Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 4. Abdullaev, M., Rustamov, A., Islamov, H. (20XX). Adapting Syntactic Markup Schemes for the Uzbek Language: Challenges and Prospects. Proceedings of Uzbekistan State University. 5. Research in Automatic Syntactic Analysis of Turkic Languages: Collection of Materials (20XX). Moscow: Linguistics Publishing House. 6. Jurafsky, D., & Martin, J. H. (2009). Speech and Language Processing (2nd ed.). Prentice Hall. 601

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot DASTURLASH FANLARINI o‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODLARI Gulomkodirov Komiljon, Javliyeva Mastura “Amaliy matematika” kafedrasi, Termiz davlat universiteti, gulomkodirovk@gmail.com, masturajavliyeva8@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqola dasturlash fanlarini o‘qitishda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalaridan foydalanishning samaradorligini oshirish metodlarini ko‘rib chiqadi. Maqolada AI asosida yaratilgan o‘quv platformalari, shaxsiylashtirilgan o‘quv tajribasi, avtomatik baholash tizimlari va o‘quvchilarning bilim darajasini real vaqtda kuzatish imkoniyatlari muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI texnologiyalarini qo‘llash dasturlash fanlarini o‘qitish samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, dasturlash ta’limi, raqamli texnologiya, zamonaviy ta’lim. Kirish Dasturlash fanlari bugungi kunda har bir sohada muhim ahamiyatga ega bo‘lgan va zamonaviy jamiyatda yuqori talabga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biridir. Internetning tez rivojlanishi, texnologiyalar va kompyuterlarni keng qo‘llash dasturlashni o‘rganishning zarurligini yanada oshirdi. Shu bilan birga, dasturlash ta'limini samarali o‘tkazish, o‘quvchilarning ilg‘or natijalarga erishishini ta'minlash uchun yangi va innovatsion usullarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari bu sohada inqilobiy yangiliklar kiritishga imkon beradi. Dasturlash fanlarini o‘qitishda AI texnologiyalarining samarali qo‘llanilishi o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan ta'lim tizimini yaratish, o‘rganish jarayonini shaxsiylashtirish va avtomatlashtirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt yordamida talabalarga tezkor va aniq fikrmulohazalar taqdim etish, murakkab kodlarni tahlil qilish, o‘quvchilarning xatolarini aniqlash va ularni to‘g‘rilashda yordam berish mumkin. Shuningdek, gamifikatsiya, interaktiv o‘quv materiallari, virtual yordamchilar va avtomatik kod baholash tizimlari kabi sun’iy intellektning qo‘llanilishi o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi, ularning motivatsiyasini kuchaytiradi va o‘rganish jarayonini yanada samarali qiladi. Shu munosabat bilan, dasturlash fanlarini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish samaradorligini oshirish metodlarini aniqlash va ularni ta'lim tizimiga muvaffaqiyatli joriy etish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Sun’iy intellekt (AI) bugungi kunda zamonaviy davrda shu jumladan, ta’lim sohasida samaradorlik bilan rivojlanib bormoqda. Hozirgi kunga kelib ta’lim sohasida tadqiqotlar ko‘p olib borilayotgan bo‘lsada, umumiy sun’iy intellekt bo‘yicha tadqiqotlar bir necha asrlarga to‘g‘ri keladi. Misol uchun 1937-yilda Alan Tyuring ishlari orqali tadqiqotlar qayta tiklandi. Ta’limda sun’iy intellektdan ko‘proq foydalanish ta’lim tizimi va uning jarayonida katta o‘zgarishlarga olib keldi. Olib borilgan tadqiqotlar asosida Sekeroglu, Dimililer va Tuncal (2019) o‘qituvchilarga o‘z talabalari uchun shaxsiy ta’limni yaxshilashda sun’iy intellekt yordam berishi mumkinligini ta’kidladi. Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish ba’zi 602

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 jihatdan qimmatlidir, ammo biz uning rivojlanishini va bizning dunyomizdagi umumiy rolini nazorat qilishda o‘ta hushyor bo‘lishimiz kerak (Metyu Linch). Ta’lim uchun sun’iy intellektning haqiqiy kuchi shundaki, biz undan o‘qitish va o‘rganish o‘zaro ta’siri haqidagi katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda foydalanishimiz mumkin (Roza Lakin). 1950yillarning o‘rtalarida sun’iy intellektning paydo bo‘lishi bilan hozirgi vaqtgacha uning rivojlanishi ta’lim va o‘qitishda kerakli bo‘lgan intellektual tizimlarni ishlab chiqishga imkon berdi. Misol uchun, Burlingtondagi(Massachusets) yuqori texnologiya Nuance kompaniyasi professor-o‘qituvchilar va talabalar tomonidan ishlatilishi mumkin bo‘lgan nutqni aniqlash dasturini joriy qildi. Ilova harakatchanligi cheklangan yoki yozishda qiynalayotgan talabalar uchun foydali bo‘lib, daqiqada 160 ta so‘zni transkripsiyalashi mumkin. So‘zni aniqlash va imloni yaxshilash uchun mavjud xususiyatlardan biri bo‘lib, shuningdek, o‘qituvchilar uy vazifalarini yuborish kabi vazifalarni rejalashtirish va yig‘ish uchun dasturiy ta'minotdan foydalanishlari mumkin. 2013-yilda Londonda tashkil etilgan yana bir muvaffaqiyatli platforma - Century bo‘lib, uning muvaffaqiyati ortida o‘qituvchilar, texnologlar va ota-onalardan iborat turli jamoalar bor. Tizim talabalarning xulq-atvorini, jumladan, ularning diqqat darajasini, darsga qancha vaqt ketishini tahlil qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanadi. Bu platforma ma’lumotlar tahlilidan foydalanib, shaxsiylaahtirilgan o‘quv rejalarini yaratish va o‘qituvchilar uchun ish yukini kamaytirish uchun imkon beradi. Ushbu misollar sun’iy intellektning ta'lim sohasida jadal rivojlanayotganini ko‘rsatib beradi. Endi dasturlash fanlarini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish samaradorligini oshirish uchun bir necha metodlarni umumiy holda ko‘rib o‘tamiz. Bunda avvalo, shaxsiylashtirilgan ta’limga ahamiyat qaratish kerak. o‘quv tizimi o‘quvchilarning o‘rganish tezligi, qobiliyati va qiyinchilik darajalariga qarab avtomatik ravishda moslashtiriladi. Bu orqali har bir o‘quvchi uchun individual o‘qish rejasini ishlab chiqish mumkin, bu esa o‘rganish samaradorligini oshiradi. Dasturlashni o‘rgatishda sun’iy intellektdan foydalangan holda o‘quvchilarning yozgan kodlarini tekshirib, xatolarni aniqlash, tahlil qilish va o‘quvchilarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatishda yordam beradi. o‘quvchilar o‘rganish davomida ko‘pincha savollarga duch keladilar. Sun’iy intellekt asosida ishlovchi chatbotlar yoki misol uchun ChatGPT kabi virtual yordamchilar o‘quvchilarga dasturlash masalalarini tushuntirish, kod yozishda yordam beradi va o‘rganish jarayonini samarali qiladi. Dasturlash fanlarini o‘qitishda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalaridan foydalanishning eng samarali metodlaridan biri Adaptiv o‘qitish tizimlari hisoblanadi. Bu metod AI yordamida har bir talabaning individual ehtiyojlari, bilim darajasi va o‘qish uslubiga moslashtirilgan ta’limni taqdim etadi. Quyida ushbu metod haqida batafsil ma’lumot keltirilgan: Adaptiv o‘qitish tizimlari AI va ma’lumotlar tahlili asosida ishlaydigan platformalar bo‘lib, ular har bir talabaning bilim darajasini avtomatik ravishda baholab, shu asosida individual dasturlar va mashqlarni taklif qiladi. Bu tizimlar talabaning zaif tomonlarini aniqlab, ularni mustahkamlashga yordam beradi. Ushbu tizimning asosiy xususiyatlari: 1. Individual yondashuv: 603

