , 𝑁𝑁, � � 1, … , 𝑁𝑁, � � � xabarlar oqimining intensivligini аi va аj, ugunlar orasidagi yo‘nalishlarda, ma’lumotlarning MMUTga kelib tushish xarakteri va ularni uzatish algoritmlarini hisobga olgan holda bashoratlash. 2. Boshlang‘ich MMUT strukturasini generatsiyalash va uni keyinchalik optimallashtirish bosqichlaridan iborat MMUT topologik strukturasini sintezlashni amalga oshirish. Tezkor texnologik axborot almashinuvining ikki tuguni - mijoz va server, qabul qiluvchi va tezkor texnologik axborot manbai o‘rtasidagi axborot oqimlari xarakterini baholash amalga oshirilgan va uning intensivligini baholash mexanizmi taklif etilgan bo‘lib, u foydalanilayotgan axborot almashinuvi algoritmiga bevosita bog‘liq. Bunday algoritmlarning uchtasi ajratiladi: qiymatlarni davriy so‘rash, o‘zgarishlarni davriy so‘rash, o‘zgarishlarni spontan uzatish. Uzatilgan axborot hajmi faqat birinchi holatda qat’iy belgilangan, qolganlarida esa faqat so‘rov davrida umumiy ma’lumotlar hajmining ma’lum bir ulushi kelib tushish ehtimoli haqida gapirish mumkin. Server ma’lumotlar bazasidagi signallarning umumiy sonidan kutilayotgan o‘zgarishlar foizi turlicha bo‘lib, texnologik jarayonning kechish rejimiga (shtat, avariya) va signal turiga (telesignalizatsiya, teleo‘lchash) bog‘liq. 0.45 0.4 0.35 0.3 0.25 0.2 0.15 0.1 0.05 0 0 10 20 TO', norma 30 40 TS, norma 50 60 TO', avariya 70 80 90 100 TS, avariya 3-rasm. Signallarning o‘zgarish ehtimolligi taqsimoti (% larda). Ushbu ulushni baholash uchun Puasson taqsimotidan foydalanamiz. Ehtimolliklarning taqsimlanish grafigi (3-rasmga qarang) so‘rov davrida o‘zgarishi sodir bo‘ladigan ma’lum turdagi signallarning umumiy sonining foizi abssissa o‘qiga qo‘yilgan) o‘zgarishlarning haqiqiy ehtimolligini ekspert baholash bilan mos keladigan 𝝓𝝓 parametrining qiymatlarini topish mumkin. U holda, kanal darajasidagi tasdiqlovchi ma’lumotlar hajmini e’tiborsiz qoldirgan holda, so‘rov o‘tkazish davrida MMUTga kelib tushadigan ma’lumotlarning umumiy hajmi quyidagicha bo‘ladi:

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 T Q pk I Si zi S2 (4) Q NS 2 S 2 1 D (5) i 1 ( QSi - mijozning amaliy so‘rovi hajmi - o‘zgarishlarni davriy so‘rov qilishda e’tiborga olinmaydigan darajada kichik va o‘zgarishlarni o‘z-o‘zidan uzatishda mavjud emas.). U holda QST QS 2 ( N S 2 ) H va S QST Tp (TDS TDC ) (6) Bu yerda D - freymga joylashtirish mumkin bo‘lgan amaliy ma’lumotlarning maksimal hajmi, Н - freym sarlavhasi o‘lchami, Тр - o‘zgarishlar so‘rovining normativ davri, ТDS, ТDC - server va mijoz tomonidan so‘rovlarni qayta ishlash va javoblarni shakllantirish uchun sarflanadigan vaqt. Hisoblash tarmoqlari nazariyasining prinsipial qoidalariga va radial-tugunli tuzilmalarni generatsiyalashning ma’lum algoritmlariga asoslanib, neft va gaz sanoatida dispetcherlik boshqaruvining taqsimlangan tizimlarida axborot oqimlarining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda MMUTning boshlang‘ich tuzilmasini generatsiyalash algoritmi taklif etilgan. Olingan MMUT strukturasini optimallashtirish uchun evristik algoritm taklif etilgan bo‘lib, unda to‘plamning N nuqtalari uchun (yagona ajratilgan markaziy kommutator bilan) N-2 iteratsiya davomida berilgan markaziy tugun va ikkita "qo‘shni" mahalliy tugunlar