Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 muvofiqlikni soddalashtiradi. Ushbu funksiya jarimalar xavfini kamaytiradi transchegaraviy tranzaktsiyalarni silliq amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlaydi. va Manfaatdor tomonlarni o‘qitish. TMS potentsialini maksimal darajada oshirish uchun xodimlar va hamkorlar uning imkoniyatlarini tushunishlari kerak. Keng qamrovli treninglar jamoalarga samarali tushunchalarni yaratish, jarayonlarni optimallashtirish va operatsion maqsadlarga erishish uchun tizimdan samarali foydalanishini ta'minlaydi. Ishlash monitoringi. o‘z vaqtida yetkazib berish, inventar darajalari va tranzit vaqtlari kabi ko‘rsatkichlarni muntazam ravishda baholash kompaniyalarga yaxshilanishi kerak bo‘lgan sohalarni aniqlashga yordam beradi. Ushbu KPI monitoringi doimiy optimallashtirishni qo‘llab-quvvatlaydi va strategik maqsadlarga muvofiqligini ta'minlaydi. Ta'minot zanjiri ko‘rinishiga erishishning afzalliklari, ayniqsa, murakkab logistika yoki multimodal operatsiyalarni boshqaradigan korxonalar uchun juda muhimdir. Asosiy afzalliklarga quyidagilar kiradi: Ish samaradorligini oshirish. Aktivlar joylashuvi va jo‘natish holatini ko‘rish kompaniyalarga transport vositalari va boshqa resurslardan foydalanishni optimallashtirish imkonini beradi. Masalan, muvofiqlashtirilgan yuklash va tushirish jadvallari kechikish xarajatlarini kamaytiradi va qiyinchiliklarni oldini oladi. Pulni tejash. Samarasizliklarni bartaraf etish va jarayonlarni avtomatlashtirishni oshirish orqali korxonalar xarajatlarni kamaytirishi va jamoa a'zolarini yanada samaraliroq joylashtirishi mumkin. Mijozlarning qoniqish darajasini oshirish. To‘g‘ri kuzatish va o‘z vaqtida yetkazib berish mijozlar bilan ishonch va munosabatlarni o‘rnatishga yordam beradi. Shaffof aloqa manfaatdor tomonlarning butun jarayon davomida xabardor bo‘lishini ta'minlaydi. Xatarlarni kamaytirish. Proaktiv nosozliklarni bartaraf etish uzilish vaqtini kamaytiradi va biznes uzluksizligini saqlaydi. Mumkin bo‘lgan muammolarni erta aniqlash tezda tuzatish choralarini ko‘rish imkonini beradi. Xulosa Aniq qarorlar qabul qilish. Haqiqiy vaqtda murakkab ma'lumotlarga kirish strategik rejalashtirish va amalga oshirish imkonini beradi. Ushbu ma'lumotlarga asoslangan yondashuv moslashuvchanlikni va uzoq muddatli muvaffaqiyatni qo‘llab-quvvatlaydi. Bugungi dinamik bozorda ta'minot zanjiri shaffofligi endi ixtiyoriy emas. TMS oddiy yoki murakkab jarayonlar bilan biznesning transport va logistika ehtiyojlarini boshqarish uchun mustahkam platformani taqdim etadi. Ushbu amaliyot va texnologiyalarni tatbiq etish orqali kompaniyalar qiyinchiliklarni engib o‘tishlari, operatsion samaradorlikni oshirishlari va barqaror o‘sishga erishishlari mumkin. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11sentabrdagi “«O‘zbekiston — 2030» strategiyasi to‘g‘risida” PF-158-son farmoni. 2. 2024 CSCMP European Conference Unleashing Resilient, Sustainable Supply Chains June 20 - 21, 2024. 441

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 3. Mmereki D, “The management and prevention of food losses and waste in lowand middle-income countries. Waste Management & Research. 2024;42(4):287-307. 4. Бекжанова, С.Е. Основы логистики снабжения на предприятии // Молодой ученый. — 2021. — № 22 (364). — С. 171-173. 5. Берстень Е.В. Эволюция концепции «цепочки поставок». прогноз на 20232024 гг. в области управления цепочками поставок в России и Китае / Е.В. Берстень, Ю. Ван // Международный научно-исследовательский журнал. — 2023. — №6 6. К.А. Мухамеджанова. Мевa–сaбзaвот маҳсулотлари тaъминот зaнжиридaги йўқотишлaр таҳлили // «Ўзбекистон Республикасининг ҳаракатлар стратегияси: макроиқтисодий барқарорлик, инвестицион фаоллик ва инновацион ривожланиш истиқболлари» III Халқаро онлайн илмий-амалий конференция материаллари тўплами. 2-шўъба. ТДИУ, 2020 йил 10-11 декабрь. – Т.: «Маънавият», 2021. – 222-230 бет. 442

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 o‘ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TA'SIRI Abduraimov Sherzod Sho`hratovich, “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. rameoromantik@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning "yashil" iqtisodiyotga ta'siri tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar resurslardan samarali foydalanish, ekologik monitoring va innovatsion еchimlarni joriy etish orqali ekologik barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi. Biroq, elektron chiqindilar va energiya iste'molining oshishi kabi salbiy ta'sirlar ham mavjud. Shu bois, raqamli va "yashil" iqtisodiyotning integratsiyasi orqali barqaror rivojlanishga erishish istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, "yashil" iqtisodiyot, raqamlashtirish, ekologik barqarorlik, sun'iy intellect, katta ma'lumotlar (Big Data), resurslarning samarali ishlatilishi, energiya samaradorligi, elektron chiqindilar, atrof-muhit monitoring, iqlim o‘zgarishi. Kirish Zamonaviy dunyoda raqamli va "yashil" iqtisodiyot tushunchalari global rivojlanishning muhim yo‘nalishlariga aylangan. Raqamli iqtisodiyot zamonaviy texnologiyalar, internet va axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalanishga asoslangan iqtisodiy faoliyatni anglatadi. Bu iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar, xususan, sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar (big data), blokcheyn, bulutli xizmatlar va elektron tijorat kabi vositalar еtakchi o‘rin tutadi. Raqamli iqtisodiyot iqtisodiy faoliyatning yangi paradigmalarini yaratib, texnologiyalarni joriy qilish va innovatsiyalarni rivojlantirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. "Yashil" iqtisodiyot esa ekologik barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan iqtisodiy faoliyatni ifodalaydi. Ushbu iqtisodiyot turi ekologik xavflarni va tabiiy resurslarning tanqisligini kamaytirishga, atrof-muhitni muhofaza qilishga va barqaror rivojlanishni ta'minlashga qaratilgan. "Yashil" iqtisodiyotning asosiy tamoyillari resurslarning samarali ishlatilishi, atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy adolatni ta'minlashdir. Raqamli va "yashil" iqtisodiyotlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik zamonaviy rivojlanish strategiyalarining muhim tarkibiy qismidir. Raqamli texnologiyalar ekologik barqarorlikni ta'minlashda katta imkoniyatlar yaratadi, biroq ularning salbiy ta'sirlarini ham inobatga olish zarur. Shu bois, raqamli va "yashil" iqtisodiyotning integratsiyasi orqali barqaror rivojlanishga erishish mumkin. So‘ngi yillarda bir qator mamalakatlarning ilmiy va amaliy faoliyatda “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi keng paydo bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish biznes jarayonlarini raqamlashtirishda sanoat korxonalari, xizmat ko‘rsatish sohasi, moliyaviy 443