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Har bir talaba o‘z bilim darajasi va o‘qish tezligiga mos ravishda materiallarni o‘rganadi. Tizim talabaning oldingi javoblarini tahlil qilib, keyingi mashqlarni shunga moslab beradi. 2. Real vaqtda baholash: Talabalar har bir topshiriq yoki testni bajargandan so‘ng, tizim ularning natijalarini darhol baholaydi va kerak bo‘lsa, qo‘shimcha tushuntirishlar yoki maslahatlar beradi. 3. Ma’lumotlar asosida qaror qabul qilish: AI algoritmlari talabalarning harakatlarini kuzatib, ularning tendentsiyalarini aniqlaydi va shu asosda o‘qitish strategiyasini sozlaydi. 4. rivojlanish Motivatsiya va o‘zini o‘zi boshqarish: Tizim talabaning muvaffaqiyatlarini kuzatib boradi va ularni rag‘batlantirish uchun mukofotlar yoki reytinglar taklif qiladi. Tizimning Dasturlash fanlarida qo‘llash usullari: - Kodlash mashqlarini moslashtirish: AI tizimlari talabaning kodlash bilimlarini baholab, murakkablik darajasini o‘zgartirib boradi. Masalan, boshlang‘ich talabalar uchun sodda algoritmlar, tajribali talabalar uchun esa murakkab loyihalar taklif qilinadi. - Xatolarni tahlil qilish: Tizim talabaning kodidagi xatolarni aniqlab, ularni tuzatish bo‘yicha aniq tavsiyalar beradi. Bu talabaga xatolaridan o‘rganish imkoniyatini beradi. - Interaktiv darsliklar va videolar: AI talabaning bilim darajasiga qarab, mos darsliklar, videolar yoki ma’ruzalarni tavsiya qiladi. - Loyihalar va vazifalar: Tizim talabaning bilim darajasiga qarab, individual loyihalar yoki vazifalar beradi. Masalan, boshlang‘ich talabalar uchun oddiy kalkulyator dasturi, tajribali talabalar uchun esa ma’lumotlar bazasi bilan ishlashni o‘z ichiga olgan loyiha. Har bir talaba o‘z darajasiga mos materiallarni o‘rganadi, bu esa vaqtni tejashga, tizim talabaning qaysi sohalarda zaif ekanligini aniqlab, ularni mustahkamlashga yordam beradi, individual yondashuv talabaning qiziqishini uyg‘otadi va ularni ko‘proq o‘rganishga undaydi. o‘qituvchilar talabalar natijalarini real vaqtda kuzatib, ularga individual yordam ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Misol uchun: Codecademy platformasi AI yordamida talabalar kodlashni o‘rganish jarayonida ularga individual mashqlar va loyihalar taklif qiladi. LeetCode dasturlash masalalarini yechishda AI talabaning bilim darajasiga qarab, murakkablik darajasini sozlaydi. Coursera va Udemy platformalarda AI talabaning oldingi kurslardagi natijalariga qarab, keyingi kurslarni tavsiya qiladi. Ammo bu tizimning qiyinchiliklari ham mavjud, ya’ni yuqori narxi adaptiv o‘qitish tizimlarini yaratish va qo‘llash uchun katta moliyaviy resurslar talab qilinadi. Bundan tashqari texnik jihatdan murakkab bo‘lib, tizimni sozlash va yangilash uchun mutaxassislar kerak bo‘ladi. Shaxsiy ma’lumotlarning himoyasi talabalar ma’lumotlarini to‘plash va saqlashda ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash kerak. Adaptiv o‘qitish tizimlari rivojlanishi bilan 604

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 dasturlash fanlarini o‘qitish yanada shaxsiylashtiriladi. AI yordamida talabalar nafaqat kodlashni, balki algoritmik tafakkur, loyihalarni boshqarish va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish kabi ko‘nikmalarni ham o‘rganishlari mumkin bo‘ladi. Adaptiv o‘qitish tizimlari dasturlash fanlarini o‘qitishda samarali va zamonaviy yondashuvdir, bu esa talabalar va o‘qituvchilar uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Xulosa Dasturlash fanlarini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish o‘quv jarayonini yanada samarali va interaktiv qilish imkonini beradi. AI yordamida o‘qitish shaxsiylashtirilgan, avtomatlashtirilgan va jamoaviy o‘rganish imkoniyatlarini yaratadi, bu esa talabalarga o‘z imkoniyatlariga mos ravishda o‘rganishga yordam beradi. Avtomatik kod tekshirish, virtual yordamchilar, gamifikatsiya va intellektual tahlil tizimlari o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi va o‘rganish jarayonini osonlashtiradi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt orqali talabalarga tezkor va aniq fikr-mulohazalar taqdim etish, kodni tahlil qilish va qiyinchiliklarni aniqlash orqali o‘qituvchilar o‘quv jarayonini samarali boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. o‘quvchilarning muvaffaqiyat darajalarini prognozlash, shaxsiy yordamchi tizimlarni yaratish va jamoaviy o‘rganishni rag‘batlantirish orqali o‘qitishning samaradorligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, sun’iy intellektning ta'lim sohasidagi o‘rni doimiy rivojlanib borayotgan bir jarayon bo‘lib, uning samarali qo‘llanilishi uchun o‘qituvchilar va talabalarning texnologiyalarga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish, ta'lim tizimining zamonaviy talablariga javob beradigan yangiliklarni joriy etish zarur. AI texnologiyalari yordamida dasturlash fani o‘quvchilari uchun yanada samarali va qiziqarli ta'lim jarayonini ta'minlash mumkin. Adabiyotlar 1. Muxiddinov M.N. Sun’iy intellekt va uning imkoniyatlari. Science and innovation international scientific journal. 2022-02. SSN: 2181-3337. 2. Abduqahhorov. A. (2022). “Sun’iy intellekt va uning dasturlashda qo‘llanishi.” *O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi axborotnomasi*, 6(3), 45-52. 3. Ayupov R.H., Tursunov S.Q. Raqamli texnologiyalar. o‘quv qo‘llanma. Toshkent: “Lesson Press” nashriyoti, 2023 yil. 464 bet 4. Muhammadjonov. R. (2023). “Avtomatlashtirilgan kod yozish: Sun’iy intellekt imkoniyatlari.” *Ilm va innovatsiyalar*, 5(4), 101-110. 5. To‘laganov. N. (2023). “Dasturlashda sun’iy intellektni qo‘llash va kelajak istiqbollari.” *Axborot texnologiyalari va innovatsiyalar*, 2(3), 50-56. 6. Бессмертный И.А. “Искусственный интеллект” Учебное пособие. СанктПетербург 2010. 27-32 с 7. Камилова Р.Ш. Абдулатипова М.А. искусственный интеллект // Опубликовано в 2013, Выпуск Май 2013, Экономические науки 8. Rakhimov, M., Yuldashev, A., & Solidjonov, D. (2021). The role of artificial intelligence in the management of e-learning platforms and monitoring knowledge of students. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(9), 308-314 605

