Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 mamlakat rahbariyatining e’tibor markazida turadi. Bu sohada amalga oshirilayotgan choratadbirlar, davlat boshqaruvini yangilash, fuqarolarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan. Ularning samaradorligi milliy darajada ham, xalqaro miqyosda ham e’tirof etilmoqda. Natijada, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali davlat boshqaruvining samaradorligini oshirish, fuqarolarga ko‘rsatilayotgan xizmatlarni yaxshilash hamda davlat va jamiyat o‘rtasida o‘zaro ishonchni mustahkamlash mumkin. Bu jarayon, shuningdek, mamlakatning umumiy rivojlanish strategiyasi va xalqaro maydonda raqobatbardoshlikni oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. 421

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot RAQAMLI IQTISODIYOT SOHASIDA STATISTIK MA`LUMOTLAR HISOBINI YURITISH Aminov Shavkatjon Sobir o`g`li, Xolmuradov Musurmon Avlaqulovich Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti; aminovshavkatjon93@gmail.com, musirmonxolmurod1@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning vujudga kelishi, dunyo iqtisodiyoti va jamiyat hayotida raqamli texnologiyalarning ahamiyati, raqamli platformalarning rivojlanishi, raqamli iqtisodiyotning afzallik va kamchiliklari tahlil qilingan. Tahlil asosida mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha ayrim takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: Global Internet Protokol (IP) trafigi, innovatsion platformalar, onlayn platformalar, raqamli iqtisodiyot, raqamli platformalar, raqamli transformatsiya, “Raqamli O‘zbekiston – 2030”, robototexnika, sun`iy ong, “superplatforma”lar, tarmoq effekti, tranzaksion platformalar. Kirish Hozirgi vaqtda mahalliy korxonalarining moliyaviy hisobotlarini xalqaro standartlarga muvofiq o‘zgartirishning ikkita yondashuvi mavjud. Birinchisi infliyatsiya yondashuvi, ikkinchisi valyuta yondashuvi deb ataladi. Biz faqat texnik usullardagi farq haqida gapiramiz, chunki har ikkala holatda ham transformatsiyaning asosiy maqsadi infliyatsiyaga moslashtirilgan hisobotlarni olish va shu bilan iqtisodiy voqelikni ishonchli va ob’ektiv aks ettirishdir. Ushbu yondashuvlarning hech biri “sof shaklda” usullarning etarli darajada rivojlanmaganligi sababli amalda qo‘llanilmaydi. Bizning fikrimizcha, rus rublida tuzilgan moliyaviy hisobotlar konvertatsiya paytida umumiy narxlar indeksiga moslashtirilib, hisobot sanasidagi valyuta kursi bo‘yicha valyutaga o‘zgartirilishi va shunga mos ravishda qayta guruhlanishi kerak. Bundan tashqari, buxgalteriya hisobi xalqaro standartlarda tavsiya etilgan qoidalarga mos kelmaydigan alohida ob’ektlarga tuzatishlar kiritish kerak bo‘ladi. Infliyatsiya nuqtai nazaridan yondashuv 29-sonli “Giperinfliyatsiya sharoitida moliyaviy hisobot” xalqaro standartidan foydalanishga asoslanadi, uning mohiyati quyidagicha. Moliyaviy hisobot infliyatsiyaga moslashtirilgan pul birliklarida, ya’ni hisobot sanasida amalda bo‘lgan o‘lchov birliklarida taqdim etilishi kerak. Buning uchun hisobot ma’lumotlari umumiy xarid qobiliyatidagi o‘zgarishlarni aks ettiruvchi umumiy narx indeksi yordamida qayta hisoblab chiqiladi. Infliyatsiya darajasi bo‘yicha ma’lumotlarni tuzatish uchun hisobot ko‘rsatkichlarini pul va nomonetarga bo‘lish muhimdir. Pul ko‘rsatkichlariga naqd pullar, shuningdek, kelajakda istalgan valyutada qayd etilgan va tovar ekvivalentiga ega bo‘lmagan naqd pul mablag‘larining kelib tushishini (chiqishi) aniqlaydigan aktivlar va majburiyatlar kiradi. Boshqa ko‘rsatkichlar pul emas. Naqd puldan tashqari pul aktivlariga veksellar va depozitlar, debitorlik qarzlari misol bo‘la oladi. pul majburiyatlari qatoriga yetkazib beruvchilar va pudratchilar oldidagi qarzlar, ssudalar va 422

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 ssudalar, soliqlar va boshqalar bo‘yicha qarzlar keradi. pul-kredit choralari infliyatsiyani tuzatishni talab qilmaydi, chunki ular hisobot sanasida pulning xarid qobiliyatini hisobga oladi. Pul bo‘lmagan ko‘rsatkichlar dastlab xo‘jalik bitimi (xom ashyo, butlovchi buyumlar, asbob-uskunalar, ish va xizmatlar sotib olish, ish haqi fondi va soliqlar) tuzilgan sanadagi pulning xarid qobiliyatiga qarab baholanadi. Masalan, yil boshida sotib olingan xomashyo zahiralari o‘sha yil uchun hisobotlarda bir yil oldingi qiymatida aks ettiriladi. Uzoq ishlab chiqarish sikliga ega bo‘lgan aktivlar bilan vaziyat yanada murakkabroq. Infliyatsiya uchun indeksatsiya - bu sumning xarid qobiliyatidagi o‘zgarishlar indeksini qo‘llash orqali moliyaviy hisobotlarning pul ifodasini balans sanasida pul ko‘rinishiga moslashtirish. Tahlil va natijalar Shuni ta’kidlash kerakki, indeksatsiya aktivlar qiymatining o‘zgarishi emas, u faqat aktivlar qiymati bo‘yicha ma’lumotlarning solishtirilishini ta’minlaydi. Indekslash natijasida foyda (zarar) mavjud, ammo bu foyda (zarar) aktivlar qiymatining o‘zgarishi bilan bogliq emas, balki kompaniyaning balans tuzilishiga nisbatan siyosatining natijasidir. Indekslashdan farqli o‘laroq, aktivlarni qayta baholash ushbu aktivlarning bahosidagi o‘zgarishlar indeksini yoki ularning adolatli qiymatini qo‘llash orqali ularning tarixiy qiymatining pul qiymatini balans sanasidagi pul shartlariga moslashtirishdan iborat. Bu hozirgi qiymatga asoslangan aktivlarni baholashga yondashuv. Shuni ta’kidlaymizki, xalqaro standartlarga muvofiq, aktivlarni adolatli qiymat bo‘yicha baholashga asoslangan yondashuvni qo‘llash natijasida yuzaga keladigan qayta baholash summasi bevosita kapitalda aks ettirilishi kerak. Transformatsiyani xalqaro standartlarga muvofiq amalga oshirish uchun pul bo‘lmagan aktivlar va majburiyatlarni, daromadlar va xarajatlarni indeksatsiya qilish va o‘tgan davr uchun hisobotni balans sanasida rublning sotib olish qobiliyatiga moslashtirish kifoya. Balansning barcha pul bo‘lmagan aktivlari va passivlari ular paydo bo‘lgan kundan boshlab infliyatsiya indeksiga moslashtirilishi kerak. Tarixiy qiymati bo‘yicha hisobga olinadigan asosiy vositalar va aylanma mablag‘lar sotib olingan kundan boshlab infliyatsiya indeksiga, mustaqil baholovchilarning ekspert bahosiga ko‘ra qayta baholangan asosiy vositalarning qiymati esa infliyatsiya darajasiga moslashtirilishi kerak. qayta baholash sanasidan boshlab indeks. Majburiyatlarda qayta baholash bilan bogliq tuzatishlar summasi qayta baholash o‘sishiga hisoblanishi kerak, qolgan summa esa taqsimlanmagan foydada tan olinishi kerak. Asosiy vositalarni indeksatsiya qilishda quyidagilar zarur: • tiklash qiymati va tarixiy tannarx o‘rtasidagi farqga teng bo‘lgan qayta baholash qiymatini teskari o‘zgartirish; • to‘langan amortizatsiya va tarixiy qiymati bo‘yicha baholangan to‘langan amortizatsiya o‘rtasidagi farqga teng bo‘lgan asosiy vositalarning eskirishini qayta baholash summasini bekor qilish; • sotib olingan kundan boshlab infliyatsiya indeksining tarixiy qiymatiga tuzatish kiritish; 423

