Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
foydalanadigan dasturiy ta'minot yoki ma'lumotlarning bir qismi. Ekspluatatsiya ko‘proq
^EVEVPMHEWXYVParni o‘rnatish yoki ma'lumotlarni o‘g‘irlash uchun ishlatilishi mumkin.
Qo‘rqinchli dastur. Qo‘rqinchli dastur foydalanuvchilarni kompyuterlariga virus
yuqtirgan deb o‘ylaydi. Odatda, foydalanuvchi qo‘rqinchli dasturlarni o‘z tizimi
MRJIOXWM]EPERKERPMKM LEqida ogohlantiruvchi qalqib chiquvchi oyna sifatida ko‘radi. Ushbu
qo‘rqitish taktikasi odamlarni "virusni" yo‘q qilish uchun soxta antivirus dasturlarini
o‘rnatishga ko‘ndirishga qaratilgan. Ushbu soxta antivirus dasturi yuklab olingandan so‘ng,
^EVEVPMHEWXYVOSQT]YXIVMRKM^KE^EVEVIXOE^MWLMQYQOMR
/I]PSKKIV /I]PSKKIVPEV UYVMPQEHE SHEQ ]S^KER REVWEPEVRM ]S^MF SPEHMKER
vositalardir. Keyloggerlar uchun qonuniy va qonuniy foydalanish mavjud bo‘lsada, ko‘p
JS]HEPERMWL ^EVEVPM /I]PSKKIV LYNYQMHE OI]PSKKIV HEWXYVM NEFVPERYZGLMRMRK UYVMPQEWMHEKM
LEVFMVXYKQERMFSWMWLRM]S^MFSPEHMZEYRMXENSZY^OSVKE]YFSVEHM
&SXRIX&SXRIXFYFSXGLSVZEGLMWMXSQSRMHERFSWLUEVMPEHMKER^EVEVPMHEWXYVPEV
bilan zararlangan kompyuterlar tarmog‘i. Bot chorvadori botnet MRJVEXY^MPQEWMRM
FSWLUEVEHMKER ZE QEUWEHPM XEVQSURM FY^MWL ^EVEVPM HEWXYVPEVRM OMVMXMWL LMWSFKE SPMWL
ma'lumotlarini yig‘ish yoki protsessor talab qiladigan vazifalarni bajarish uchun
mo‘ljallangan hujumlarni boshlash uchun buzilgan kompyuterlardan foydaPEREHMKER
WLE\WHMV
/MFIVLYNYQPEVHER UERHE] LMQS]EPERMWL QYQOMR# /IRK UEQVSZPM OMFIV\EZJWM^PMO
strategiyasi bugungi bog‘langan dunyoda mutlaqo zarurdir. Biznes nuqtai nazaridan,
tashkilotning raqamli aktivlarini himoya qilish yo‘qotish, o‘g‘irlash yoki yo‘q qilish xavfining
OEQE]MWLM WLYRMRKHIO OSQTERM]E QE PYQSXPEVM ]SOM XM^MQPEVM YWXMHER RE^SVEXRM XMOPEWL
uchun to‘lovni to‘lash zaruratining aniq foydasiga ega. Kiberhujumlarning oldini olish yoki
YPEVRMXI^HEFEVXEVEJIXMWLHEXEWLOMPSXFYRHE]LSHMWEPEVRMRKFM^RIWSTIVEXWM]EPEVMKEXE WMVMRM
ham kamaytiradi. Nihoyat, tashkilot raqiblarning oldini olish choralarini ko‘rsa, ular brendni
ko‘pincha kiber hodisalar bilan bog‘liq bo‘lgan obro‘ga zarar etkazishdan himoya qiladi,
E]RMUWEQMNS^PEVQE PYQSXPEVMRM]S‘qotish bilan bog‘liq. Quyida biz 2023 yilgi Global tahdidlar
LMWSFSXMHE XEWLOMPSXPEVKE \EZJWM^PMO LSPEXMRM ]E\WLMPEWL ZE OMFIV\EZJWM^PMOOE XE]]SVPMKMRM
taʼminlashga yordam berish uchun taklif qilgan baʼzi tavsiyalar keltirilgan:
&EVGLEMWL]YOPEVMRMLMQS]EUMPMRK7M^OSVTSVEXMZ\EZJRMRKFEVGLEQYLMQWSLEPEVMRM
shu jumladan so‘nggi nuqtalar va bulutli ish yuklarini, identifikatsiya va ma'lumotlarni
LMQS]EUMPMWLMRKM^OIVEO
(YWLQERMRKM^RM FMPMRK 'VS[H7XVMOI *EPGSRo -RXIPPMKIRGI FYKYRKM OYRRMRK ]SQSR
EOX]SVPEVMRMERMUPE]HMZE\EZJWM^PMOKYVYLPEVMKESPHMRMSPMWLRMJESPVEZMWLHESTXMQEPPEWLXMVMWL
mudofaani kuchaytirish va hodisalarga javob berishni tezlashtirish uchun ularning o‘yin
OMXSFMRMSGLMFFIVEHM
Har bir soniya muhim bo‘lganda tayyor bo‘ling: har qanday o‘lchamdagi xavfsizlik
KYVYLPEVMTVSJMPEOXMOEERMUPEWLXIVKSZZENEZSFFIVMWLNEVE]SRPEVMRMEZXSQEXPEWLXMVMWLSVUEPM
o‘zlarining kundalik va taktik qarorlarini qabul qilishda tezkorlik va chaqqonlikka investitsiya
UMPMWLPEVMOIVEO
>IVS8VYWXQSHIPMRMUEFYPUMPMRK&YKYRKMKPSFEPMUXMWSHM]SXQE PYQSXPEVKEMWXEPKER
ZEUXHEMWXEPKERNS]HEROMVMWLRMXEPEFUMPKERPMKMWEFEFPM>IVS8VYWXQSHIPMRMUEFYPUMPMWLNYHE
221
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
muhimdir . CrowdStrike Zero Trust yechimi to‘liq Zero Trust himoyasini ta'mMRPEWLYGLYR
QEWLMRERMMHIRXMJMOEXWM]EZEQE PYQSXPEVKEYPE]HM
.MRSM]MGLOM OY^EXYZ(YWLQERPEV XYVPM \MP ]EWLMVMR \EFEV EPQEWLMWLTPEXJSVQEPEVM ZE
qorong‘u vebforumlardan foydalangan holda hamkorlik qilish uchun to‘planishadi. Sizning
FVIRHMRKM^MHIRXMJMOEXSVPEVMRKM^]SOMQE PYQSXPEVMRKM^KE]EUMRPEWLMFOIPE]SXKERXELHMHPEVRM
OY^EXMWL YGLYR *EPGSR -RXIPPMKIRGI 6IGSR OEFM VEUEQPM \EZJ QSRMXSVMRKM ZSWMXEPEVMHER
JS]HEPERMRK
)PMXI 8LVIEX ,YRXMRKKE WEVQS]E OMVMXMRK: eng murakkab tahdidlarni ko‘rish va
to‘xXEXMWL YGLYR IOWTIVX XELHMH SZGLMPEVM FMPER XI\RSPSKM]ERMRK OSQFMREXWM]EWM QYXPEUS
QENFYVM]HMV *EPGSR 'SQTPIXI ZE *EPGSR 3ZIV;EXGL OEFM ]YUSVM WMJEXPM FSWLUEVMPEHMKER
xizmatlar jamoangizni ko‘paytirish uchun zarur bo‘lgan tajriba, resurslar va qamrov bilaR
o‘sib borayotgan kiberko‘nikmalardagi bo‘shliqni yopishingizga yordam beradi.
Kiberxavfsizlik bo‘yicha keng qamrovli o‘quv dasturini yarating *MWLMRK ZE YRKE
EPSUEHSV MNXMQSM] QYLERHMWPMO YWYPPEVMRMRK HEZSQPM XELHMHMKE UEVWLM OYVEWLMWL YGLYR
JS]HEPERYZGLMPEVRM\EFEVHSVUMPMWLHEWXYVPEVMRMFSWLPEWLOIVEO
Xulosa o‘rnida shularni takidlash joizki, maqolada ko‘rsatilgan kiberxatarlar yildan
yilga o‘zgarib yana turli xillari qo‘shilishi mumkin. Agar siz kiberxavfsizlik xodimlarining
ko‘rsatmalariga amal qilsangiz bu xatarlardan o‘zingiz va ma’lumotlaringizni muhofaza
qilgan bo‘lasiz.