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 9. “How Al is changing education” by Mark Anderson, published in Education Technology: education/ 10. “Artificial Intelligence Technologies in Education: Benefits, Challenges and Strategies of Implementation” Paweł Weichbroth, Agnieszka Sawicka, Mieczyslaw Lech Owoc, published in IFIP Advances in Information and Communication Technology August 2021 606

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 WHAT TYPE OF TEACHER ARE YOU? KIM SVETLANA Xorijiy filologita fakulteti, Fakultetlararo chet tillari kafedrasi, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urgench davlat universiteti Abstract: A great teacher always smiles at his/her pupils and dedicates him/herself to the job. One special quality that I have most often found in a great teacher is that they are able to be my friend. I do not know anyone better to trust and gain knowledge from than a friend. A friend is often a person that you remember for the rest of your life. Key words: teacher, friend, gain, everything, individuals, aspects. Introduction Throughout my life I have been taught by a number of teachers, all of whom have had some form of influence on me whether it be positive or negative. However, through this intellectual journey I have discovered many qualities that have distinguished these great teachers from the rest.A great teacher has certain qualities that distinguish him/her from the other teachers. He/she shows qualities such as patience, kindness, flexibility, resourcefulness, tolerance and open-mindedness. He/she also has a good sense of humour and is honest, humble, enthusiastic and most importantly enjoys teaching. However, I also believe that there must remain a balance between representing an authority or a friend so that the student shows respect. Some of the best teachers that I have been taught by have shown almost like a motherly or fatherly love towards their students. This attribute, in particular, is something that makes a really great teacher. Another point that makes a good teacher would be his/her patience. Teachers should not get upset or even worse, give up on the students who are not so strong in their studies. Instead, they should have the patience to slowly coach them, give them extra lessons, and find different ways to encourage them. Let them know that the teacher is always ready to help them. Ten Ways Teachers Make a Difference: Education is one of the building blocks of society. Educated individuals tend to be happier and healthier, and study after study has found that an educated populace leads to a stronger economy. So, what's behind all these educational benefits? Teachers. 1. Inspiring Maybe your love of poetry was inspired by your first grade teacher reading Shel Silverstein's Where the Sidewalk Ends. Or perhaps you became an engineer because of that cool experiment in your fifth-grade science class. So often it is teachers who provide that initial inspiration that becomes a lifelong passion. 2. Encouraging As a kid, this blogger never had any trouble with reading but was terrified by math. But with the patient encouragement of my teachers, I learned to like - and excel at - math all 607

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot the way through calculus. When students say 'I can't,' teachers are always there to say 'yes you can.' 3. Motivating Even for the best of students, there's always a teacher there to remind us to try harder. Putting 110% into everything you do can help you succeed in all aspects of your life - and, of course, a teacher taught me that. 4. Realizing Student Potential For some kids, school work just seems to come easily. And while there's undeniably a genetic component to succeeding in school, a study published recently in Science reminds us that it takes a teacher to help us realize that potential. Researchers studying twins found that genetics do account for as much as 82% of variability in children's reading skills. But children who received more effective instruction (from a teacher, of course) were much more likely to develop at their 'optimal trajectory.' The lesson here? Nature needs a little help from nurture, and teachers are there to fill that role. 5. Role Modeling When you ask kids who their role models are, they're likely to name movie stars or famous athletes. But it's really the teachers they see every day who influence the adults they will become by modeling positive behavior, good choices and a caring approach to life 6. Developing Community A good school often forms the center of a community, where students and their families come together to learn, share resources and invest in their children. Teachers are the backbone of this community, creating the classroom and extracurricular experiences around which everything revolves. 7. Leading As student advocates, teachers play a crucial leadership role both in their schools and in the greater community. Nobody knows the needs of students better than their teachers, and these professionals lead the way in creating effective learning environments from the local to the national level. 8. Providing a Safe Haven We all wish that the world were safer for our kids. But the sad truth is that domestic violence, bullying, peer pressure, sexual harassment and discrimination are all things that schoolchildren can face everyday. A good teacher can be a hero for these children. He or she may notice something‘s wrong, provide a sympathetic ear and help children find safe and supportive ways to solve their problems. 9. Rebuilding This year, World Teachers' Day honored the crucial role that teachers play in rebuilding a community after a natural disaster or economic crisis. UNESCO reminds us that, 'Without teachers input to shape education reforms, recovery processes are not likely to achieve all their goals.' Whether it's teachers in Haiti working tirelessly in shacks after the earthquake, or teachers here in the U.S. providing a safety net for families who lost their income in the economic crisis, teachers around the world are 'recovery's front line.' 608