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • sotib olingan kundan boshlab infliyatsiya indeksi bo‘yicha tarixiy qiymat bo‘yicha hisoblangan to‘langan amortizatsiyani tuzatish; • qayta baholash summasining qoldiqlarini taqsimlanmagan foydaga o‘tkazish. Odatda, xarajatlar yillar bo‘yicha taqsimlanadi. Bizning fikrimizcha, infliyatsiya darajasi yil davomida notekis bo‘lsa, xarajatlarni chorak yoki oylar bo‘yicha deshifrlash va indeksatsiya qilish kerak. Xulosa va takliflar Odatda, tovar-moddiy zaxiralarning o‘rtacha aylanmasiga ega bo‘lgan va ularni o‘rtacha tannarx bo‘yicha hisobdan chiqaradigan ishlab chiqarish korxonasi bu zaxiralarni 2-chorak oxiridan 3-chorak boshigacha amalda bo‘lgan narxlarda balansda aks ettiradi. Shuning uchun balansdagi zaxiralar asosan o‘rtacha yillik infliyatsiya indeksi yordamida tuzatiladi. Investitsiyalar sotib olingan yoki qayta baholangan kundan boshlab infliyatsiyaga moslashtirilishi kerak. Agar transformatsiya natijasida aktivlarning hisobot davri oxiridagi qiymati ularning qo‘lanishi mumkin bo‘lgan qiymatidan (foydalanishdan kelajakdagi iqtisodiy foyda) oshsa, u holda ushbu aktivlarning qiymati boshqa MHXSga muvofiq qayta tiklanadigan qiymatga kamaytirilishi kerak. Shunday qilib, mahalliy korxonalarining moliyaviy hisobotlarini o‘zgartirishda rubl ma’lumotlari turli kurslarda xorijiy valyutaga aylantiriladi. Natijada paaydo bo‘lgan farq “transformatsiya farqi” deb ataladi va kapital ob’ekti sifatida tasniflanadi. So‘ngra qabul qilingan narsalarni valyutada ifodalangan holda qayta guruhlash xalqaro standartlar qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Bundan tashqari, buxgalteriya hisobi xalqaro standartlarga mos kelmaydigan alohida ob’ektlarga tuzatishlar kiritiladi. Adabiyotlar 1. “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatning rivojlanish holatini reyting baholash tizimini yanada takomillashtirish” Vazirlar Mahkamasining 373-son Qarori. 15.06.2021 y. 2. Gulyamov, S.S. va b. (2019). Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari. -T.: Iqtisod-Moliya. 396 b. 3. Umarov, I. Y., & Yusupova, M. Features of digital innovation management in business. In World science: problems and innovations collection of articles of the XX-XI 4. International Scientific and Practical Conference: at (Vol. 4). 5. Alimova, G. A. (2020). Foreign Experience In Indexing The Amount Of Pensions. 6. The American Journal of Social Science and Education Innovations, 2(11), 472477. 7. Абдуллаев, М. Г. (2017). Опыт развитых стран в развитии малого бизнеса и частного предпринимательства, и его особенности в Узбекистане. Научная дискуссия: инновации в современном мире, (11), 37-4 8. Maxmudova, N. J. (2020). Theoretical foundations of risk management in large corporate structures. ISJ Theoretical & Applied Science, 06 (86), 83-88. 9. https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_economy 10. www.wikipedia.uz internet sayti. 424

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИ РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ Мажидова Санобар Мажидовна Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва тадбиркорлик Олий мактаби Аннотация: Мазкур мақола рақамли иқтисодиётни ривожлантиришнинг ўзига хослиги ва унинг тенденцияларига бағишланган бўлиб, бунда Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожланиш ҳолати ва унинг истиқболли йўналишлари, шунингдек, рақамли трансформaцияларни амалга ошириш масалалари тадқиқ этилган. Калит сўзлар: рақамли трансформaция, рақамли иқтисодиёт, буюмлар интернети сунъий интеллект. Кириш Бугунги кунда технологик ўзгаришларга тайёр бўлмаган ҳар қандай давлатлар, дунёқараши ва қадриятлар тизимидаги ўзига хосликлар туфайли, қолаверса, иқтисодий, сиёсий ва мафкуравий сабабларга кўра ушбу технологик янгиликларни ўз вақтида қабул қила олмаган жамиятлар тараққиётда илгари эгаллаб турганидан ҳам орқада қолиб кетиши барчамизга маълумдир. Жаҳон банки экспертлари томонидан тўртинчи саноат инқилобининг дастлабки натижаларини, ғолиб давлатлар ва мағлуб давлатлар ўртасида даромадлар даражасидаги улкан тафовутнинг юзага келиши билан баҳоламоқда. Хусусан, жаҳоннинг етакчи мамлакатлари АҚШ ЯИМда 38%ни ва Хитой ЯИМда 41%ни рақамли иқтисодиётдан олинган даромадлар ҳиссасига тўғри келади. Шу жиҳатдан жаҳон бозорининг конъюнктураси кескин ўзгариб, рақобат тобора кучайиб бораётган рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш шароитида аҳоли турмуш даражаси ва иш билан бандлик даражасини ошириш билан боғлиқ муаммоларни юзага келтиряпти[3]. Бугунги кунда жаҳон иқтисодиётининг глобаллашувида рақамли трансформaциялар барча соҳасига жадал кириб келиб, уларнинг рақобат муҳитида стратегик восита сифатида аҳамият касб этмоқда. Бу эса, мамлакатлар олдига иқтисодиётнинг барча секторларини чуқур таҳлил қилиш, стратегик мақсадларни IT билан уйғунлаштириш, янги бизнес моделларини шакллантириш, бозор шароитидан келиб чиқиб тезкор қарорларни қабул қилиш ва уларни мувофиқлаштириш каби вазифаларни қўйяпти. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда ҳам саноат 4:0 инқилоби тамойилларини кенг тадбиқ этиш мақсадида бир қатор ишлар амалга оширилди. Тараққиётнинг “Рақамли Ўзбекистон — 2030” стратегияси доирасида иқтисодиёт тармоқларида виртуал ва тўлдирилган реаллик, сунъий интеллект, криптография, катта маълумотларни таҳлил қилиш ва “булутли” ҳисоблаш технологияларидан фойдаланиш, стартап-лойиҳаларини амалга ошириш, саноат корхоналарида жорий этилаётган ишлаб чиқариш ва бошқарув жараёнларини автоматлаштириш (ERP, MES, SCADA ва бошқалар), роботлаштириш, “Буюмлар интернети”, “сунъий 425