%HEFM]SXPEV
LXXTW[[[GVS[HWXVMOIGSQ
LXXTWGWIGY^
LXXTW[[[SOXEGSQ
А.Фишман. Искусственный интеллект: возможности и угрозы. ИТ
Безопасность (itworld.ru). Журнал IT 1EREKIV
(EZMH4SSPI%PER1EGO[SVXL%VXMJMGMEP-RXIPPMKIRGI*SYRHEXMSRWSJ
'SQTYXEXMSREP%KIRXW'EQFVMHKI9RMZIVWMX]4VIWW
Руслан Рахметов Искусственный интеллект в информационной
безопасности/
222
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
=)62-1%73*%(%2>32(0%7,8)<2303+-=%0%6-(%2*3=(%0%2-&=%7,-0,9(9(
132-836-2+-2-30-&&36-7,
&SFSQYVSH6E\MQSZ
“University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti
FSFSQYVSHVEQE^SRSZMGL$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E1EUSPEKISE\FSVSXXM^MQPEVM +%8 SVUEPMWLELEV]EWLMPQE]HSRPEVMRMRK
LSPEXMRMOY^EXMWLQEWEPEPEVMKEbag‘ishlangan.+%8RM]EVEXMWL]EWLMPQE]HSRPEVRMRKLSPEXMRM
]EREHE WEQEVEPM FSWLUEVMWL MQOSRMRM FIVEHM +%8 QEZNYH SFSHSRPEWLXMVMWL SF]IOXPEVM
LEUMHE EXVMFYXMZ ma’lumotlarga IKE IPIOXVSR \EVMXERM o‘z MGLMKE SPEHM 7LELEV ]EWLMP
QE]HSRPEVMRMRK LSPEXMRM QSRMXSVMRK UMPMWL XM^MQMRM MWLPEF GLMUMWL ZE NSVM]IXMWL XEHUMUSX
o‘tkazish, EXVSJQYLMXRM QYLSJE^E UMPMWL GLSVEPEVMRM EQEPKE SWLMVMWL WLELEVRM
SFSHSRPEWLXMVMWLRMVINEPEWLXMVMWLWLYRMRKHIOSFSHSRPEWLXMVMWLSF]IOXMRMRKMRJVEXY^MPQEWMRM
WEUPEWL YGLYR MWLPEXMPMWLM QYQOMR 8EHUMUSX REXMNEWMHE SFSHSRPEWLXMVMWL SF]IOXPEVMRMRK
NS]PEWLMWLMRM KISHI^MO sun’iy yo‘ldosh o‘lchovlari EWSWMHE ZE YPEVRMRKWERMXEVM]E LSPEXMRMRK
FEPPMRMHERKEGLEERMUPEWL+%8]SVHEQMHEToshkent shahridagi Do‘stlik bog‘ining\EVMXEWM
XY^MPHM YRMRK ]SVHEQMHE WM^ YRMRK LYHYHMHE o‘sadigan FEVGLE XYVHEKM ]EWLMP
QE]HSRPEVRMRKLSPEXMto‘g‘risida ma’lumotniko‘rishingizQYQOMR
Kalit so‘zlar: +ISE\FSVSX XM^MQPEVM WLELEV QYLMXM ]EWLMP QE]HSRPEV ]IV YGLEWXOEWM
HEVE\XPEVRMRKLSPEXMRMo‘rganish,WERMXEVM]ELSPEXM
/MVMWL
7LELEVWLEVSMXMHE]EWLMPQE]HSRPEVRMRKLSPEXMRMOY^EXMWLNYHEHSP^EVFQEZ^Ybo‘lib,
ko‘pinchaVYW?AZE\SVMNM]?ASPMQPEVRMRKEWEVPEVMHEko‘tariladi. ZamonaviyWLELEVPEVRMRK
QYLMQQYEQQSPEVMHERFMVM FYERXVSTSKIRZEXI\RSKIR]YORMRKHSMQM]o‘sishiWLEVSMXMHE
WLELEVIOSXM^MQPEVMRMRKWLEOPPERMWLMZEJESPM]EXko‘rsatishi?A=EWLMPQE]HSRPEVRMRKLSPEXMRM
WEUPEWL ZE WMJEXMRM ]E\WLMPEWL WLELEVPEVRMRK FEVUEVSV VMZSNPERMWLMKE LE]SX WMJEXM ZE ELSPM
WEPSQEXPMKMRM ]E\WLMPEWLKE ]SVHEQ FIVMWLM OIVEO ? A =EWLMP QE]HSRPEV WLELEVRM
VMZSNPERXMVMWLHE QYLMQ VSP o‘ynaydi ZE WLELEV ELSPMWMRMRK MWLPEWLM ZE HEQ SPMWLM YGLYR
QEUFYP WLEVSMXPEVRM ]EVEXMWLKE ]SVHEQ FIVEHMKER FMV UEXSVJYROWM]EPEVRM FENEVEHM WLYRMRK
YGLYR]EWLMPQE]HSRPEVRMRK\EZJWM^PMKMRMta’minlashOIVEOWLYRMRKYGLYRYPEVRMZEUXMZEUXM
FMPERMRZIRXEVM^EXWM]EUMPMWLOIVEO?A
1SRMXSVMRKXM^MQMuchun o‘rganilayotganSF]IOXPEVto‘g‘risidama’lumotSPMWLSPMRKER
ma’lumotlarni UE]XE MWLPEWL ZE XELPMP UMPMWL ZE^M]EXRM FEWLSVEX UMPMWL WLYRMRKHIO
o‘rganilayotgan SF]IOXRM XMOPEWL ZE VIOSRWXVYOXWM]E UMPMWL bo‘yicha zarur qarorlarni qabul
qilish uchun kuzatishlar va o‘lchovidir.
=EWLMP QE]HSRPEVRMRK LSPEXMRM OY^EXMWL YWYPPEVMRMRK EOWEVM]EXM XEHUMUSXPEVMKE
asoslangan bo‘lib, ular katta vaqt va mehnat xarajatlarini talab qiladi. MonitoriRKNEVE]SRMHE
ko‘p sonli heterojen ma’lumotlar to‘planadi, ularni keyinchalik tizimlashtirish va tahlil qilish
kerak. Olingan katta hajm ma’lumotlar sabablari ehtiyoj yaratilishlar geografik shaharning
mavjud yashil maydonlarini saqlash bo‘yicha choraXEHFMVPEVQENQYEWMRMSTXMQEPPEWLXMVMWL
YGLYR]EWLMPQE]HSRPEVRMRKLSPEXMRMOY^EXMWLZERE^SVEXUMPMWLYGLYR +%8 ?A
=EWLMPQE]HSRPEVRMRKLSPEXMRMOY^EXMWLYGLYR+%8HERJS]HEPERMWLYPEVRMRKYQYQM]
223
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
LMWSFMRM ]YVMXMWL SFSHSRPEWLXMVMWL SF IOXPEVMRMRK LSPEXM to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
XM^MQPEWLXMVMWL YWLFY ma’lumotlardan JS]HEPERMWL UYPE]PMKMRM ta’minlash, obyektlarning
KISKVEJMONS]PEWLYZMRMLMWSFKESPKERLSPHE\EVMXEUEXPEQPEVMHEma’lumotlarniZM^YEPM^EXWM]E
UMPMWLYGLYRFMVUEXSVJYROWM]EPEVRMSPMWLZE]EWLMPQE]HSRPEVRMLMWSFKESPKERLSPHEWLELEV
LYHYHMRMVINEPEWLXMVMWLZEPS]MLEPEWLMQOSRMRMFIVEHM
rasm. Toshkent shahridagi Do‘stlik bog‘i davlat kadastr.
8EHUMUSXSF]IOXMToshkent shahridagi Do‘stlik bog‘i.Do‘stlik bog‘i Rosreestr-RXIVRIX
TSVXEPMRMRK HEZPEX OEHEWXV \EVMXEWM ]SVHEQMHE SPMRKER ko‘chmas QYPORMRK ]EKSRE HEZPEX
VIIWXVMma’lumotlarigaQYZSJMUk№]IVYGLEWXOEWMHENS]PEWLKERbo‘lib,
YRMRKQE]HSRMOZEHVEXQIXVRMXEWLOMPIXEHM VEWQ
7SOOMEsun’iyyo‘ldosh+277UEFYPUMPYZGLMPEVto‘plami]SVHEQMHEKISHI^M]EMWLPEVM
HEZSQMHESFSHSRPEWLXMVMWLSF]IOXPEVMRMRKNS]PEWLYZMto‘g‘risidaJE^SZM]ma’lumotlar olingan.
&YSF]IOXRMRKnisbatan kichik maydoniga bog‘liq, OEXXEVSUPEVMYGLYRQEWSJEHER^SRHPEWL
XEZWM]EIXMPEHM?A
=EWLMP QE]HSRPEVRM MRZIRXEVM^EXWM]E UMPMWL FSWUMGLHE EQEPKE SWLMVMPHM HEPE
o‘lchovlariZEOEQIVEP MWLPSZ FIVMWL (EPE MWLPEVM HEZSQMHE bog‘ hududi yo‘llarZETM]SHEPEV
yo‘llari tarmog‘i FMPER GLIKEVEPERKER OMGLMOVSU YGLEWXOEPEVKE bo‘lingan. 6EUEQPERKER
YGLEWXOEPEVHE ]EWLMP QE]HSRPEVRMRK NS]PEWLYZM ko‘rsatilgan EFVMWPEV XY^MPHM LEV FMV HEVE\X
XIOWLMVMPHMUY]MHEKMko‘rsatkichlarFMPERFY\KEPXIVM]ELMWSFSXMXY^MPHM
FEVVIPRMRKHMEQIXVMZEQFEPERHPMOHE
QEKMWXVEP^SREWMRMRKWLS\WM^FEPERHPMKM
XSNHMEQIXVM
WERMXEVM]ELSPEXMRMFELSPEWL
OEQGLMPMOPEVRMRKQEZNYHPMKM
HEVE\XRMRKFEPERHPMKM
Ma’lumotlarning FMVPEQGLM YQYQPEWLXMVMPMWLM ZE UE]XE MWLPERMWLM NEHZEP QYLEVVMVMHE
EQEPKEoshirildi. Geodezik o‘lchovlarni qayta ishlash va import qilishdan so‘ng, barcha yashil
QE]HSRPEVRMRKNS]PEWLYZM+%8HEWYFWXVEXHELYHYHRMRKsun’iyyo‘ldoshXEWZMVMHEko‘rsatilgan
VEWQ
224
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
rasm. Do‘stlik bog‘ining ko‘rinishi
Bog‘LYHYHMHEqarag‘ay,jo‘ka,)QERZEGLMRSVYWXYRPMOUMPEHMYQYQERSPKERHE1MV^S
Ulug‘bek XYQERMRMRK FYXYR LYHYHMKE \SW bo‘lgan XE HEVE\X XYVM ERMUPERHM=EWLMP
QE]HSRPEVRMNMRWPEVbo‘yichaENVEXMWLNEHZEPHEOIPXMVMPKER
NEHZEP
Do‘stlik bog‘idagi yashil maydonlarni taqsimlash
XV
8YV
1MUHSV
9PYWLM
)QER
'LMRSV
0MRHIR
%PHIV
3PQEHEVE\XM
3PGLE
%OEXWM]E
1ENRYRXSP
8IVEO
5E]MR
'LIXER
2EXMNEPEV
=EWLMP QE]HSR TEVEQIXVPEVMRM o‘lchash PIRXE o‘lchovi ]SVHEQMHE EQEPKE SWLMVMPHM
O‘rganilganLYHYHHEKMFEVGLE]EWLMPQE]HSRPEVKEWERMXEVM]ELSPEXMFEPPEVMFIVMPHM
^EMJPEWLYZFIPKMPEVMWM^
^EMJPEWLKER]EWLMPQE]HSRPEV
OYGLPM^EMJPEWLKER]EWLMPQE]HSRPEV
225
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
UYVMFUSPKER]EWLMPQE]HSRPEV
]ERKMUYVYUyog‘och;
IWOMUYVYUyog‘och.