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 10. Fighting Poverty Education is the most important tool for fighting poverty. Without literacy skills and a basic education, families cannot overcome social and economic barriers. Every day teachers in impoverished communities fight poverty by giving poor children access to the education they need - and deserve - to make a better life for themselves. II. What makes a great teacher? Study after study shows the single most important factor determining the quality of the education a child receives is the quality of his teacher. Conclusion What makes a great teacher? Teaching is one of the most complicated jobs today. It demands broad knowledge of subject matter, curriculum, and standards; enthusiasm, a caring attitude, and a love of learning; knowledge of discipline and classroom management techniques; and a desire to make a difference in the lives of young people. With all these qualities required, it’s no wonder that it’s hard to find great teachers. References 1. Hattie, J. (2009). Visible Learning: A Synthesis of 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. Routledge. 2. Hattie, J. (2003). Teachers Make a Difference: What is the research evidence? Melbourne: Australian Council of Educational Research. 3. Schmidt, F. L. (2009). Select On Intelligence. In Handbook of Principles of Organiational Behavior. Wiley; Menkes, J. (2005, November). Hiring for Smarts. Harvard Business Review, p. 100; Salago, J., Anderson, N., Moscoso, S., Bertua, C., de Fruyt, F., & Rolland, J. (2003). A Meta-Analytic Study of General Mental Ability Validity for Different Occupations In the European Community. Journal of Applied Psychology, 1068-1081; and, Ree, M., Earles, J., & Teachout, M. (1994). Predicting job performance: Not much more than g.. Journal of Applied Psychology, 79(4), 518-524. 4. Hattie, J., & Anderman, E. (2013). International Guide to Student Achievement: Educational Psychology Handbook. 5. Routledge; Pelayo, I., & Brewer, D. J. (2010). Teacher Quality in Education Production. In D. Brewer, & P. McEwan (Eds.), International Encyclopedia of Education (pp. 178-182). New York: Elsevier; 6. Ehrenberg, R. G. (1995). Did Teachers’ Verbal Ability and Race Matter in the 1960s? Coleman Revisited. Economics of Education Review, 14 (1), 1– 21; 7. Ehrenberg, R. G. (1994). Do School and Teacher Characteristics Matter? Evidence from High School and Beyond. Economics of Education Review, 13(1), 1-17. 8. Locke, E. (2011). Handbook of Principles of Organizational Behavior. John Wiley & Sons; 9. Hurtz, G. M., and J. J. Donovan (2000, December). Personality and Job Performance: The Big Five Revisited. Journal of Applied Psychology. 869–879. 10. Cornelius-White, J. (2007). Learner-Centered Teacher-Student Relationships Are Effective: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 77 (1), 113–143. 609

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot THE INTERRELATION OF LINGUISTIC DIFFERENCES AND COMPARATIVE TRANSLATION PRINCIPLES IN TRANSLATING SOCIAL PROTECTION TERMINOLOGY Maftuna D. Elmirzayeva Faculty of Foreign Languages, Department of Practical English, Karshi State University, maftunaelmirzayeva7@gmail.com Annotation: This article explores the interrelation between linguistic differences and comparative translation principles in the process of translating social protection terminology between English and Uzbek. It highlights the challenges arising from lexical gaps, cultural nuances, and structural differences between the two languages. The study uses a descriptive-analytical method, analyzing a selected corpus of terms commonly used in official and academic discourse. Key words: social protection, terminology translation, comparative translation, functional equivalence, lexical gaps, specialized translation, institutional context Introduction In the current era of globalization and cross-border communication, the demand for accurate and culturally nuanced translation has reached unprecedented levels. Specialized fields such as law, medicine, economics, and social sciences increasingly rely on precise and contextually appropriate translations to facilitate international collaboration, policy implementation, and academic discourse. Among these specialized areas, social protection stands out as a domain where terminology is both linguistically complex and culturally embedded. Social protection refers to systems, policies, and programs designed to reduce poverty and vulnerability by promoting efficient labor markets, diminishing people's exposure to risks, and enhancing their capacity to protect themselves against loss of income. It includes a wide range of components such as social insurance, social assistance, and labor market interventions. Translating terminology within this field is particularly challenging, as many concepts are shaped by specific legal frameworks, institutional practices, and historical developments unique to each country. As a result, direct equivalents are often unavailable in the target language, making the translation process more nuanced and interpretative. The field of translation studies offers a range of theoretical frameworks, including comparative translation principles. Comparative translation involves evaluating the equivalence of meaning and function between source and target language terms by considering the linguistic, cultural, and institutional contexts in which they operate. This approach emphasizes that effective translation is not merely a word-for-word substitution but rather a dynamic process that often requires modulation, transposition, adaptation, or even the creation of new terminology. Lexical gaps one of the most significant challenges identified was the absence of direct lexical equivalents for several core terms in the Uzbek language. Concepts such as "means-tested benefits" and "non-contributory pensions" are deeply embedded in the social 610

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 policy frameworks of English-speaking countries and often do not have corresponding institutions or practices in Uzbekistan. Consequently, translators were compelled to use paraphrased explanations or descriptive equivalents (e.g., "daromad asosida baholanadigan nafaqalar" for "means-tested benefits"). Morphological challenges the structural differences between English and Uzbek posed considerable morphological challenges. As an agglutinative language, Uzbek relies heavily on affixation and postpositions, which often necessitate syntactic restructuring of English compound nouns and noun phrases. For instance, the term "social security contributions" was commonly translated as "ijtimoiy ta’minot uchun ajratmalar". This required a transformation from a compact English noun phrase into a more expansive and rearranged Uzbek expression. Such changes, while necessary for grammatical correctness, often affected the syntactic rhythm and density of the translated text. Functional equivalence through adaptation. In many instances, achieving functional equivalence necessitated adaptation strategies that went beyond linguistic transformation. The term "welfare-to-work programs" illustrates this approach well. Rather than attempting a literal translation, translators rendered it as "ish bilan ta’minlashga yo‘naltirilgan ijtimoiy dasturlar", capturing the underlying purpose and function of the original concept. This method ensured that the term would be understood in the target socio-political context, even if it did not replicate the original form. However, the challenge with this strategy lies in maintaining terminological consistency and avoiding overly generalized paraphrasing. Conclusion The translation of social protection terminology represents a unique linguistic and conceptual challenge due to the specialized, culturally embedded, and institutionally specific nature of the field. This study has demonstrated that the interplay between linguistic differences and comparative translation principles is not only influential but essential to achieving accuracy, clarity, and functional relevance in translation. Translating such terminology cannot be approached as a straightforward linguistic substitution. Instead, it requires a nuanced understanding of the structural differences between languages such as English and Uzbek as well as a deep familiarity with the socio-political and legal frameworks that define the source and target contexts. References 1. Nizomova, M. B. (2024). Interpretation of the sociolinguistic aspect with the participation of pedagogical terms in communication. International Journal Of Literature And Languages, 4(05), 25-31. 2. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall. 3. Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation (2nd ed.). Routledge. 4. Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator. Routledge. 5. G‘ulomov, M. (2008). Tilshunoslik va tarjima nazariyasi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 611