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot интеллект” каби технологияларнинг дастурий маҳсулотни маҳаллийлаштириш масалалари белгилаб олинди[1]. Рақамли иқтисодиёт – ахборотни генерaция қилиш, қайта ишлаш, сақлаш ва узатишнинг янги усуллари, шунингдек, рақамли компьютер технологиялари асосида ишлаб чиқилган иқтисодиётдир. Рақамли иқтисодиётнинг асосий технологиялари катта маълумотлар (улар билан ишлашнинг ўзига хос маълумотлар ва усуллари), сунъий интеллект, блокчаин технологияси, булутли ҳисобот, квант технологиялари, робототехника, виртуал хақиқат ва бошқалар. Рақамли иқтисодиётнинг ривожланишининг муҳим натижаси мавжуд бизнес моделларини ўзгартириш, маҳсулотни яратиш, уни сотишда ва хизматлар кўрсатишда воситачиларнинг ролини камайтиришдир. Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш мамлакат иқтисодий ўсишини жадаллаштириш, халқаро рақобатбардошликни ошириш ва аҳоли фаровонлигини яхшилаш учун муҳим аҳамиятга эга. Рақамли иқтисодиёт технологиялар ва маълумотлардан фойдаланиш орқали анъанавий иқтисодиётнинг самарадорлигини оширади. Мамлакатнинг ялпи ички маҳсулотида рақамли иқтисодиёт улушининг ортиб бориши бир қатор таҳлилда аён бўлган. 2024 йилда Ўзбекистоннинг реал ялпи ички маҳсулоти инвестициялар, хусусий истеъмол ва экспорт ҳисобига 6 фоизга ўсди. 1-жадвал. Ўзбекистон Республикасининг ЯИМ ва унда рақамли иқтисодиётни улуши [2] Йиллар ЯИМ ЯИМда рақамли иқтисодиётни улуши % 2018 58,2 млярд $ 1% 2019 62,5 млярд $ 1,10% 2020 69,1 млярд $ 1,60% 2021 76,2 млярд $ 1,80% 2022 82,4 млярд $ 2,20% 2023 90,9$ млярд $ 2,70% 2024 100 млярд $ 2,90% Мамлакатимизда иқтисодий тармоқларни рақамлаштириш бўйича амалга оширилган чора тадбирлар натижасида интернет қамрови ошириб борилди. Шу билан бирга сўнгги йилларда янги ташкил етилаётган ташкилотлар ўсиши сабабли уларни интернетга уланганлик улуши камайиши динамикаси кузатилди. Жумладан, Тошкент шаҳри – рақамли инфратузилма ва интернетга уланишда етакчи бўлган, бу ерда интернетга уланган корхоналар улуши 2023 йилга келиб 95% дан юқорига етган. Тошкент вилояти – 2016 йилда 60% атрофида бўлган бўлса, 2023 йилда 90% га яқинлашган. Самарқанд ва Бухоро вилоятлари – ҳудудий марказ сифатида интернет уланиш ўсиш суръати юқори бўлган, 2023 йилга келиб 85-90% га етиб борган. Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари – интернетга уланиш кўрсаткичлари бошқа вилоятларга нисбатан пастроқ бўлган, аммо 2023 йилда бу ерда ҳам 80-85% 426

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 атрофидаги кўрсаткичларга етиб борган. Фарғона водийси (Андижон, Наманган, Фарғона) – 2023 йилга келиб 85% дан юқорига кўтарилган [2]. Юқоридаги таҳлиллардан маълумки республикамизда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш учун имкониятлар, шарт-шароитлар етарлича, бироқ ривожланиш босқичи жуда секин бормоқда. Бунга сабаб бўлаётган бир қанча омиллар мавжуд бўлиб, уларнинг энг асосийлари интернет тезлиги ва сифатининг пастлиги, кўплаб соҳаларда монополияларнинг мавжудлиги, ахборот технологиялари соҳасидаги қонунчиликнинг замондан ортда қолганлиги, компьютер саводхонлиги даражасининг пастлиги, ахборот технологиялари мутахассисларининг етишмаслиги, ахборот технологиялари хавфсизлигининг етарли даражада эмаслигидир. Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш нафақат иқтисодий ўсишни тезлаштиради, балки жамиятнинг турмуш тарзини, бизнес жараёнларини ва давлат бошқарувини сезиларли даражада ўзгартиради. Шу боис, Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётнинг ривожи стратегик йўналишлар қаторида кўрилмоқда ва давлат томонидан бу борада муҳим ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш борасида қатор амалий чора-тадбирлар қабул қилинган ва улар қуйидаги аниқ рақамлар ва қарорлар билан тасдиқланган: 1. “Рақамли Ўзбекистон – 2030” доирасида рақамлаштириш бўйича 280 дан ортиқ лойиҳа амалга оширилиши белгиланди. 2. Интернет инфратузилмаси: 2023 йилда Ўзбекистон бўйлаб интернет тезлиги 2 баробарга оширилди, янги оптик толали алоқа линиялари 14 000 км гача узайтирилди. Бу ишлар рақамли хизматларнинг сифатини оширишга йўналтирилган. 3. Киберхавфсизлик бўйича 2023 йилда мамлакатда 50 дан ортиқ давлат ташкилотида ахборот хавфсизлигини таъминлаш учун замонавий ҳимоя тизимлари оид қонунлар доимий равишда жорий этилди. Киберхавфсизликка такомиллаштирилмоқда. 4. Электрон ҳукумат: Электрон ҳукумат тизими орқали тақдим этилаётган хизматлар сони 2024 йилда 400 дан ошди, бу эса аҳолининг давлат хизматларидан электрон тарзда фойдаланишини енгиллаштирди. 5. Молиявий инвестициялар: 2024 йилда рақамли иқтисодиётни ривожлантиришга умумий ҳисобда 1,2 трлн сўм маблағ сарфланди. Бу маблағлар инфратузилмани янгилаш, кадрлар тайёрлаш ва технологик инноватсияларни жорий қилишга сарфланди. 6. Таълим ва кадрлар: 2023-2024 йилларда 5 000 дан ортиқ мутахассис рақамли технологиялар бўйича махсус курсларда ўқитилди. Бу рақамли иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун кадрлар базасини яратиш мақсадида амалга оширилди. 7. Рақамли савдо: 2024 йилга келиб, электрон тижорат бозори ҳажми 8 трлн сўмга етди, бу эса 2021 йилга нисбатан 150% га кўп. 427

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 8. IТ соҳаси мутахассислари: Бугунги кунда ёшларни АКТ соҳасига кенг жалб этишга жиддий эътибор қаратилмоқда. 2000-йилларда Ўзбекистонда юзга яқин IТмутахассис бўлган бўлса, бугунги кунда бу кўрсаткич 50 мингга етди. 2030 йилга бориб уларнинг сонини бир миллион кишига етказиш бўйича кенг кўламли вазифа қўйилди. Хулоса Ушбу рақамлар ва маълумотлар мамлакатда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш бўйича олиб борилаётган ишларнинг миқёсини ва келгусидаги режаларнинг муҳимлигини кўрсатади. Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш учун бир қатор чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда ва бу жараён давлат сиёсатида устувор йўналишлардан бирига айланди. Рақамли иқтисодиётга ўтиш албатта, ишлаб чиқариш самарадорлигининг ошишига, компаниялар рақобатбардошлигининг ўсишига, ишлаб чиқариш харажатларининг камайишига, янги иш ўринларининг яратилишига, янги замонавий касбларнинг пайдо бўлишига таъсир этмай қолмайди. Қисқача қилиб айтганда, рақамли иқтисодиётнинг ривожланиши ҳаётимизни ижобий томонга ўзгартириши мумкин. Рақамли иқтисодиётнинг самарали ривожланиши мамлакат иқтисодиётини модернизация қилиш, ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва халқаро бозорларда рақобатбардошликни кучайтиришга хизмат қилади. Адабиётлар 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018-йил 3-июлдаги “Ўзбекистон Республикасида рақамли иқтисодиётни ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисидаги” ПҚ-3832-сонли қарори, 2020-йил 5-октябрдаги “Рақамли Ўзбекистон2030” стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-6079-сонли қарори. 2. Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика агентлиги маълумотлари асосида муаллиф томонидан тайёрланган. stat.uz. 3. www/ worldbank.org 428