Do‘stlikbog‘ining]EWLMPQE]HSRPEVMRMWERMXEVM]ELSPEXMbo‘yichaXEUWMQPEWL
HMEKVEQQEHEUY]MHEOIPXMVMPKER VEWQ
▪ >EMJPEWLYZFIPKMPEVMWM^
▪ 5EXXMU^EMJPEWLKER
▪ >EMJPEWLKER
▪ 5YVMXMWL
▪ Yangi o‘lik yog‘och.
▪ )WOMo‘lik yog‘och
rasm. Do‘stlik bog‘idagi yashil maydonlarni sanitariya holati bo‘yicha foizda
XEUWMQPEWL
2EXMNEHE+%8HEUY]MHEKMOIXQEOIXPMOHENS]PEWLKERUEXPEQPEV]EVEXMPHM
SFSHSRPEWLXMVMWLSF IOXPEVM
MRJVEXY^MPQE
KMHVSKVEJM]E
SFSHSRPEWLXMVMWL^SREPEVM
o‘yinQE]HSRGLEPEVM
yo‘ltarmog‘i.
=IV YGLEWXOEWMRMRK GLIKEVEPEVM k№ +-7 ]SVHEQMHE
ma’lumotlarni UE]XE MWLPEKERHER so‘ng, Do‘stlik bog‘ida HEVE\X XYVPEVMRMRK o‘sish ^SREPEVM
ko‘rsatilgan \EVMXE SPMRHM YRMRK ]SVHEQMHE WM^ ]EWLMP QE]HSRPEVRMRK LSPEXM to‘g‘risida
ma’lumotlarni ko‘rishingiz QYQOMR -RXIVJI]WHER JS]HEPERMFWM^ UEXPEQPEVRM ko‘rsatishni
WS^PEWLMRKM^ EXVMFYXPEV LEUMHE ma’lumot TERIPMRM SGLMWLMRKM^ YWXMKE FSWMWL SVUEPM
SF]IOXRMRK\YWYWM]EXPEVMRMko‘rishingizZEo‘lchovlarniEQEPKESWLMVMWLMRKM^QYQOMR VEWQ
226
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
VEWQ+%8\EVMXEWM
<YPSWE
7LYRHE] UMPMF MWLPEVRMRK REXMNEWM +%8 bo‘lib, Y Do‘stlik bog‘i LYHYHMHEKM ]EWLMP
QE]HSRPEVRMVEUEQPM\EVMXEPEVUEXPEQPEVMZEQEZNYHSFSHSRPEWLXMVMWLSF]IOXPEVMto‘g‘risidagi
EXVMFYX ma’lumotlari]SVHEQMHE ]EREHE WEQEVEPM OY^EXMWLKE MQOSR FIVHM =EVEXMPKER +%8
WM^KE to‘plangan ma’lumotlarni WEUPEWL EXVMFYXMZ ma’lumotlar bo‘yicha SF]IOXPEVRM
FSWUMGLQEFSWUMGLUMHMVMWLLYHYHHENS]PEWLKERSF]IOXPEVto‘g‘risidagima’lumotlarniUE]XE
MWLPEWL ZE XELPMP UMPMWL ]EWLMP QE]HSRPEVRMRK LSPEXMRM ro‘yxatdan o‘tkazish ZE XELPMP UMPMWL
MQOSRMRMFIVEHM
%HEFM]SXPEV
Jakova, S. N.Perm shahridagi ba’zi bog‘lar va bog‘larning yashil maydonlari va
YVFERS^IQEPEVMRMRKIOSPSKMOQSRMXSVMRKM72.EOSZE)*7EXE]IZ4IVQEKVEVKE^IXEWM
–2017. № 3FIXPEV
8VYFMRE0/WLELEV]EWLMPQE]HSRPEVM+MWZSWMXEPEVMFMPERMRZIRXEVM^EXWM]EUMPMWL
0/XVYFMRE322MOSPEIZE4-1YPPE]EVSZE)%&EVERSZE\EFEVGLM7KYKMX 7MFMVHEZPEX
KISWMWXIQEPEVZEXI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXM –.MPH—№ 3. FIXPEV
'LS ( 9XMPM^EXMSR WXVEXIK] SJ WTEXMEP MRJSVQEXMSR XS QEMRXEMR YVFER TEVOW ERH
KVIIRWTEGI(SRGLIVP'LS(SRKFMR7LMR7TEXMEP-RJSVQEXMSR6IWIEVGL––:SP
–TT
*YVPER 6 4PERRMRK JSV E RIMKLFSVLSSH ERH GMX]WGEPI KVIIR RIX[SVO W]WXIQ MR
5EXEV XLI GEWI SJ 1-% 4EVO 6 *YVPER & 6 7MRGPEMV )RZMVSRQIRX (IZIPSTQIRX ERH
7YWXEMREFMPMX]––:SP–TT
%ZHI]IZ]Y1)OSPSKM]EEXVSJQYLMXZEMRWSR]Y1%ZHI]IZ %:&IP]::
+EWWM]?ZEFSWLUEPEVA2MNRM]2SZKSVSHTVSJIWWMSREPJERW
%RMWMQSZ 2
5
+ISE\FSVSX ZE
OEVXSKVEJMO :SPSKHE ZMPS]EXMRMRK
FEVUEVSVVMZSNPERMWLMRMRKIOSPSKMOMUXMWSHM]ZEMNXMQSM]jihatlarini ta’minlash
2:%RMWMQSZ%:&IP]2/1EOWYXSZE?ZEFSWLUEPEVA-RXIVOEVXS-RXIVKMW–
.MPH—№ 1. FIXPEV
Popov, Y. P. Monitoring of Green Spaces’ Condition Using GISIGLRSPSKMIW=4
4STSZ %ZHIIZ = 1 ,EQMXSZE 7 1 ?IXEPA -RXIVREXMSREP .SYVREP SJ 4LEVQEGIYXMGEP
6IWIEVGL——:SP—№ 4. –T
7XEROIZMGMIRI % 7XEXI QSRMXSVMRK SJ [SSH] TPERXW MR YVFER VIGVIEXMSREP KVIIR
TPERXEXMSRWMR0MXLYERME%7XEROIZMGMIRI8LIVSPISJFSXERMGEPKEVHIRWERHEVFSVIXEMR
XLIGSRWIVZEXMSRWXYH]ERHWYWXEMREFPIYWISJTPERXFMSHMZIVWMX]1MRWO.YRIXLIXL–.YRI
XLIXLSJ––T
227
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Novakovskiy, B. A. havo lazerli skanerlash materiallari bo‘yicha o‘rmon
USTPEQMRMKISE\FSVSX\EVMXEWM&%2SZEOSZWOM]27/SZEGL%0+ISMRJSVQEXMOE–
—№ 1. FIXPEV
:EWMPSZE )% WLELEV ]EWLMP QE]HSRPEVMRM OY^EXMWLHE LYHYHRM LEZS PE^IV
]SVHEQMHEWOERIVPEWLWEQEVEHSVPMKM-RXIVIOWTS+IS7MFMV–.MPH—№2
FIXPEV
2 : %RMWMQSZ XEFMEXHER JS]HEPERMWLRM XELPMP UMPMWL YGLYR IVRM QEWSJEHER
zondlash ma’lumotlarini qo‘llash vaqt koordinatalari. Natijalar va istiqbollar. VI Butunrossiya
MPQM]EQEPM]OSRJIVIRXWM]EWMQEXIVMEPPEVM:SPSKHEUERM]HM#–—№ 1. 4WELMJEPEV
228
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ВЕБРАЗРАБОТКИ
Покиза Жумабоева
Магистрант “University of Management and Future Technologies”
TSOM^ENYQEFS]IZE$KQEMPGSQ
Аннотация: Сегодня вакансии вебразработчиков включают в себя множество
ролей
и
навыков,
предоставляемых
интерфейсными,
серверными
и
полнофункциональными разработчиками. В этой теме рассматриваются три
основных аспекта разработки вебприложений: интерфейсная часть, серверная
часть и полный стек. Тема также подчеркивает важность тенденции к
полнофункциональной разработке, объединяющей все аспекты в единое целое для
упрощения процесса разработки вебприложений.
