Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot: zamonaviy muammolari va istiqbollari mavzusida Respublika ilmiy-amaliy

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil JS]HEPERMWLHMV 0SKMWXMOE QEVOE^PEVMRM FSWLUEVEHMKER FYRHE] E\FSVSXXELPMP QEVOE^PEVM USMHE XEVMUEWMHE MRXIVRIXKE YPERKERQELEPPM]XEVQSUUE YPERKER^EQSREZM]OSQT]YXIVPEV bilan jihozlangan, murakkab va yetarlicha rivojlangan dasturiy ta’minotga ega. So‘nggi yillarda internet global axborot tarmog‘i logistika menejmenti uchun tobora muhMQELEQM]EX kasb etmoqda. Bu, boshqa narsalar qatori, ta’sir ko‘rsatadigan asosiy logistika funksiyalarini tezkor bajarilishini ta’minlaydi: tashish (avtomobillar parkini taqsimlash, "bo‘sh" yurishlarni FEVXEVEJIXMWLTEVORMHSMQM]RE^SVEXUMPMWL WEUPEWh (o‘z vaqtida texnika); yetkazib beruvchi va oluvchi o‘rtasidagi aloqalarni saqlash, bu sizga kontragentlar omborlaridagi buyurtmalar LSPEXMRM XI^HE OY^EXMF FSVMWL MQOSRMRM FIVEHM ^E\MVEPEVRM WEUPEWL YPEVRM ]IXOE^MF FIVYZGLMPEVRMRK]IPOEWMHEWEUPEWLXEWhvishlarini o‘zgartirish); buyurtma berish va yetkazib FIVMWL NEVE]SRPEVM FY]YVXQEPEVRM XSTWLMVMWL ZE ]IXOE^MF FIVMWL YWYPPEVMRM WSHHEPEWLXMVMWL mijozlar xizmati. Shuningdek, kompyuter tizimlari bilan bir qatorda yoki ular bilan o‘zaro EPSUEHE FM^RIWRM FSWLUEVMWLRM SWSRPEWLXMVEHMKER SJMW YWOYREPEVM WSLEWMHEKM NMHHM] yutuqlarni eslatib o‘tish kerak. Avvalo, ba’zan shaxsiy kommunikatorlar, shuningdek, ilmiy kalkulyatorlar deb ataladigan mobil telefonlarning so‘nggi avlodini ta’kidlash lozim. %HEFM]SXPEV 1. “Raqamli O‘zbekiston – WXVEXIKM]EWMRM XEWHMUPEWL ZE YRM WEQEVEPM EQEPKE SWLMVMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi PFWSRPMJEVQSR]MPSOXEFV 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PFsonli “O‘zbekiston Respublikasi HEZPEXFSWLUEVYZMKEVEUEQPMMUXMWSHM]SXIPIOXVSRLYOYQEXLEQHEE\FSVSXXM^MQPEVMRMNSVM] etish bo‘yicha qo‘shimcha choratadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni. 2018]MPHIOEFV 3. Сидоров И.И. Логистическая концепция управления промышленными предприятиями. СПб. СПбГИЭА, 1999. 180с. 4. Колесников С.И. Стратегия бизнеса: управление ресурсами и запасами М.СтатусКво97, 1999. 168 с 5. Новиков О.А., Нос В.А. Логистика: учебное пособие. СПб.: СЗПИ, 1996. 112с 201

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil MATHEMATICA SISTEMASINING MATEMATIK TIZIMLAR ORASIDA TUTGAN O‘RNI :%92(%,-73&0%7,0%6 Mardonjon To‘rayev “University of Management and Future Technologies” universiteti oʻUMXYZGLMWM MRXIPIOXQX$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 1EUSPEHE VMZSNPERKER davlatlarda keng qo‘llaniladigan Mathematica dasturining yaratilishi, 10 dan ortiq matematik tizimlar o‘zaro jadval yordamida qiyosiy solishtirib taxlil qilib ko‘rilganda QEXIQEXMO XM^MQPEV SVEWMHE ]YUSVM o‘rinda turishi hamda YWLFYXM^MQHELMWSFPEWLPEVSPMFFSVMWLOIRKFE]SRIXMPKER /EPMXWSʻ^PEV1EXLIQEXMGEamaliy dasturlar ta’minoti(ADT),ma’lumotnoma tizimi(F1), MJSHEPEVRM WSHHEPEWLXMVMWL WLEOP EPQEWLXMVMWL XIRKPEQE XIRKWM^PMO HMJJIVIRWMEPPEWL MRXIKVEPPEWLKVEJMOPEV]EWEWL Amerika Qo‘shma Shtatlarining Wolfram Research, Inc. kompaniyasi tomonidan ]EVEXMPKER1EXLIQEXMGEXM^MQMJM^MOSPMQ7XIJER:SPJVEQXSQSRMHER]MPHEXEOPMJIXMPKER bo’lsada, 1988 yilda Mathematica tizimining 1PELNEWM ZIVWM]EWM NEQSEXGLMPMO LYOQMKE LEZSPEIXMPHM1EXLIQEXMGEHEWXYVM]XM^MQM%QIVMOENEQSEXGLMPMKMXSQSRMHERWLY]MPHE]EDRM ]MPHE]EVEXMPKERFY]YOXI\RMOZEQEXIQEXMOOEWLJM]SXPEVRMRKXEHERFMXXEWMWMJEXMHE UE]HIXMPKER 1EXLIQEXMGE HEWXYVM] XM^MQM EZZEPS WSRPM ZE EREPMXMO WMQZSPPM LMWSFPEWLPEVRM ]YUSVM XI^PMOHE ZE ERMU bajarishga mo’ljallangan dasturiy tizimdir. Bu tizim, amaliy dasturlar ta’minoti(ADT) yaratuvchi mutaxassislar uchun quyidagi: matematik amallar: ifodalaVRM WSHHEPEWLXMVMWL YPEV YWXMHE EPKIFVEMO WLEOP EPQEWLXMVMWLPEV FENEVMWL XYVPM XIRKPEQE ZE XIRKWM^PMOPEVRM WSRPM ZE EREPMXMO ]IGLMWL HMJJIVIRWMEPPEWL MRXIKVEPPEWL QEXVMXWEPEV YWXMHE EPKIFVEMOEQEPPEVRMFENEVMWLSTXMQEPPEWLQEWEPEPEVMRMLEPUMPMWLXYrli ko’rinishdagi (oshkor, SWLOSVQEW TEVEQIXVMO ZE LO JYROWM]EPEVRM KVEJMOPEVMRM ]EWEWL QEWEPEPEVRM XI^ ZE ERMU EQEPKE SWLMVMWL LYNNEXPEV ZE HEWXYVPEVRM ]EVEXMWL LEQHE XELVMVPEWL MQOSRM]EXMRM FIVYZGLM QEXR QYLEVVMVPEVM JS]HEPERYZGLMPEV YGLYR MRXIVEOXMZ VINMQHE FIZSWMXE QYPSUSX EWSWMHE ishlash imkoniyatini beruvchi ko’p oynali interfeys; yuqori saviyada tashkil etilgan ma’lumotnoma tizimi(F1); analitik va sonli ifodalar ustida amallar bajaruvchi protsessor; muloqot jarayonidagi noaniqliklarni ko’rsatuZGLM HMEKRSWXMOE XM^MQM XM^MQRMRK FIZSWMXE ]EHVSWMKE FMVMOXMVMPKER XE]]SV HEWXYV ZE JYROWM]EPEV OYXYF\SREWM ZSWMXEPEVHER YRYQPM JS]HEPERMWLMQOSRMRMFIVEHM 1EXLIQEXMGEKESD\WLEWLOSQT]YXIVPMHEWXYVPEVMRMRKMQOSRM]EXPEVM 202

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 8M^MQ *SVQYPEXELVMVPSZGLM %RMUPMPMKM 3D^EVS -RXIKVEP 8IRKPEQE 8IRKWM^PMO 1YVEOOEF (MJJIVIRWMEP -RXIVSHMJJIVIRWMEP +VEJPEVRE^EVM]EWM ,MWSFPEWLRE^EVM]EWM /ZERXXYVERE^EVM]EWM &YPEPKIFVEWM RE^EVM]EWM %REPMXMOLMWSFPEWL %PKIFVEXSV .EW]QGE 1EKQE 1ETPI 1EXLGEH 1EXLIQEXMGE 7]QFSPMG 1%80%& XSSPFS\ 1E\MQE 7EKI 7]Q4] ;SPJVEQ %PTLE =EGEW <GEW Rivojlangan mamlakatlarda bu tizimlar o’qitish jarayonining ajralmas qismiga aylanib USPKER1EWEPER%57L<MXS]=ETSRM]EZE+IVQERM]EHEZPEXPEVMHEFYXM^MQPEVHERREJEUEX o’qitish jarayonida, balki ilmiyXI\RMOLMWSFPEWLPEVHEYRYQPMJS]HEPERMPQSUHE &YXYRZELEUMUM]WSRPEVYWXMHEEQEPPEV1EXLIQEXMGETEOIXMHELMWSFPEWLYGLYROIVEO bo’lgan amallar ketmaketlgi yoki o’qish uchun kerak bo’lgan matn ishchi sohaga yoziladi. Mathematica paketida bajarish uchun berilgan ma’lumotni kiritgandan so’ng shift+enter klavishalarini yoki qo’shimcha sonlaVOPEZMEXYVEWMHEKMIRXIVOPEZMWLEWMRMFSWMWL^EVYV&YRHE In[n] va Out[n] belgilar aftomatik qo’yiladi. Bundan keyingi bayonlarimizda quyidagicha kelishib olamiz, ya’ni kiritish va chiqarish belgilari-R?RAZE3YX?RAXYWLMVMFUSPHMVMFOMVMXMPEHMKER ma’lumSXPEVRM UY]YU USVE VERKHE SPMREHMKER REXMNEPEVRM IWE SHHM] VERKHE FIPKMPERMWLMRM eslatib o’tamiz. Dastlab Mathematica paketidan kalkulyator sifatida foydalanish qoidalari bilan tanishamiz. Mathematica tizimi butun qiymatli ma’lumotlar ustida amallar bajarKERHE amallar o’ta aniqlikda bajariladi: Masalan: 203