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot muassasalar va davlat organlari faoliyatiga raqamli texnologiyalarni joriy etishda namoyon bo‘ladi. Raqamli texnologiyalarni rivojlantirish xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning iqtisodiy jarayonlarining faoliyati, raqobatbardoshlikni oshirish, bozor iqtisodiyoti sub’ektlari o‘rtasida raqamli texnologiya tizimi asosida mablag‘lardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Iqtisodiy faoliyatning barcha sohalarida raqamli texnologiyalarning faol rivojlanishiga qaramay ularning imkoniyatlari, afzalliklari va kamchiliklari еtarli darajada o‘rganilmagan. Tahlil va natijalar Iqtisodiyotning raqamli sektorini rivojlantirish borasida davlat tomonidan keng ko‘lamli chora-tadbirlar ko‘rilmoqda, elektron hujjat aylanishi tizimlari joriy etilmoqda. Quyidagi jadvalda zamonaviy raqamli texnologiyalarning "yashil" iqtisodiyotga ta'siri batafsil ko‘rsatilgan. 1-jadval. Zamonaviy raqamli texnologiyalarning "yashil" iqtisodiyotga ta'siri. Raqamli texnologiya Ta’rifi "Yashil" iqtisodiyotga ijobiy Misollar ta'siri Sun'iy intellekt (AI) Kompyuter tizimlarining inson aql-idrokiga xos vazifalarni bajarish qobiliyati. - Energiya iste'molini optimallashtirish Chiqindilarni kamaytirish - Ekologik monitoringni yaxshilash - Aqlli energiya tarmoqlari Chiqindilarni boshqarish tizimlari Katta ma'lumotlar (Big Data) Katta hajmdagi ma'lumotlarni yig‘ish, saqlash va tahlil qilish texnologiyalari. - Ekologik tendensiyalarni aniqlash Resurslar iste'molini prognoz qilish - Iqlim o‘zgarishini tahlil qilish - Energiya iste'moli tahlili Blokcheyn texnologiyasi Ma'lumotlarni xavfsiz va shaffof tarzda saqlash uchun tarqatilgan reyestr tizimi. zanjirlarida Ta'minot shaffoflikni ta'minlash - Ekologik sertifikatlarni kuzatish Qayta tiklanadigan energiya savdosi Chiqindilarni qayta ishlash jarayonlarini kuzatish Bulutli hisoblash (Cloud Computing) Internet orqali ma'lumotlarni saqlash va qayta ishlash xizmatlari. Jismoniy resurslarga ehtiyojni kamaytirish - Energiya samaradorligini oshirish Masofaviy monitoring tizimlari Virtual laboratoriyalar Xulosa va takliflar Iqtisodiyotimizni rivojlantirish, yangilash va modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan oqilona iqtisodiy islohotlar natijasida bugungi kunda innovatsion iqtisodiyotni 444

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 rivojlantirishga erishilmoqda. Ta’kidlash joizki, yuqorida keltirilgan vazifalarni amalga oshirishda, raqamli iqtisodiyot va "yashil" iqtisodiyot o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik zamonaviy rivojlanish strategiyalarining muhim tarkibiy qismidir. Raqamli texnologiyalar ekologik barqarorlikni ta'minlashda katta imkoniyatlar yaratadi, biroq ularning salbiy ta'sirlarini ham inobatga olish zarur. Shu bois, raqamli va "yashil" iqtisodiyotning integratsiyasi orqali barqaror rivojlanishga erishish mumkin. Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini samarali tashkil etishda mazkur innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish orqali ular faoliyati davomida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni aniqlash hamda ularni o‘z vaqtida bartaraf etish imkoniyati yuzaga еladi. Shuningdek optimal moliyaviy rejalashtirishni tashkil etishga erishiladi. Adabiyotlar 1. Алетдинова А.А., Аренков И.А., Бабкин А.В. и др. Цифровая трансформatsiя экономики и промышленности: проблемы и перспективы: моногр. СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2017. 2. Бабкин А.В., Буркальцева Д.Д., Костень Д.Г., Воробьев Ю.Н. Формирование цифровой экономики в России: сущность, особенности, техническая нормализatsiя, проблемы развития // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Экономические науки. 2017. 3. Савельев И.Е. Технология blockchain и ее применение // Прикладная информатика. 2016. 4. Киселев И.М. Применение технологии в экономике // Экономика и социум. 2016. № 7. 5. Paul Vigna, Michael Casey.The Age of Cryptocurrency: How Bitcoin and the Blockchain Are Challenging the Global Economic Order., 2015. 6. Melanie Swan. Blockchain: Blueprint for a New Economy., 2015. 7. Tapscott D., Tapscott A. Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin Is Changing Money, Business, and the World, London Portfolio/Penguin, 2016. 8. Marr B. Practical Examples Of How Blockchains Are Used In Banking And The Financial Services Sector // Forbes. 2017. 9. William Mougayar.The Business Blockchain: a Primer on the Promise, Practice and Application of the Next Internet Technology. 2016. 445

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot HUDUDLARDA ELEKTRON BIZNES STRATEGIYALARI: ELEKTRON TIJORATNING TA’SIRI Yusufjonov Boburxon Otabek o‘g‘li. “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. boburkhanuz@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada hududlarda elektron biznes strategiyalarini rivojlantirishning dolzarbligi va ahamiyati tahlil qilinadi hamda elektron tijoratning iqtisodiy o‘sish va tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishga ijobiy ta’siri O‘zbekiston misolida o‘rganiladi. Raqamli iqtisodiyotning hududiy rivojlanishdagi o‘rni ko‘rib chiqilib, O‘zbekiston sharoitida ushbu sohani kengaytirish uchun strategik yondashuvlar va amaliy chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Ishning obyekti sifatida hududiy iqtisodiyotdagi elektron biznes jarayonlari, predmeti sifatida esa elektron tijoratning ushbu jarayonlarni qo‘llab-quvvatlashdagi roli aniqlanadi. Tadqiqotning maqsadi O‘zbekistonning chekka hududlarida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun samarali strategiyalarni shakllantirish bo‘lib, bunda infratuzilmani modernizatsiya qilish, raqamli savodxonlikni oshirish va mahalliy tadbirkorlarni global bozorga integratsiya qilish kabi vazifalar belgilab olinadi. O‘zbekiston Respublikasining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi kabi davlat siyosati hujjatlari va “Alibaba”, “Amazon” kabi global tajribalar asosida takliflar keltiriladi. Ushbu yondashuvlar O‘zbekistonning raqamli iqtisodiy salohiyatini oshirishga va hududiy tadbirkorlikni zamonaviy texnologiyalar asosida rivojlantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: elektron biznes, elektron tijorat, hududiy iqtisodiyot, raqamli strategiyalar, raqamli to‘lov tizimlari. Kirish Zamonaviy iqtisodiy muhitda raqamli texnologiyalar hududiy rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar ochib, elektron biznes strategiyalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynamoqda [1]. O‘zbekistonning chekka hududlarida elektron biznes tadbirkorlikni kengaytirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi, bunda elektron tijoratning ta’siri markaziy o‘rin tutadi. Global miqyosda elektron tijorat bozori 2023-yilda 6 trillion AQSh dollaridan oshdi [3], bu raqamli iqtisodiyotning o‘sish sur’atlarini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda elektron biznes rivojlanish bosqichida bo‘lib, hududiy iqtisodiyot uchun katta salohiyatga ega. Elektron biznes strategiyalarining dolzarbligi hududlarda iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda elektron tijoratning ta’siriga bog‘liq. Elektron tijorat tadbirkorlarga mahsulotlarni onlayn bozorga chiqarish imkonini beradi, bu an’anaviy infratuzilmasi zaif hududlar uchun muhimdir. O‘zbekistonda Payme va Click kabi mobil to‘lov ilovalari foydalanuvchilarga onlayn to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beruvchi asosiy platformalar sifatida xizmat qilib, elektron tijoratning hududiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, internet sifatining pastligi, raqamli savodxonlikning yetishmasligi va logistika muammolari elektron tijoratning hududiy iqtisodiyotga ta’sirini cheklaydi. Elektron tijoratning ta’sirini oshirish uchun hududlarda quyidagi strategik yechimlar taklif etiladi: elektron tijoratga asoslangan raqamli platformalar tashkil etish va mahalliy 446