Ключевые слова: вебтехнология, вебстраница, вебприложение, Интернет,
разработка.
Вебтехнологии существуют уже давно, предоставляя нам беспрецедентные
возможности для создания и обмена информацией в цифровом пространстве. В
широком смысле, вебтехнологии относятся к стандартизированным языкам,
протоколам и приложениям, используемым через Интернет для доступа и обмена
информацией между системами. Сегодня мы не можем представить себе жизнь без
Интернета, а вебтехнологии являются основой этой цифровой революции.
Эволюция вебтехнологий была поразительной. Из статических HTMLстраниц
х годов Интернет превратился в интерактивное пространство с появлением
JavaScript, CSS и HTML5 [2]. Кроме того, языки внутренней разработки, серверные
языки сценариев, базы данных и протоколы безопасности помогли сделать систему
более надежной и безопасной. Учитывая быстрое развитие технологий, мы можем
ожидать, что в ближайшие годы Интернет и его технологии станут более
универсальными и эффективными.
Изучение вебтехнологий очень важно в наше время, будь то начинающий
разработчик, бизнес или даже частный человек. Глубокое понимание различных
вебтехнологий может помочь людям использовать эти технологии для своего
бизнеса. Кроме того, в ИТиндустрии существует множество возможностей
трудоустройства для специалистов в области вебтехнологий. В целом веб
технологии фундаментально изменили то, как мы взаимодействуем с цифровым
миром. Учитывая постоянно растущее внимание к присутствию в Интернете,
изучение вебтехнологий больше не вариант, а необходимость. Глубокое понимание
вебтехнологий может помочь предприятиям улучшить работу с цифровыми
технологиями и улучшить перспективы карьерного роста для специалистов в
области технологий.
HTML (Hypertext Markup Language) является основой каждой вебстраницы.
Это язык разметки, используемый для структурирования контента в Интернете.
Проще говоря, HTML —это язык, используемый для создания макета вебстраницы.
С помощью HTML мы можем создавать заголовки, добавлять текст, изображения,
229
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
видео и даже фигуры. Но просто создать режим недостаточно. Здесь на помощь
приходит CSS (каскадные таблицы стилей). CSS отвечает за формирование макета,
созданного с использованием HTML. Он помогает вам добавлять цвета, шрифты,
границы, тени и многое другое, чтобы сделать вашу вебстраницу визуально
привлекательной. Без CSS вебсайт выглядит как простое, скучное и
неприправленное блюдо.
.EZEWGVMTX — это язык программирования, который помогает добавить
динамическое поведение на вебстраницу [1]. С помощью Javascript мы можем
создавать всплывающие окна, анимацию и даже изменять содержимое веб
страницы без ее перезагрузки. Он также широко используется при создании веби
мобильных приложений.
И последнее, но не менее важное: наши навыки разработки интерфейса
являются ключевыми —адаптивный дизайн [4]. В эпоху множества типов устройств
и размеров экранов адаптивный дизайн гарантирует, что вебстраница будет
оптимизирована для всех размеров экрана. Это важный элемент при создании веб
страниц, которые реагируют на размер экрана пользователя и улучшают
взаимодействие с пользователем. В сочетании с HTML, CSS, Javascript и адаптивным
дизайном мы можем создавать визуально потрясающие, интерактивные и
оптимизированные вебстраницы. Серверная разработка является основой веб
приложений, таких как серверные языки сценариев, системы управления базами
данных и протоколы безопасности.
Когда дело доходит до серверных языков сценариев, существует множество
вариантов на выбор —4]XLSR4,P, Node.js и Ruby. У каждого есть свои сильные и
слабые стороны, и разработчики часто выбирают тот язык, который лучше всего
соответствует потребностям их проекта. Системы управления базами данных
необходимы для управления и организации данных в вебприложениях. MySQL,
PostgreSQL и MongoDB —лишь некоторые из доступных популярных вариантов [5].
Выбор системы управления базами данных имеет решающее значение для успеха
проекта и требует тщательного рассмотрения требований проекта. Что касается
протоколов безопасности, от шифрования SSL до двухфакторной аутентификации,
меры безопасности имеют решающее значение для защиты конфиденциальных
данных в вебприложениях [3]. Разработчикам необходимо знать о новейших
протоколах безопасности и передовых методах обеспечения безопасности данных
своих пользователей.
*YPPWXEGOразработка — новое модное слово в мире технологий. FullWXEGO
разработчик полностью понимает интерфейс, серверную часть и все, что между
ними.
Пакет MERN —одна из таких платформ, которая набирает популярность. MERN
означает MongoDB, Express, React и Node.js. MongoDB — это база данных NoSQL,
)\TVIWW — это серверная вебинфраструктура для Node.js, React используется для
внешнего интерфейса, а Node.js выступает в качестве серверной платформы. С
MERN вы можете легко создавать динамические вебприложения.
230
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Однако MEAN —это еще одна структура, использующая аналогичный подход.
MEAN означает MongoDB, Express, Angular и Node.js. Вместо React для внешнего
интерфейса используется Angular. Angular — это популярная платформа JavaScript,
поддерживаемая Google, что делает MEAN лучшим выбором для создания
масштабируемых корпоративных приложений.
В заключение отметим, что обучение и понимание являются ключевыми
элементами успешной карьеры в вебиндустрии frontendразработки, серверной
разработки и полнофункциональной разработки. Важно понимать, что каждая из
этих специальностей играет уникальную и неописуемую роль в создании веб
приложений. Освоив все три аспекта разработки, вы сможете достичь полноты и
совершенства
в
своих
способностях
создавать
современные
высокопроизводительные вебпроекты. В конечном счете, переход к
полнофункциональной разработке — это не только следующий шаг в
профессиональном росте, но и ключ к более гибкому, конкурентоспособному и
инновационному подходу к созданию вебприложений.
Литературы
;<Y&IRGLQEVO'SQTEVMWSRSJ.EZE7GVMTX*VEQI[SVOW6IEGX:YI%RKYPEVERH
7ZIPXI
(:IVQE%GSQTEVMWSRSJ[IFJVEQI[SVOIJJMGMIRG]TIVJSVQERGIERHRIX[SVO
EREP]WMWSJQSHIVR[IFJVEQI[SVOW
/4IKYIVS2>LERKERH<'LIRK%RIQTMVMGEPWXYH]SJXLIJVEQI[SVOMQTEGX
SRXLIWIGYVMX]SJNEZEWGVMTX[IFETTPMGEXMSRWMR'SQTERMSR4VSGIIHMRKWSJXLI8LI;IF
'SRJIVIRGI
7 +YER ; ,Y ERH , >LSY *VSRXIRH ERH FEGOIRH WITEVEXMSRVIEGX FEWIH
JVEQI[SVO JSV RIX[SVOIH VIQSXI GSRXVSP PEFSVEXSV] MR XL 'LMRIWI 'SRXVSP
'SRJIVIRGI '''
=<MRK.,YERKERH=0EM6IWIEVGLERHEREP]WMWSJXLIJVSRXIRHJVEQI[SVOW
ERH PMFVEVMIW MR IFYWMRIWW HIZIPSTQIRX MR 4VSGIIHMRKW SJ XLI XL -RXIVREXMSREP
'SRJIVIRGISR'SQTYXIVERH%YXSQEXMSR)RKMRIIVMRKTT
231
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDA KIBERXAVSIZLIK HOLATINI TA’MINLASH
7LIV^SH=EVMUYPSZ
“University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti
WLIV^SH]EVMUYPSZ$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVWLEVSMXMHEE\FSVSX\EZJWM^PMKMRMRK
ahamiyatini o‘rganadi. Unda raqamli muhitda ma’lumotlarni himoyaUMPMWLYGLYRMWLPEXMPMWLM
QYQOMRbo‘lganXYVPM\MPWXVEXIKM]EPEVZEXI\RMOEPEVQYLSOEQEUMPMREHM 1EUSPEHE WLMJVPEWL
EYXIRXMJMOEXWM]E QI\ERM^QPEVM ZE OMVMWLRM ERMUPEWL XM^MQPEVMRMRK E\FSVSX \EZJWM^PMKMRM
SWLMVMWLHEKMELEQM]EXMXE OMHPERKER6MZSNPERE]SXKEROMFIVXELHMHPEVRMFEVXEVEJIXMWLYGLYR
TVSEOXMZ\EXEVPEVRMFSWLUEVMWLZELEQOSVPMOUMPMWL^EVYVPMKMRMXE OMHPE]HM
Kalit so‘zlar:axborot xavfsizligi, raqamli texnologiyalar, ma’lumotlarni himoya qilish,
OMFIV\EZJWM^PMOWLMJVPEWLEYXIRXMJMOEXWM]EOMVMWLRMERMUPEWL\EZJPEVRMFSWLUEVMWL
Raqamli texnologiyalar tobora keng tarqalgan bugungi o‘zaro bog‘liq dunyoda
E\FSVSX \EZJWM^PMKMRM XE QMRPEWL WLE\WPEV XEWLOMPSXPEV ZE LYOYQEXPEV YGLYR IRK QYLMQ
XEWLZMWLKE E]PERHM 8I\RSPSKM]EPEVRMRK NEHEP VMZSNPERMWLM MRRSZEXWM]EPEV ZE UYPE]PMO YGLYR
WSRWERSUWM^MQOSRM]EXPEVRMXEUHMQIXHMEQQSYPEVOMFIVXELHMHPEVZE^EMJPMOPEVYGLYR]ERKM
yo‘llarni yaratdilar. Ushbu maqola raqamli texnologiyalar sohasida axborot xavfsizligini
SWLMVMWL YGLYR MWLPEXMPMWLi mumkin bo‘lgan turli usul va strategiyalarni o‘rganishga
UEVEXMPKER
Shifrlash: shifrlash tranzit va dam olishda ma’lumotlarni himoya qilishning asosiy
usuli hisoblanadi. Ma’lumotni o‘qib bo‘lmaydigan formatga aylantirish orqali shifrlash
VY\WEXWM^ OMVMWLRM SPHMRM SPEHM ZE QE\JM]PMORM XE QMRPE]HM 6EUEQPM EPSUE ZE WEUPERKER
ma’lumotlar xavfsizligini mustahkamlash uchun ishonchli shifrlash algoritmlari va xavfsiz
OEPMXPEVRMFSWLUEVMWLXM^MQPEVMNYHEQYLMQHMV
%YXIRXMJMOEXWM]E QI\ERM^QPEVM OYGLPM EYXIRXMJMOEXWM]E QI\ERM^QPEVMRM EQEPKE
SWLMVMWLJS]HEPERYZGLMPEVRMRKWLE\WMRMXIOWLMVMWLZEVY\WEXWM^OMVMWLRMSPHMRMSPMWLYGLYRNYHE
muhimdir. Ko‘p faktorli autentifikatsiya (TIV), biometriya va raqamli sertifikatlar kabi usullar
WLE\WM]EXRMRKFMVRIGLXEHEPMPPEVini talab qilib, xavfsizlik qatlamlarini qo‘shadi.