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SUN’IY INTELEKTNG TA’LIMDA VA BOSHQA SOHALARGA o‘QITISHNING AHAMIYATI Mahmudova Madina Jamol qizi “Logistikada axborot texnologiyalari” kafedrasi, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Qarshi filiali, madinamahmudova508@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada hozirgi kunda rivojlanib borayotgan sun’iy intelekt va ta'lim tizimida sun'iy intelekt haqida foydalanish, sun’iy intellektini ta’limda va boshqa sohalarda qo‘llashning ijobiy va salbiy tomonlari, sun’iy intellektning taraqqiy etishi, sun’iy intellekt rivojlanishi tezlashgan sari kasbiy faoliyatlar ham asta-sekin kamayib borishi haqida to‘liq bayon qilingan. Kalit so‘zlar. ta'lim tizimi, sun'iy intelekt, mashinaliy o‘qitish, kasbiy faoliyatlar, virtual haqiqat, aqlli mashinalar, robototexnika. Kirish Sun'iy intellekt (AI) hozir butun dunyoda juda mashhur atama. Bu mashinalarni odamlar kabi fikrlash, harakat qilish yoki reaksiyaga o‘rgatadigan rivojlanayotgan texnologiya. Demak, hamma AI nima ekanligini, AI qanday ishlashini va uning asosiy vositalari va ilovalarini aniq bilishi kerak. Ma'lumki, mashinalar inson harakatlariga taqlid qilish, odamlar kabi gapirish va o‘zaro ta'sir qilish va tinimsiz ishlash uchun dasturlashtirilgan. Shu bilan birga, AI turlarini, mashinani o‘rganish, chuqur o‘rganish va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) kabi asosiy pastki maydonlarni va uning turli sohalarda qo‘llanilishini va shu paytgacha erishilgan yutuqlarni bilish muhimdir. Ushbu maqola yuqoridagi barcha sohalarga bag‘ishlangan va o‘quvchini sun'iy intellektning muhim jihatlaridan yaxshi xabardor qilishga harakat qiladi.Sunʼiy intellektning ijobiy tomonlariga keladigan boʻlsak, u odam xatosini va xavfni kamaytiradi, insonlardan farqli tarzdatanaffuslar va yangilanishlarni talab qilmaydi, takroriy faoliyatlarni amalga oshiradi, tezroq qaror qabul qiladi, kundalik dasturlar, xavfli vaziyatlarda yordam beradi, taʼlimni xususiylashishiga olib keladi, ITS takomillashadi, moslashuvchan guruhni rivojlantira oladi, intellektual modernizatsiya, shuningdek virtual haqiqatni oʻrganadi, haqiqiy vaqtda hal etishni baholaydi. Afzalliklari bilan birga kamchiliklari ham mavjud. Sun’iy intelektning muhim omillaridan bir bu Mashina modelini o‘qitish va uni ta’lim va boshqa sohalarda qo‘llashdir. Machine learning(mashinali o‘qitish) - o‘zi o‘rganadigan dasturlar yaratish amaliyoti va nazariyasi, sun'iy intellektning katta qismidir. Dasturchilar o‘z algoritmlariga xususiy hollarda umumiy qonuniyatlarni aniqlashni o‘rgatishadi. Natijada, kompyuter, inson avvaldan ko‘rsatib o‘tgan buyruqlaridan emas, balki, o‘z shaxsiy malakasidan kelib chiqib qaror qabul qiladi. Bunday o‘qitishning juda ko‘p metodlari data mining‘ga oid bo‘lishi mumkin. Mashinali o‘qitishga birinchi tarifni 1959-yilda amerikalik informatik Artur Samuel bergan. U sun'iy intellekt elementlariga ega bo‘lgan shashka o‘yini, dunyoda birinchi o‘zi o‘rganadigan dasturni yaratgan. Mashinali o‘qitish orqali kompyuterlar nafaqat fotosuratlar va tasvirlardagi yuzlarni, balki landshaftlar, obyektlar, matn va raqamlarni ham tanib olishga o‘rganadilar. Yaxshi o‘rganish, mashinani o‘rganishning oxirgi 612

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 takomillanishi, qatlamli neyron tarmoqlari bilan yuqori hajmdagi ma'lumotlarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Bu yerda yuqori hajmdagi ma'lumotlar murakkab vazifalarni o‘rganish yoki bajarish uchun algoritmlarga kiritiladi. Bugungi kunda sun’iy intellekt dasturlari ancha murakkab va ovozli yordamchilardan fond bozorini bashorat qilish algoritmlari, tabiiy tillarni qayta ishlash va tasvirni aniqlash dasturlarigacha takomillashib bormoqda. Sun'iy intellekt robototexnika bilan shug‘ullanadi va doimiy faoliyatlarni avtomatlashtiradigan mashinalar bilan ta'minlaydi. Sun'iy intellekt odatda inson aqlini talab qiladigan vazifalarni bajara oladigan kompyuter tizimlari yoki mashinalarni ishlab chiqishni anglatadi. Bu vazifalar muammolarni hal qilish, o‘rganish, tushunish va tabiiy tilni qayta ishlash, naqshlarni tan olish va qaror qabul qilishni o‘z ichiga oladi. AI - bu kompyuter fanlari, matematika va domenga oid bilimlarni birlashtirgan ko‘p tarmoqli soha bo‘lib, u mashinalarga insonning kognitiv qobiliyatlarini taqlid qilish imkonini beradigan algoritm va modellarni yaratishga yordam beradi. Bu sun'iy intellekt tizimlariga katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish, naqshlarni aniqlash va qayta ishlanadigan ma'lumotlar asosida bashorat qilish yoki tavsiyalar berish imkonini beradi. Sun'iy intellekt (AI) korxonalarning savdo va marketingga yondashuvini inqilob qilmoqda. Mashina o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash va bashoratli tahlillar kuchidan foydalangan holda kompaniyalar jarayonlarni avtomatlashtirishi, mijozlar tajribasini shaxsiylashtirishi va o‘sishni rag‘batlantirish uchun qimmatli tushunchalarni ochishi mumkin. Sotish va marketing uchun sun'iy intellektning asosiy sub-mavzulariga chatbotlar, generativ AI (GenAI), tavsiya dvigatellari, hissiyotlarni tahlil qilish va bashoratli etakchi reyting. Sun'iy intellektga asoslangan vositalar va strategiyalarni qo‘llash operatsiyalarni soddalashtirish, maqsadlilikni yaxshilash va konversiyalarni oshirishga yordam beradi. AI savdo va marketing harakatlaringizni qanday o‘zgartirishi mumkinligini bilish uchun quyidagi maqolalarni ko‘rib chiqing. Tasavvur qiling-a, ma'lumot olimi retseptlar yaratadigan oshpaz sifatida. Oshpaz (ma'lumot olimi) taom tayyorlash uchun ingredientlarni (ma'lumotlarni) va ko‘rsatmalarni (algoritmlarni) taqdim etadi. Malakali shogird singari, sun'iy intellekt tizimi ham ushbu retseptlardan o‘rganadi va o‘zi shunga o‘xshash taomlarni yaratishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan AI tizimi ingredientlar va texnikani tushunish asosida yangi retseptlarni ishlab chiqishi mumkin. Sun'iy intellektda ma'lumot olimi algoritmlarni ishlab chiqadi va ma'lumotlarni taqdim etadi, AI tizimi (razvedka) esa ushbu kiritishdan o‘rganadi va vazifalarni avtonom tarzda bajarishi mumkin. Algoritmlarni takomillashtirish algoritmlarni o‘qitish yoki qayta tayyorlash paytida sodir bo‘ladi. Bugungi kunda model bilan muloqotda bo‘lganingizda, u odatda oldindan tayyorlangan. So‘nggi yillarda sun'iy intellektning jadal rivojlanishini bir nechta asosiy omillar bilan bog‘lash mumkin, jumladan, mavjud o‘tkazish qobiliyatining oshishi, hisoblash tezligining yaxshilanishi, bulutli hisoblashning keng qo‘llanilishi va dasturlashdagi yutuqlar. Ushbu 613