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil B 7UVX? AOZEHVEXMPHM^MRMLMWSFPE]HM &Y]IVHE belgi oldingi natijadan foydalanilganligini ko’rsatadi. REXMNEUE]XEVQE]HMRYUXEPMZIVKYPMWLPEXMPKERMYGLYR 1EXLIQEXMGE TEOIXMHE RM FMV RIGLE WIOYRHPEVHE LMWSFPEWL QYQOMR &YRHER XEWLUEVM 1EXLIQEXMGE TEOIXMHE M\XM]SVM] ERMUPMOHE LMWSFPEWLPEVRM FENEVMWL QYQOMR -JSHE I\TVRMWSRWLEOPMHEXEWZMVPEWLYGLYR2?I\TVA]SOM2?I\TVREXMNEHEKMOIVEOPMVEUEQPEVWSRMA JYROWM]EWMHERJS]HEPERMWLQYQOMR 1EWEPERTMWSRMRMVEUEQHERMFSVEXUM]QEXMRMUY]MHEKMGLELMWSFPEWLQYQOMR 2?4MA 2?7MR?AA 7ERSUWMWXIQEPEVM -\XM]SVM] EWSWPM WSRPEV YWXMHE EQEPPEV FENEVMPKERHE UY]MHEKM OSRWXVYOWM]EHER JS]HEPERMPEHMAsos^^son.Natijasi 10lik sanoq sistemasidagi songa teng bo’ladi: BBEFGHI BB =ERM7SR?EWSWA"REXMNE?Aifodadagi “natija”ni hisoblaydi. &EWI*SVQ?]I\VV RA JYROWM]EWM ]SVHEQMHE EWSWPM ]I\VVMJSHERM R EWSWPM WERSU WMWXIQEWMHE XEWZMVPEWL QYQOMR R FYRHE SPMREHMKER REXMNEHEKM R WEXV SWXM MRHIOW shaklida ko’rsatiladi: &EWI*SVQ?A 73 12 &EWI*SVQ?A 1010111 2 &EWI*SVQ?A 123 abcde 16 Ro’yxatlar, massivlar va ob’ektlar. Tizimda ishlatiladigan murakkab ma’lumotlarni umumiy ko’rinishda, ya’ni ro’yxatlar (lists) ko’rinishida ifodalash mumkin. Ular vektor va matritsalar kabi quyidagi ko’rinishlarda beriladi: _a—XEFYXYRWSRHERMborat ro’yxat; _EFWa—3 ta simvolli ma’lumotdan iborat ro’yxat; _E\Ba—turli tipli ma’lumotlar iborat ro’yxat; 204

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 4PSX?WMR?\A _\a %\IW"2SRIA FY ]IVHE TEVEQIXV %\IW"2SRI OSSVHMREXEPEV chizig’ini yo’qligini, ya’ni bekor qilinishini anglEXEHM 3TXMSRW?REQIA JYROWM]EWM ]SVHEQMHE name identifikatorli funksiya uchun barcha mumkin bo’lgan kalitlar ro’yxatini olish mumkin. Ba’zi funksiyalar(Sin) umuman kalitga ega bo’lmasligi, ba’zilarida esa (Solve) , bir nechta kalitlar bo’lishi mumkin. Har bir ob’ekt atribut deb ataluvchi xususiyatlari va belgilari EPSQEXPEVM FMPER \EVEOXIVPEREHM %XXVMFYXIW ?REQIA JYROWM]EWM REQI RSQPM JYROWM]ERMRK barcha atributlarini ro’yxatini beradi. Masalan: %XXVMFYXIW?7MRA_0MWXEFPI2YQIVMG*YRGXMSR4VSXIGXIHa %XXVMFYXIW?7SPZIA_4VSXIGXIHa 4PSX?7MR?\A_\a%\IW"_*EPWI*EPWIaA Umumiy holda Mathematica tizimida foydalaniladigan RSQPEVM MHIRXMJMOEXSVPEVM RMUY]MHEKMGLEJEVUPEWLQYQOMR ob’ektlarning WWWWW—foydalanuvchi tomonidan berilgan ob’ektning nomi; 7WWWW—tizim yadrosidagi ob’ektning,funksiyalarning nomi; 7WWWW–tizim ob’ektining nomi. Tizim yadrosidagi barcha ob’ektlarning nomlarini ?* buyruq yordamida yoki ?S* buyruq ]SVHEQMHE ERMUPEWL QYQOMR FY ]IVHE 7 — PSXMR EPJEZMXMRMRK M\XM]SVM] LEVJM <YHHM WLY QEUWEHHE 2EQIW?7A JYROWM]EWMHER LEQ JS]HEPERMWL QYQOMR 1EWEPER 2EQIW?%A funksiyasi yordamida A harfi bilan boshlanuvchi barcha xizmatchi so’zlarning ro’yxatini olish mumkin. Bundan tashqari, ?Name buyrug’i yordamida Name nomi bilan boshlanuvchi M\Xiyoriy ta’rif yoki ko’rsatmalar haqida ma’lumot olish mumkin: #7MR 7MR?^AKMZIWXLIWMRISJ^"" ""belgi misol haqida to’liq ma’lumot olish uchun Mathematica 8 ning o’tish –KMTIVQYVSNEX belgisi . U bosilsa tizimning kutubxonasiga murojat etiladi. Kutubxonadan esa to’liq(misollar bMPER ma’lumot olish mumkin. %HEFM]SXPEV Qurbonov B., To‘rayev M. Mathematica 8 dasturi. Uslubiy qo’llanma. Buxoro =YWYTFIOSZ 26 1Y\MXHMRSZ (4 &E^EVSZ 1& <EPMPSZ %. &SWLUEVMWL sistemalarini kompyuterli modellashtirish asoslari: O’quv qo’llanma.2EZSM]m2EZSM]+SPH 7IVZMW|FIX Mo’minov.B. Informatika.Toshkent 2012. Mathematica 8 ning ma’lumotlar tizimi(help menyusi). LXXT[SPJVEQGSQ 205

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA SUN’IY YO‘LDOSH ALOQA TIZIMINI QO‘LLASH USULLARI VA ALGORITMLARI 6YWXEQ(EZVSRSZ “University of Management and Future Technologies” universiteti oʻUMXYZGLMWM VYWXEQHEZVSRSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 1EUSPEHE O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi qo‘shinlarida Aloqa texnikalariga sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimini qo‘llash usullari va algoritmlari keltirib o‘tilgan. Ishning maqsadi aloqa texnikalarida sun’iy yo‘ldSWL EPSUEWM UERHE] MWLPEWLM ZE spektrlari ko‘rib chiqildi. Hamda ularning telekommunikatsiya, radio, internet yetkazib berishdagi ahamiyati ustida ham to‘xtalgan. Maqolada tizimning asosiy elementlari va ularning tamoyillari haqida so‘z boradi. YAT (yo‘ldoWLPMEPSUEXM^MQPEVM GLEWXSXEPEVMY^EXMWL va qabul qilish turlari ko‘rib chiqildi. Transponder uzatadigan chastota haqida gapirganda, ulanish chastotasi haqida gapirish muhim. Sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimining bir nechta VEWQPEVMOIPXMVMPKER&YRHE]XM^MQPEVRMMWLPEXMWLRMRKEJ^EPPMOPEVMZEOEQGLMPMOPEVMXEZWMJPEREHM Shuningdek SYA (sun’iy yo‘ldosh aloqasi) dan foydalanish sohalari ko‘rsatilgan. SYA ning qiyosiy jadvallari taqdim etilgan va tahlil qilingan. Xulosa o‘rnida, sun’iy yo‘ldosh aloqa XM^MQMRMRKradioresurslarini tezkor taqsimlash bo‘yicha qarorlarni qo‘llab quvvatlash tizimini ishlab chiqish bo‘yicha takliflar tayyorlangan. Kalit so‘zlar:sun’iy yo‘ldosh, repitor, SYA signalni uzatish, orbita, sun’iy yo‘ldosh aloqa XM^MQM TEWX GLEWXSXEKE YPERMWL chastotasi, statsionar sun’iy yo‘ldosh, qamrov sayyora, teleradiostansiya, vacuum, radioeshittirish, radioto‘lqinlar. &EVGLE QEQPEOEXPEVHE XIPIOSQQYRMOEXWM]E ZE VEHMSOSQQYRMOEXWM]E XM^MQPEVMRMRK XI\RMOZEXI\RSPSKMOWSLEPEVHEVMZSNPERMWLNEVE]SRMWI^MPEVPMHEVENEHENEHEPPEWLMFOIXKER7LY WEFEFPMXIPIOSQQYRMOEXWM]EZEVEHMSOSQQYRMOEXWM]EXM^MQPEVMHE]ERKMFSWUMGLPEVKEGLMUMWL ^EVYVPMKM FSVEWMHE FMV UERGLE MWLPEV SPMF FSVMPQSUHE &YKYRKM XYVQYWLMQM^HE OEWFM] JESPM]EXMQM^HEHYGLOIPE]SXKERLEVUERHE]XYVHEgi katta va keng hajmli ma’lumotlarni izlash ZEYPEVRMY^EXMWL]ERKMPMOPEVRMSQQEKE\EZSPEUMPMWLHEY^SUQEWSJEPM\EZJWM^VEHMSEPSUERM XEWLOMPPEWLXMVMWLHE EPSUE XM^MQPEVMRMRK MRXIVRIX ZE E\FSVSXOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVMRMRKVSPMXSFSVEOIRKE]MFFSVQSUHE Shu jumladan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 5YVSPPM /YGLPEV 3PM] &SWL qo‘mondoni Sh.M.Mirziyoyevining 20172021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifEX va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturida FIPKMPERKERZE^MJEPEVKEQYZSJMULEQHEMUXMWSHM]SXXEVQSUPEVMZEHEZPEXFSWLUEVYZMXM^MQMKE ^EQSREZM] E\FSVSX XI\RSPSKM]EPEVMRM OIRK NSVM] IXMWL ZE XIPIOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVMRM OIRKE]XMVMWL SVUEPM VIWTYFPMOE MUXMWSHM]SXMRM VEUSFEXFEVHSWLPMPMKMRM ]EREHE SWLMVMWL to‘g‘risidagi va boshqa qator rahbariy hujjatlarga asosan Qurolli Kuchlarimizdagi qurol EWPELE ZE XI\RMOEPEV LEQHE EPSUE ZE E\FSVSXPEWLXMVMWL ZSWMXEPEVMRM NEHEPPMO FMPER QSHIVRM^EXWM]EUMPMWLMWLPEVMEQEPKESWLMVMFOIPMRQSUHE 8IPIOSQQYRMOEXWM]E ZE VEHMSOSQQYRMOEXWM]E XM^MQPEVMRMRK rivojlanishida sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlarini qo‘llash muhim rol o‘ynamoqda. Albatta, siz oyning sun’iy yo‘ldosh IOERPMKMRMIWLMtgansiz. Buning sababi shundaki, tabiiy va sun’iy yo‘ldoshlar mavjud. Ularning 206