/MVMWLRM ERMUPEWL XM^MQPEVM -(7 -(7 TSXIRXWMEP \EZJWM^PMO FY^MPMWLPEVMRM ERMUPEWL ZE
ularga javob berishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tizimlar tarmoq trafigini kuzatib boradi va
WLYFLEPM ]SOM ^EVEVPM LEVEOEXPEVRM ERMUPEWL YGLYR REUWLPEVRM XELPMP UMPEHM ,YNYQPEVRM JESP
VEZMWLHE FPSOMVSZOE UMPMWL ZE ]YQWLEXMWL YGLYR OMVMWLRM SPHMRM SPMWL XM^MQPEVM -47 LEQ
NS]PEWLXMVMPMWLMQYQOMR
Raqamli texnologiyalarda axborot xavfsizligini ta'minlash nozik ma’lumotlarRMLMQS]E
qilish, foydalanuvchi maxfiyligini saqlash va ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish yoki noto‘g‘ri
foydalanishning oldini olish uchun juda muhimdir. Axborot xavfsizligini oshirish bo‘yicha
FE ^MQYLMQEQEPM]SXPEVZEGLSVEXEHFMVPEV
/YGLPM EYXIRXMJMOEXWM]EHER JS]HEPERMRK JS]HEPERYZGLM OMVMWL FSWLUEVYZMRM
kuchaytirish uchun ikki faktorli autentifikatsiya (2FA) yoki ko‘p faktorli autentifikatsiya (TIV)
OEFM QYWXELOEQ EYXIRXMJMOEXWM]E QI\ERM^QPEVMRM EQEPKE SWLMVMRK &Y JEUEX TEVSPPEVHER
232
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
tashqari qo‘shimchaxavfsizlik qatlamini qo‘shadi.
1YRXE^EQ HEWXYVM] XE QMRSX ]ERKMPERMWLPEVM FEVGLE HEWXYVM] XE QMRSX STIVEXWMSR
tizimlar va ilovalarni so‘nggi xavfsizlik yamoqlari va yangilanishlari bilan yangilab turing.
Zaifliklar va xatolar ko‘pincha ushbu yangilanishlar orqali aniqlanadi va ko‘rib chiqiladi, bu
IWEIOWTPYEXEXWM]E\EZJMRMQMRMQEPPEWLXMVEHM
Shifrlash: ma’lumotlarni dam olishda (qurilmalarda yoki serverlarda saqlanadigan) va
XVER^MXHE EPSUETE]XMHE LMQS]E UMPMWLYGLYRWLMJVPEWLYWYPPEVMHER JS]HEPERMRK 7LMJVPEWL
agar ma’lumotlar ushlangan bo‘lsa ham, tegishli shifrlash kalitisiz o‘qib bo‘lmaydigan bo‘lib
USPMWLMRMXE QMRPE]HM
<EZJWM^ XEVQSU YPERMWLPEVM ZIFWE]XPEV YGLYR 8VERWTSVX 0E]IV 7IGYVMX] 807 ]SOM
7IGYVI 7SGOIXW 0E]IV 770 QEWSJEHER OMVMWL YGLYR ZMVXYEP \YWYWM] XEVQSUPEV :42 ZE
OYGLPM WLMJVPEWL TVSXSOSPPEVM FMPER \EZJWM^ YPERMWL OEFM TVSXSOSPPEV ]SVHEQMHE XEVQSU
YPERMWLPEVMRKM^RM\EZJWM^UMPMRK
<EZJWM^PMOHIZSVPEVMZEOMVMWLRMERMUPEWLXM^MQPEVMOMVYZGLMZEGLMUYZGLMXEVQSUXVEJMKMRM
OY^EXMWL ZE FSWLUEVMWL YGLYR \EZJWM^PMO HIZSVPEVM ZE OMVMWLRM ERMUPEWL XM^MQPEVMRM -(7
o‘rnating. Ushbu tizimlar ruxsatsiz kirish urinishlari va zararli harakatlarni aniqlash va oldini
SPMWLKE]SVHEQFIVEHM
/MVMWL RE^SVEXM ZE JS]HEPERYZGLM VY\WEXPEVM RS^ik ma’lumotlar va muhim tizimlarga
OMVMWLRM GLIOPEWL YGLYR HSREHSV OMVMWL RE^SVEXM ZE JS]HEPERYZGLM VY\WEXPEVMRM EQEPKE
SWLMVMWL*EUEXZEOSPEXPM\SHMQPEVQYE]]ERVIWYVWPEVHERJS]HEPERMWLPEVMOIVEOZEMQXM]S^PEV
IRKOEQMQXM]S^TVMRXWMTMEWSWMHEXE]MRPERMWLMOIVEO
Muntazam ma’lumotlar zaxira: muhim ma’lumotlar muntazam zaxira nusxalarini
amalga oshirish va ularni xavfsiz saqlash. Xavfsizlik buzilishi yoki ma’lumotlar yo‘qolgan
taqdirda, so‘nggi zaxiralarga ega bo‘lish ma’lumotlarning sezilarli ta'sirisiz tMOPERMWLMRM
XE QMRPE]HM
Xodimlarni o‘qitish va xabardor qilish: xodimlarga kuchli parol gigienasi, fishing
urinishlarini tan olish va nozik ma’lumotlarni to‘g‘ri ishlash kabi axborot xavfsizligining eng
yaxshi amaliyotlari to‘g‘risida ma’lumot bering. Muntazam o‘qitish va xabardorlik dasturlari
MRWSR\EXSWM\EZJMRMWI^MPEVPMHEVENEHEOEQE]XMVEHMZEYQYQM]\EZJWM^PMORM]E\WLMPE]HM
,SHMWEPEVKENEZSFFIVMWLVINEWM\EZJWM^PMOMRXWMHIRXPEVMKEWEQEVEPMNEZSFFIVMWLYGLYR
LSHMWEPEVKENEZSFFIVMWLVINEWMRMMWLPEFGLMUMWL9WLFYVINEFY^MPMWLMXEUHMVHESPMRMWLMYGLYR
UEHEQPEV FIPKMPEF OIVEO \EFEV NEVE]SRPEVM WLY NYQPEHER WEUPEWL UE]XE XMOPEWL ZE WYH
XIVKSZ
1YRXE^EQ\EZJWM^PMOXIOWLMVYZPEVMZEWMRSZPEVMVEUEQPMMRJVEXY^MPQERKM^HEKM^EMJPMOPEV
ZE ^EMJ XSQSRPEVRM ERMUPEWL YGLYR QYRXE^EQ VEZMWLHE \EZJWM^PMO XIOWLMVYZPEVM ZE
penetratsion testlarni o‘tkazing. Bu xavfsizlik muammolarini ulardan foydalanishdan oldin
JESPVEZMWLHELEPUMPMWLKE]SVHEQFIVEHM)WHEXYXMRKOME\FSVSX\EZJWM^PMKMHSMQM]NEVE]SR
bo‘lib, Y \EZJWM^ VEUEQPM QYLMXRM WEUPEWL YGLYR XI\RMO GLSVEPEV JS]HEPERYZGLMPEVRMRK
\EFEVHSVPMKM ZE XEWLOMPM] QENFYVM]EXPEVRM FMVPEWLXMVMWLRM XEPEF UMPEHM %\FSVSX \EZJWM^PMKM
bo‘yicha mustahkam choraXEHFMVPEVRMEQEPKESWLMVMWLFMVRIGLXEQYLMQREXMNEPEVRMFIVEHM
=E\WLMPERKER 1E\JM]PMO WLMJVPEWL ZE \EZJWM^ EPSUE TVSXSOSPPEVM QE\JM]
ma’lumotlarning maxfiyligini va ruxsatsiz shaxslar uchun mavjud bo‘lmasligini ta'minlaydi.