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot omillar sun'iy intellektni ishlab chiqish va qabul qilishni rag‘batlantiradigan sinergik muhitni yaratdi. Xulosa Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, hozirgi vaqtda sun’iy intellekt turmushimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurdi. Lekin uning ma’lum bir kamchiliklari ham ko‘zga tashlanmoqda. Misol uchun, sun’iy intellekt takomillanishi tezlashgan sari kasbiy ishlar ham asta-sekin kamayib bormoqda. Shuningdek, sog‘liqni saqlash, o‘qituvchilik, advokatlik, favqulotda vaziyatlarga javob beruvchilar, ijtimoiy ishchilar, mijozlarga xizmat ko‘rsatuvchilar faoliyatiga sezilarli darajada o‘z ta’sirini bermoqda.Shuni unutmaslik kerak sun’iy intelekt hechqachon kreativlik ya’ni yaratuvchanlik, g‘oyalarni kash etuvchi insonlarning kasbini egallay olmaydi.Bunday sohalarni ko‘plab misollar keltirish mumkin! Adabiyotlar 1. Axrorjon, Y., Alijon, M., & Iqlima, A. Faol texnologiyalarni o‘smirlar psoxologiyasiga ta'siri. Ta'lim fidoyilari, 2022. 2. Yoldashev, A. E. O., Nishonqulov, S. F. O., & Yoldasheva, M. R. Q. Ta'limdagi axborot texnologiyalari. Scientific progress, 2021. 3. Ashurov J.Dj., Zamonaviy ta'lim muhitida raqamli pedagogikaning o‘rni va ahamiyati // 2021. 4. Q.A.Bekmuratov. Sun’iy intellekt. Oliy ta’lim muassasasi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. - T.: "Aloqachi", 2019. 6. Mano, C. (2014). Examples of artificial neural network. Retrieved on June, 2014 from http://www.ehow.com/print/about_5585309_definition-neuralnetworks.html. 7. Mujeeb, R. (2012). Introduction to artificial neural network and machine learning. Palakkad: Government engineering college, sreekrishnapuram. 8. Sundal, M. K. et al. (2014). Introduction. Retrieved on 20th Nov., 2014 614

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 “TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARIDA IoT” FANINI o‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNI Qo‘LLASH Kobujon Ismanov, Dilbar Normatova Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, ismanovqa@gmail.com, normatova_1972@mail.ru Annotatsiya. Ushbu maqolada telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT (Internet of Things) fanini o‘qitish jarayonida sun’iy intellekt (SI) va innovatsion texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati hamda usullari yoritiladi. IoT texnologiyalari telekommunikatsiya tarmoqlarining kengayishi va ma’lumotlar uzatish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt algoritmlari esa real vaqt tahlili, nosozliklarni barvaqt aniqlash va tarmoq xavfsizligini mustahkamlashda muhim ro‘l o‘ynaydi. Maqolada IoT qurilmalaridan olingan ma’lumotlarni SI yordamida qayta ishlash, o‘quv jarayonida loyihaviy yondashuvni joriy etish, talabalarda mustaqil izlanish ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Muallif tomonidan keltirilgan uslubiyat va amaliy misollar o‘quv jarayonida IoT hamda SI texnologiyalarining integratsiyalashgan holda qo‘llanilishiga asoslanadi. Ushbu integratsiya nafaqat raqamli iqtisodiyot sharoitida zarur bo‘lgan mutaxassislar tayyorlash, balki ta’lim sifatini yaxshilash imkonini ham beradi. Kalit so‘zlar: IoT, telekommunikatsiya, sun’iy intellekt, innovatsion texnologiyalar Kirish Ta’limni isloh qilish va uni amaliyotga joriy etishdagi asosiy mas’uliyat, shubhasiz, professor-o‘qituvchilar zimmasiga yuklatilgan. Shu bois, yuqori malakali, xorijiy tajribaga raqobat qila oladigan, zamon talablariga javob beradigan g‘oyaviy yetuk pedagog kadrlar tayyorlash va ularning kasbiy omilkorliklarini shakllantirish bugungi ta’lim tizimini takomillashtirishda muhim o‘rin tutadi. Hozirgi kunda telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT texnologiyalari keng joriy qilinib, turli sohalarda (uyali aloqa, transport, sanoat, tibbiyot, “aqlli” shaharlar) global tarmoqqa ulangan qurilmalar soni tez sur’atlarda ortib bormoqda. Shu bilan birga, ma’lumotlarni to‘plash, uzatish va tahlil qilish jarayoni ham murakkablashib, sun’iy intellekt algoritmlariga bo‘lgan talab kuchaymoqda. Aynan mana shunday sharoitda ta’lim muassasalari “Telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT” fanini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etishlari zarur. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim sohasida ham sezilarli o‘zgarishlarga zamin yaratmoqda. SI asosida ishlovchi moslashtirilgan (adaptiv) o‘quv tizimlari talabalarning o‘zlashtirish darajasini tahlil qilish, individual o‘quv rejalarini ishlab chiqish va o‘quv jarayonini yanada interaktiv hamda samarali yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Bunday tizimlar o‘quv materiallarini avtomatlashtirish, talabalar bilim holatini real vaqt rejimida baholash va ularning ehtiyojlariga mos ta’lim usullarini shakllantirishga xizmat qiladi. Telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT fanini o‘qitishda SI texnologiyalari 615