o‘rtasidagi aloqa kanallari ketma-ket ko‘rib chiqiladi. Ishonchlilikka qo‘yilgan talablarni hisobga olgan holda, har qanday o‘zaro ta’sirlashuvchi MMUT tugunlari va oldingi iteratsiya natijalari o‘rtasidagi tranzit uchastkalarning maksimal soni bo‘yicha cheklovlarni hisobga olgan holda, algoritmning har bir qadami uchun xususiy optimal yechim topiladi. Avtomatlashtirilgan korxonalarning ko‘rib chiqilayotgan turi boshqaruvning to‘rtta ajratilgan darajasi bilan tavsiflanadi: texnologik obyekt, texnologik zona, hududiy boshqaruv va umuman korxona; oxirgi ikkita daraja dispetcherlik boshqaruviga tegishlidir. Shu bilan birga, TJABT DP tarkibida markazlashtirilgan ma’lumotlar omborini yaratish sanoatning dolzarb talabi bo‘lib, xususan, "tezkor, balans va arxiv ma’lumotlari, me’yoriy ma’lumotnoma ma’lumotlarini o‘z ichiga olgan yagona ma’lumotlar bazasini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish kerakligi" ta’kidlangan. Ishlab chiqilgan metodika model darajalarining o‘zaro bog‘liqligini matritsa ko‘rinishiga keltirish orqali mustaqil subyektga yo‘naltirilgan kichik modellarni obyekt-iyerarxik MBning yagona tuzilmasida birlashtirish imkonini beradi. Shuningdek, axborot aloqalarini tavsiflovchi guruhlarga obyektga yo‘naltirilgan yondashuv (merosxo‘rlik, polimorfizm) usullarini qo‘llash orqali MB obyektlari va kontrollerning nomlar fazosidagi signallarni individual bog‘lashni talab qiluvchi 27

Volume 2, Issue 2 28 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz telemexanika tizimining kontrollerlari bilan TJABT DP axborot almashinuvini sozlash masalasini yechish avtomatlashtirilgan. Xulosa Neft tashish korxonalari dispetcherlik punktlarining ishlab chiqilgan ma’lumotlar bazalari axborot oqimlarini boshqarish va ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash uchun moslashtirilgan va aspektga yo‘naltirilgan dasturlash usullari qo‘llanilgan, bu esa TJABT DPning axborot va dasturiy ta’minotini tashkil etish samaradorligini oshirish imkonini bergan. TJABT DP MB tuzilmasini kombinator sintezlash vazifasini bajarish uchun nafaqat MB mohiyatlarining loyihaviy variantlari, balki ma’lumotlar ustida amallar bajarishning loyihaviy variantlari ham ishlab chiqildi; ularni kombinatsiyalash qoidalari ham kiritildi. Mintaqaviy ma’lumotlar uzatish tarmog‘ining (MMUT) boshlang‘ich tuzilmasini optimallashtirishning original evristik algoritmi taklif etilgan bo‘lib, u TJABT DPning belgilangan ishonchli ishlashini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan aloqa kanallarini majburiy zaxiralash talablarini hisobga oladi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Adabiyotlar 1. Xoshimov b., yakubov m. Operational control of the vacuum column of the unit of oil primary distillation //потомки аль-фаргани. – 2023. – т. 1. – №. 1. – с. 27-34. 2. Якубов м. Анализ современных методов определение показателей качества нефтепродуктов //потомки аль-фаргани. – 2023. – т. 1. – №. 2. – с. 27-32. 3. Узаков б. М., хошимов б. М. Исследование методов идентификации моделей виртуальных анализаторов показателей качества ректификационной колонны //al-farg‘oniy avlodlari. – 2024. – т. 1. – №. 1. – с. 80-84. 