233
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Kengaytirilgan yaxlitlik: raqamli imzolar va ma’lumotlarni xeshlash kabi
mexanizmlarni qo‘llash orqali ma’lumotlarning yaxlitligini saqlab qolish mumkin, bu uning
o‘zgarmagan va ishonchli bo‘lishini ta'minlaydi.
/YGLE]XMVMPKERQEZNYHPMO\M^QEXRMVEHIXMWL (S7 LYNYQPEVMZEFSWLUEY^MPMWLPEVHER
LMQS]E UMPMWL VEUEQPM \M^QEXPEVRMRK QEZNYHPMKMRM SWLMVEHM MWLPEQE] USPMWLRM
QMRMQEPPEWLXMVEHMZEY^PYOWM^STIVEXWM]EPEVRMEQEPKESWLMVEHM
Axborot xavfsizligi sohasida yutuqlarga erishilgan bo‘lsaHE ]ERKM XELHMHPEV ZE
zaifliklar paydo bo‘lishda davom etmoqda. So‘nggi tahdidlar, zaifliklar va eng yaxshM
EQEPM]SXPEVFMPER]ERKMPERMFXYVMWLSVUEPMOMFIV\EZJWM^PMOOETVSEOXMZ]SRHEWLYZRMUEFYPUMPMWL
juda muhimdir. Shaxslar, tashkilotlar va hukumatlar o‘rtasidagi hamkorlik, shuningdek,
ma’lumot almashish, tajriba almashish va kiber tahdidlarga birgalikda jaZSFFIVMWLYGLYR
NYHEQYLMQHMV
<YPSWEZEXEOPMJPEV
6EUEQPMXI\RSPSKM]EPEVHEE\FSVSX\EZJWM^PMKMRMXE QMRPEWLHSMQM]ZEVMZSNPERE]SXKER
vazifadir. Xatarlarni samarali ravishda kamaytirish uchun ko‘p qatlamli xavfsizlik
]SRHEWLYZMRMEQEPKESWLMVMWLQYLMQHMV&E ^MXEOPMJPEVKEUY]MHEKMPEVOMVEHM
Muntazam xavflarni baholash: zaifliklarni aniqlash, xavflarni birinchi o‘ringa qo‘yish
ZEXIKMWLPM\EZJWM^PMOGLSVEPEVMRMEQEPKESWLMVMWLYGLYRHEZVM]\EZJPEVRMFELSPEWL
Xodimlarni o‘qitish va xabardor qilisL\SHMQPEVRM\EZJWM^LMWSFPEWLEQEPM]SXMMNXMQSM]
muhandislik tahdidlari va kuchli parollarning ahamiyati to‘g‘risida o‘rgating. Muntazam
\EFEVHSVPMOHEWXYVPEVM\EZJWM^PMORMERKPE]HMKERQEHERM]EXRMVMZSNPERXMVMWLKE]SVHEQFIVEHM
,SHMWEPEVKE NEZSF FIVMWLRM VINEPEWLXMVMWL \EZJWM^PMO MRXWMHIRXPEVMKE WEQEVEPM NEZSF
FIVMWL ZE YPEVRMRK XE WMVMRM QMRMQEPPEWLXMVMWL YGLYR MRXWMHIRXPEVKE NEZSF FIVMWL VINEPEVMRM
ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish. Hamkorlik va axborot almashish: rivojlanayotgan kiber
XELHMHPEVKEUEVWLMFMVKEPMOHEOYVEWLMWLYGLYRXELHMHVE^ZIHOEWMZEIRK]E\WLMEQEPM]SXPEVRM
EPQEWLMWLYGLYRLEQOSVPMOZEJSVYQPEVXEWLOMPIXMWL
9WLFY XEOPMJPEVRM UEFYP UMPMWL ZE HSMQM] VEZMWLHE E\FSVSX \EZJWM^PMKM EQEPM]SXMKE
sarmoya kiritish orqali biz nozik ma’lumSXPEVRMLMQS]EUMPEHMKERQE\JM]PMORMWEUPE]HMKERZE
VEUEQPM EWVHE MRRSZEXWM]EPEVRM XE QMRPE]HMKER \EZJWM^VSU VEUEQPM IOSXM^MQRM ]EVEXMWLMQM^
QYQOMR
<YPSWEUMPMFE]XKERHEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVHEE\FSVSX\EZJWM^PMKMRMXE QMRPEWLLEV
XSQSRPEQE ZE TVSEOXMZ ]SRHEWLYZRM XEPEF UMPEHM 7LMJVPEWL OYGLPM EYXIRXMJMOEXWM]E
QI\ERM^QPEVM OMVMWLRM ERMUPEWL XM^MQPEVM ZE IRK ]E\WLM EQEPM]SXPEVKE VMS]E UMPMWL
ma’lumotlarni himoya qilishni sezilarli darajada oshirishi mumkin. Biroq, rivojlanayotgan
XELHMH PERHWLEJXM VEUamli sohada paydo bo‘layotgan xavf va zaifliklarga qarshi samarali
OYVEWLMWLYGLYRHSMQM]LYWL]SVPMOLEQOSVPMOZEQSWPEWLMWLRMXEPEFUMPEHM
%HEFM]SXPEV
Иброҳимов Азимжон Абдумўмин Ўғли (2021). Корпорацияни Бошқаришда
Фидуциар Мажбуриятлар Ва Уларни Ўзбекистонда Қўллаш Имкониятлари. Oriental
6IREMWWERGI -RRSZEXMZI )HYGEXMSREP 2EXYVEP %RH 7SGMEP 7GMIRGIW (SM
234
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
9WQSRSZE 1YRMWOLSR 8LI 6SPI 3J *SVIRWMG 4W]GLMEXVMG )\EQMREXMSR -R
-RZEPMHEXMRK %R %KVIIQIRX )RXIVIH -RXS &] % 'MXM^IR ;LS (SIW 2SX 9RHIVWXERH 8LI
7MKRMJMGERGI3J,MW%GXMSRW3V-W9REFPI8S'SRXVSP8LIQ6IZMI[3J0E[7GMIRGIW
Imomniyozov, Doniyorbek Baxtiyor O‘G‘Li (2022). Yuridik Shaxslarning Umumiy
Yig‘Ilish Qarorlarini Haqiqiy Emas DeF8STMWLRMRK,YUYUM]3UMFEXPEVM3VMIRXEP6IREMWWERGI
-RRSZEXMZI)HYGEXMSREP2EXYVEP%RH7SGMEP7GMIRGIW
/SV]SKHM]IZ &SFYV 9QMHNSR 3KPM &MXMQRM ,EUMUM] )QEW (IF 8STMWL :E
9RMRK3UMFEXPEVMRM5SD0PEWL*YUEVSPMO,YUYUPEVMRM,MQS]E5MPMWL:SWMXEWM7MJEXMHE3VMIRXEP
6IREMWWERGI -RRSZEXMZI )HYGEXMSREP 2EXYVEP %RH 7SGMEP 7GMIRGIW (SM
235
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN XAVFSIZLIK YECHIMLARI
4SOM^E.YQEFS]IZE,EQMHNSR>M]SVEXUYPSZ
1IRINQIRXZE^EQSREZM]XI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXPEVM
TSOM^ENYQEFS]IZE$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E Sun’iy intellektga (AI) asoslangan xavfsizlik yechimlarid sun’iy
MRXIPPIOXRM OMFIV\EZJWM^PMO EQEPM]SXMKE MRXIKVEXWM]EPEWLYZMning keng qamrovli ko‘rinishini
XEUHMQ IXEHM ZE YRMRK XELHMHPEVRM ERMUPEWL NEZSF FIVMWL ZE ]YQWLEXMWL WXVEXIKM]EPEVMKE
o‘zgartiruvchi ta’sirini ta’kidlaydi. Bundan tashqari AI tomonidan boshqariladigan xavfsizlik
]IGLMQPEVMRMRKEWSWM]MPSZEPEVMRMNYQPEHEn ilg‘or tahdidlarni aniqlash, xattiLEVEOEXPEVXELPMPM
bashoratli tahlillar va avtonom javob berish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Mashinali o‘rganish
EPKSVMXQPEVM ZE FEWLSVEXPM XELPMPPEVHER JS]HEPERKER LSPHE XEWLOMPSXPEV VIEP ZEUXHE
VMZSNPERE]SXKER OMFIVXELHMHPEVHER JESP LMQS]EPERMWLPEVM QYQOMR 7LYRMRKHIO
kiberxavfsizlikda sun’iy intellektni qo‘llash bilan bog‘liq axloqiy mulohazalar ko‘rib chiqilib,
raqamli asrda ishonch va yaxlitlikni saqlash uchun mas’uliyatli foydalanish va nazorat
QYLMQPMKMRMLEm ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar: Kiberxavfsizlik, sun’iy intellekt, tahdidlar, ma’lumotlar, xavfsizlik.