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 БОШҚАРУВДА БИЗНЕС МОДЕЛЛАРИНИ АМАЛГА ОШИРИШНИНГ АСОСИЙ ПАРАМЕТРЛАРИНИ ЎРГАНИШ Абдурахманов Абдуазиз Абдугаффарович Sarbon Universiteti, Yoshlar masalalari va ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha birinchi prorektor, a.abduraxmanov@afu.uz Аннотация: Сўнгги йилларда рақамли технологиялар шиддат билан ривожланиб, Enterprise Resource Planning, Business Process Management каби тизимлар, шунингдек бошқарув қарорларини қабул қилишни қўллаб-қувватлаш тизимлари (Decision Support Systems) ҳамда мижозлар билан муносабатларни бошқариш (Customer Relationship Management) тизимлари такомиллашуви туфайли бизнес жараёнларини автоматлаштириш бўйича янги-янги имкониятлар пайдо бўлмоқда. Мақолада рақамли трансформация шароитида бошқарувда мижозлар билан муносабатларни йўлга қўйишнинг янги имкониятларини тақдим этилади. Калит сўзлар: бизнес моделлари, рақамли трансформация, рақамли иқтисодиёт, қўшимча қиймат, бизнес жараёнлари, автоматлаштирилган тизим. Кириш Бутун дунё компанияларининг аксарияти учун бугунги кунда асосий мавзу рақамли трансформация - бизнес самарадорлиги ва унумдорлигини ошириш мақсадида замонавий рақамли технологияларни фаол қўллашдир. Рақамли трансформациянинг энг кучли ҳаракатлантирувчи кучи булутли технологиялар бўлиб, улар мавжуд бизнес моделларини онлайн форматга ўтказиш имконини бермоқда. Йирик компаниялар тажрибасини таҳлил қилганда, қуйидаги қонуниятларни кузатиш мумкин: компаниялар раҳбарияти мижозлар, қиймат, маълумотлар, инновациялар, жараёнлар ва бизнес моделлари каби асосий жиҳатларга эътибор қаратмоқда. Бизнес моделларини ташкил этиш ва амалга ошириш жараёнларини рақамлаштириш нуқтаи назаридан ҳар бир жиҳатнинг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилиб чиқамиз. Материаллар ва усуллар. К. Саймон таъкидлаганидек, рақамли трансформация мижозлар билан муносабатларни йўлга қўйишнинг янги имкониятларини тақдим этади, бу жараён мижозларнинг эҳтиёжларини аниқлашдан бошлаб то самарали узоқ муддатли алоқаларни ўрнатишгача бўлган босқичларни қамраб олади [1]. Бизнес стратегиясини амалга оширишнинг анъанавий қарашларида мижоз истиқболи асосан мақсадларга эришиш учун маркетинг тадбирлари ва рекламани (потенциал мижозларни у ёки бу маҳсулотни сотиб олишга фаол ишонтириш) ўз ичига олади. Д. Роджерснинг фикрича, бундай ёндашув мижозларнинг ўзаро таъсиридаги динамик алоқаларни ҳисобга олмайди. Бунда рақамли иқтисодий шароитлар бундай ўзаро таъсирнинг тезлиги ва сифатини сезиларли даражада оширади [2]. Анъанавий 429

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot "оғиздан-оғизга" тарқалиш рақамли кўриниш касб этмоқда. Аналогли иқтисодий муносабатларда мижозлар тўплами оммавий бозор шаклида намоён бўлса, рақамли иқтисодий шароитларда мижозлар элементлари фаол ўзаро алоқада бўлган динамик тармоқни ташкил этади. М. Портернинг фикрича, мижозлар билан асосий алоқа реклама эмас, балки улардан олинадиган маълумотлардир [3]. Маркетинг тадбирларини ишлаб чиқиш энди маҳсулотни сотиб олишга ундашга эмас, балки мижозларнинг содиқлигини сақлаб қолишга қаратилган. Рақамли иқтисодиёт шароитида нафақат кўлам ҳисобига, балки узоқ муддатли истиқболда содиқликни таъминлайдиган қўшимча қиймат орқали тежаш имкониятлари ҳам пайдо бўлмоқда (1-жадвал). 1-жадвал. Мижозлар билан аналог ва рақамли форматларда ўзаро алоқа. Ўзаро таъсирнинг Ўхшаш хусусиятлари вазиятлар иқтисодий Рақамли шартлар иқтисодий Мижозлар оммавий бозори динамик тармоқ Алоқа турлари реклама тескари алоқа, тавсиялар, фикр етакчилари Маркетинг харид ишонтириш қилишга мижозларнинг содиқлигини қолиш сақлаб Қиймат бир томонлама қиймат икки томонлама қиймат оқими оқими тежаш имкониятлари Кўлам ҳисобига қўшилган қиймат орқали Ишлаб чиқарувчилар мижозлар билан ўзаро муносабат жараёнларини замонавийлаштириш ва улар билан узоқ муддатли алоқаларни ўрнатишнинг янги йўлларини излашга мажбур бўлмоқдалар. Рақамли иқтисодиёт шароитида мижозлар фақатгина исталган савдо даражасига эришишнинг якуний мақсади эмас, балки савдо белгиси, маҳсулот ва бренд обрўсини тарғиб қилишга қодир бўлган тармоққа айланмоқда. С. Петров ва А. Логинов таъкидлашича, мижозларнинг афзалликларини таҳлил қилишнинг самарали воситаси сифатида ижтимоий тармоқлар хизмат қилади. Улар мижозга нима ёқиши ва аксинча, нималар салбий ҳис-туйғуларни келтириб чиқариши ҳақида тасаввур ҳосил қилади [4]. Интернет ҳамжамиятларини ташкил этиш мижозлар билан мулоқот қилиш ва уларнинг саволларига жавоб бериш орқали мижозларнинг содиқлигини ошириш имконини беради. Бу эса брендга қўшимча қиймат ва садоқат шаклланишига олиб келади. Интеллектуал таҳлил тизимларидан фойдаланиш мижозларнинг мақсадли гуруҳларини ажратиш, шунингдек, уларнинг маълум параметрлари ва хусусиятларини шакллантириш имконини беради. Бундан ташқари, ушбу технологиялар мижозларнинг хаттиҳаракатларини ўрнатилган хулқ-атвор намуналари асосида кузатиш имконини беради. Масалан, тизим нарх ошганда ёки товарнинг қўшимча функтсиялари таклиф қилинганда сотувлар сони қандай ўзгаришини таҳлил қилади. 430