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil har biri o‘ziga xos xususiyat va funksiyaga ega va ularni alohida o‘rganish kerak. Shuning uchun, ushbu maqolada biz sun’iy yo‘ldosh nima, uning xususiyatlari va YPEVRMRKLEVFMrining ahamiyati, sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari va ularning kelib chiqsh tarixi, o‘tkazilgan tajribalar, afzalliklari, matematik modellari haqida aytib o‘tilgan. Sun’iy yo‘ldoshning tabiiy qismi yoki sun’iy qismini nazarda tutayotganimizga qarab, MOOMXE ta’rif bo‘ladi. Agar biz tabiiy qism haqida gapiradigan bo‘lsak, biz asosiy sayyora atrofida aylanadigan shaffof bo‘lmagan osmon jismi haqida gapiramiz. Ikkinchidan, Sun’iy yo‘ldosh FYMPQM]LEVFM]]SOMEPSUEQEUWEHMHE=IVEXVSJMHESVFMXEKENS]PEWLXMVMPKERUYVMPQE Sun’iy yo‘ldoshlartabiiy va sun’iy yo‘ldoshlar turlariga bo‘linadi. Tabiiy yo‘ldosh FY FSWLUE SVFMXEHE E]PEREHMKER SHEQ ]EVEXQEKER WEQSZM] NMWQ Sun’iy yo‘ldoshning o‘lchami, odatda, uni o‘rab turgan samoviy jismdan kichikdir. Bu harakat kattaroq jismning kichik jismga tortishish kuchi bilan bog‘liq. Shuning uchun ular uzluksiz MWLPEWLRM FSWLPE]HMPEV <YHHM WLY REVWE =IVRMRK 5Y]SWLKE RMWFEXER SVFMXEWM YGLYR LEQ EQEPUMPEHM Tabiiy yo‘ldoshlar haqida gapirganda, u ko‘pincha sun’iy yo‘ldoshlarning umumiy RSQMHIFLEQEXEPEHM&M^S]MQM^RMS]HIFEXEKERMQM^YGLYRFSWLUEWE]]SVEPEVRMRKFSWLUE yo‘ldoshlari xuddi shu nom bilan tasvirlangan. Har safar biz oy so‘zini ishlatganimizda, u 5Y]SWL WMWXIQEWMHEKM FSWLUE SWQSR NMWQM EXVSJMHE E]PEREHMKER WEQSZM] NMWQRM RE^EVHE XYXEHM KEVGLM Y E]PERE SPEHM /MGLOMRE WE]]SVEPEV QEWEPER MGLOM WE]]SVEPEV XEWLUM WE]]SVEPEVZELEXXSEWXIVSMHPEVOEFMFSWLUEOMGLMOWEQSZM]NMWQPEVOMVEHM 5Y]SWLXM^MQMHEXEWE]]SVENS]PEWLKERXEOMGLOMREWE]]SVEOSQIXEPEVEWXIVSMHPEV va kamida 146 ga yaqin tabiiy sayyora yo‘ldoshlaridan iborat. Eng mashhuri FM^RMRKS]MQM^ %KEVFM^MGLOMWE]]SVEPEVFMPERXEWLUMWE]]SVEPEVSVEWMHEKMS]WSRMRMWSPMWLXMVMWLRMFSWLPEWEO katta farqni ko‘ramiz. Ichki sayyoralarda yo‘ldoshlar kam yoki umuman yo‘q. Boshqa tomondan, ekzoplanetalar deb nomlangan qolgan sayyoralar katta o‘lchEQPEVM XYJE]PM FMV nechta yo‘ldoshlarga ega. Gazdan yasalgan tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Barcha tabiiy yo‘ldoshlar qattiq toshdan qilingan. Eng oddiy narsa shundaki, ular o‘z atmosferasiga ega emaslar. Kichik o‘lchamlari XYJE]PM FY SWQSR NMWQPEVM QSW EXQSWJIVEKE IKE IQEW %XQSWJIVEKE IKE FS PMWL 5Y]SWL tizimi dinamikasida bir nechta o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Hamma tabiiy yo‘ldoshlarning o‘lchamlari bir xil emas. Biz aniqladikki, ularning ba’zilari oydan katta, boshqalari esa kichikroq. Eng katta S]RMRK HMEQIXVM OMPSQIXV %NEFPEREVPMWM WLYRHEOM 5Y]SWL WMWXIQEWMHEKM IRK OEXXE WE]]SVEPEV LEQ IRK OEXXE yo‘ldoshlarga ega bo‘lishi kerak. Agar biz treklarni tahlil qilsak, ularning muntazam yoki XEVXMFWM^IOERPMKMRMFMPMFSPEQM^ 1SVJSPSKM]EKE OIPsak, xuddi shunday bo‘ladi. Ba’zi narsalar sferik, boshqalari esa notekis shaklga ega. Bu ularning mashg‘ulot jarayoni bilan bog‘liq. Bu ham uning tezligi bilan bog‘liq. Trayektoriyalar va vaqt davrlari kabi, sekinroq shakllanadigan narsalarga qaraganda, Xez shakllanadigan ob’ektlar tartibsizroq shaklga ega bo‘ladi. Masalan, Oyning Yer atrofida aylanishi uchun taxminan 27 kun kerak bo‘ladi. Sun’iy yo‘ldoshlar ular inson texnologiyasining mahsulidir va ular o‘rganayotgan 207