Bugungi o‘zaro bog‘langan raqamli landshaftda kibertahdidlarning kuchayishi butun
dunyo bo‘ylab tashkilotlar uchun jiddiy muammolarni keltirib GLMUEVQSUHE1YVEOOEF^EVEVPM
dasturiy ta’minot, to‘lovga oid hujumlar va ma’lumotlar buzilishining tarqalishi bilan
an’anaviy kiberxavfsizlik choralari rivojlanayotgan tahdid landshaftiga moslashish uchun
OYVEWLQSUHE 9WLFY UM]MRGLMPMOPEVKE NEZSFER XEWLOilotlar o‘zlarining mudofaasini
kuchaytirish va raqamli aktivlarini himoya qilish uchun tobora ko‘proq innovatsion
XI\RSPSKM]EPEVKEQYVSNEEXUMPQSUHEPEV
Kiberxavfsizlik sohasida o‘yinni o‘zgartiruvchi sifatida paydo bo‘lgan shunday
XI\RSPSKM]EPEVHER FMVM bu sun’iy intellekt hisoblanadi. Mashinali o‘rganish algoritmlari,
neyron tarmoqlari va bashoratli tahlillar imkoniyatlaridan foydalangan holda, sun’iy
MRXIPPIOXKE EWSWPERKER \EZJWM^PMO ]IGLMQPEVM XEWLOMPSXPEVRMRK OMFIV XELHMHPEVRM ERMUPEWL
YPEVKE NEZSF FIVMWL ZE ]YQWLEXMWL YWYPPEVMRM MRUMPSF UMPQSUHE 6MZSNPERKER XELHMHPEVRM
ERMUPEWLHER XSVXMF EZXSRSQ LSHMWEPEVKE NEZSF FIVMWLKEGLE %- OMFIV\EZJWM^PMO PERHWLEJXMRM
UE]XEWLEOPPERXMVQSUHEZEXEWLOMPSXPEVKEOMFIVLYNYQGLMPEVHERFMVUEHEQSPHMRHEXYVMWLKE
MQOSRFIVEHM?A
Tashkilotlar murakkab kiberxavfsizlik landshaftida harakat qilar ekan, sun’iy
MRXIPPIOXKE EWSWPERKER \EZJWM^PMO ]IGLMQPEVMRMRK TSXIRXWMEP EJ^EPPMOPEVM ZE QYEQQSPEVMRM
XYWLYRMWL QYLMQ ELEQM]EXKE IKE /MFIV\EZJWM^PMO FEVUEVSVPMKMRM SWLMVMWLHE %-RMRK
XVERWJSVQEXWMSR WEPSLM]EXM LEUMHE XYWLYRGLE FIVMWL SVUEPM YWLFY QEUSPE XEHUMUSXGLMPEV
EQEPM]SXGLMPEV ZE WM]SWEXGLMPEVRM VMZSNPERE]SXKER OMFIV\EZJWM^PMO PERHWLEJXMRM WEQEVEPM
boshqarish uchun zarur bo‘lgan bilim va vositalar bilan jihozlashga qaratilgaR?A
Raqamli texnologiyalar hukmron bo‘lgan davrda kiberhujumchilar va himoyachilar
o‘rtasidagi kurash misli ko‘rilmagan sur’atda avj olmoqda. An’anaviy kiberxavfsizlik choralari
XELHMHPEVRMRK QYVEOOEFPMKM ZE LENQMKE QSWPEWLMWL YGLYR OYVEWLQSUHE FY IWE
XEWLOMPSXPEVRM VEUEQPM EOXMZPEVMRM LMQS]E UMPMWL YGLYR MRRSZEXWMSR ]IGLMQPEVRM M^PEWLKE
undamoqda. Bunday yechimlardan biri bu sun’iy intellektning kiberxavfsizlik amaliyotiga
236
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
integratsiyalashuvidir. Sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlari tahdMHPEVRM
aniqlash, javob berish va kamaytirishga yondashuvimizdagi paradigma o‘zgarishini
ifodalaydi. Mashinani o‘rganish algoritmlari, neyron tarmoqlar va tabiiy tillarni qayta ishlash
MQOSRM]EXPEVMHER JS]HEPERKER LSPHE %- XEWLOMPSXPEVKE VIEP ZEUXHE VMZSNPERE]SXKER OMFIV
XELHMHPEVHERJESPLMQS]EPERMWLMQOSRM]EXMRMFIVEHM/IPMRK%-UERHE]UMPMFOMFIV\EZJWM^PMORM
inqilob qilayotganini chuqurroq ko‘rib chiqamiz:
/IRKE]XMVMPKER XELHMHRM ERMUPEWL 2SPMRGLM OYRPMO LYNYQPEV ZE TSPMQSVJ ^EVEVPM
HEWXYVPEVRMERMUlashda tahdidlarni aniqlashning anʼanaviy imzoga asoslangan yondashuvlari
endi yetarli emas. Sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlari tarmoq ichidagi normal
\EXXMharakatlarning asoslarini o‘rnatish va mumkin bo‘lgan xavfsizlik buzilishlarini
OS‘rsatadigan og‘ishlarni aniqlash uchun anomaliyalarni aniqlash algoritmlaridan
foydalanadi. Ushbu tizimlar doimiy ravishda ma’lumotlar namunalaridan o‘rganib, ularga
inson aralashuvisiz paydo bo‘ladigan tahdidlarga moslashish va rivojlanish imkonini beradi
<YPUEXZSVXELPMPM*S]HEPERYZGLMPEVRMRK\EXXMLEVEOEXPEVMRMXYWLYRMWLMGLOMXELHMHPEVRM
aniqlash va xavfsizlik buzilishini ko‘rsatadigan anomal harakatlarni aniqlashda muhim
ahamiyatga ega. Sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik platformalari o‘rnatiPKER
naqshlardan og‘ishlarni aniqlash uchun tarmoqlar, so‘nggi nuqtalar va ilovalar bo‘ylab
JS]HEPERYZGLM \EXXMharakatlarini tahlil qiladi. Haqiqiy vaqtda bir nechta ma’lumotlar
nuqtalarini o‘zaro bog‘lash orqali AI algoritmlari foydalanuvchining qonuniy LEVEOEXPEVM ZE
^EVEVPM \EXXMharakatlarini farqlay oladi, bu ma’lumotlarning o‘tkazilishi yoki ruxsatsiz
kirishning oldini olish uchun tezkor aralashuvni ta’minlaydi.
Bashoratli tahlillar: AIga asoslangan xavfsizlik yechimlari tarixiy ma’lumotlar,
XELHMHPar bo‘yicha razvedka ma’lumotlari va rivojlanayotgan tendentsiyalar asosida
TSXIRXWMEPOMFIVXELHMHPEVRMFEWLSVEXUMPMWLYGLYRFEWLSVEXPMXELPMPPEVHERJS]HEPEREHM/EXXE
hajmdagi tuzilgan va tuzilmagan ma’lumotlarni tahlil qilish orqali ushbu tizimlar xavfsM^PMO
\EXEVPEVMRM SPHMRHER FMPMWLM ZE YWXYZSVPMKMRM ERMUPEWLM QYQOMR FY IWE XEWLOMPSXPEVKE
VIWYVWPEVRM ]EREHE WEQEVEPMVSU XEUWMQPEWL ZE TSXIRXWMEP ^EMJPMOPEVRM XENSZY^OSVPEV
XSQSRMHERJS]HEPERMWLHERSPHMR]YQWLEXMWLMQOSRMRMFIVEHM
%ZXSRSQNEZSF8I^VMZSNPERE]SXKEROMFIVXELHMHPEVWLEVSMXMHELSHMWEPEVKEVIEPZEUX
VINMQMHENEZSFFIVMWLUSFMPM]EXM^EVEVRMQMRMQEPPEWLXMVMWLZERSVQEPJESPM]EXRMXMOPEWLYGLYR
juda muhimdir. Sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlari tashkilotlarga avtonom
NEZSFFIVMsh qobiliyatiga ega bo‘lib, hodisalarni avtomatlashtirilgan aniqlash, oldini olish va
FEVXEVEJIXMWLMQOSRMRMFIVEHM8YVPM\MP\EZJWM^PMOZSWMXEPEVMZEXM^MQPEVMHENEZSFLEVEOEXPEVMRM
tartibga solish orqali AI algoritmlari kiberhujumlar ta’sirini faqat qo‘lda aralashuvga
UEVEKERHEXI^VSUZEWEQEVEPMVSU]YQWLEXESPEHM
Axloqiy mulohazalar: Sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlarining
potentsial afzalliklari shubhasiz bo‘lsada, ularni qo‘llash maxfiylik, tarafkashlik va
NEZSFKEVPMOOE SMH E\PSUM] QYPSLE^EPEVRM OIPXMVMF GLMUEVEHM ?A /EXXE LENQHEKM RS^MO
ma’lumotlarni tahlil qilish uchun AI algoritmlaridan foydalanish shaxsiy maxfiylik va
ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog‘liq xavotirlarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari,
sun’iy intellekt modellarida mavjud bo‘lgan o‘ziga xos tomonlar beixtiyor diskriminatsiyani
davom ettirishi yoki tahdidlarning ayrim turlarini e’tiborsiz qoldirishi mumkin. Tashkilotlar
237
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
kiberxavfsizlik amaliyotlarida AIdan mas’uliyatli foydalanishni ta’minlash uchun mustahkEQ
E\PSUM]EWSWPEVZERE^SVEXQI\ERM^QPEVMRMNSVM]IXMWLPEVMWLEVX?A
/MFIVXELHMHPEVQYVEOOEFPMOZEQMU]SWHEVMZSNPERMWLHEHEZSQIXEVIOERXEWLOMPSXPEV
paydo bo‘ladigan xavflardan himoyalanish uchun innovatsion yondashuvlarni qo‘llashlari
OIVEO?A %-KE EWSWPERKER \EZJWM^PMO ]IGLMQPEVM XSFSVE VEUEQPM PERHWLEJXHE XELHMHPEVRM
aniqlash, javob berish va kamaytirish imkoniyatlarini oshirish uchun istiqbolli yo‘lni taklif
qiladi. Mashinali o‘rganish va bashoratli tahlillar kuchidan foydalangan holda, tashkiloXPEV
OMFIVLYNYQGLMPEVHER FMV UEHEQ SPHMRHE XYVMWLM ZE VEUEQPM EOXMZPEVMRM ]EREHE ERMUPMO ZE
WEQEVEHSVPMOFMPERLMQS]EUMPMWLMQYQOMR&MVSUE\PSUM]QEWEPEPEVRMLEPUMPMWLZEVEUEQPM
EWVHEMWLSRGLZE]E\PMXPMORMWEUPEWLYGLYROMFIV\EZJWM^PMOEQEPM]SXPEVMHEAIning mas’uliyatli
tarzda qo‘llanilishini ta’minlash juda muhimdir.