4. Uzoqov b. Neftni qayta ishlash korxonalari faoliyati boshqaruv tizimini takomillashtirish: neftni qayta ishlash korxonalari faoliyati boshqaruv tizimini takomillashtirish //потомки альфаргани. – 2024. – №. 2. – с. 132-139. 5. Muminjonovich x. B. Intellektual boshqarish tizimlari yordamida neftni rektifikatsiya jarayonini boshqarish //al-farg‘oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – с. 162-168. 6. Sultaniyazovich y. M., muhammadiyevich u. B., muminjonovich x. B. Farg ‘ona neftni qayta ishlash zavodi uchun avtomatlashtirilgan tizimini matematik modeli va algoritmlash jadvalini rejalashtirish vazifalari //al-farg‘oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – с. 101-108. 7. Якубов м. С., хошимов б. М., узаков б. М. Совершенствование управления процессом ректификации нефти //al-farg‘oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – с. 220-228. 29

Volume 2, Issue 2 June 2025 30 Mualliflar Zarmasov Elbek Elov Jamshid Masofaviy ta’lim markazi, “Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari” universiteti, Toshkent 100084, O‘zbekiston; zarmasov.elbek@mail.ru, jamshid.elov@tuit.uz Maxmanov Botir Chet ellik xodimlarini hisobini yuritish loyihalash bo‘limi, “Yagona milliy mehnat tizimi idoralararo dasturiy-apparat kompleksini boshqarish direksiyasi” davlat muassasasi , Toshkent 100084, O‘zbekton, mr.mahmanov@mail.ru Mas’ul: jamshid.elov@tuit.uz Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz MASOFAVIY TA’LIM AXBOROT TIZIMINING TALABA PERSONAL KABINETINING FUNKSIONAL IMKONIYATLARI A nnotatsiya: Masofaviy ta’lim axborot tizimida talabaning shaxsiy (personal) kabineti orqali ta’lim olish jarayonining qulayliklari va samaradorligi yoritilgan. Asosiy e’tibor talaba kabinetining funksional imkoniyatlari - o‘quv rejalari, fanlar ro‘yxati, topshiriqlarni olish va topshirish, baholarni ko‘rish, o‘qituvchi bilan muloqot qilish, ishtirokni kuzatish va o‘z faoliyatini tahlil qilish kabi modullarga qaratilgan. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari asosida yaratilgan axborot tizimlarining foydalanuvchiga yo‘naltirilgan interfeysi, interaktivlik darajasi va texnik moslashuvchanlik xususiyatlari o‘rganildi. Kalit so‘zlar: Masofaviy ta’lim, talaba personal kabineti, axborot tizimi, funksional imkoniyatlar, interaktiv ta’lim, raqamli texnologiyalar, test va nazoratlar, fan kontenti, ta’limni boshqarish, Canvas, Moodle, Edmodo tajribalari, o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari, baholash tizimi, elektron o‘quv resurslar.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Kirish Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bugungi kunda ta’lim sohasida masofaviy o‘qitish tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Jumladan, talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi muloqot, bilim olish jarayoni va baholash tizimi elektron platformalar orqali amalga oshirilmoqda. Masofaviy ta’lim axborot tizimining asosiy komponentlaridan biri - bu talaba shaxsiy kabineti bo‘lib, u orqali talaba o‘z ta’lim faoliyatini mustaqil ravishda boshqaradi [1]. Talaba kabineti orqali foydalanuvchi o‘quv rejalari, fan materiallari, testlar, nazoratlar, amaliy topshiriqlar, video darslar va baholar bilan real vaqt rejimida ishlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu maqolada mazkur tizimning imkoniyatlari