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 М. Диксон, Н. Томан ва Р. Делиси ўз асарларида рақамли технологиялар мижозлар билан ўзаро таъсир ва тескари алоқани яхшилаш имконини бериши ҳақида ёзадилар [5]. Мижозларнинг талаблари, таклиф ва шикоятларини тушуниш маҳсулот ва хизматлар сифатини ошириш имконини беради. Масалан, рақамли технологиялар ёрдамида "ўз-ўзига хизмат кўрсатиш" моделидан фойдаланиш ходимлар фаолияти билан боғлиқ хатарларни камайтиради, шунингдек, мижозлар эҳтиёжларини қондиришга ёрдам беради. Фикримизча, содиқликни сақлаб қолиш ва такрорий мурожаатлар сонини ошириш учун мижозларни таклифлар, акциялар, махсус тадбирлар ҳақида нозик тарзда хабардор қилиш имконини берувчи рақамли воситалар талаб этилади. Чунки доимий мижозлар базасининг мавжудлиги узоқ муддатли истиқболда барқарор пул оқимини таъминлайди. Р. Делисининг таъкидлашича, мижозларнинг содиқлигини сақлаб қолиш уларга қўшимча қиймат - яъни хусусиятлар, сифатлар, функционалликни тақдим этиш орқали мумкин бўлади мижозлар кутганидан ҳам ортиқ бўлган товарлар [5]. Анъанавий иқтисодий шароитларда ишлаб чиқарилган товарларнинг қиймати етарлича олдиндан айтиб бўладиган эди. Масалан, агар компания компьютерлар ишлаб чиқарадиган бўлса, бундай компьютернинг янги модели анча такомиллашган бўлади, лекин принципиал фарқларга эга бўлмайди. Динамик тармоқни шакллантирувчи мижозларнинг қиймати компанияларнинг қийматига таъсир қилади, чунки айнан йирик истеъмолчилар тармоғи асосий актив ҳисобланиб, уни шакллантириш қийин ва бир маҳсулотдан бошқасига тез ўтказиб бўлмайди. Бунинг исботи сифатида "Yahoo" компаниясининг машҳур "Tumblr" блог-платформасини 1 млрд долларга сотиб олганини келтириш мумкин. Асосий омил лойиҳанинг потенциал даромади эмас, балки фаол фойдаланувчиларнинг истеъмол тармоғининг мавжудлиги эди. Анъанавий иқтисодий шароитда қийматни яратишга тармоқ инновацияларини жорий этиш ёрдам берди. Рақамли иқтисодий шароитда эса аниқ инновацияларга бўлган эҳтиёж биринчи навбатда мижозларнинг эҳтиёжлари билан белгиланади. Бу эса мавжуд бизнес моделларини шунчаки такомиллаштиришни эмас, балки янгиларини қўллашни талаб қилади. Фикримизча, рақамли трансформация мижозлар учун ўзгармас қиймат таклифларидан воз кечишни талаб қилади. Муваффақиятли ривожланиш учун қўшимча қиймат яратиш талаб этилади. Адабиётлар 1. Саймон, К. Стратегия цифрового маркетинга. Интегрированный подход к онлайн-маркетингу / К. Саймон. – М. : Изд-во: Олимп-бизнес, 2019. – 416 с. 2. Ляндау, Ю. В. Процессно-проектное управление / Ю. В. Ляндау. – М. : Изд-во: «Палеотип», 2014. – 111 с. 3. Портер, М. Международная конкуренция. Конкурентные преимущества стран / М. Портер. – М. : Изд-во: «Альпина Паблишер», 2018. – 947 с. 4. Официальный сайт разработчика и дистрибьютера программного обеспечения [Электронный ресурс] – Режим доступа: http://www.1с. ru/ (дата обращения: 22.11.2018). 431

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 5. Гассман, О., Франкенбергер, К., Шик М. Бизнес-модели. 55 лучших шаблонов / О. Гассман, К. Франкенбергер, М. Шик. – М. : Изд-во: «Альпина Паблишер», 2017. – 432 с. 432

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТДА ҚИЙМАТ ЯРАТИШ РАҚАМЛИ ЗАНЖИРЛАРИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ Абдурахманов Абдуазиз Абдугаффарович Sarbon Universiteti, Yoshlar masalalari va ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha birinchi prorektor, a.abduraxmanov@afu.uz Аннотация: Ишлаб чиқариш ва савдо ташкилотлари бошқарувида самарадорлик ва хавфсизликни ошириш учун замонавий технологиялардан фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Блокчейн технологиялари маълумотларни хавфсиз сақлаш, операцияларнинг шаффофлигини таъминлаш ва воситачиларни қисқартириш имкониятини беради. Мақолада рақамли трансформация шароитида рақамли иқтисодиётда қиймат яратиш рақамли занжирларини шакллантиришнинг асослари кўриб чиқилган. Калит сўзлар: бизнес моделлари, рақамли трансформация, рақамли иқтисодиёт, қўшимча қиймат, бизнес жараёнлари, автоматлаштирилган тизим. Кириш Сўнгги пайтларда дунёда ва иқтисодиётда биткоин, алткоин каби криптовалюталарнинг оммалашуви туфайли кенг танилган блокчейн технологияси тобора оммалашиб бормоқда. Шу пайтгача блокчейн технологияси билан фақат тор доирадаги мутахассисларгина шуғулланиб келган. Бироқ, ҳозирда А. Генкин, М. Свон каби блокчейн соҳасидаги кўплаб экспертларнинг фикрича [1], ушбу технология бешинчи ҳисоблаш парадигмасига айланиши мумкин. Биринчи парадигмага ЭҲМнинг пайдо бўлиши, иккинчисига эса шахсий компьютернинг кириб келиши киради. Учинчи парадигма интернетдан фойдаланиш, тўртинчи парадигма эса мобил компьютерлар (планшетлар, смартфонлар) ва ижтимоий тармоқлар ҳисобланади. Блокчейн технологияси ўзаро боғланган, тасдиқланган ва осонгина текширилиши мумкин бўлган ёзувларнинг тақсимланган тизимини ифодалайди [2]. Бундай ёзувларни занжирнинг барча иштирокчилари тавсифлаши мумкин, бунда ушбу ёзувлардаги маълумотлар ишончли ва тасдиқланган бўлиши шарт. Технологиянинг моҳияти шундаки, блокчейн - бу умумий фойдаланишдаги улкан тақсимланган маълумотлар базасидир. Унда марказий бошқарув мавжуд эмас ва транзаксияларни текшириш билан фойдаланувчиларнинг махсус тоифаси шуғулланади, улар одатда майнерлар деб аталади. Майнерлар амалга оширилган транзаксияларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлаб, улардан занжирга тизиладиган блокларни шакллантирадилар. Бундай занжирларни тузиш ҳар бир кейинги блок ўзидан олдинги блок ҳақидаги маълумотни ўз ичига олишига асосланади. Бизнинг фикримизча, технологиянинг асосий афзаллиги шундаки, у воситачиларни истисно қилади ва бу бошқарувни осонлаштиради. Масалан, ҳозирги 433