<YPSWE
Sun’iy
intellektning
(AI)
kiberxavfsizlik
amaliyotiga
integratsiyalashuvi
OMFIVXELHMHPEVKEUEVWLMHEZSQIXE]SXKEROYVEWLHELEPUMPYZGLMHEUMUEHMV9WLFYXEHUMUSX
HEZSQMHE FM^ %-KE EWSWPERKER \EZJWM^PMO ]IGLMQPEVMRMRK XEWLOMPSXPEVRMRK QYHSJEEWMRM
kuchaytirish va tobora raqamli dunyoda xavflarni yumshatishda o‘zgartiruvchi kuchiga
guvoh bo‘ldik. Rivojlangan tahdidlarni aniqlashdan tortib avtonom hodisalarga javob
FIVMWLKEGLE%-XEWLOMPSXPEVKEVIEPZEUXVINMQMHEOMFIVXELHMHPEVRMJESPVEZMWLHEERMUPEWLZE
zararsizlantirish imkonini beradi. Mashinani o‘rganish algoritmlari va bashoratli tahlillardan
foydalangan holda, sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlari tashkilotlargE
kiberhujumchilardan bir qadam oldinda turishga, paydo bo‘ladigan tahdidlarga
QSWPEWLMWLKEZEVMZSNPERMWLKEMQOSRFIVEHM
Biroq, biz kiberxavfsizlikda sun’iy intellektning potentsialidan foydalanar ekanmiz, uni
qo‘llashga xos bo‘lgan axloqiy mulohazalarniXERSPMWLZELEPUMPMWLNYHEQYLMQHMV1E\JM]PMO
bilan bog‘liq muammolardan tortib algoritmik tarafkashliklarga qadar mas’uliyatli
foydalanish va nazorat sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlari raqamli asrda
ishonch va yaxlitlikni qo‘llabUYZZatlashini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Doimiy
rivojlanib borayotgan kiberxavfsizlik landshaftida AI umid chirog‘i bo‘lib, kibertahdidlardan
LMQS]EPERMWL ZE VEUEQPM MRJVEXY^MPQEQM^ ]E\PMXPMKMRM WEUPEWL YGLYR ]ERKM MQOSRM]EXPEVRM
XEOPMJIXEHM8EWLOMPStlar sunʼiy intellektga asoslangan xavfsizlik yechimlaridan foydalanish
SVUEPMVEUEQPMPERHWLEJXRMRKQYVEOOEFPMOPEVMHEMWLSRGLZEGLMHEQPMPMOFMPERLEVEOEXUMPMWLPEVM
mumkin, bu esa barcha uchun xavfsizroq va xavfsizroq kelajakni taʼminlaydi.
%HEFM]SXPEV
Аbloqulova S.S. Sunʼiy intellekt – FM^RIWWEQEVEHSVPMKM ZE FEVUEVSVPMKMRM SWLMVMWL
ZSWMXEWMWMJEXMHE–8SWLOIRX8SWLHEZMUXYRMXM
2. Хисамова З.И., Бегишев И.Р. Правовое регулирование искусственного
интеллекта Baikal research journal, 2019. T. 10, № 2.
3. Bozarov S.S. Sun’iy intellekt sohаsini rivojlаntirish doirаsidаgi аxloqiy vа huquqiy
tusdаgi mаsаlаlаr. –8SWLOIRX=YVMWXE\FSVSXRSQEWM–
4. Toshbekova M. X. “Problem of Solving Ideological Threats in the Context
Globalization” 5 tL-RXIVREXMSREPIQMIRXVITVIRIYVWLMTWSGMEPWGMIRGIWGSRKVIWWNYRI
+SWXMZEV21EGIHSRME
238
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
5. Панин В. Н. Международная и региональная безопасность: некоторые
теоретикометодологические аспекты исследования. –&
239
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
1-/6346387)77360-596-01%0%62-/314%/88)780%7,97900%6-
7LEL^SH1EQEXUYPSZ
1IRINQIRXZE^EQSREZM]XI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXM
WLEL^SHQEQEXUYPSZ$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]EBu ma’lumotlarda, mikroprotsessorli qurilmalar (MCU) uchun kompakt
testlash usullari muhokama qilinadi. MCU’lar, elektronika sohasida keng qo‘llaniladigan
qurilmalardan biridir, ammo ularning ishlashini tekshirish va sinovdan o‘tkazish o‘ziga xos
UM]MRPMOlar tug‘iladi. Bunday qurilmalar yengil yoki integrlangan mahsulotlar sifatida yetarli
WMJEXPM XIWX YWYPPEVMKE IKE IQEWPMKM YPEVHE \EXS ERMUPEWLRM ZE YPEVHEKM QEWPELEXPEVRM
ERMUPEWLRMUM]MRPEWLXMVEHM
Kalit so‘zlar: 1MOVSTVSXWIWWSVPM UYVMPQEPEV 1'9 /SQTEOX XIWXPEWL YWYPPEVM
Elektronika sohasi, Testlash maxsusliklari, Xato aniqlash, Sinovdan o‘tkazish, Yengil
yechimlar, Sinov jarayonlari, Sifatli sinov, Sinov ma’lumotlari.
Ba’zi jarayonlarni testlash o‘zini o‘tkazish QEWEPER QMOVSTVSXWIWWSVPM UYVMPQEPEV
(MCU) va ularning muhokama va sinovdan o‘tkazish jarayonlari NYHEQYLMQHMVGLYROMFY
elektronika sohasining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. MCU’lar, ko‘pgina elektronik
UYVMPQEPEVRMRK]EVMQQMUHSVMZEYPEVRMMWLPEFGLMUEVMWLNEVE]SRPEVi va xizmatlari o‘rtasidagi
hamkorlikning asosiy elementlaridan biridir. Bunday qurilmalar har bir komponentni, o‘zaro
aloqani va ishlashni tekshirish uchun muhimdir. Ammo, ularni sinovdan o‘tkazish va xato
ERMUPEWL YPEVRMRK ]IRKMP ZE MWLPEF GLMUEVMWL NEVE]SRPEVMHE ]EWLE]HMKER QYEQQSPEVRM
bartaraf qilishda bir qancha qiyinliklar tug‘iladi.
Bu ma’lumotlarda, mikroprotsessorli qurilmalar uchun kompakt testlash usullari
muhokama qilinadi. MCU’lar uchun test usullarining o‘ziga xos maxsusliklari, zaruratlari,
maqsadlari, va ularni yaxshiroq va tezsinch tezlashtirishni ta’minlashga qaratilgan
tajribalangan yechimlar o‘rganiladi. Bu ma’lumotlar, elektronika sohasidagi yangiliklarga,
EZXSQEXPEWLXMVMWLKEZEXI\RSPSKMOVMZSNPERMWLKEUM^MUMWLPEVRMUERHE]]SRHEWLMWLKE]SVHEQ
FIVEHM
&MVMRGLM REZFEXHE QMOVSTVSXWIWWSVPM UYVMPQEPEVRM XIWXPEWLRMRK QYLMQM]EXM
ta’kidlanadi. Ular elektronika va avtomatlashtirish sohasining yirik bo‘limini egallab, har xil
istiqbolli qurilmalar va xizmatlarni qo‘llabUYZZEXPEWLEHM &YRHE] QELWYPSXPEVRM WMRSZHER
o‘tkazish, ularning ish xususiyatlarini, xato va maslahatlarni aniqlashda juda muhimdir.
/SQTEOX XIWXPEWL FY UYVMPQEPEV YGLYR \EXS ERMUPEWL ZE WMRSZRM UMWUEVXMVMWLKE ]SVHEQ
FIVEHMWLYRMRKHIO]IRKMPZEXI^OSV]IGLMQPEVRMXEUHMQIXEHM
Keyinchalik, test qilish uchun zarur bo‘lgan talablar va maqsadlar ko‘rsatiladi. Bu
XEPEFPEV UYVMPQEPEV YGLYR \EXS ]IGLMQPEVMRM ERMUPEWL ]IRKMP ZE XI^OSV WMRSZ NEVE]SRPEVMRM
taqdim etish, sinov ma’lumotlarini taqdim etish va ishlab chiqarish jarayonini WMJEXPMUMPMWLRM
o‘z ichiga oladi. Ma’lumotlarda bu talablarga asosan, kompakt test usullarining xususiyatlari
ZEEJ^EPPMOPEVMXEUUSWPEREHM
Berilgan ma’lumotlarda ko‘rsatilgan mashhur test usullari o‘rganiladi va ularning
EJ^EPPMOPEVM GLIOWM^PMOPEVM ZE QYEQQSPEVMKE SMH XEUHMQSXPEV FIVMPEHM &Y XIWX YWYPPEVM NYHE
qisqa vaqt davom etadi, to‘plamani kichiklash, va yengil yechimlarni taqdim etishga yordam
240