tahlil qilinadi va xalqaro tajribalar bilan solishtiriladi. Adabiyotlar tahlili Masofaviy ta’lim axborot tizimlari (MTAT) bugungi kunda ta’lim sohasida katta o‘zgarishlar va yangi imkoniyatlar yaratmoqda. An’anaviy ta’lim shakllaridan farqli o‘laroq, masofaviy ta’lim axborot tizimlari o‘quv jarayonini raqamli muhitda tashkil etish va boshqarishni ta’minlaydi. Bunday axborot tizimlari o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida interaktiv aloqalarni o‘rnatish, o‘quv resurslarini samarali taqsimlash va ta’lim jarayonini individuallashtirish imkonini beradi. MTAT o‘quv jarayonini optimallashtirish, resurslardan samarali foydalanish va ta’limning sifatini oshirish uchun keng ko‘lamli funksional imkoniyatlarni taqdim etadi. Ushbu axborot tizimlari orqali ta’lim muassasalari ma’lumotlarni boshqarish, monitoring qilish, va talabalar faoliyatini kuzatish kabi funksiyalarni amalga oshirishi mumkin. Shuningdek, MTAT o‘qituvchilarga o‘z darslarini samarali rejalashtirish va o‘quv dasturlarini ishlab chiqishda yordam beradi, talabalar esa o‘z o‘quv jarayonlarini mustaqil boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladilar [2]. Masofaviy ta’lim zamonaviy axborot texnologiyalari va internet tarmog‘i orqali amalga oshiriladigan ta’lim shakli bo‘lib, bugungi kunda ta’lim olishning qulay va samarali usuli sifatida keng qo‘llanilmoqda. Masofaviy ta’lim axborot tizimi, ayniqsa, talabalarning o‘zlashtirishi va o‘quv jarayonini boshqarish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu tizimlar orqali talabalar darslar, topshiriqlar, baholar, va o‘quv kontenti kabi ta’lim jarayonining barcha bosqichlarini nazorat qilishlari va osonlik bilan online tarzda kuzatib borishlari mumkin. Masofaviy o‘qitish tizimida talabaning asosiy vazifasi tizimga kiritilgan o‘quv grafigi bo‘yicha mustaqil ravishda ta’lim olish, tizimdagi fanning o‘quv materiallaridan foydalanish, fanlarning topshiriqlarini bajarish va natijasini tizimga yuklash, ma’lum mavzular bo‘yicha testlarni topshirish orqali bilimlarini sinovdan o‘tkazish hamda belgilangan grafik asosida nazorat turlarini topshirishdan iborat [3]. Uchta xalqaro tajriba doirasida masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal 31

Volume 2, Issue 2 32 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz kabinetining funksional imkoniyatlarini quyidagicha tasvirlash mumkin: Xalqaro tajribalarda masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal kabinetining funksional imkoniyatlari, ko‘plab mamlakatlarda muvaffaqiyatli joriy etilgan va har bir mamlakatning o‘ziga xos tajribasi mavjud, bunga misol qilib quyudagi davlatlarni olsak bo‘ladi. 1. Canvas AQShda keng tarqalgan masofaviy ta’lim platformasi bo‘lib, u talabalarga o‘z shaxsiy kabineti orqali ko‘plab funksional imkoniyatlarni taqdim etadi. Talabalar dars materiallariga kirish, topshiriqlarni yuklash, imtihonlar topshirish, o‘qituvchilar bilan aloqa qilish imkoniyatiga ega. Shuningdek, talabalarga baholarni kuzatish va baholar bo‘yicha statistikani tahlil qilish imkoniyatini beradi. Canvas platformasi mobil ilovalar orqali ham foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu talabalarga istalgan joydan o‘qishni davom ettirish imkonini yaratadi. 