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot вақтда пул, ҳужжатлар ва бошқа маълумотлар билан боғлиқ барча операциялар амалга оширилган операцияларнинг ҳақиқийлигини текширувчи воситачилар бўлишини талаб қилади. Блокчейнда бундай воситачилар талаб қилинмайди, барча транзаксиялар тизим иштирокчилари томонидан текширилади ва тасдиқланади. Блокчейн технологияси фаол ривожланмоқда ва аллақачон молия бозорлари ва криптовалюталар доирасидан чиқиб кетди. Жаҳон иқтисодий форуми (WEF) томонидан тақдим этилган шарҳга кўра, кўплаб давлат ва тижорат ташкилотлари раҳбарлари 5 йилдан сўнг жаҳон ялпи ички маҳсулотининг 10 фоизи рақамли блокчейн платформаларига жойлаштирилишига ишонишади [3]. Жаҳон бозорида 2024 йилдаёқ фаолияти блокчейн технологияларига асосланган бир неча минг стартаплар тақдим этилган. Жаҳон молиявий гуруҳларининг аксарияти бундай стартапларга фаол сармоя киритади. Блокчейн технологиясининг асосий тамойиллари қўйидагича: • Децентрализация – маълумотлар ягона серверда эмас, балки тарқатилган тармоқда сақланади; • Ҳимоя ва шаффофлик – маълумотлар ўзгармаслиги ва фойдаланувчилар томонидан текширилиши таъминланади; • Ақлли контрактлар (Smart Contracts) – автоматик шартномалар орқали иш жараёнларини автоматлаштириш имкони. Ўзбекистонда блокчейн технологияси турлича қабул қилинган. Бир томондан, кўпчилик уни Марказий банк уларни тартибга солиш имконияти йўқлиги сабабли ҳар томонлама тақиқлашга уринган криптовалюталар билан тенглаштирди, бошқа томондан, блокчейн технологиясининг ўзи нафақат давлат иштирокидаги йирик тижорат тузилмаларига, балки давлат ташкилотларига ҳам фаол жорий этила бошланди. Блокчейнни фақат криптовалюталар форматида кўриб чиқиш принципиал жиҳатдан нотўғри. Криптовалюта - бу рақамли валютанинг бир тури бўлиб, уни яратиш ва назорат қилиш криптографик усуллар ва бирон бир операциянинг бажарилишини исботлаш схемасига асосланади. Криптовалюта жуда машҳур ҳозирги вақтда, гарчи бу ҳақда миш-мишлар тарқалган бўлса-да, у блокчейнни ривожлантиришнинг асосий йўналиши эмас. Кўплаб давлат органлари вақти-вақти билан криптовалюталарни тақиқлашга уринади, чунки улар аслида давлатчиликнинг асосий шартларидан бири - ўз тартибга солинадиган валютасига эга бўлишни бузади. Аммо бизнинг фикримизча, криптовалюталар ривожланади, чунки илмий-техник тараққиётни тўхтатиб бўлмайди. М. Кейсининг фикрича, криптовалюталар давлат бошқаруви, интеллектуал мулк яратиш, ишлаб чиқариш ва савдо, хизмат кўрсатиш ва бошқа соҳаларга фаол жорий этила бошлаган блокчейн технологияларини қўллашнинг мумкин бўлган соҳаларидан биридир [4]. Блокчейн технологияси сўнгги пайтларда дунёда кенг тарқалган энг динамик инновация бўлиб, турли соҳаларнинг ривожланишига сезиларли таъсир 434

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 кўрсатаётганини ишонч билан айтиш мумкин. Мазкур соҳа давлат ва муниципал органлар, хусусий бошқарув компаниялари, пудрат ташкилотлари каби кўплаб иштирокчилар мавжудлиги сабабли етарлича шаффоф эмас. Шу боис, ушбу соҳани блокчейн технологияси асосида модернизация қилиш бу ижтимоий-иқтисодий муаммони ҳал этиш имконини беради. Бизнингча, блокчейн технологияси ташкилотлар ва жисмоний шахслар фаолиятининг ҳар қандай соҳасида маълумотларни сақлаш ва қайта ишлашнинг универсал усули ҳисобланади. Мисол учун, логистикада блокчейн етказиб бериладиган товарлар билан бирга ҳаракатланадиган қоғоз ҳужжатларни (транспорт юкхатлари ва бошқалар) алмаштириш имконини беради. Блокчейн маркетинг тадбирларини самарали амалга ошириш учун ҳам қулайдир, унда мижозлар балларини ҳисобга олиш, уларни мукофот дастурлари ўртасида ўтказиш ва ишончли сақлаш мумкин бўлади[5]. Тиббиётда хам блокчейн қўлланилиб унда беморларнинг бутун тиббий кузатув тарихини сақлаш имконини беради ва бунда бемор бошқа тиббиёт марказига мурожаат қилганда, аввалги шифокордан кўчирма олиш зарурияти йўқолади [6]. Кўчмас мулк билан боғлиқ битимларни давлат рўйхатидан ўтказиш жараёнини ҳам ушбу технология ёрдамида такомиллаштириш мумкин. Бундан ташқари, блокчейн ҳужжатларни қалбакилаштириш, шу жумладан ноқонуний нотариал тасдиқлаш билан боғлиқ фирибгарликларни камайтиради. Ҳар бир кўчмас мулк объекти яратилган пайтдан бошлаб рақамли тарихга эга бўлиши ва уни ўзгартириш имконсиз бўлиши лозим. А.Генкиннинг таъкидлашича, блокчейн туфайли молиявий операциялар сифатини бошқариш сезиларли даражада ошириш мумкин. Молия бозорлари иштирокчилари блокчейн маълумотлар базаси билан ишлашни таъминловчи дастурий кодлар ёрдамида яратилган смарт-шартномалардан фойдаланган ҳолда воситачиларсиз фаолият юритишлари мумкин бўлади. Чакана савдодаги блокчейн - бу инқилобий янгилик сифатида қаралиши лозим бўлган куч, бироқ кўпчилик ҳамон унинг асосий бизнес жараёнларида қўлланилишига шубҳа билан қарамоқда. Чакана савдо платформасида блокчейнни қўллашга мисол сифатида INS платформасини келтириш мумкин. Бу глобал марказлашмаган экотизим бўлиб, буюртмаларни бажариш жараёнини соддалаштиради ва ишлаб чиқарувчиларга мустақил фаолият юритиш имконини беради. Унда сотувчи ўз маҳсулотларини сотувга қўйиш, акциялар ўтказиш, содиқлик дастурларини амалга ошириш, мижозлардан фикр-мулоҳазалар олиш мумкин бўлади. Шунингдек, чакана сотувчилар эмас, балки харидорларнинг ўзлари хоҳлаган товарларни танлаш, янги маҳсулотларга овоз бериш ва бошқа ишлаб чиқарувчиларнинг товарларини жойлаштириш имкониятини тақдим этади [7]. INS платформаси озиқ-овқат ишлаб чиқарувчилари ва истеъмолчиларни қулай илова орқали тўғридан-тўғри боғлайди. Озиқ-овқат бозори дунёдаги энг йирик истеъмол бозорларидан бири ҳисобланади. 2020 йилда унинг айланмаси 8,5 435