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Sun’iy intellektdan foydalangan holda “Telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT” fanini o‘qitish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biriga aylangan. Zero, IoT texnologiyalari tarmoqlarni boshqarish, monitoring qilish va optimallashtirish jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqqan bo‘lsa, SI esa ulardan olingan katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) qayta ishlash hamda qaror qabul qilishni avtomatlashtirish imkoniyatini bermoqda. Hozirgi kunda telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT fanini o‘qitishda SI texnologiyalari quyidagi asosiy yondashuvlar orqali samarali qo‘llanilmoqda: 1. Katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) tahlil qilish platformalari. TensorFlow, PyTorch, scikit-learn kabi Machine Learning kutubxonalari IoT qurilmalaridan kelayotgan real yoki sintez qilingan ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, klassifikatsiya va bashoratlash imkonini beradi. AWS AI/IoT, Microsoft Azure IoT Hub, Google Cloud IoT Core singari bulutli platformalarda ma’lumotlarni masshtablash, modelni tarbiyalash (model training) va real vaqt tahlilini tashkil etish mumkin. 2. Adaptiv (moslashtirilgan) ta’lim platformalari. Dasturiy ta’minotga (Moodle, Coursera, EdX va h.k.) sun’iy intellekt pluginlarini qo‘shish orqali har bir talabaga individual topshiriqlar, materiallar va izohlar taqdim etish mumkin. Bu IoT fanida talabalar bilim darajasini tezkor baholash va shu asosda moslashtirilgan tavsiyalar berish imkonini oshiradi. 3. VR/AR (Virtual va Kengaytirilgan Reallik) integratsiyasi. Ayrim platformalarda sun’iy intellekt vositalari bilan birga VR/AR texnologiyalari joriy qilinib, telekommunikatsiya tarmoqlarining uzellari va IoT qurilmalarining tuzilishini 3D ko‘rinishda interaktiv o‘rganish, xatoliklarni virtual muhitda tahlil qilish kabi imkoniyatlar yaratilmoqda. 2.1. IoT fanini o‘qitishda SI dan foydalanish usullari Ta’lim platformalarini SI bilan integratsiya qilish. o‘quv materiallari va darsliklarni sun’iy intellekt yordamida moslashtirilgan shaklda yetkazish, qiyinchilik darajasi yoki talabaning tayyorgarlik darajasiga qarab tavsiyalar berish. • Chat-botlar. Talabalar uchun 24/7 rejimda ishlovchi virtual yordamchi bo‘lib, ularga tez-tez beriladigan savollarga javob beradi, mustaqil o‘qish jarayonida yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi yoki laboratoriya mashg‘ulotlarida to‘g‘ri yechimga yo‘naltiradi. • Avtomatlashtirilgan baholash. Test savollari, amaliy topshiriqlar yoki kurs ishlari bo‘yicha sun’iy intellekt yordamida dastlabki baholashni amalga oshirish. Bu o‘qituvchining ish yukini kamaytirib, ko‘proq ijodiy va tahliliy faoliyatga vaqt ajratishiga imkon yaratadi. • 1-rasmda ta’lim va boshqaruv tizimlarida sun’iy intellektni qo‘llashning umumiy ko‘rinishi ifodalangan bo‘lib, unda ma’lumotlar tahlili, masofaviy boshqaruv, shuningdek, real vaqt rejimida monitoring kabi funksiyalar alohida ko‘rsatib o‘tilgan. 616

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 1-rasm. Ta’lim va boshqaruv tizimlarida sun’iy intellektni qo‘llash. Shu bilan birga, “Telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT” fanini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalarini tatbiq etish bir qator ustunliklar beradi. Xususan, o‘quv jarayonini moslashtirish, baholashning shaffofligi va o‘qituvchi yuklamasini optimallashtirish imkoniyatlari kengayadi. Masalan, telekommunikatsiya tarmoqlarining turli parametrlari va IoT qurilmalarining o‘ziga xos xatoliklarini real vaqt rejimida kuzatish, diagnostika qilish va bashoratlash bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar talabalarga chuqur bilim va ko‘nikma beradi. Shuningdek, edge computing, VR/AR yoki multi-agent tizimlar kabi ilg‘or yo‘nalishlar bo‘yicha loyihalar talabalarning mustaqil ijodiy fikrlashini rivojlantirishda katta yordam beradi. Natijada, IoT bo‘yicha berilayotgan topshiriqlarda real vaqt tahlili, texnik ko‘rsatkichlarni avtomatik diagnostika qilish hamda kutilgan natijalarni prognozlash singari ko‘nikmalar shakllanadi. Bu talabalarni zamonaviy mehnat bozoriga tayyorlash bilan birga, o‘qituvchilarga ham metodik yondashuvni boyitish imkoniyatini yaratadi. Materiallar va usullar Mazkur tadqiqot davomida quyidagi usullar qo‘llanildi: Nazariy tahlil: IoT va SI bo‘yicha ilmiy adabiyotlar o‘rganilib, ularning telekommunikatsiya tarmoqlaridagi qo‘llanilishiga doir ma’lumotlar umumlashtirildi [1], [2]. Amaliy eksperiment: IoT platformalarida (Raspberry Pi, Arduino) sensorlardan olingan ma’lumotlar bulutda saqlanib, sun’iy intellekt usullari yordamida real vaqt rejimida qayta ishlash yo‘lga qo‘yildi [3]. Ta’lim metodikasi tahlili: Zamonaviy innovatsion yondashuvlar, masofaviy o‘qitish platformalari (MOOC) va raqamli xizmatlar orqali talabalar amaliyotini takomillashtirish usullari o‘rganildi [4]. Natijalar Ta’lim jarayonida SI algoritmlarini qo‘llash: IoT qurilmalaridan kelayotgan katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) dastlabki tozalash va klassifikatsiya qilish SI (masalan, Machine Learning, Deep Learning) yondashuvlari orqali tezlashtirildi. Bu esa talabalarga real kasbiy muammolarni hal etish bo‘yicha amaliy ko‘nikma hosil qilishga xizmat qildi. 617