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 mahsulotlarni bozorga chiqarish; raqamli savodxonlik bo‘yicha o‘quv dasturlarini joriy qilish; yuqori tezlikdagi internetni kengaytirish; logistika tizimini optimallashtirish; Payme va Click kabi mavjud to‘lov ilovalarining hududiy qamrovini yanada oshirish va foydalanishni soddalashtirish, shuningdek, hozircha O‘zbekistonda mavjud bo‘lmagan PayPal va Stripe kabi xalqaro to‘lov tizimlarini joriy etish orqali global bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish. Davlat tomonidan soliq imtiyozlari va subsidiyalar taqdim etilishi ushbu strategiyalarni amalga oshirishga yordam beradi. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yildagi “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi” farmoni [1] va “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasiga [2] asoslanadi. Ushbu hujjatlar hududlarda elektron biznesni rivojlantirishda elektron tijoratning ta’sirini oshirishni maqsad qiladi. Ishning obyekti hududlarda elektron biznes strategiyalarini rivojlantirish jarayonlari bo‘lib, iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy omillar birgalikda o‘rganiladi. Predmeti elektron tijoratning hududiy iqtisodiyotga ta’sirini qo‘llab-quvvatlovchi raqamli platformalar, infratuzilma yechimlari va strategiyalardan iborat. Maqsad hududiy iqtisodiyotni raqamlashtirishda elektron tijoratning ta’siridan foydalangan holda elektron biznes strategiyalarini ishlab chiqish va aholini tadbirkorlikka jalb qilishdan iborat. Vazifalar: xorijiy tajribani (Alibaba) va mahalliy platformalarni (Uzum Market) tahlil qilish; infratuzilmani takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish; hududiy mahsulotlarni elektron tijorat orqali bozorga integratsiya qilish mexanizmlarini shakllantirish; raqamli savodxonlikni oshirish dasturlarini joriy qilish; huquqiy bazani rivojlantirish. Xorijiy tajribada “Alibaba” elektron tijoratning hududiy iqtisodiyotga ta’sirini oshirishda muvaffaqiyatli model sifatida ko‘zga tashlanadi. Ushbu platforma mahsulotlarni onlayn sotish bilan birga logistika va raqamli to‘lov tizimlarini birlashtirib, kichik tadbirkorlarni global bozorga ulaydi. Alibaba’ning “AliExpress” bo‘limi xalqaro mijozlarga mahsulotlarni yetkazib berishga ixtisoslashgan bo‘lib, dunyoning turli hududlaridagi sotuvchilarni millionlab xaridorlar bilan bog‘laydi. Xuddi shunday, “Amazon” global miqyosda elektron tijoratning yetakchi platformasi sifatida kichik bizneslarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Amazon’ning “Fulfillment by Amazon” (FBA) xizmati kichik tadbirkorlarga mahsulotlarni saqlash, qadoqlash va dunyo bo‘ylab yetkazib berish imkonini beradi, bu esa AQSh, Evropa va boshqa mintaqalardagi mahalliy sotuvchilarni xalqaro bozorga chiqishda qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, Amazon orqali dunyoning turli burchaklaridagi kichik bizneslar o‘z mahsulotlarini global mijozlarga sotmoqda, bu hududiy iqtisodiyotni faollashtirishga yordam beradi. O‘zbekistonda esa “Uzum Market” mahalliy tadbirkorlarga mahsulotlarni onlayn sotish imkonini berib, hududiy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu platforma O‘zbekistonning turli hududlaridagi kichik biznes egalari uchun raqamli bozorga kirish eshigini ochdi, xususan, mahalliy mahsulotlar (masalan, qo‘l mehnati mahsulotlari, qishloq xo‘jaligi tovarlari) onlayn sotuvga chiqarildi. Uzum Market logistik tarmoqni rivojlantirishga e’tibor qaratib, mahsulotlarni yetkazib berish jarayonini soddalashtirdi va Payme, Click kabi to‘lov ilovalari bilan integratsiya orqali mijozlar uchun qulay to‘lov imkoniyatlarini taqdim etdi. Masalan, Toshkentdan tashqaridagi hududlarda yashovchi tadbirkorlar endi o‘z mahsulotlarini poytaxtdagi yoki hatto boshqa viloyatlardagi iste’molchilarga osongina 447

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot yetkazmoqda. Bu jarayon nafaqat mahalliy iqtisodiy faollikni oshirdi, balki hududiy tadbirkorlarning raqamli savodxonligini rivojlantirishga ham hissa qo‘shdi. Alibaba bilan solishtirganda, Uzum Market hali dastlabki bosqichda bo‘lsa-da, uning O‘zbekistonning chekka hududlarida elektron tijoratni rivojlantirishdagi ta’siri sezilarli darajada ko‘rinmoqda. O‘zbekistonda Uzum Market’ga o‘xshash boshqa platformalar ham mavjud bo‘lib, ular ham hududiy iqtisodiyotga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Masalan, “Olcha.uz” mahalliy tadbirkorlarga elektronika, maishiy texnika va boshqa mahsulotlarni onlayn sotish imkonini beradi. Ushbu platforma o‘zining tezkor yetkazib berish xizmati va mahalliy bozorga moslashgan mahsulot assortimenti bilan ajralib turadi. Shuningdek, “Zoodmall” O‘zbekiston bozorida faol bo‘lib, xalqaro va mahalliy sotuvchilarni birlashtirgan platforma sifatida hududiy tadbirkorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Zoodmall logistika xizmatlarini rivojlantirishga e’tibor qaratib, mahsulotlarni O‘zbekistonning turli hududlariga yetkazib berishni soddalashtirdi va mobil ilova orqali qulay xarid qilish tajribasini taklif qiladi. Shu bilan birga, “Asaxiy” platformasi ham mahalliy iste’molchilar orasida mashhur bo‘lib, kitoblar, elektronika va kundalik ehtiyoj mahsulotlarini onlayn sotishga ixtisoslashgan. Ushbu platformalar Uzum Market bilan birgalikda O‘zbekistonning hududiy iqtisodiyotini raqamlashtirishda muhim rol o‘ynamoqda, lekin Uzum Market o‘zining keng qamrovli logistik tarmog‘i va mahalliy tadbirkorlarga qaratilgan yondashuvi bilan yetakchi o‘rinni egallab turibdi. Xulosa Hududlarda elektron biznes strategiyalari elektron tijoratning muhim ta’siri asosida iqtisodiy rivojlanishni tezlashtirib, mahalliy tadbirkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi. Taklif etilgan yechimlar — infratuzilmani zamonaviylashtirish, raqamli savodxonlikni yuqori darajaga ko‘tarish va davlat-xususiy hamkorlikni mustahkamlash — O‘zbekistonning chekka hududlarida raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat mavjud iqtisodiy salohiyatni oshirishga, balki global raqamli bozorga integratsiyani jadallashtirishga xizmat qiladi, natijada O‘zbekiston iqtisodiyotidagi raqamli transformatsiya yangi bosqichga ko‘tariladi. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi PF-6079sonli Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 3-oktyabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 616-sonli qarori. 3. Statista. (2023). “Global elektron tijorat bozorining statistik tahlili: 2023-yilgi hisobot”. [Onlayn manba]. URL: https://www.statista.com/statistics/ecommerce . 448