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil samoviy jismlar haqida ma’lumot olish uchun ishlatiladi. Ko‘pchilik sun’iy yo‘ldoshlar Yer EXVSJMHE E]PEREHM 9PEV MRWSRM]EX MPQ JERM ZE XI\RMOEWMRMRK VMZSNPERMWLM YGLYR OEXXE ELEQM]EXKEIKE Oy kabi tabiiy yo‘ldoshlardan farqli o‘laroq, sun’iy yo‘ldoshlar odamlar tomonidan ]EVEXMPKER9Par o‘zlaridan kattaroq ob’ektlar atrofida harakat qilishadi, chunki ular tortishish kuchi bilan tortiladi. Ular odatda inqilobiy texnologiyaga ega bo‘lgan juda murakkab mashinalardir. Ular sayyoramiz haqida ko‘p ma’lumot olish uchun kosmosga yuborilgan. &YRM E]XMWLMQM^ QYQOMR FSWLUE QEWLMREPEVRMRK USPHMUPEVM OSWQSREZX FMPER MWLPE]HMKER kosmik kemalar, orbital stansiyalar va sayyoralararo zondlar ular sun’iy yo‘ldoshlar LMWSFPERQE]HM Bu ob’ektlarning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, ular raketalar yoVHEQMHE YGLMVMPKER6EOIXEbu sun’iy yo‘ldoshni yuqoriga ko‘taradigan raketa, kosmik kemasi yoki WEQSP]SXOEFMLEVUERHE]XVERWTSVXXYVMHERFSWLUEREVWEIQEW9PEVFIPKMPERKERQEVWLVYX bo‘yicha marshrutni kuzatib borish uchun dasturlashtirilgan. Ularda bYPYXRM OY^EXMWL OEFM muhim vazifa bor. Sayyoramiz atrofida aylanadigan sun’iy yo‘ldoshlarning aksariyati doimo o‘z atrofida aylanishda davom etmoqda. Ikkinchidan, bizda boshqa sayyoralarga yoki osmon jismlariga yuborilgan yo‘ldoshlar bor, ular ma’lumot va OY^EXYZ YGLYR OY^EXMPMWLM OIVEO Sunʼiy yoʻPHSWLEPSUEXM^MQPEVMXEVM\M Sunʼiy yoʻPHSWL EPSUEWM XYWLYRGLEWM ]MPHE ERKPM]EPMO SPMQ %VXYV /PEVORMRK “Yerdan tashqari retranslyatorlar” nomli ilmiy ishi chop etilishidan boshlanadi. 3PMQRMRKMPQM]UEVEWLPEriga dunyo hamjamiyati 10 yil davomida uncha katta eʼtibor UEVEXQE]HM &Y LSPEX yilda transatlantik aloqa sifatini oshirish maqsadida “Exo1” RSQPM FMVMRGLM OSWQMO VIXVERWP]EXSVM EQIVMOEPMOPEV XSQSRMHER JE^SKE YGLVMPKYRKE UEHEV HEZSQIXEHM &YKYRKMOYRHEWLE\WM]EPSUEKEQSʻPNEPPERKER^EQSREZM]WYRʼM]]SʻPHSWLEPSUERMRK ]ERKMXI\RSPSKM]EPEVMSʻXKEREWVRMRKSʻVXEPEVMHEKMTVSXSXMTPEVHERWI^MPEVPMHEVENEHEJEVUUMPEHM Aloqa sun’iy yo‘ldoshi XVERWTSRHIV SVUEPMVEHMSXIPIOSQQYRMOEXWM]E WMKREPPEVMRM Y^EXYZGLMZEOYGLE]XMVYZGLMsun’iy yo’ldosh]IVRMRKXYVPMNS]PEVMHEQERFEY^EXYZGLMZEUEFYP UMPYZGLMo‘rtasidaEPSUE OEREPMRMyaratadi. Aloqa sun’iy ?A yo‘ldoshlariXIPIZM^SVXIPIJSRVEHMSMRXIVRIXZELEVFM]HEWXYVPEVYGLYRMWLPEXMPEHM Ko‘pgina aloqa sun‘iy yo‘ldoshlari 22,300 milya (35,900OQ KISWXEXWMSREV SVFMXEHE NS]PEWLKER)OZEXSVHERyuqorida, shuning uchun sun’iy yo‘ldosh osmonning bir nuqtasida harakatsiz ko‘riREHM 7LYRMRK YGLYR ]IVSWXM WXERWM]EPEVMRMRKsun’iy yo‘ldoshantennalari doimiy ravishda shu nuqtaga yo‘naltirilishi mumkin va sun‘iy yo‘ldoshni OY^EXMWLYGLYRLEVakat qilish shart emas. Boshqalar esa past Yer orbitasida sun'iy yo‘ldosh turkumlarini hosil qiladi, bu yerda yerdagi antennalar sun’iy yo‘ldoshlar o‘rnini kuzatishi va XI^tez sun’iy yo‘ldoshlar o‘rtasida almashinishi kerak?A Telekommunikatsiya aloqalari uchun ishlatiladigan yuqori chastotali radio to‘lqinlar ko‘rish chizig‘i bo'ylab tarqaladi va shuning uchun Yerning egri chizig‘i bilan to‘sqinliOUMPEHM Aloqa sun’iy yo‘ldoshlarining maqsadi signalni Yerning egri chizig‘i bo‘ylab uzatishdir, bu esa keng tarqalgan geografik nuqtalar o‘rtasida aloqa o‘rnatish imkonini beradi [3]. Aloqa sun’iy 208

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil yo‘ldoshlari keng doiradagi radio va mikroto‘lqinli chasXSXEPEVHER JS]HEPEREHM 7MKREP aralashuvining oldini olish uchun xalqaro tashkilotlarda ma’lum tashkilotlarga chastota diapazonlari yoki “bandlari” dan foydalanishga ruxsat berilgan qoidalar mavjud. 8EVQSUPEVRMRKFYRHE]XEUWMQPERMWLMWMKREPEVEPEWLYZM\EZJMRMOEQE]XMVEHM 1945 yil oktyabr oyida Artur C. Klark Britaniyaning Wireless World jurnalida “Yerdan tashqari releylar” nomli maqolani nashr etdi[4]. Maqolada radio signallarini uzatish uchun sun’iy yo‘ldoshlarni geostatsionar orbitalarda NS]PEWLXMVMWL EWSWPEVM XEWZMVPERKER 7LY sababli, Artur C. Klark ko'pincha aloqa sun’iy yo‘ldoshi kontseptsiyasining ixtirochisi sifatida tilga olinadi va “Klark Belt” atamasi orbitaning tavsifi sifatida ishlatiladi[5]. Birinchi sun’iy Yer sun’iy yo‘ldoshi ]MP SOX]EFVHE 7SZIX -XXMJSUM XSQSRMHER SVFMXEKE GLMUEVMPKER 7TYXRMO IHM 9 1M\EMP 8M\SRVEZSZ ZE 7IVKI] /SVSPIZ XSQSRMHER /SRWXERXMR8WMSPOSZWOM]XSQSRMHERMWLPEFGLMUMPKER?A7TYXRMOZEMOOMXE GLEWXSXEHEMWLPE]HMKERFSVXPMVEHMSuzatgich bilan jihozlangan. MGHz yoki to‘lqin uzunligi 7 va 15 metr. Sun’iy yo‘ldosh Yerning bir nuqtasidan boshqasiga ma’lumot yuborish uchun orbitaga joylashtirilmagan, radiouzatgich ionosferada radioto‘lqinlarning tarqalishi xususiyatlarini o‘rganish uchun mo‘ljallangan edi. SputnikRMRKMWLKEXYWLMVMPMWLMOSMRSXZE raketalarni tadqiq qilishda muhim qadam bo‘lib, kosmik asrning boshlanishini anglatadi[7]. Erta faol va passiv sun’iy yo‘ldosh tajribalari Aloqa sun’iy yo‘ldoshlarining ikkita asosiy WMRJM QEZNYH YPEV TEWWMZ ZE JESP 4EWWMZ sun’iy yo‘ldoshlar faqat manbadan keladigan signalni qabul qiluvchining yo‘nalishi bo‘yicha aks ettiradi. Passiv sun’iy yo‘ldoshlar bilan, aks ettirilgan signal sun’iy yo‘ldoshda OYGLE]XMVMPQE]HM ZE UEFYP UMPYZGLMKE Y^EXMPEHMKER IRIVKM]ERMRK NYHE S^ UMWQMKMRE IXMF boradi. Sun’iy yo‘ldosh Yerdan juda uzoqda joylashganligi sababli, radio signali bo‘sh joy yo‘qolishi tufayli zaiflashadi, shuning uchun Yerda qabul qilingan signal juda va juda zaif. &SWLUEXSQSRHERJESPsun’iy yo‘ldoshlar qabul qilingan signalni yerdagi qabul qiluvchiga qayta uzatishdan oldin uni kuchaytiradi[8]. Passiv sun’iy yo‘ldoshlar birinchi aloqa sun’iy yo‘ldoshlari edi, ammo hozir juda kam qo‘llaniladi. 1951 yilda Amerika Qo‘shma Shtatlari Dengi^ XEHUMUSX PEFSVEXSVM]EWMHE IPIOXV razvedkasi to‘plash sohasida boshlangan ish Communication Moon Relay nomli loyihaga SPMFOIPHM,EVFM]VINEPEWLXMVMWLGLMPEVY^SUZEUXHERFIVM\EZJWM^ZEMWLSRGLPMEPSUEPMRM]EPEVMKE XEOXMO^EVYVEXWMJEXMHEOEXXEUM^MUMWLFMPHMVMWLKERZEFYPS]MLERMRK]EOYRM]QEUWEHM3]RMRK passiv o‘rni bo‘lgan Yerning tabiiy sun’iy yo‘ldoshi bilan insoniyat tarixidagi eng uzun aloqa W\IQEWMRM]EVEXMWLIHM ]MP ]ERZEVHE :EWLMRKXSR /SPYQFM]E SOVYKM ZE +EZE]M SVSPPEVM SʻVXEWMHE FMVMRGLMXVERWSOIERMOEPSUEKEIVMWLMPKERHERWSʻRKYWLFYXM^MQSQQEZM]VEZMWLHESGLMPHMZE ]MP]ERZEVS]MHEVEWQM]MWLPEFGLMUEVMWLKEXSTWLMVMPHM?A Aloqalarni faol o'tkazish uchun yaratilgan birinchi sun’iy yo‘ldosh SCORE loyihasi bo‘lib, Ilg‘or tadqiqSX PS]MLEPEVM EKIRXPMKM %64% XSQSRMHER ]MP HIOEFVHE MWLKE tushirilgan bo‘lib, u saqlangan ovozli xabarni uzatish, shuningdek, qabul qilish, saqlash YGLYRQEKRMXEJSRHERJS]HEPERKERZE\EFEVPEVRMUE]XEY^EXKER9%57LTVI^MHIRXM(YE]X )]^IR\EYIVHER HYR]SKE 6SNHIWXZS XEFVMKMRM ]YFSVMWL YGLYR MWLPEXMPKER ]MP dekabrda sakkiz soatlik haqiqiy ishlamay qolgandan so‘ng qayta zaryadlanmaydigan 209