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot миллиард долларга етиши, интернет-дўконлар айланмаси эса 2015 йилдаги 98 миллиард доллардан 2025 йилда 290 миллиард долларгача ўсиши кутилмоқда. Озиқ-овқат бозорининг 90 фоизигача бўлган қисми бир нечта чакана савдогар назоратида бўлиб, улар ўз мавқеидан нотўғри фойдаланмоқда: нархларни асоссиз равишда оширмоқда, кичик савдогарларни сиқиб чиқармоқда ва сифатсиз товарларни тақдим этмоқда. Чакана сотувчилар даромаднинг жуда катта улушини эгаллаб, ишлаб чиқарувчилар ва харидорларга кучли таъсир ўтказмоқда. Ишлаб чиқарувчилар кучли монополистик рақобат шароитида мижозларни жалб қилиш учун маркетингга катта маблағ сарфламоқда. Бироқ маркетинг харажатларининг 30 фоизи самарасиз бўлиб, мақсадли мижозларгача етиб бормайди. INS платформаси истеъмолчи ва ишлаб чиқарувчи ўртасида бевосита алоқани таъминлаб, улгуржи ва чакана савдогарларни четлаб ўтиш имконини беради. Блокчейн ёрдамида қўшимча харажатлар сезиларли даражада қисқаради. Омбор ҳисобини автоматлаштириш, жараёнларни оптималлаштириш кўп вақтни тежаш имконини беради. Блокчейн таъминот занжирини янада самарали ва тежамкор қилади. Экотизим модуллари зарур инфратузилма билан биргаликда дунёнинг йирик шаҳарларида жорий этилади. INS платформаси истеъмолчиларга қуйидаги афзалликларни тақдим этади: • таъминотчиларнинг кенг танлови - фойдаланувчиларга барча ресурс таъминотчилари, ишлаб чиқарувчилар ва чакана сотувчилар мавжуд бўлади; • юқори сифатли маҳсулотлар - фойдаланувчилар товарлар ва уларнинг сифати ҳақида маълумот олиш, бошқа харидорларнинг фикр-мулоҳазалари билан танишиш имкониятига эга бўлади; • платформадаги товарларнинг арзон нархи - улгуржи савдо устамаларининг қисқариши ҳисобига нархларнинг пасайиши (ҳар бир воситачи нархга ўз харажатлари ва кутилган фойда миқдорини қўшади); • ишлаб чиқарувчилардан чегирмалар ва бошқа бонуслар - ишлаб чиқарувчилар мижозларни жалб қилиш ва сақлаб қолиш учун содиқлик дастурларини йўлга қўйишга интилади; • маҳсулот ҳақида фикр билдириш имконияти - платформа бевосита алоқани таъминлайди; • маҳсулот ҳақида ўз фикрини билдириш имконияти - платформа ишлаб чиқарувчи билан бевосита алоқани таъминлайди, шу туфайли истеъмолчи маҳсулот ҳақида маълумот юбориши ёки саволларини аниқлаштириши мумкин; • брендлар ва товарларни эркин танлаш - истеъмолчига турли ишлаб чиқарувчиларнинг кенг ассортиментдаги маҳсулотларини буюртма қилиш имконияти берилади; • мустақил маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга кириш имконияти - кўпинча кичик ишлаб чиқарувчилар учун ўз маҳсулотларини якуний истеъмолчига етказиш анча қийин, аммо блокчейн бу муаммони ҳал қилади: рақамли технологиялар ёрдамида 436

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 бундай ишлаб чиқарувчилар истеъмолчилар билан тўғридан-тўғри муносабатда бўла оладилар; • блокчейн ёрдамида маълумотларни ҳимоя қилиш - ушбу технология ахборотни шифрлаш ва рухсатсиз кириш, бузиш ва бошқа хавфлардан ҳимоялашни таъминлайди; • вақтни тежаш - истеъмолчилар керакли маҳсулотни топишга анча кам вақт сарфлайдилар, чунки маҳсулотлар ҳақидаги барча маълумотлар платформада жамланган. INS платформаси ишлаб чиқарувчиларга қуйидаги афзалликларни тақдим этади: • нархлар ва листинг устидан назорат - ишлаб чиқарувчи рақобатчиларнинг нарх таклифларини кўра олади ва бозор омилларини ҳисобга олган ҳолда нархларни белгилайди; • ҳалол рақобатда иштирок этиш - у ёки бу сабабга кўра маълум маҳсулотларга киришни тўсувчи воситачиларнинг йўқлиги; • мижозлардан тўғридан-тўғри фикр-мулоҳаза олиш имконияти - ишлаб чиқарувчи маҳсулот ишлаб чиқаришда истеъмолчининг хоҳиш-истакларини ҳисобга олиш учун ундан фикр-мулоҳаза олиши мумкин; • ўз маҳсулотини эълон қилиб, уни харид қилиш учун қулай қилиш имконияти платформа ҳар қандай ишлаб чиқарувчига улгуржи ва чакана воситачиларни четлаб ўтиб, ўз маҳсулотини бозорга олиб чиқиш имконини беради; мижозларни жалб қилиш учун чегирма дастурларидан фойдаланиш - ишлаб чиқарувчи мижозлар билан муносабатларни мустаҳкамлаш мақсадида содиқлик дастурини йўлга қўйиши мумкин (акцияларни ташкил этиш, чегирмалар тақдим этиш ва ҳоказо); • воситачиларнинг йўқлиги туфайли харажатларни камайтириш - ўз харажатлари ва фойдаларини нархга қўшадиган воситачилар йўқлиги ҳисобига маҳсулот нархи тузилишини соддаллаштириш; • мақсадли истеъмолчилар гуруҳини шакллантириш имконияти - рақамли технологиялар асосида мижозлар билан муносабатларни самарали бошқариш орқали доимий мижозлар базасини яратиш. Келтирилган афзалликлардан келиб чиқиб, блокчейн технологиясининг воситачиларни истисно қилишга қаратилганлиги аён бўлади. Бу эса онлайн бизнесни ташкил этиш ва уни бошқариш учун маълум талабларни қўяди, чунки онлайн форматда бошқаришда шунчаки савдо вакили бўлиш хавфли бўлиб қолмоқда. "Арзон сотиб олиб, савдо устамаси билан сотиш" тамойили асосида ишлайдиган ҳар қандай ташкилотни бошқарув занжиридан чиқариб ташлашга уринишади, чунки у товарлар қийматини оширади ва қўшимча қиймат яратмайди. Демак, ишлаб чиқариш ва савдо ташкилотлари бошқарувида самарадорлик ва хавфсизликни ошириш учун замонавий технологиялардан фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Блокчейн технологиялари маълумотларни хавфсиз сақлаш, 437

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot операцияларнинг шаффофлигини таъминлаш ва воситачиларни қисқартириш имкониятини беради. Адабиётлар 1. Генкин, А., Михеев, А. Блокчейн. Как это работает и что ждет нас завтра / А. Генкин, А. Михеев. – М. : Изд-во: «Альпина-Паблишер», 2018. – 592 с. 2. Свон, М. Блокчейн. Схема новой экономики / М. Свон. – М. : Изд-во: Олимпбизнес, 2017. – 240 с. 3. Всемирный экономический форум [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.weforum.org (дата обращения: 25.05.2018). 4. Винья, П., Кейси, М. Эпоха криптовалют. Как биткоин и блокчейн меняют мировой экономический порядок / П. Винья, М. Кейси. – М. : Изд-во: «Манн, Иванов и Фербер», 2018. – 432 с. 5. Свон, М. Блокчейн. Схема новой экономики / М. Свон. – М. : Изд-во: Олимпбизнес, 2017. – 240 с. 6. Генкин, А., Михеев, А. Блокчейн. Как это работает и что ждет нас завтра / А. Генкин, А. Михеев. – М. : Изд-во: «Альпина-Паблишер», 2018. – 592 с. 7. Розничная платформа INS [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://ins.world/ 438