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 RAQAMLI IQTISODIYOTDA BANK INNOVATSIYALARI: NAZARIYA VA AMALIYOT Murodova Zilola Asatullo qizi “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. boburkhanuz@gmail.com Annotasiya: Ushbu tezisda Raqamli iqtisodiyot,ushbu turdagi iqtisodiyot rivojlanishida bank innovatsiyalarning o‘rni,raqamli bank tiziming O‘zbekistondagi hozirgi kundagi holati va ushbu turdagi bank xizmatlarining aholiga yarati berayotgan qulayliklari va mamlakatimiz iqtisodiyoti rivojlanishidagi o‘rni haqida aytib o‘tilgan. Kalit so‘zlar:Raqamli iqtisodiyot,O‘zbekiston-2030 strategiyasi,Mobil banking,raqamli bank,Anorbank Kirish 2023-yilning 11-sentabr kuni Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab chiqilgan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev Farmoniga asosan tasdiqlandi.qabul qilindi. . Ushbu strategiya 5 bo‘limdan iborat bo‘lib, 100 ta strategik vazifalarni o‘z ichiga olgan. Strategiyaning asosiy maqsadi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy islohotlar o‘tkazish orqali O‘zbekistonni zamonaviy va farovon yurtga aylantirish hisoblanadi.”O‘zbekiston-2030” strategiyasining asosiy yo‘nalishlaridan bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: -barqaror iqtisodiy o‘sish orqali daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar qatoridan o‘rin olish; -aholi uchun qulay ekologik sharoitlarni yaratish; -xalq xizmatidagi adolatli va zamonaviy davlatni barpo etish; -mamlakatning suvereniteti va xavfsizligini kafolatli ta’minlash. -iqtisodiyotni liberallashtirish -xorijiy sarmoyalarni jalb qilish -davlat boshqaruvi va qonun ustuvorligini takomillashtirish -infratuzilmani modernizatsiya qilish -innovatsion va texnologik taraqqiyotni rag‘batlantirishdan iborat.Strategiya shuningdek,ijtimoiy rivojlanishga,jumladan,sog‘liqni saqlash,ta’lim va qashshoqlikni kamaytirishga qaratilgan. Strategiyaning II. Barqaror iqtisodiy o‘sish orqali aholi farovonligini ta’minlash bo‘limida 50-maqsadida Bank tizimida islohotlarni jadallashtirish, bank xizmatlari bozori hajmini oshirish va sohada raqobatni rivojlantirish yo‘nalishiga, 57-raqamli maqsadida esa Raqamli texnologiyalarni rivojlantirgan holda mamlakatni mintaqaviy “IT-NUB”ga aylantirish kabilarga alohida urg‘u berib o‘tilgan. Bunda: 449

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Barcha aholi punktlarini internet bilan to‘liq qamrab olish va uning tezligini 10 barobar oshirish, xalqaro internetga ulanish tezligini 5000 Gbit/s.ga yetkazish, optik tolali aloqa liniyalari va keng polosali ma’lumot uzatish tarmoqlarining qamrovini 100 foizga yetkazish. IT xizmatlar va dasturiy mahsulotlar eksporti hajmini 5 milliard dollarga yetkazish. BMTning Elektron hukumat reytingida top-30 talikka kirishga erishish. IT-park rezidentlari sonini 10 barobar oshirish, ular tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar hajmining yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 2,2 foizga yetkazish va ularda yaratilgan ish o‘rinlari sonini 100 mingtaga yetkazish. IT-parkda xorijiy kompaniyalar uchun “Raqamli texnologiyalar xalqaro markazi”ni tashkil qilish orqali xorijiy kompaniyalar vakolatxonalari sonini 1000 taga yetkazish. Startap loyihalarni IT-parkning akseleratsiya (rivojlantirish) dasturi orqali qo‘llabquvvatlash yo‘li bilan milliy bozor kapitallashuvini 1 milliard dollarga teng birinchi (Unicorn) startap loyihasini chiqarish. “Raqamli hukumat” dasturi doirasida 300 ta ustuvor loyihalarni ishga tushirish, Toshkent shahri, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlar markazlarini beshinchi avlod aloqa tarmog‘i bilan qamrab olish. Xalqaro ahamiyatga ega avtomagistral yo‘llarni to‘liq mobil internet bilan ta’minlash. Ushbularni hisob olgan holda biz o‘rganmoqchi bo‘lgan mavzu hozirgi raqamli iqtisodiyot rivojlanib borayotgan zamonda bank innovatsiyalari Strategiyaning amalga oshirilishida muhim o‘rin tutadi.Birinchidan raqamli iqtisodiyot o‘zi nima degan savolga javob beradigan bo‘lsak: Raqamli iqtisodiyot — raqamli texnologiyalarga asoslangan elektron biznes va elektron tijorat bilan chambarchas bog‘liq iqtisodiy faoliyat hamda shu faoliyat natijasida ishlab chiqariladigan va sotiladigan raqamli tovarlar, xizmatlar yig‘indisidir. Baʼzida u internet iqtisodiyoti, yangi iqtisodiyot yoki veb-iqtisodiyot degan terminlar bilan ham ifodalanadi. Innovatsiya-(inglizcha . innovationas — kiritilgan yangilik, ixtiro) — 1) texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar; 2) ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanilishi. Oxirgi yillarda raqamli iqtisodiyot biznes yuritish uslubimizni,jumladan, Bank sektorini o‘zgartirdi.Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi va qulaylikga bo‘lgan talabning oshishi banklar ham innovatsiyalar kitirish ishlarini boshlab yubordi.Ushbu tezisda men raqamli iqtisodiyot sharoitida banklarning tutgan o‘rnini, qilayotgan yangiliklari nazariyasini va uni amaliyotda ko‘rib chiqmoqchiman.O‘zbekiston banklari ham yangi innovatsiyalarni o‘zlashtirmoqda.Raqamli iqtisodiyotda banklar o‘z mahsulotlarini va xizmatlarini yaxshilash uchun sun’iy intellect,mashina o‘rganish ,blokcheyn va kata ma’lumotlar tahlili kabi yangi texnologiyalardan foydalanishmoqda. O‘zbekistonda Raqamli iqtisodiyotda birinchi marta 2020-yilda “TBC”bank va “Anorbank” ro‘yxatga olindi Innovatsiyalarning asosiy yo‘nalishi bu-hozirgi kunda 450