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil batareyalar ishlamay qolishidan oldin sun’iy yo‘ldosh bir nechta real ZEUXHE Y^EXMWLRM EQEPKESWLMVHM?A?A SCORE ning to‘g‘ridan –to‘g‘ri vorisi ARPA tomonidan boshqariladigan Courier deb nomlangan boshqa loyiha edi. Courier 1B 1960 yil 4 oktyabrda “kechiktirilgan takrorlanuvchi” sun’iy yo‘ldoshlar yordamida global harbiy aloqa tarmog‘ini o‘rnatish mumkinmi yoki yo‘qligini o‘rganish uchun ishga tushirildi, ular ma’lumotlarni qayta translyatsiya qilish uchun FY]VYUFIVMPKYRKEUEHEVWEUPE]HM17 kundan so’ng, buyruq tizimidagi nosozlik tufayli sun’iy yo‘ldoshdan aloqa uzMPHM?A?A NASA sun’iy yo‘ldosh ilovalari dasturi 1960 yil 12 avgustda EchoHETEWWMZVIPI]PM aloqa uchun ishlatiladigan birinchi sun’iy yo‘ldoshni uchirdi. Echo1 mikro to‘lqinli WMKREPPEVRMRKTEWWMZVIJPIOXSVMWMJEXMHEMWLPE]HMKEREP]YQMRPERKERWLEr sun’iy yo‘ldoshi edi. Aloqa signallari sun’iy yo‘ldoshdan Yerning bir nuqtasidan boshqasiga uzatildi. Ushbu tajriba telefon, radio va televideniya signallarini butun dunyo bo‘ylab eshittirishning maqsadga QYZSJMUPMKMRMERMUPEWLKELEVEOEXUMPHM?A?A Sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimining ustunliklari: Zamonaviy sunʼiy yoʻPHSWL EPSUE XM^MQPEVM FSWLUE E\FSVSX EPQEWLMRYZM ]SʻREPMWLPEVMKEUEVEKERHEFMVUERGLEWEQEVEPMLMWSFPEREHM FEVUEVSVPMO Keng qamrov tufayli, hatto bitta sunʼiy yoʻPHSWL LEQ ]IV SWXM SVEPMU WXERWM]EPEVMRMNEPFUMPQEWHEROEXXEQEWSJEPEVKEWMKREPRMY^EXMWLYGLYR]IXEVPM OEQ \EVENEX %PSUE OEREPMHER JS]HEPERMWL REV\M EFSRIRXPEV WSRMKE FSKʻPMU IQEW &YKYRKM OYRHE USʻWLMQGLE \EVENEXPEVWM^ QMNS^PEV FE^EWMRM OIRKE]XMVMWL YWOYREPEVRM QSHIVRM^EXWM]EUMPMWL]ERKMWYRʼM]]SʻPHSWLPEVRMMWLKEXYWLMVMWL]IVYWXMVIXVERWP]EXSVPEVMRM qurish) tufayli sunʼiy yoʻPHSWLEPSUE\M^QEXPEVMREV\MRMTEWE]XMVMWLXIRHIRWM]EWMQEZNYH OEREP OIRKPMKM /IRK UEQVSZ TSPSWEHER JS]HEPERMWL SVUEPM UMWUE ZEUX MGLMHE OEXXE maʼlumotlar oqimini uzatish imkonini beradi; MWLSRGLPMPMO 2SXSʻKʻVM E\FSVSX TEOIXMRM Y^EXMWL ILXMQSPM FY^MPMWL ZE FSWLUEPEV HI]EVPM RSPKE XIRK GLYROM ^EQSREZM] XI\RSPSKM]EPEV YPEVRM ERMUPE]HMKER ZE WMKREPHEKM FY^MPMWLPEVRMXSʻKʻMVPE]HM Sun’iy yer yo‘ldoshlari yordamida aloqa tizimini amalga oshirish printsipiVEWQHE ko‘rsatilgan. Bu yerda a va b orqali yer stansiyalari (YS) belgilanadi, ular o‘rtasida aloqa o‘rnatiladi va to‘g‘ri chiziqlar va a va b nuqtalarda Yer yuzasiga tegib, bu nuqtalarning ufq GLM^MUPEVM 7LYRMRK YGLYR 12 SVFMXEWMHE LEVEOEXPERE]SXKER %=7 ERXIRRE ]IV WXERWM]EWM sun’iy yo‘ldoshi 1 orbital u segmenti bo‘ylab harakatlanayotganda bir vaqtning o‘zida a va b WXERWM]EPEVHEROY^EXMPMWLMQYQOMR7LYRHE]UMPMFERXIRREXM^MQMXSQSRMHER%=7 ERXIRRE yer stansiyasi) yo‘nalishi bo‘yicha a nuqtada chiqariladigan elektromagnit tebranishlar sun’iy yo‘ldoshning bortdagi radio uskunasi tomonidan qabul qiPMRMWLM QYQOMR ZE kuchaytirilgandan va chastotani o‘zgartirgandan so‘ng, ular qabul qilinadigan Yerga yo‘naltiriladi. a va bnuqtasi antennalari har doim sun’iy yo‘ldosh tomon yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Shunday qilib, sun’iy yo‘ldosh harakatlanayotganda, antennalar aylanib, sun’iy yo‘ldoshning kosmosdagi harakatini doimiy ravishda “kuzatish” ni amalga oshirishi kerak. 210

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil rasm. Sun’iy yer yo‘ldoshlari yordamida aloqa tizimini amalga oshirish usullari 7MKREPRMRK JESP UE]XE Y^EXMPMWLM FMPER E ZE F nuqtalarda joylashgan YS o‘rtasidagi dupleks aloqaning strukturaviy sxemasini ko‘rib chiqamiz 2 VEWQ &Y IVHE ' xabari ЗCE WXERWM]EWMRMRK 1 QSHYP]EXSVMKE FIVMPEHM FYRMRK REXMNEWMHE J XEWLYZGLM GLEWXSXEWM FMPER XIFVERMWLPEVRM QSHYP]EXWM]E UMPMWL EQEPKE oshiriladi. Transmitter П dan keladigan bu XIFVERMWLPEV%Eantennasiga beriladi va sun’iy yo‘ldosh tomon radiatsiya qilinadi va u yerda XEOVSVPEKMGLRMRKFSVXERXIRREWM%XSQSRMHERUEFYPUMPMREHM/I]MRJGLEWXSXEPMXIFVERMWLPEV o‘zaro faoliyat filtrga (РФ) beriladi, Пр UEFYP UMPKMGL XSQSRMHER OYGLE]XMVMPEHM J chastotasiga aylantiriladi va П Y^EXKMGLKE FIVMPEHM 8VERWQMXXIVRMRK GLMUMWLMHER J chastotali tebranishlar РФ orqali bort antennasi A ga uzatiladi va Yerga qarab nurlanadi. Bu XIFVERMWLPEV %F Entennasi tomonidan ЗСF WXERWM]EWM XSQSRMHER UEFYP UMPMREHM UEFYP qiluvchiga (ПР) va detektorga (Дет) beriladi, uning chiqishida Cxabari ajratiladi. ЗСFHER ЗСEWXERWM]EWMKE'\EFEVMRMRKY^EXMPMWLM\YHHMWLYRHE]XEV^HEJchastotada sodir bo‘ladi ZE FSVX XVERWTSRHIVM J XEWLYZGLM GLEWXSXEPM XIFVERMWLPEVRM J GLEWXSXEPM XIFVERMWLPEVKE E]PERXMVEHM rasm. Signalning faol qayta uzatilishi bilan a va b nuqtalarda joylashgan YS o‘rtasidagi HYTPIOWEPSUERMRKWXVYOXYVEZM]W\IQEWMRM Sun’iy yo‘ldoshlardan foydalanganda signallarni faqat bitta sun’iy yo‘ldosh orqali emas, balki bir nechta sun’iy yo‘ldoshlar orqali ham qayta uzatish mumkin. Bunday holda, past orbitalar bo‘lsa, yer stantsiyalarida signallarni uzluksiz uzatish uchun ikkitaERXIRREKE ega bo‘lish kerak. 211

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil rasmda bitta past orbita bo‘ylab soat yo‘nalishi bo‘yicha harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldoshlar ko‘rsatilgan, ularning bir qismi mn yoy shaklida ko‘rsatilgan.%WXERXWM]EWMHER% ERXIRREWM SVUEPM WMKREP %=7 ERXIRRE ]IV WXERWM]EWM KE OMVEHM ZE %=7 ERXIRRE ]IV WXERWM]EWM %=7 ERXIRRE ]IV WXERWM]EWM %=7 ERXIRRE ]IV WXERWM]EWM SVUEPM F WXERWM]EWMRMRK%UEFYPUMPYZGLMERXIRREWMKEUE]XEY^EXMPEHM 7LYRHE] UMPMF FY LSPHEWMKREPRMUE]XEY^EXMWLYGLYR%ERXIRREPEVMZE%=7 ERXIRRE]IVWXERWM]EWM %=7 (antenna yer stansiyasi) ni o‘z ichiga olgan orbita segmenti ishlatiladi. AYS 4 (antenna yer stansiyasi) ufq chizig‘ining chap tomonidagi zonani tark etganda, signalni uzatish va qabul UMPMWL%ERXIRREPEVMZE%=7 ERXIRRE]IVWXERWM]EWM %=7 ERXIRRE]IVWXERWM]EWM RM o‘z ichiga olgan segment orqali amalga oshiriladi. Keyin signallarni uzatish va qabul qilish %ERXIRREPEVMZE%=7 ERXIRRE]IVWXERWM]EWM %=7 ERXIRRE]IVWXERWM]EWM ZELSOE^S sun’iy yo‘ldoshlardan iborat segment tomonidan amalga oshiriladi. Past balandlikdagi orbitalarda harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldoshlardan foydalanish yer WXERWM]EPEVMRMRK NMLS^PEVMRM WSHHEPEWLXMVEHM GLYROM FY LSPHE ]IV ERXIRREPEVMRMRK OYGLE]MWLMRMXVERWQMXXIVPEVRMRKOYGLMRMOEQE]XMVMWLZEWLSZUMRLEVSVEXMKEUEVEKERHEFMVS^ yuqori ekvivalent shovqin haroratiga ega bo‘lgan qabul qiluvchilar bilan ishlash mumkin. Biroq bu holda, sun’iy yo‘ldoshlar soni ortib boradi va ularning orbitadagi harakatini nazorat UMPMWLXEPEFIXMPEHM Sun‘iy yo‘ldosh aloqa tizimining matematik modelini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak: %RXIRRE ]IV WXERWM]EWMRMRK LEVEOEX XI^PMKMRMRK OSQTSRIRXMRM V FMPER FIPKMPE]QM^ ZE ERXIRRE ]IV WXERWM]EWMRMRK ZE ERXIRRE ]IV WXERWM]EWMRMRK SVEWMHEKM QEWSJE UMWUEVKER XEUHMVHEVQERJM]UM]QEXMRMLMWSFKESPEQM^ VEWQBir nechta sun’iy yo‘ldoshli aloqa tizimi Ma’lumki, signal manbai ±r tezlikda harakat qilganda, qabul qilingan tebranishlarning GLEWXSXEWMJRYVPERKERXIFVERMWLPEVGLEWXSXEWMJRMWFEXMFMPan bog‘liq. 212