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 OZIQ-OVQAT SANOATI KORXONALARIDA TA’MINOT ZANJIRINI BOSHQARISH ISHLAB CHIQARISH QUVVATINI YAXSHILASHNING OMILI SIFATIDA Rustam Shukurov, Jizzax SAMBHRAM universiteti, rustam.sambhram.uz@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada oziq-ovqat sanoatida faoliyat yuritayotgan mahalliy korxonalarning ishlab chiqarish xajmi va unga tasir o‘tkizuvchi omillar sifatida ta’minot zanjirini takomillashtirish yuzasidan fikr-mulohazalar yuritilgan. Ishlab chiqarishni uzliksiz va sifatli tashkil etish ko‘p jixatdan ta’minotning sifatli darajada yo‘lga qo‘yilganligiga bo‘g‘liq. Kalit so‘zlar: Ta'minot zanjiri, TMS, Internet buyumlar, platforma, samarasizlik, KPI, transchegaraviy, barja. Kirish Ta'minot zanjiri ko‘rinishining yaxshilanganligi kompaniyalarga dinamik bozor sharoitlariga moslashishga imkon beradi. Koʻrinishlilik yechimlaridan foydalangan holda, tashkilotlar uzluksizlik, samaradorlik va uzoq muddatli barqarorlikni taʼminlaydigan amaliy tushunchalarga ega boʻladilar. Bugungi ta'minot zanjirlari globallashuv, real vaqtda ma'lumotlarga bo‘lgan talab, tabiiy ofatlar va geosiyosiy hodisalar tufayli uzilishlar va tartibga soluvchi hujjatlarning o‘zgarishi tufayli tobora murakkablashib bormoqda. Oziq-ovqat sanoati uchun tez buziladigan mahsulotlar va muvofiqlik kabi muammolar bunday qiyinchiliklarni orttiradi. Ushbu to‘siqlarni muvaffaqiyatli yengib o‘tish uchun tovarlar, ma'lumotlar va resurslarning harakatini kuzatish va kuzatish uchun ishonchli vositalar kerak bo‘ladi. Ko‘rinishning yaxshilanishi operatsion samaradorlik, xarajatlarni tejash va mijozlarga yuqori darajadagi xizmat ko‘rsatish uchun zarurdir. Bu kompaniyalarga buzilishlarni oldindan bilish, o‘zgaruvchan bozor dinamikasiga moslashish va ongli qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Mijozlarning o‘z vaqtida va to‘g‘ri yetkazib berish yuzasidan kutganlari o‘sishda davom etar ekan, kompaniyalar o‘z majburiyatlarini aniq tushunishlari kerak. Real vaqtda kuzatuv va monitoring kompaniyalarga o‘z vaqtida yetkazib berish imkonini beradi, kechikishlar va noto‘g‘ri ma'lumotlar xavfini kamaytiradi. Yaxshilangan kuzatuvni amalga oshirish bilan kompaniyalar barqaror xizmat ko‘rsatish darajasini saqlab qolishlari va mijozlar ehtiyojlarini qondirishlari, ishonch va ishonchlilikni oshirishlari mumkin. Kuzatish ham xavflarni kamaytiradi ham raqobatbardoshlikni oshiradi. Kompaniyalar dunyoda oldindan aytib bo‘lmaydigan voqealar tufayli shakllangan muammolarni ular kuchayishidan oldin ko‘rish va hal qilish uchun ko‘maklashuvchi vositalarga muhtoj. Kuzatuvchanlik yechimlaridan foydalangan holda, tashkilotlar uzluksizlik, samaradorlik va uzoq muddatli barqarorlikni taʼminlaydigan amaliy tushunchalarga ega boʻladilar. Ta'minot zanjirining shaffofligiga erishishdagi qiyinchiliklar. Ko‘pgina tashkilotlar uchun ta’minot zanjirining uzliksizligiga erishish qiyin bo‘lib qolmoqda. Kompaniyalar 439

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ko‘pincha samarali aloqa qila olmaydigan turli xil tizimlar bilan ishlaydi, bu esa ma'lumotlarning uzilib qolishiga olib keladi. Ushbu integratsiyaning etishmasligi qaror qabul qilishni va operatsion moslashuvchanlikni cheklaydi. Eski tizimlar muammoni yanada kuchaytiradi, chunki ular real vaqt rejimida kuzatish va ta'minot zanjirining yaxlit ko‘rinishi uchun zarur bo‘lgan imkoniyatlarga ega emas. Bundan tashqari, bir nechta manfaatdor tomonlar, mintaqalar va transport turlarini o‘z ichiga olgan murakkab tarmoqlar ko‘rinishda qo‘shimcha bo‘shliqlar yaratadi. Ularning biznes ehtiyojlarini qo‘llab-quvvatlaydigan transportni boshqarish tizimini (TMS) joriy qilish kerak . TMS operatsiyalarning har tomonlama ko‘rinishini ta'minlash uchun turli manbalardan olingan ma'lumotlarni birlashtiradi. Bu, ayniqsa, samaradorlik, muvofiqlik va resurslarni optimallashtirishni ta'minlash uchun multimodal transport - temir yo‘l, avtomobil, dengiz va barjani boshqarish uchun muhimdir. TMSni amalga oshirish noyob operatsion ehtiyojlarga moslashtirilgan strategik amaliyotlarni amalga oshirishni o‘z ichiga oladi. Integratsiyalashgan ma'lumotlarni boshqarish. TMS ta'minot zanjiri ma'lumotlarini markazlashtiradi, noaniqliklarni yo‘q qiladi va jamoalar o‘rtasidagi hamkorlikni osonlashtiradi. Ushbu integratsiyalashgan yondashuv manfaatdor tomonlarga ongli qarorlar qabul qilish va harakatlarni muammosiz muvofiqlashtirish imkonini beruvchi yagona haqiqat manbasini taqdim etadi. Bir nechta turdagi yuklarni boshqaradigan ommaviy yuk jo‘natuvchilar uchun yagona platformaga ega bo‘lish operatsion aniqlik va izchillikni ta'minlaydi. Real vaqt rejimida kuzatish yuk ichiga o‘rnatilgan “Internet buyumlar” (IoT) qurilmalari va GPS trekerlari uning joylashuvi va holati haqida real vaqtda ma'lumot beradi. Ushbu faol yondashuv kompaniyalarga yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni tezda hal qilish, buzilishlarni minimallashtirish imkonini beradi. Misol uchun, real vaqt rejimida monitoring qilish haroratga sezgir bo‘lgan tovarlarni o‘z vaqtida etkazib berishni ta'minlash yoki temir yo‘l transportida kechikishlarni kamaytirish uchun juda muhimdir. Faol boshqarish TMS -dagi bashoratli tahlil vositalari ob-havo bilan bog‘liq uzilishlar yoki uskunaning etishmasligi kabi potentsial xavflarni aniqlashga yordam beradi. Tarixiy ma'lumotlar va mavjud tendentsiyalarni tahlil qilish orqali kompaniyalar muammolarni oldindan bilishlari va faol choralar ko‘rishlari mumkin. Ushbu prognoz darajasi, ayniqsa, kechikishlar sezilarli moliyaviy va operatsion ta'sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan tarmoqlar uchun juda muhimdir. Multimodal integratsiya ko‘p transport turlaridan foydalangan holda ta'minot zanjirini boshqarish ommaviy va dona tovarlar logistikasining o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. TMS temir yo‘l, yuk mashinalari, dengiz va barja operatsiyalari o‘rtasida uzluksiz integratsiyani qo‘llab-quvvatlaydi, resurslarni taqsimlashni optimallashtiradi va samarasizlikni kamaytiradi. Ushbu qobiliyat kechikish xarajatlarini kamaytirish, vagondan foydalanishni yaxshilash va o‘z vaqtida etkazib berishni ta'minlashni istagan korxonalar uchun muhimdir. Normativ talablarga muvofiqligi. Normativ muhitda harakat qilish aniqlik va tafsilotlarga e'tibor berishni talab qiladi. TMS hujjatlashtirish va hisobot berish jarayonlarini avtomatlashtirish, mahalliy va xalqaro standartlarga muvofiqligini taʼminlash orqali 440