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘zbekistonning deyarli barcha banklarida mavjud bo‘lgan mobil banking tizimi hisoblanadi.Ushbu dastur orqali endi mijozlar bemalol uydan turib qoldiqlarni tekshirish,pul o‘tkazish,to‘lovlarni to‘lash,online plastic kartalarga buyurtma berish va hatto kredit olish uchun ariza topshirish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyotda bank tizimidagi yana bir muhim yangilik shundan iboratki ,onlayn banking tizimidir.Bu dastur orqali mijozlar internetga ulangan istalgan joyda o‘z hisobiga kirishi yoki tranzaksiyalarni amalga oshirish mumkin. Raqamli iqtisodiyotda bank innovatsiyalarini amaliyotda ko‘rib chiqadigan bo‘lsak,O‘zbekistonda banklar raqamli iqtisodiyot sharoitiga moslashish uchun turli xil tashabbuslar ko‘rsatmoqda .Masalan:Fintech startaplari hamkorlik qilish orqali an’anaviy banklar yangi bozorlarga kirishlari va mijoz segmentlariga mos keladigan innovatsion moliyaviy mahsulotlarni taqdim etishlari mumkin. Misol sifatida “Anorbank” mobil ilovasida mavjud imkoniyatlarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak: -NFC orqali Face ID bilan oson ro‘yxatdan o‘tish,qulay interfeys,aqlli o‘tkazma ,kartalarni buyurtma qilsi,valyuta ayirboshlash operatsiyalari,xizmatlar bo‘yicha to‘lovlar,kreditlarni rasmiylashtirish, Life ID orqali xavfsizlikni boshqarish va shu kabi bir nechta online xizmatlarni bajarishingiz mumkin. Bu say-harakatlar orqali 2021-yilda Anorbank quyidagi natijalarga erishdi: -butun Respublikaga xizmat ko‘rsatish boshlandi; -jamoadagi xodimlar soni 850 taga yetdi; -mijozlar bazasi 115000 gacha ko‘tarildi; -hamkorlar soni 2500 dan oshdi; -ilovani 270 000 marta yuklab olindi. Xulosa va takliflar Ushbu ma’lumotlardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki O‘zbekiston ham raqamli iqtisodiyot rivojlanishida kata tashabbuslar ko‘rsatmoqda .Va bu rivojlanish bank sohasida mijozlar uchun keng imkoniyatlar yaratib bermoqda.Shuningdek,raqamli iqtisodiyotda xavfsizlik va me’yoriy hujjatlarga muvoqlik nuqtai nazaridan qiyinchliklar mavjud bo‘lsada ,ushbu turdagi iqtisodiyot nafaqat mamlakat iqtisodi rivojlanishiga,balki ijtimoiy qatlamga ham qulay sharoitlar yaratib bermoqda.o‘ylaymanki,dunyodagi boshqa mamlakatlar kabi O‘zbekiston ham bank tizimida to‘liq an’anaviy bank tizimidan raqamli iqtisodiyot tizimga o‘tishi zarur,bu uchun birinchi navbatda yoshlarni IT sohasiga qiziqishini oshirish va internet tezligini oshirish lozim. Adabiyotlar 1. Khudoykulov, H. A., & Sherov, A. B. (2021). Digital economy development in corporate governance of joint stock company 2. Маткулиева С, Атабаева К . Роль цифровых банковских услуг в развитии отраслей и отраслей экономике 3. А Б Шероев б & Х М Раджабов (2021) Коммерчиские банки как субьект финансирования инвестиционных проектов. 451

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ҲУДУДЛАРДА РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ КОМПЛЕКС ЧОРА-ТАДБИРЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ (САМАРҚАНД ВИЛОЯТИ МИСОЛИДА) Болиев Бахромжон Рустам ўғли, Лутфий Фарангиз Шаридин қизи Рақамли иқтисодиёт ва молиявий технологиялар” кафедраси, University of management and future technologies” университети, Тошкент, 100208, Ўзбекистон. bahromjonboliyev@gmail.com Аннотация: Мазкур тадқиқот иши худудларни рақамли иқтисодиётни ривожлантиришнинг комплекс чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ушбу фаолиятини самарали ташкил этишнинг ўзига хослиги ва уни ривожлантириш масалаларига бағишланган бўлиб, бунда “Самарқанд вилояти”да рақамли иқтисолиётни ривожланиш ҳолати ва унинг истиқболли йўналишлари, шунингдек, унда рақамли иқтисолиётнинг қоидаларини шакллантиришга қаратилган самарали инновацион сиёсатни амалга ошириш масалалари тадқиқ этилган. Таянч сўзлар: Иқтисодиёт, рақамли иқтисодиёт, технология, ҳудудий иқтисодиёт, ахборот коммуникация технологиялари, ишлаб чиқариш, ривожланиш, тизим, таьлим, ҳизмат кўрсатиш, интернет.. Кириш Мазкур тадқиқот ишида Ўзбекистон Республикаси Самарқанд вилояти рақамли иқтисодиётини ривожланиш ҳолати ва унинг истиқболли йўналишлари, инновацион фаолияти олинган ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш жараёнлари, уларнинг амалга оширилиши ва ҳудудий иқтисодий ўсишга таъсири ҳисобланади. Тадқиқот жараёнида Самарканд вилояти каби аниқ ҳудудларда рақамли инфратузилманинг ривожланиши, интернет тармоғининг кенгайиши,таьлим тизимига рақамли технологияни жори қилиш, рақамли хизматларнинг аҳолига тақдим этилиши ва буларнинг иқтисодий ўсиш ва ижтимоий ривожланишга бўлган таъсири ўрганилади. Мазкур тадқиқотнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат: Ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш жараёнларини ўрганиш: Ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ўсиш динамикаси ва ривожланиш босқичларини таҳлил қилиш. Рақамли инфратузилма ва технологияларнинг ҳудудий иқтисодиётга таъсирини аниқлаш. Рақамли иқтисодиётнинг ижтимоий ва иқтисодий таъсирини баҳолаш: Рақамли технологиялар ва хизматларнинг ҳудудий иқтисодиёт, ижтимоий ривожланиш ва ижтимоий тараққиётга бўлган ижобий ва салбий таъсирларини таҳлил қилиш. Рақамли иқтисодиётнинг бандлик, таълим, соғлиқни сақлаш ва бошқа соҳаларга таъсирини ўрганиш. Ҳудудларда рақамли хизматлар ва технологияларнинг ўсиш динамикасини ўрганиш: 452