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot - IoT platformalarida amaliy mashg‘ulotlar: Telekommunikatsiya tarmoqlarining asosiy parametrlarini kuzatish bo‘yicha tajribalar o‘tkazildi. Masalan, tarmoq trafigini bashorat qilish yoki signal sifatini aniqlash vazifalarida SI usullari aniqroq natijalarni ko‘rsatdi [5]. Shu tariqa talabalar nafaqat nazariy, balki amaliy tajribaga ham ega bo‘ldilar. Muhokama Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy o‘qitish usullari bilan cheklanib qolmasdan, IoT va SI texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qitish studentlarni real kasbiy vazifalarga yaqinlashtiradi. IoT tizimlarida dasturlash, sensor ma’lumotlari bilan ishlash, sun’iy intellekt algoritmlarini integratsiya qilish kabi amaliy mashg‘ulotlar o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Biroq, bu jarayonda: Tarmoq xavfsizligi (xususan, kiberxavfsizlik) masalalariga alohida e’tibor qaratish; IoT qurilmalarida keng tarqalgan “edge computing” yondashuvlarini ham inobatga olish; SI tadbiqini muvofiqlashtirish uchun amaliy pedagogik strategiyalarni shakllantirish kabi omillar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-358, PQ-4996, PQ-5234 kabi qarorlari SI texnologiyalarini rivojlantirish va ularni ta’lim sohasiga joriy etish uchun keng huquqiy asos yaratib bergan. Mazkur hujjatlarda 2030-yilgacha bo‘lgan strategiya doirasida SI loyihalarini tatbiq qilish, zarur infratuzilma hamda hisoblash quvvatlarini ishga tushirish masalalari ko‘rsatib o‘tilgan. Bularning barchasi nafaqat ta’lim tizimining, balki butun raqamli iqtisodiyotning rivojlanishiga ham xizmat qiladi [6]- [8]. Xulosa “Telekommunikatsiya tarmoqlarida IoT” fanida sun’iy intellektni qo‘llash ham nazariy, ham amaliy bilimlar samaradorligini oshiradi. o‘qituvchilar dars mavzusiga oid savol yoki muammoni hal etish uchun ilmiy maqolalarni SI yordamida tezkor tahlil qilishlari, talabalarga eng dolzarb ilmiy ma’lumotlar va ko‘rsatmalarni yetkazishlari mumkin. Shuningdek, SI asosidagi chat-botlar va virtual yordamchilar talabalarning mustaqil o‘qish faoliyatiga ko‘maklashadi. Natijada o‘quv jarayoni interaktiv, sifatli va ishonchli metodikalar bilan boyiydi. Globallashuv davrida sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim tizimini modernizatsiya qilishning muhim vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘layapti. Davlatning huquqiy-me’yoriy hujjatlari yordamida bu boradagi ishlar izchil tashkil etilayotgani, pedagog kadrlar malakasining uzluksiz oshirib borilishi hamda talabalarga bo‘lgan innovatsion yondashuvlar kasbiy ta’lim sifatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. Frederik, M. Internet of Things for Telecommunication Networks. IEEE Communications Surveys & Tutorials, 2020. 2. Thomas, R. Machine Learning Approaches in Smart IoT Systems. Elsevier IoT Journal, 2019. 618

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 3. Garcia, M. Adaptive Learning: A Comprehensive Study on AI-based Education. Education Technology & Society, 2021. 4. Yilmaz, H. 5G va 6G Tarmoqlarida IoT Ilovalari. IEEE Wireless Communications, 2022. 5. Qodirov, N. Raqamli iqtisodiyot sharoitida telekommunikatsiya tarmoqlarining rivojlanish istiqbollari. O‘zbekiston Respublikasi Ilmiy jurnal, 2023. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi PQ-358-sonli “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarori. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi PQ-4996-sonli “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish choratadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 26-avgustdagi PQ-5234-sonli “Sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha tajriba-sinov loyihalarini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 619

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SUITSID (HUDKUSHLIK)- BADIIY ADABIYOTDA IJTIMOIY, PSIXOLOGIK VA AXLOQIY MUAMMO SIFATIDA Shukurova Sabohat Odilovna “Rus tili va adabiyoti” kafedrasi, Iqtisodiyot va pedagogika universiteti (IPU) shukurovasabohat6033@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqola badiiy adabiyotda suitsid (hudkushlik) muammosining ijtimoiy, psixologik va axloqiy jihatlarini kompleks tarzda tahlil etishga bag‘ishlangan. Asarda suitsid fenomeni shaxsiy iztiroblar, ruhiy inqiroz va umidsizlik kabi psixologik omillardan tashqari, jamiyatning ijtimoiy strukturalari, axloqiy qadriyatlari va madaniy konstruksiyalari doirasida ham o‘rganiladi. Tadqiqot ekzistensializm, modernizm va postmodernizm nazariyalari hamda madaniyatlararo dialog asosida suitsid muammosining badiiy ifodalari va ramziy konstruksiyalarini sinchiklab o‘rganadi. Adabiy asarlarda suitsid ko‘pincha insonning ichki kurashlari, axloqiy tanqid va kollektiv xotira orqali qayta talqin qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, suitsid holati nafaqat shaxsiy tragediya, balki ijtimoiy va madaniy inqirozni aks ettiruvchi murakkab fenomen sifatida qabul qilinishi lozim. Ushbu maqola orqali inson ruhiyatidagi murakkabliklar va jamiyatning axloqiy normativlari, shuningdek, madaniy identitet shakllanishidagi suitsid muammosi yanada keng va tizimli ravishda yoritiladi, bu esa kelgusidagi ilmiy tadqiqotlar uchun mustahkam nazariy asos yaratadi. Kalit so‘zlar: inson, urush, adabiyot, badiiy talqin, ekzistensializm, modernizm, postmodernizm, kollektiv xotira, madaniy identitet, ramziy ifoda. Kirish Zamonaviy jamiyatda suitsid (hudkushlik) – inson hayotining eng murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy, psixologik va axloqiy muammolaridan biri hisoblanadi. Ushbu mavzu nafaqat klinik psixologiya va sotsiologiya sohalarida, balki badiiy adabiyotda ham keng yoritilgan. Badiiy asarlar orqali suitsid masalasi inson ruhiyatidagi iztiroblar, shaxsiy inqirozlar va axloqiy ziddiyatlar kontekstida ifodalanadi, shu bilan birga, jamiyatning kollektiv xotirasi va madaniy identitetining shakllanishida ham o‘z aksini topadi. Mazkur maqola XX asr jahon adabiyotida suitsid (hudkushlik) mavzusining badiiy talqinlarini chuqur tahlil etishga qaratilgan bo‘lib, unda ushbu ijtimoiy, psixologik va axloqiy muammoning badiiy ifodalari, ramziy konstruksiyalari va konseptual yondoshuvlari batafsil o‘rganiladi. Nazariy asoslar va tushunchalar Badiiy adabiyotda suitsid muammosini tahlil etishda ekzistensializm, modernizm va postmodernizm oqimlari muhim nazariy poydevor sifatida xizmat qiladi. Ekzistensializm, insonning mavjudlik bilan bog‘liq chuqur inqirozlari, iztiroblari va shaxsiy tanqid jarayonlarini yoritib berishda, suitsid muammosining psixologik va axloqiy oqibatlarini aks ettiradi [1]. Modernizm esa, insonning ichki kurashlari va ruhiy beqarorligini badiiy asarlar orqali tasvirlashda innovatsion yondoshuvlardan foydalanadi, bu esa suitsidni nafaqat shaxsiy tragediya, balki ijtimoiy fenomen sifatida ham ko‘rsatadi [2]. Postmodernizm esa, adabiy 620