2. Moodle - Yevropa Ittifoqi davlatlarida keng qo‘llaniladigan ochiq manba kodli masofaviy ta’lim platformasi. Moodle tizimida talabalarga o‘z kurslariga kirish, o‘qituvchilar bilan muloqot qilish, guruh loyihalarida ishtirok etish va onlayn testlardan o‘tish imkoniyati yaratilgan. Moodle talaba kabineti talabalarga kurs materiallari, topshiriqlar va baholarni boshqarish imkoniyatini beradi. Shuningdek, Moodle modullari yordamida turli xil o‘quv jarayonlarini individual ravishda moslashtirish imkoniyati mavjud. 3. Edmodo Avstraliyada va boshqa ko‘plab mamlakatlarda ishlatiladigan masofaviy ta’lim platformasi. Edmodo platformasi talabalarga o‘quv dasturlarini kuzatish, topshiriqlarni bajarish va baholarni ko‘rish imkonini beradi. Platforma, shuningdek, ijtimoiy tarmoq kabi ishlaydi, ya’ni talabalar va o‘qituvchilar o‘zaro hamkorlik qilishi, xabarlar almashishi va guruh muhokamalarida ishtirok etishi mumkin. Edmodo, ayniqsa, maktab darajasidagi ta’limda keng qo‘llanilib, o‘qituvchilar va ota-onalar uchun ham maxsus interfeyslar mavjud.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 33 1-rasm. Xalqaro tajribalarda masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal kabinetining funksional imkoniyatlari. Yuqoridagi xalqaro tajriba asosida olingan axborot tizimlaridan xulosa qilib, endi o‘zimiz tadqim etgan milliy masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal kabinetining funksional jarayonlari asosida 3-rasmdagi funksional imkoniyatlari ishlab chiqildi. Talaba personal kabineti funksionallari jarayonlari asosan 12 qismdan iborat (2-rasm). Ular quyidagilarni tashkil etadi: - Bosh sahifa - O‘quv reja - Fanlar - Dars jadvali - Elektron kutubxona - Yangiliklar va e’lonlar - Nazoratlar - Reyting daftari - O‘zlashtirgich ko‘rsatkichi - Qayta o‘qish - Talaba ma’lumotlari - Xabarlar

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 34 2-rasm. Talaba personal kabineti funksionallari. Talabalar kabinetining bosh sahifasi talabaga bajariladigan masalalar muddatlari va o‘zlashtirayotgan fanlar o‘quv materillaridan foydalanganlik ulushi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni taqdim etish uchun xizmat qiladi [3]. Ushbu sahifada quyidagi ma’lumotlar olishi va vazifalarni bajarishi mumkin: 1) Topshiriqlar muddatlari – asosiy taqdim etilgan kalendar orqali unda belgilangan sanalar bo‘yicha topshirilishi va bajarilishi kerak bo‘lgan vazifalarning muddatlarini kuzatish; 2) Fan modullaridan foydalanish holati – belgilangan o‘quv yili va semestrdagi fanlarning modullarini o‘zlashtirish va ulardan foydalanish holatini monitoring qilish; 3) O‘quv modullariga o‘tish – keltirilgan fanlar ustiga bosish orqali fan modullari strukturasiga o‘tish va materiallardan foydalanishni amalga oshirish bajariladi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 35 3-rasm. Talaba personal kabineti funksional imkoniyatlari 4-rasm. Talaba sahifasining umumiy dizayni. Har bir fanlar ikki qismga bo‘linadi Nazariy bilim va Amaliy topshiriq, Nazariy bilimda talaba fan bo‘yicha yuklangan ma’lumotlarni ko‘rishi mumkun, amaliy topshiriq qismida fan o‘qituvchisi tamonidan berilgan topshiriqni talaba bajarib tizmga yuklashi kerak va yuklangan topshiriq o‘qituvchiga ko‘rinadi va o‘qituvchi topshiriqni baholaydi [4].