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Интернет тармоғининг кенгайиши, мобил алоқа ва рақамли хизматларнинг ривожланиш кўрсаткичларини таҳлил қилиш. Рақамли хизматларнинг ривожланиш даражасини ўлчаш ва ҳудудлар бўйича таққослаш. Давлат сиёсати ва рақамли иқтисодиётга доир норматив ҳужжатларни таҳлил қилиш: Рақамли иқтисодиётнинг ривожланишини қўллаб-қувватлаш учун қабул қилинган ҳукумат қарорлари, фармонлар ва дастурларни ўрганиш. «Рақамли Ўзбекистон 2030» дастурининг самарадорлигини таҳлил қилиш ва уни ҳудудларда жорий этиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш. Мавзуга оид адабиëтлар шарҳи 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги “Ўзбекистон-2030” стратегияси тўғрисида”ги ПФ-158-сонли Фармони. 2. Рақамли иқтисодиётни ривожлантиришнинг долзарб муаммолари кўплаб жумладан: Ўзбекистонда рақамли трансформaцияларни амалга ошириш шароитида миллий иқтисодиётни ривожлантириш, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик масалалар, ҳудудларда аҳоли даромадини ошириш ва меҳнат муносабатларини тартибга солиш муаммоларини С.С.Ғуломов, Қ.Х.Абдураҳмонов, Б.Умурзаков, З.Я.Худойбердиев, Б.А.Исламов, Н.К.Зокирова, Р.Р.Хасанов, Г.К.Абдурахмонова ва бошқа олимлар томонидан тадқиқ қилинган. Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш ва унда электрон бизнесни ташкил этишнинг баъзи жиҳатлари рус олимлари Ф.З.Аралбоева, А.Г.Гранберг, Б.Плйшевский, Э.Степанченко, А.А.Мамйкин, А.В.Катаев, Л.К.Афанасйев, Л.С.Бабенко, В.В.Лувенской, В.А.Мартйнова, И. Соколова ва бошқалар. томонидан ҳам ўрганилганлиги диққатга сазовордир. Постиндустриал жамиятни шакллантириш, аҳоли даромад манбаларини ошириш ва иш билан бандлик таркибидаги ўзгаришлар Д.Белл, Дж.Гэлбрейт, П.Дракер, М.Кастельс, Ф.Уэбстер каби олимларнинг асарларида очиб берилган. Рақамли технологиялар таъсирида иш билан бандликни ривожланиши ва камбағалликни қисқартириш масалалари М.Фалк, М.Вортер, М.Пианта, Х.Шмитц, Д.Вест ва бошқа хорижий олимларнинг асарларида кўриб чиқилган. Аммо, худудларда(Самарканд вилояти) рақамли иқтисодиётни ривожлантиришнинг комплекс-чора тадбирлари ва уларнинг таҳлили ва уни тенденцияларини баҳолаш бўйича илмий тадқиқотлар етарли эмаслигига амин бўламиз. Шу жиҳатдан Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш тенденцияларини эконометрик таҳлили бўйича тадқиқот олиб бориш мазкур мавзунинг долзарблигини кўрсатади. Тадқиқот методологияси Мақолада илмий тадқиқот жараёнида ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш жараёнлари, уларнинг амалга оширилиши ва ҳудудий иқтисодий ўсишга таъсири. Тадқиқот жараёнида Самарканд вилояти каби аниқ ҳудудларда рақамли инфратузилманинг ривожланиши, интернет тармоғининг кенгайиши, рақамли хизматларнинг аҳолига тақдим этилиши ва буларнинг иқтисодий ўсиш ва 453

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ижтимоий ривожланишга бўлган таъсири ўрганилади, хамда тадқиқотнинг асосий мақсади ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш жараёнларини ўрганиш ва уларнинг иқтисодий ўсишга, ижтимоий тараққиётга ва ҳудудий тенгсизликни камайтиришга бўлган таъсирини аниқлашдир. Рақамли иқтисодиётнинг ижтимоий ва иқтисодий самарадорлигини ўлчаш: Ҳудудларда рақамли иқтисодиётнинг ижтимоий тараққиётга, бандликка, таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларига бўлган таъсирини ўрганиш тадқиқот натижаларига асосланиб, хулоса ва таклифлар берилган. Бугунги кунда рақамли иқтисодиёт глобал иқтисодиётни бошқаришнинг янги сўнги ягона бир усули ҳисобланади. Рақамли технологиялар, сунъий интеллект, маълумотлар таҳлили ва инновацион технологиялар соҳаларида содир бўлган инқилобий ўзгаришлар, иқтисодиётни самарали бошқариш ва инновацион ривожланиш учун янги имкониятларни яратмоқда. Жаҳон банки экспертлари томонидан тўртинчи саноат инқилобининг дастлабки натижаларини, ғолиб давлатлар ва мағлуб давлатлар ўртасида даромадлар даражасидаги улкан тафовутнинг юзага келиши билан баҳоламоқда. Хусусан, жаҳоннинг етакчи мамлакатлари АҚШ ЯИМда 38%ни ва Хитой ЯИМда 41%ни рақамли иқтисодиётдан олинган даромадлар ҳиссасига тўғри келади. Шу жиҳатдан жаҳон бозорининг конъюнктураси кескин ўзгариб, рақобат тобора кучайиб бораётган рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш шароитида аҳоли турмуш даражаси ва иш билан бандлик даражасини ошириш билан боғлиқ муаммоларни юзага келтиряпти.(2) Натижа ва муҳокома Самарқанд вилояти худудлари кесимида кўрсатилган бозор хизматларининг 2023 йил охири холати.(1-жадвал). 1- жадвал. Самарқанд вилоятида хизмат кўрсатиш соҳаси ҳолатини 454

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Хизмат турларини ривожлантириш - мамлакат иқтисодиётини ривожланишига асосий ҳисса қўшади. Хизмат сифатини ошириш ва ривожлантириш бугунги кун кўрсатилаётган хизматнинг асосий мақсади ва вазифаси ҳисобланади. Ушбу соҳани иқтисодиётда қандай ҳолатда эканлигини аниқлаб, таҳлил қилиш лозим. Шу сабабли бизлар Самарқанд вилоятида хизмат кўрсатиш соҳаси ҳолатини таҳлил қилдик (1-жадвал). Яна шуни такидлаш жоизки Ўзбекистонда 2020 йилда электрон савдо ўртача 201 миллион АҚШ долларини ташкил этган ва 2023 йилга келиб бу кўрсаткич 543 миллион АҚШ долларига етган. 2027 йилгача Ўзбекистондаги электрон савдо бозори 1 миллиард АҚШ долларига етиши кутилмоқда. Умуман олганда, 2023-2027 йиллар давомида электрон савдо бозори ҳар йили 41% дан 47,4% гача бўлиши прогноз қилинмоқда. Ўзбекистон электрон савдо бозори хажми (2021-2025) 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 2021 2022 2023 2024 2025 1-расм. Ўзбекистон електрон савдо бозори ҳажми. 2- жадвал. Ўзбекистон Республикасининг ЯИМ ва унда рақамли иқтисодиётни улуши Йиллар ЯИМ ЯИМда рақамли иқтисодиётни улуши % 2018 58,2 млярд $ 1% 2019 62,5 млярд $ 1,10% 2020 69,1 млярд $ 1,60% 2021 76,2 млярд $ 1,80% 2022 82,4 млярд $ 2,20% 2023 90,9$ млярд $ 2,70% 2024 100 млярд $ 2,90% 455