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil &YIVHEG–yorug‘lik tezligi. C=3*10QW 3HEXKE V G WLEVX FENEVMPKERHE UEFYP UMPMRKER XIFVERMWLPEVRMRK GLEWXSXEWM J RYVPERKERXIFVERMWLPEVGLEWXSXEWMJga quyidagicha bog‘liq bo‘ladi. (2) KEmuvofiq, ta’sir tebranishlar chastotasining o‘zgarishi tashuvchi chastotasining o‘zgarishiga olib keladi, Shunday qilib, agar modulyatsiya J GLEWXSXEPM XIFVERMWL SVUEPM amalga oshirilgan bo‘lsa, Doppler effektini hisobga olgan holda detektor chiqishida qabYP qilingan tebranish chastotaga ega bo‘ladi. 7LYRMRK YGLYR J ! O,^ ZE J ! O,^ GLEWXSXEPEV XIFVERMWLPEV FMPER QSHYP]EXWM]E UMPMWLHE HIXIOXSVRMRK GLMUMWLMHE FM^ QSW VEZMWLHEJZEJGLEWXSXEPEVMRMSPEQM^&YRHEROIPMFGLMUEHMOMFMVMRGLMHER\EFEVWTIOXVMHEKM yuqori chastotalar katta miqdorda o‘zgaradi, ikkinchidan, qabul qilingan tebranish WTIOXVMRMRKOIRKPMKMQSHYP]EXWM]EUMPYZGLMXIFVERMWLPEVWTIOXVMRMRKOIRKPMKMHERJEVUUMPEHM 7LYRM XE OMHPEWL OIVEOOM WYR M] ]S PHSWLPEV SVUEPM EPSUE XM^MQPEVM YGLYR IRK ]E\WLM GLEWXSXEHMETE^SRPEVMKMKEKIVXWPMGLEWXSXEPEVHMV 5EFYPUMPYZGLMRMRKOMVMWLMHEKMWMKREPOYGLMRMUY]MHEKMJSVQYPEFMPERERMUPEWLQYQOMR &Y]IVHE%∑antennalar orasidagi bo‘limdagi umumiy signal zaiflashuvi; : X t vaqt davomida oshib bo‘lmaydigan zaiflashuv koeffitsienti; %пZE%прQSWVEZMWLHEY^EXYZGLMGLMUMWLMZEERXIRREUEFYPUMPYZGLMGLMUMWLMZEERXIRRE o‘rtasida joylashgan filtrlardagMWMKREPRMRK^EMJPEWLMWLMRM WYWE]MWLM XEZWMJPE]HM /UEZEXERXIRREPEVRMRKUYXFPERMWL\YWYWM]EXPEVMRMRKRSERMUPMKMZE*EVEHE]IJJIOXMREXMNEWMHE yuzaga kelgan qutblanish tekisligining o‘zgarishi tufayli qutblanish yo‘qotishlarining qiymati. <YPSWE UMPib aytganda so‘nggi paytlarda zamonaviy jamiyatda olimlar, muxandislar, konstruktorlarning ijtimoiy mas’uliyatining ortishi munosabati bilan texnologiyaning axloqiy muammolari tobora ko‘proq e’tiborga tushmoqda, chunki harbiy sohadagi texnologiyaning EWSWMy maqsadi harbiy xizmatchilarga tobora ko‘proq qulayliklar yaratish, mavjud QYEQQSPEVRMMNSFM]LEPUMPMWLHMV 9WLFY QEUSPEHE XEOPMJ IXMPE]SXKER Aloqa texnikasiga o‘rnatilgan sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimi orqali katta hajmli ma’lumotlarni uzoq masofalarda uzatish va qabul qilish, videokonfrens aloqasining uzluksiz va sifatli ishlashiga erishish ko‘zda tutilmoqda. Bundan tashqari, sun’iy yo‘ldosh aloUEXM^MQM]SVHEQMHE%PSUEXI\RMOEWMRMRKLYHYHPEVRMRKMWXEPKER RYUXEWMHE YPEVRMRK NS]PEWLMWLMRM EPSLMHE ERMUPEWL QYQOMR 7LY FMPER FMVKE foydalanuvchilarni kichik tranzistor kabi kichik o‘lchamli va arzon individual navigatsiya qurilmalari bilan ta’minlashLMWSFKESPMRQSUHE 7un’iy yo‘ldosh aloqa tizimi nafaqat aloqa qo‘yilgan talabni ta‘minlashga 213

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil ko‘maklashadi balki tezkor, uzluksiz, xavfsiz, sifatlialoqa tizimi bilan ta’minlanishiga zamin ]EVEXEHM %HEFM]SXPEV 0EFVEHSV:MVKMP &VMXERRMGEGSQ5EVEPHM 1MPMXEV] 7EXIPPMXI 'SQQYRMGEXMSRW *YRHEQIRXEPW ` 8LI %IVSWTEGI 'SVTSVEXMSR%IVSWTEGI ETVIP]MP WIRX]EFV]MPHEEWPRYW\EHEREV\MZPERHM 7EXIPPMXIW'SQQYRMGEXMSR7EXIPPMXIW7EXIPPMXIWWTEGIWMQSVK %VXLYV ' 'PEVOI„Extraterrestrial Relays: Can 6SGOIX 7XEXMSRW +MZI ;SVPH[MHI Radio Coverage?“%VXLYV''PEVOI-RWXMXYXIJSV7TEGI)HYGEXMSR SOX]EFV 1MOI1MPPW„Orbit Wars“8LI;EWLMRKXSR4SWX EZKYWX]MP %WMJ7MHHMUM„The Man Behind the Curtain“%MV 7TEGI1EKE^MRI RS]EFV %REXSP] >EO„Design 6YWWMER7TEGI;IFGSQ of the first artificial satellite of the Earth“ „Military Satellite Communications Fundamentals | The Aerospace Corporation“%IVSWTEGI ETVIP]MP WIRX]EFV]MPHEEWPRYW\EHEREV\MZPERHM van Keuren, David K. „Chapter 2: Moon in Their Eyes: Moon Communication Relay EX XLI 2EZEP 6IWIEVGL 0EFSVEXSV] 1962“,&I]SRH 8LI -SRSWTLIVI *MJX] =IEVW SJ 7EXIPPMXI'SQQYRMGEXMSR&YXVMGE2%7%,MWXSV]3JJMGI 1EVXMR (SREPH'SQQYRMGEXMSRW 7EXIPPMXIW 4VSNIGX 7'36) XL%-%% 1EVGL -7&2 „United States Aeronautics and Space Activities JMVWX %RRYEP 6ITSVX XS Congress“4YFPMWLIHEW,SYWI(SGYQIRX2YQFIVXL'SRKVIWWJMVWX7IWWMSR– 8LI;LMXI,SYWI JIZVEP]MP „Courier 1B“2%7% „United States Aeronautics and Space Activities 1960“– 8LI ;LMXI ,SYWI ]ERZEV]MP 214