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 36 5-ram. Talaba sahifasida fanlarning nazariy ma’lumotlar oynasi. 5-rasmdagi sahifada fan mavzusi uchta qismga bo‘linadi: nazariy test video Talabalar nazariy va video darslarni ko‘rib o‘zlashtirganidan so‘ng test materiallarni bajarishlari mumkin va olgan natijalarini online kuzatib borishlari mumkin [5]. 6-ram. Talaba sahifasida fanlarning video dars oynasi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 6-ram. Talaba sahifasida fanlarning video dars oynasi. 37 7-ram. Talaba sahifasida fanlarning test topshirish oynasi. 7-rasmdagi sahifada talaba ushbu mavzu bo‘yicha test topshiradi va unga ikki marotaba testni qayta bajarish imkoni beriladi, test topshirishda oxirgi urinishdagi natijasi baholashda hisobga olinadi, test natijasi 7-rasmda ko‘rsatilgandek talabaga taqdim etiladi [6]. Masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal kabineti orqali talabalar dars materiallari, video, nazariy, amaliy, test, taqdimot materiallari va boshqa resurslarga 24 soat davomida online tizimga kirish imkoniga ega bo‘ladi [7]. Bu esa ular uchun o‘qish jarayonini o‘z vaqtlarida rejalashtirish imkonini yaratadi. Masofaviy ta’lim axborot tizimining talaba personal kabineti orqali chatlar, forumlar, videokonferensiyalar va elektron pochta orqali muloqot qilish imkoniyatlari mavjud. Bu interaktivlikni oshiradi, talabalar va o‘qituvchilar orasida doimiy aloqani ta’minlaydi [8]. Xulosa Talaba personal kabineti masofaviy ta’lim tizimining asosiy komponentlaridan biri bo‘lib, u talabalarga o‘quv jarayonini samarali boshqarish va ma’lumotlarga tezkor kirish imkonini beradi. Bu kabinet orqali talabalar o‘z dars jadvalini ko‘rish, test va topshiriqlarni bajarish, baholarni kuzatish, o‘qituvchilar bilan muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Shuningdek, talaba kabineti o‘quv materiallari va resurslardan foydalanish, test topshiriqlarini yechish va ta’lim jarayonidagi barcha yangiliklardan xabardor bo‘lish imkonini ham beradi. Personal kabinetning funksionalligi ta’lim sifatini oshiradi, talabalarning bilim olish jarayonini

Volume 2, Issue 2 38 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz qulaylashtiradi va ularning o‘qish vaqti hamda joyini moslashuvchan tarzda boshqarishlariga imkon yaratadi. Bundan tashqari, axborot almashishning tezkorligi va shaffofligi orqali o‘quv jarayoni yanada interaktiv va samarali bo‘ladi. Shu sababli, masofaviy ta’lim tizimining talaba personal kabineti talabalar uchun keng imkoniyatlar yaratib, ularning o‘quv jarayonidagi faoliyatini mustahkamlaydi va individual ta’lim olish jarayonini ta’minlaydi.

Management and Future Technologies Muallif Mannobboyev Shuxratbek “Elektr muhandisligi” kafedrasi, Andijon davlat texnika institute, shuxratbekmannobboyev@gmail.com journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 RAQAMLI TA’LIM SARI QADAM: AIASSISTENTLARNING O‘QUV JARAYONIGA INTEGRATSIYASI A nnotatsiya: Zamonaviy muhandislik ta’limida sun’iy intellekt texnologiyalari, xususan, AI-assistentlar o‘quv jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda. Ushbu maqolada “Elektr tarmoqlari” fanini o‘qitishda sun’iy intellekt asosidagi vositalardan foydalanish imkoniyatlari, ularning talabalarning bilim darajasiga ta’siri, shuningdek, an’anaviy ta’lim bilan solishtirmali tahlili keltiriladi. Maqolada ikki xil guruh: biri an’anaviy metodlar bilan, ikkinchisi esa AI-assistent yordamida o‘qitilgan talabalar ustida o‘tkazilgan eksperiment tahlil qilinadi. AI-assistentlar o‘quv jarayonida qanday muammolarni hal etayotgani, talabalar