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Шуни таъкидлаш жоизки, бу ўсиш , онлайн таълим ва рақамли соғлиқни сақлаш каби рақамли хизматларга истеъмолчиларнинг харажатлари ошиши фонида кузатилмоқда. Компаниялар бу ўзгаришларга фаол мослашиб, истеъмолчиларга тобора қулай ва хавфсиз сотиб олиш платформаларини таклиф этмоқда. Бунинг мисоли сифатида Amazon ва Alibaba компанияларини келтириш мумкин, улар нафақат чакана савдони, балки логистикани, молиявий хизматларни ва бошқа ёрдамчи хизматларни ривожлантириб, онлайн дўконларини кенгайтиришда давом этмоқда, бу эса мижозларни ушлаб туриш ва уларнинг тажрибасини яхшилашга ёрдам беради. (3) Самарқанд вилояти Ўзбекистоннинг марказий қисмида жойлашган ва мамлакатнинг иқтисодий ва маданий марказларидан бири ҳисобланади. Вилоятнинг иқтисодиёти асосан қишлоқ хўжалиги, савдо, хизмат кўрсатиш ва саноат тармоқларига таянган. Қишлоқ хўжалиги: Самарқанд вилоятининг қишлоқ хўжалиги иқтисодиётнинг муҳим тармоғи бўлиб, асосан пахта, гўза, сабзавот ва мева етиштиришга ихтисослашган. Сўнгги йилларда агротехнологияларни янгилаш ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш орқали ҳосилдорликни оширишга қаратилган чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Саноат: Вилоятда кичик ва ўрта бизнеснинг ривожланишига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Махсус иқтисодий зоналар ташкил этилиб, инвестициялар жалб қилиш ва янги иш ўринлари яратишга қаратилган чоралар кўрилмоқда. Савдо ва хизмат кўрсатиш: Самарқанд шаҳрининг сайёҳлик ва савдо маркази сифатидаги аҳамияти ортиб бормоқда. Туризм инфратузилмасини ривожлантириш, маданий меросни сақлаш ва хизмат кўрсатиш соҳасини яхшилаш орқали иқтисодий ўсишга эришилмоқда. Транспорт ва логистика: Вилоятнинг стратегик жойлашуви унинг транспорт ва логистика соҳасидаги аҳамиятини оширмоқда. Темир йўл ва автомобиль йўллари орқали маҳаллий ва халқаро савдонинг ривожланиши таъминланмоқда. Инвестициялар ва инновациялар: Самарқанд вилоятига ички ва ташқи инвестицияларни жалб қилиш мақсадида бир қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда. Инновацион марказлар ва технопарклар ташкил этилиб, тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлашга қаратилган. Шу билан бирга, вилоятдаги иқтисодий ривожланишдаги муаммоларга эътибор қаратилмоқда. Улар қаторида ишсизлик, инфратузилма муаммолари ва экологик масалалар мавжуд. Бу муаммоларни ҳал қилиш учун давлат ва хусусий сектор ҳамкорлигида комплекс чоралар кўрилмоқда. Самарқанд вилоятининг иқтисодий ривожланиши мамлакатнинг умумий иқтисодий ўсишида муҳим ўрин тутади. Вилоятда амалга оширилаётган ислоҳотлар ва инвестициялар орқали иқтисодий барқарорлик ва аҳоли фаровонлигини оширишга интилиш давом этмоқда.(4) 456

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 2-расм. Самарқанд вилояти иқтисодиётининг асосий тармоқлари бўйича улуши • Қишлоқ хўжалиги: 35% • Саноат: 25% • Савдо ва хизмат: 20% • Транспорт: 10% • Туризм: 10% Хулоса Олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари ҳамда мавжуд иқтисодий мактабларнинг шу борадаги қарашларини танқидий ўрганиш, фикр-мулоҳазаларини умумлаштириш асосида хўжалик юритувчи субъектларнинг стратегик бошқарув ҳисоби тизимида бюджетлаштириш қуйидаги функцияларни бажаришини қайд этиш мумкин: хўжалик юритувчи субъектнинг стратегик мақсадларига эришишини таъминлаш бўйича белгиланган кўрсаткичларни корпоратив бюджетлаштириш;(5) хўжалик юритувчи субъектнинг стратегик мақсадларига эришишини таъминлаш бўйича белгиланган бизнес-жараёнларни бюджетлаштириш; натижалари бўйича масъулиятни, жавобгарликни, рағбатлантиришни таъминлаш, мотивацияни уйғотиш мақсадида бюджетлаштириш тизимини молия ва инвестиция марказлари билан боғлаш; инвестиция, капитал қўйилмалар, технологик жиҳозланиш лойиҳаларини бюджетлаштириш; таркибий тузилмалар истиқболини таъминлаш бўйича ишлаб чиқилган стратегик кўрсаткичлар асосида уларнинг фаолиятини бюджетлаштириш. Стратегик бошқарув ҳисобидаги баланслаштирилган кўрсаткичлар тизими ва бюджетлаштириш орқали бутун ҳисоб тизими табиати тубдан ўзгаради, динамизм кузатилади, нафақат сон ва сифат кўрсаткичларини ҳисобга олиш, балким келгуси жараёнлар истиқболини белгилаш имконияти яратилади. Бу ҳолат эса ўз навбатида глобаллашув жараёнлари натижаси ўлароқ рақобат кескинлашиб бораётган ҳозирги 457

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot шароитда ички ҳамда ташқи бозорда муваффақият қозонишнинг муҳим гарови бўлиб хизмат қилади. Адабиётлар 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги “Ўзбекистон-2030” стратегияси тўғрисида”ги ПФ-158-сонли Фармон. 2. Statista. "Retail e-commerce sales worldwide from 2014 to 2024." Доступно на Statista. 3. «Молия бозорини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари, замонавий тенденциялари ва истиқболлари»мавзусидаги республика илмий-амалий конференцияси материаллар тўплами 2022 йил 25 ноябрь. 4. Низатдинов А.А Рақамлаштириш ва унинг иқтисодиётга таъсири «Рақамли иқтисодиёт» илмий-электрон журнали. 5. Пардаева Ш.А. Хўжалик субъектларида молиявий натижаларнинг стратегик бошқарув ҳисобини такомиллаштириш. “Халқаро молия ва ҳисоб” илмий-электрон журнал. www.interfinance.uz, №3, 2021 йил, июн. 6. Pardayev A.X., Pardayeva Z.A. Boshqaruv hisobi: Darslik /A.X. Pardayev, Z.A. Pardayeva. - T.: “Iqtisod-Moliya”, 2019. -556 b. 7. Shukurullo Yo‘ldoshmaxmudov Xurshid o‘g‘li. “Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda” Farg‘ona Politexnika Instituti Iqtisodiyot yo‘nalishi 3-kurs talabasi. 458