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil /-&)61%/32(%,9.918960%6-:%90%6+%5%67,-,-13=%',36%0%6- 1MVNEPSP<YWIRSZ7Y\VSF1EXGLERSZ “University of Management and Future Technologies” universiteti, %\FSVSXOSQQYRMOEXWM]E8I\RSPSKM]EPEVMZE%PSUELEVFM]MRWXMXYXM LYWIRSZQMVNEPSP$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E Ushbu maqolada kiberxavfsizlik va ma’lumotlar xavfsizligi sohasida sodir bo‘lgan insidentlarning tahlili keltirilga. Bundan tashqari maqolada kiberxavfsizlik sohasida bizni nimalar kutayotgani yoritib berilgan. Maqolani o‘qish jarayonida o‘quvchilar o‘zlarining tarmoqlarida, kiberxavfsizlik mutaxassislarini tayyorlashda nimalarga e’tibor qaratishlari haqida to‘liq ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar:/MFIVLYNYQ1EP[EVI*MWLMRK7TSSJMRK-RWMHIV8LVIEXW6ERWSQ[EVI Elektron ko‘rinishdagi ma’lumotlarni hajmini ortishi, uni saqlash bilan bog‘liq bo‘lgan QYEQQSPEV LENQMRM LEQ SVXMWLMKE SPMF OIPEHM 9WLFY QYEQQSPEVRM LEP UMPMWLHE QEZNYH bo‘lgan usullar esa, kundanOYRKE]ERKMPEREZIVEHM7LYRKEUEVQEWHERE\FSVSX\EZJWM^PMKMRM ta’minlashda qadimda ham foydalanilEKERZELS^MVHELEQJS]HEPERMPE]SXKERYWYPPEVHERFMVM FY – kriptografik himoya usullaridir. Kriptografik himoya usullari o‘zining ishonchliligi, WEQEVEHSVPMKMZEJS]HEPERMWLHEVENEWMUEQVSZMOIRKPMKMFMPERFSWLUEYWYPPEVHERJEVUUMPEHM ,S^MVHE E\FSVSX \EZfsizligini ta’minlashning har bir jabhasida kriptografik usullardan JS]HEPERMPQSUHE&YIWEYRMRKQYLMQPMKMHERHEVEOFIVEHM /VMTXSKVEJM]E axborotlarni aslidan o‘zgartirilgan holatga akslantirish uslublarini topish va takomillashtirish bilan shug‘illanadM (EWXPEFOM WMWXIQEPEWLKER OVMTXSKVEJMO YWPYFPEV IVEQM^ FSWLMHE =YPM] WI^EVRMRK MWL ]YVMXMWL ]S^MWLQEPEVMHE YGLVE]HM 9 FMVSV ma’lumotni mahfiy holda, biror kishiga yetkazmoqchi bo‘lsa, alfavitning birinchi harfini alfavitning to‘rtinchi harfi bilan, ikOMRGLMWMRM FIWLMRGLMWM FMPER ZE LSOE^S WLY XEVXMFHE almashtirib matnning asli holatidan shifrlangan matn holatiga o‘tkazgan. Axborotlarning QY\SJE^EWM QEWEPEPEVM FMPER OVMTXSPSKM]E OV]TXSW QELJM] PSKSW ilm) fani shug‘illanadi. /VMTXSPSKM]EQEUWEHPEVMS‘zaro qaramaqarshi bo‘lgan ikki yo‘nalishga ega: –OVMTXSKVEJM]E ZEOVMTXSEREPM^ Kriptografiyaning ochiq ma’lumotlarni shifrlash masalalarini matematik uslublari bilan shug‘illanadi. Kriptoanaliz esa shifirlash uslubini (kalitini yoki algoritmini) bilmagER holda shifrlangan ma’lumotni asli holatini (mos keluvchi ochiq ma’lumotni) topish masalalarini yechish bilan shug‘illanadi. Shunday qilib, axborot muhofazasining kriptografik uslublari ochiq ma’lumotlarni o‘zgartirib, faqat kalit ma’lum bo‘lgandagina unMEWPLSPEXMKEUE]XEVMWLMQOSRM]EXMRMFIVEHM 215

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil Ma’lumotlarni shifrlab muhofaza qilishning turli maqsadlarda qo‘llanib rivojlanib borishi, shifrlash uslublarining foydalanuvchilar tomonidan aloqa tarmoqlarida qo‘llash uchun qulay bo‘lishini talab qilinishi bilan birga, uning bardoshliligiga bo‘lgan talabning ham kuchayishiga SPMF OIPHM <-< EWVHE EPSUE OSQQYRMOEXWM]EPEVMRMRK VMZSNPERMF FSVMWLM XEFMM] VEZMWLHE WLMJVPEWL NEVE]SRPEVMRM EZXSQEXPEWLXMVMPMWLMRM XEPEF IXE FSWLPEHM 8IPIKVEJ EPSUE WMWXIQEPEVM ZYNYHga keldi va ular ham, o‘z navbatida, ma’lumotlarni shifrlashni talab eta boshladi. Maxsus g‘ildirak ko‘rinishidagi, sonli shifrlash qurilmasi 1790 yilda Amerika qo‘shma 7LXEXPEVMRMRK %57L HEZPEX OSXMFM OI]MRGLEPMO IWE %57LRMRK YGLMRGLM 4VI^MHIRXM 8SQEW Jefferson tomonidan yaratilgan va shunga o‘xshash sonli shifrlash qurilmalari ikkinchi jahon urushi yillaridan keyin ham AQSh qurolli kuchlarida qo‘llanilib kelingan. Bunday qurilmalarning ishlashi, yetarli darajada uzun berilgan kalit bo‘yicha ma’lumotlar QEXRMRM ko‘p alfavitli almashtirishga asoslangan bo‘lib, arifmometrning ishlash asoslariga o‘xshashdir. Kalitning (davriy) uzunligi shifrlash qurilmasining maxsus g‘ildiraklarini bir marta to‘la aylanishlarining umumiy davri bilan aniqlanadi. ,S^MVKM^EQSROVMTXSKVEJMOQEWLMREPEVMEWSWMRM]MPHE)HZEVH<IFIVRXSQSRMHER ]EVEXMPKER m)RMKQE Enigma» («Jumboq» ma’nosini anglatuvchi) deb ataluvchi rotorli OVMTXSKVEJMOQEWLMRERMRKMWLPEWLXEQSMPPEVMXEWLOMPIXEHMm)RMKQE|QEWLMREPEVMRMRKWERSEX na’munalari Siemens firmasi tomonidan ishlab chiqilib, dastlab bitta o‘qka o‘rnatilgan to‘rtta aylanuvchi g‘ildirakdan iborat bo‘lib, biror aniq holatning, oddiy almashtirishlar yordamida, milliondan ortiq shifrlangan holatini olish imkonini bergan. Har bir g‘ildiVEORMRK MOOEPE tomonida 25 tadan (lotin alfavitining belgilari (harflari) sonicha) elektr bog‘lanish tugunlari joylashgan bo‘lib, g‘ildiraklar aylanganda elektr bog‘lanish impulslari ro‘y berib, harflarning EPQEWLYZNEVE]SRM]Y^EKEOIPEHM &YRHER OIPMF GLMUEHMOM ^EQSREZM] XI\RSPSKM]EPEV EWVMHE ]EWLE]SXKER IOERQM^ REJEUEXE\FSVSXRMWLMJVPEWLLEUMHEFEPOMFYWLMJVPEWLMWLPEVMFMPERFMVKELMQS]EXM^MQMLEUMHE ham o‘ylashimiz lozim, ya’ni, kiberxavfsizlik haqida ham bosh qotirishimiz kerak. %\FSVSXPEV XM^MQM QYLSJE^EWMRMRK ^EQSREZM] OVMTXSKVEJMO YWPYFPEVMKE UY]MHEKM umumiy talablar qo‘yiladi: shifrlangan ma’lumotni asl nushasiga ega bo‘lish imkoniyati faqat deshifrlash kaliti ma’lum bo‘lgandagina mumkin bo‘lsin; JS]HEPERMPKERWLMJVPEWLOEPMXMRMWLMJVQEtnning biror ma’lum qismi bo‘yicha yoki unga mos keluvchi ochiq qismi bo‘yicha aniqlash uchun, bajarilishi zarur bo‘lgan amallar soni kalitni aniq topish uchun bajarilishi kerak bo‘lgan barcha amallar sonidan kam bo‘lmasligi kerak, ya’ni kalit tanlab olinishi kerak bo‘lgan to‘plam elementlarining sonidan kam bo‘lmasligi kerak; shifrlash algoritmining ma’lumligi uning bardoshliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi OIVEO kalitning har qanday darajadagi (ozmi, ko‘pmi) o‘zgarishi shifrlangan ma’lumotning NMHHMy o‘zgarishiga olib kelishi kerak; shifrlash algoritmi tarkibidagi elementlar o‘zgarmas bo‘lishi kerak; shifrlash jarayoni davomida ma’lumotlarga kiritiladigan qo‘shimcha bitlar (elementlar) shifrlangan matnda (ma’lumotda) to‘la va ishonchli xolda qo‘llanilgan bo‘lishi 216

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil OIVEO shifrlash jarayonida qo‘llaniladigan kalitlar orasida sodda va osonlik bilan o‘rnatiladigan bog‘liqliklar bo‘lmasligi kerak; kalitlar tarkibi to‘plamidan olingan ixtiyoriy kalit axborotning ishonchli muhofazasini ta’minlashi kerak; kriptoalgoritm dasturiy hamda texnik jihatdan amaliy qo‘llanishga qulay bo‘lib, kalit uzunligining o‘zgarishi shifrlash algoritmining sifatsizligiga olib kelmasligi kerak. /MFIVQEOSRHEOMFIVLYNYQ /MFIVLYNYQ—FYOMFIVNMRS]EXGLMPEV\EOIVPEV]SOMFSWLUEVEUEQPMVEUMFPEVRMRKSHEXHE ma’lumotlarni o‘zgartirish, o‘g‘irlash, yo‘q qilish yoki fosh qilish maqsadida kompyuter tarmog‘i yoki tizimiga kirishga urinishi. Kiberhujumlar alohida foydalanuvchilardan tortib korxonalar yoki hatto hukumatlargacha bo‘lgan kengHSMVEHEKMUYVFSRPEVRMRMWLSRKESPMWLM QYQOMR/SV\SREPEV]SOMFSWLUEXEWLOMPSXPEVRMQEUWEHUMPKERHE\EOIVRMRKQEUWEHMSHEXHE intellektual mulk (IP), mijoz ma’lumotlari yoki to‘lov tafsilotlari kabi nozik va qimmatli OSQTERM]EVIWYVWPEVMKEOMVMWLHMV?A /MFIVLYNYQPEVRMRKIRKOIRKXEVUEPKERXYVM 1EP[EVI (IRMEPSJ7IVZMGI (S7 %XXEGOWZE(HS7 *MWLMRK 7TSSJMRK -HIRXMX]&EWIH%XXEGOW 'SHI-RNIGXMSR%XXEGOW 7YTTP]'LEMR%XXEGOW -RWMHIV8LVIEXW (278YRRIPMRK -S8&EWIH%XXEGOW &YOMFIVNMRS]EXPEVUERHE]ZEUE]HEVENEHE^EVEV]IXOE^MWLMLEUMHEXERMWLMFGLMUWEO 1EP[EVI ]SOM ^EVEVPM HEWXYV — FY OSQT]YXIV XEVQSU ]SOM WIVZIVKE ^EVEV ]IXOE^MWL QEUWEHMHE ]EVEXMPKER LEV UERHE] HEWXYV ]SOM OSHHMV >EVEVPM HEWXYV OMFIVLYNYQRMRKIRKOIng tarqalgan turidir, chunki bu atama to‘lov dasturi, troyanlar, josuslik dasturlari, viruslar, qurtlar, keyloggerlar, botlar, kriptojakerlar va dasturiy ta’minotni zararli tarzda ishlatadigan har qanday boshqa turdagi zararli dasturlar hujumini o‘z ichigaSPEHM 217