bilan interaktiv ishlashdagi afzalliklari, ularning savollariga tezkor javob bera olishi, murakkab masalalarni bosqichma-bosqich tushuntirish imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI-assistent yordamida o‘tilgan mashg‘ulotlar talabalar bilim darajasining yuqorilashiga, amaliy topshiriqlarni bajarishda mustaqillik va aniqlikning ortishiga xizmat qilgan. Shu bilan birga, texnologiyalarga to‘liq tayanuvchanlikning cheklovlari, inson omili va muhandislik tafakkurining mustahkamlanishi uchun pedagogik yondashuvning zarurligi ham muhokama qilinadi. Maqolada keltirilgan tajriba, tahlil va xulosalar asosida AI-assistentlardan samarali foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, AI-assistent, muhandislik ta’limi, elektr tarmoqlari, raqamli ta’lim, o‘qitish samaradorligi, raqamlashtirish. Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). 39

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish 40 Raqamlashtirish va sun’iy intellekt sohasida so‘nggi yillarda ro‘y berayotgan keskin rivojlanish taʼlim tizimini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, muhandislik sohalaridagi fanlarni, jumladan “Elektr tarmoqlari” kabi murakkab nazariy va amaliy yondashuvlarni talab qiladigan fanlarni o‘qitishda yangi metodologiyalar joriy qilinmoqda. Bu fan, odatda, elektr energiyasining uzatilishi, taqsimlanishi, elektr qurilmalarining o‘zaro taʼsiri kabi murakkab mavzularni qamrab oladi. Shu bois, talabalardan nafaqat nazariy bilimlar, balki texnik tafakkur, matematik asoslar va analitik fikrlash talablari yuqori bo‘ladi [1]. Anʼanaviy taʼlimda ushbu fan odatda ma’ruza, laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar orqali yetkaziladi. Biroq talabalar sonining ortib borayotgani, o‘quv yuklamasining ko‘pligi va o‘qituvchi resurslarining cheklanganligi sababli individual yondashuv imkoniyati pasaymoqda. Shu vaziyatda sun’iy intellekt asosidagi tizimlar, xususan, AI-assistentlar taʼlim samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin. AI-assistentlar – bu sun’iy intellektga asoslangan raqamli yordamchilar bo‘lib, ular matnli va ovozli so‘rovlar orqali talabalarga javob berish, topshiriqlarni tushuntirish, murakkab muammolarni bosqichma-bosqich tahlil qilish, hatto individual mashg‘ulotlar tashkil etish imkoniyatiga ega. Ushbu maqola doirasida “Elektr tarmoqlari” fanini ikki guruhga – an’anaviy metodda o‘qitilgan va AIassistent yordamida o‘tilgan guruhlarga ajratib, ularning o‘zlashtirish darajasi, amaliy natijalari va umumiy ta’lim samaradorligi tahlil qilinadi [2]. Materiallar va uslublar Tadqiqot Andijon davlat texnika institutining “Elektr va energetika muhandisligi” fakulteti talabalari ishtirokida olib borildi. 60 nafar talaba ikkita teng guruhga bo‘lindi. Birinchi guruh “Elektr tarmoqlari” fanini an’anaviy uslubda – ma’ruzalar, laboratoriya va seminar mashg‘ulotlari orqali o‘zlashtirdi. Ikkinchi guruh esa shu fan doirasidagi mashg‘ulotlarni sun’iy intellektga asoslangan AIassistent yordamida olib bordi. AI-assistent sifatida maxsus ishlab chiqilgan, tabiiy tilni qayta ishlovchi va texnik fanlarga moslashtirilgan tizim tanlandi. Darslar bir xil fan dasturi asosida olib borildi. Har ikki guruhga bir xil laboratoriya mashg‘ulotlari, testlar va amaliy topshiriqlar berildi. AI-assistentli guruhda talabalar istalgan paytda tizimga savol yo‘llab, real vaqtda javob oldilar, grafiklar, formulalar va algoritmlarni izohlash imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: 1. Kuzatuv metodi: mashg‘ulotlarda talabalar ishtiroki, faoliyati va savollar berish darajasi qayd etildi.