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 o‘ZBEKISTONDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI VA XORIJ MAMLAKATLARI TAJRIBASI Xayrullayeva Aziza Yigitali qizi O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, azizaxayrullayeva@uzswlu.uz Annotatsiya: Mazkur maqolada Respublikaning muhim strategik rivojlanish yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan raqamli davlat siyosati va hukumat sohalarini raqamlashtirish jarayonlarini yoritishga va bu jarayonni amalga oshirish chog‘ida xorijning muvaffaqiyatli loyihalarini o‘rganish, tahlil qilish, moslashtirish jarayonlarini o‘rganish, istiqbolli loyihalarning ustunlik jihatlarini tahlil ostiga olish maqsad qilib qo‘yilgan. Kalit so‘zlar: Raqamlashtirish, yangi texnologiyalar, blockcheyn, raqamli hukumat, BMTTD, Raqamli O‘zbekiston-2030. Kirish Dunyo miqyosida rivojlangan va sinovdan muvaffaqqiyatli o‘tib kelayotgan har bir yangilik yoki kashfiyot, yoki bugungi kun uchun o‘rganilishi juda ham dolzarb bo‘lib turgan har bir ilm-fan, texnologiya masalalari yuzasidan butun dunyo miqyosidagi amalga oshirilayotgan muhokama va anjumanlarni kuzatish va natijalarni tahlil qilish bilan yangilanish va o‘zgarishlar fonidan ortda qolmay, mintaqa va mamlakatimizning ilm-fan, texnologik taraqqiyot foniga katta yutuqlarni olib kirish va yangiliklarni kashf etish ham mumkin. Bugungi kun jamiyatida juda ham muhim bo‘lib turgan sohalardan biri bu globallashuv jarayonida amalga oshayotgan elektonlashtirish sohasi hisoblanadi. Ushbu yo‘nalish orqali jamiyatda shu paytda inson omili bilan amalga oshirilib kelayotgan amallarning kattagina qismi yangi texnologiyalar orqali tez, oson va sifatli ko‘rinishda amalga oshmoqda. Albatta, bu jarayonning amalga oshishida har bir davlatning, har bir jamiyatning o‘ziga xos bo‘lgan yo‘llarni bosib o‘tayotganini ko‘rish mumkin. Dunyoning texnologik jihatdan rivojlangan nuqtalaridagi tajriba, ko‘nikmalar qolgan rivojlanib borayotgan mamlakatlar tomonidan o‘rganilib turli xil jamiyatlarda taqdim etilayotgani texnologiyalashuv jarayonining tezlashuviga sabab bo‘lmoqda. Shu jumladan, texnologiyalashuv jarayonining beshiklaridan biri bo‘lgan Yevropa jamiyatida ham bugungi kunda elektronlashtirish sohasi jadal rivojlanib bormoqda. Bu sohaga hukumat tomonidan alohida e’tibor berilishi va ularning tegishlicha huquqiy asoslari va poydevorlarining yaratilib, bugungi kunda ham ilm-fanning yangi sohalari yuzasidan hukumat miqyosida yangidan-yangi loyihalar ishlab chiqilib ularning hukumat tomonidan qo‘llab quvvatlanib kelayotganligi ham yuqori darajadagi o‘sishning ta’minotchilaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. O‘zbekistonda xususiy va davlat sektorlarini raqamlashtirish jarayoni qizg‘in davom etmoqda. Mamlakat doirasida va xalqaro miqyosda ishlab chiqilgan ko‘plab yangi raqamli ilovalar va vositalar fuqarolarga siyosiy yo‘nalishni belgilash jarayonida ishtirok etish, litsenziyalar va ruxsatnomalar olish uchun murojaat qilish, yuridik maslahat olish va korrupsiya va poraxo‘rlik holatlari haqida xabar berish, fuqarolarning davlatning turli xildagi 459

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot va turli ko‘rinishdagi xizmat turlaridan qulay ravishda foydalanish uchun samarali vositalarni taqdim etdi. Oʻzbekistonda bugungi kunda juda ham katta qarshilik qilinayotgan va hukumat siyosati darajasida qoralanib kelinayotgan korrupsiya darajasini hisobga olgan holda davlat muassasalariga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashda raqamli innovatsiyalar imkoniyatlaridan, xususan, blokcheyn texnologiyasidan foydalanish muhim hayotiy ahamiyatga ega bo‘lib turibdi. Shu bilan birgalikda, ushbu texnologiyalarni o‘rganish, tizimli tahlil qilish va amaliyotga joriy etish maqsadida turli xildagi amaliy izlanishlar va tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda. Jumladan, ushbu texnologiyaning aynan davlat xizlatlari va hukumat darajasidagi loyihalarda muvaffaqiyatli ishtirokiga erishilgan Estoniya davlatining va bir qator Yevropa ittifoqining a’zo mamlakatlari tajribalari o‘rganilib chiqilgan. Ular bosib o‘tgan yo‘l va ochiq tajriba maydoni ham ushbu texnologiyaning bizning mamlakatimizda ham amalga oshirilib kelinayotganligining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Bu kabi texnologiyalarning bugungi kunda fuqarolar tomonidan eng ko‘p murojaat etilayotgan va rivojlanib borayotgan ko‘rinishi bu- my.gov.uz elektron hukumat sayti hisoblanadi. Ushbu sayt orqali fuqarolar bir vaqtning o‘zida 400 dan ortiq davlat xizmatlaridan foydanayotganliklari orqali ko‘rishimiz mumkin. Shu bilan birgalikda ushbu texnologiya asosiga qurilgan yagona identifikatsiya shakllari, FHDYo bo‘limlarining electron tarzda fuqarolarga xizmat qilayotganligini ham alohida aytib o‘tish joiz. Shu o‘rinda blokcheyn texnologiyasi yordamida yaratilgan eng birinchilardan bo‘lib amaliyotga tatbiq etilgan elektron hukumat xizmati bu Respublika FHDYo organlarida blokcheyn texnologiyasi asosida ishlash tizimiga o‘tish edi. O‘zbekiston FHDYo yagona elektron tizimiga blokcheynni joriy etish Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilayotgan hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining O‘zbekistondagi Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) va O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi hamkorligida tatbiq etilayotgan “O‘zbekiston qishloq hududlarida davlat xizmatlari ko‘rsatishni takomillashtirish va boshqaruv darajasini oshirish” (IPSD) loyihasi doirasida xavfsizlikni yaxshilash va davlat xizmatlaridan foydalanishni tezlashtirish orqali fuqarolarning hayotini yaxshilash maqsadida amalga oshirilayotgan amaliy va katta ahamiyatga ega bo‘lgan chora-tadbirlardan biri hisoblanadi. Markaziy Osiyoning eng jadal rivojlanayotgan davlatlaridan biri hisoblangan O‘zbekiston Respublikasida ushbu texnologiyani davlat muassasalarida puxta o‘ylangan holda qo‘llash aholi turmush darajasini yaxshilash, tengsizliklarni kamaytirish va milliy miqyosda Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga erishish imkonini beradi va mamlakatda rivojlanayaitgan raqamlashtirish muhitining sezilarli ravishda o‘sishiga hamda, boshqa bu kabi texnologiyalarning rivojlanishiga turtki beradi. Xalqaro tajribani o‘rganish va muvaffaqiyatli misollarni milliy sharoitga moslashtirish orqali IPSD loyihasi O‘zbekiston davlat organlariga blokcheyn texnologiyasini tasdiqlangan yo‘nalishlarda qo‘llash yordamida oldinga “sakrash”ga yordam beradi. Blockchain nima va u fuqarolarni qo‘llab-quvvatlashda davlatga qanday yordam beradi? Bir so‘z bilan ushbu so‘zni ta’riflaydigan bo‘lsak, blokcheyn - bu ma’lumotlar xavfsiz tarzda saqlanadigan ma’lumotlar bazasi hisoblanadi. Bunga har bir yangi yozuvni avvalgisi 460