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil (IRMEPSJ7IVZMGI (S7 %XXEGOW ZE (MWXVMFYXIH (IRMEP SJ 7IVZMGI ((S7 <M^QEXRM VEH IXMWL (S7 LYNYQM FM^RIW operatsiyalarini buzish uchun tarmoqni noto‘g‘ri so‘rovlar bilan to‘ldiradigan zararli, maqsadli LYNYQHMV (S7 LYNYQMHE JS]HEPERYZGLMPEV IPIOXVSRTSGLXEZIFWE]XPEVSRPE]RLMWSFPEV]SOM FY^MPKER OSQT]YXIV ]SOM XEVQSU XSQSRMHER FSWLUEVMPEHMKERFSWLUEQERFEPEVKEOMVMWLOEFM QYRXE^EQ ZE ^EVYV ZE^MJEPEVRM FENEVE SPQE]HM Ko‘pgina DoS hujumlari ma’lumotlarning yo‘qolishiga olib kelmasa va odatda to‘lovsiz hal qilinadi, ular muhim biznes operatsiyalarini XMOPEWLYGLYRXEWLOMPSXKEZEUXTYPZEFSWLUEVIWYVWPEVRMWEVJPE]HM DoS va Distributed Denial of Service (DDoS) hujumlari o‘rtasidagi farq hujumning kelib chiqishi bilan bog‘liq. DoS hujYQPEVMJEUEXFMXXEXM^MQHER((S7LYNYQPEVM IWEFMVRIGLXEXM^MQPEVHERFSWLPEREHM((S7LYNYQPEVMRMFPSOMVSZOEUMPMWL(37LYNYQPEVMKE qaraganda tezroq va qiyinroq, chunki hujumni to‘xtatish uchun bir nechta tizimlar aniqlanishi ZE^EVEVWM^PERXMVMPMWLMOIVEO *MWLMRK—IPIOXVSRTSGLXE717XIPIJSRMNXMQSM]QIHMEZEMNXMQSM]QYLERHMWPMO texnikasidan foydalangan holda jabrlanuvchini maxfiy ma’lumotlarni (masalan, parollar yoki hisob raqamlari) bo‘lishish yoki kompyuteriga virus o‘rnatadigan zararli faylni yuklab olish YGLYR NEPF UMPMWL YGLYR OMFIVLYNYQRMRK FMV XYVM ]SOM XIPIJSR 7TSSJMRK — bu kiberjinoyatchi o‘zini ma’lum yoki ishonchli manba sifatida yashiradigan usul. Shunday qilib, raqib nishon bilan shug‘ullanishi va o‘z tizimlari yoki UYVMPQEPEVMKEOMVMWLMQYQOin bo‘lgan asosiy maqsad ma’lumotni o‘g‘irlash, pul undirish yoki qurilmaga zararli dastur yoki boshqa zararli dasturlarni o‘rnatish. -HIRXMX]&EWIH %XXEGOW. CrowdStrike topilmalari shuni ko‘rsatadiki, barcha FY^MPMWLPEVRMRKJSM^MFY^MPKERMHIRXMJMOEXSVPEVHERJS]HEPEREHMZEYPEVRMERMUPEWLYGLYR OYRKEGLEZEUXOIXMWLMQYQOMR7LE\WKEEWSWPERKERLYNYQPEVRMERMUPEWLNYHEUM]MR=EVSUPM foydalanuvchining hisob ma’lumotlari buzilganda va raqib o‘sha foydalanuvchi sifatida niqoblangan bo‘lsa, an’anaviy xavJWM^PMO GLSVEPEVM ZE ZSWMXEPEVMHER JS]HEPERKER LSPHE JS]HEPERYZGLMRMRK SHEXM] \EXXMLEVEOEXPEVM FMPER \EOIVRMRK \EXXMLEVEOEXPEVMRM JEVUPEWL ko‘pincha juda qiyin bo‘ladi[3]. 'SHI -RNIGXMSR %XXEGOW /SHRM OMVMXMWL LYNYQPEVM XENSZY^OSVRMRK LEVEOEX yo‘nalishini o‘zgartirish uchun zaif kompyuter yoki tarmoqqa zararli kodni kiritishidan iborat. 7YTTP]'LEMR%XXEGOW—bu ta’minot zanjiri uchun muhim xizmatlar yoki dasturiy ta’minotni taklif qiladigan ishonchli uchinchi tomon sotuvchisiga qaratilgan kiberhujumning bir turi. Dasturiy ta’minot zanjiri hujumlari ilovaning barcha foydalanuvchilariga zarar IXOE^MWLYGLYRHasturga zararli kodni kiritadi, apparat ta’minot zanjiri hujumlari esa xuddi shu maqsadda jismoniy komponentlarni buzadi. Dasturiy ta’minotni etkazib berish zanjirlari ayniqsa zaifdir, chunki zamonaviy dasturiy ta’minot noldan yozilmagan: aksincha, u uchinGLM 218

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil tomon API’lari, ochiq manba kodi va dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchilarining xususiy kodlari kabi ko‘plab tayyor komponentlarni o‘z ichiga oladi. -RWMHIV 8LVIEXW. Tashkilotdan tashqaridagi raqiblarni topishga e’tibor UEVEXEHMKER-8KYVYLPEVMVEWQRMRKJEUEX]EVQMRMSPMWLEHM-RWE]HIVXELHMHPEV—OSQTERM]E tarmog‘iga, maxfiy ma’lumotlarga va intellektual mulkka (IP), shuningdek biznes jarayonlari, kompaniya siyosati yoki boshqa ma’lumotlarga to‘g‘ridanto‘g‘ri kirish imkoniga ega bo‘lgan XEWLOMPSXYGLun xavf tug‘diradigan hozirgi yoki sobiq xodimlar kabi ichki omillar. bu shunday hujumni amalga oshirishga yordam beradi. Tashkilot uchun xavf tug‘diradigan ichki ishtirokchilar tabiatan yomon niyatli bo‘ladi. Ba’zi motivatorlar qorong‘u Internetda maxfiy ma’lumotlarni sotish evaziga moliyaviy daromadlar va/yoki ijtimoiy muhandislik taktikasidan foydalangan holda hissiy majburlashni o‘z ichiga oladi. Boshqa tomondan, ba’zi FMV MRWE]HIV XELHMH WYF]IOXPEVM XEFMEXER ]SQSR RM]EXPM IQEW EOWMRGLE XEFMEXER FITEVZS &YRKE UEVWLM OYVEWLMWL YGLYR XEWLOMPSXPEV QERJEEXHSV XSQSRPEVRM LEV UERHE] TSXIRXWMEP hujumlar, shu jumladan insayder tomonidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan hujumlardan xabardor bo‘lishga o‘rgatuvchi kiberxavfsizlik bo‘yicha keng qamrovli o‘quv daWXYVMRMEQEPKE SWLMVMWLMOIVEO (27 XYRRIPMRK — bu an’anaviy xavfsizlik choralarini chetlab o‘tish va tarmoq ichida ma’lumotlar va kodlarni uzatish uchun domen nomlari tizimi (DNS) so‘rovlari va NEZSFPEVMHERJS]HEPEREHMKEROMFIVLYNYQXYVM-RJIOXWM]ERM]YUtirgandan so‘ng, xaker bemalol buyruqbozlik faoliyati bilan shug‘ullanishi mumkin. Ushbu tunnel xakerga zararli dasturlarni ochish va/yoki ma’lumotlar, IP yoki boshqa nozik ma’lumotlarni bir qator DNS javoblarida kodlash orqali chiqarib olish yo‘lini beradi. So‘nggi yillarda DNS tunnel hujumlari ko‘paydi, qisman ularni joylashtirish nisbatan oson. Tunnel qazish uchun asboblar to‘plami va qo‘llanmalariga hatto YouTube kabi asosiy saytlar orqali ham onlayn rejimda kirish mumkin. -S8&EWIH %XXEGOW -S8 LYNYQM — FY REVWEPEV -RXIVRIXM -S8 UYVMPQEWM ]SOM tarmog‘iga qaratilgan har qanday kiberhujum. Buzilganidan so‘ng, xaker qurilmani boshqarishi, ma’lumotlarni o‘g‘irlashi yoki DoS yoki DDoS hujumlarini boshlash uchun botnet ]EVEXMWL YGLYR ^EVEVPERKER UYVMPQEPEV guruhiga qo‘shilishi mumkin. Nokia Threat Intelligence Lab ma’lumotlariga ko‘ra, ulangan qurilmalar mobil tarmoq infektsiyalarining UEVM]FYGLHERFMVUMWQMYGLYRNEZSFKEVHMV—bu 2019 yildagidan ikki baravar ko‘p. Kelgusi FMV RIGLE ]MP MGLMHE YPERKER UYVMPmalar soni tez o‘sishi kutilayotganini hisobga olsak, kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar IoT infektsiyalari ham o‘sishini kutishmoqda. Bundan XEWLUEVM YPERKER UYVMPQEPEVHER JS]HEPERMWLRM ]EREHE OYGLE]XMVEHMKER + XEVQSUPEVMRM o‘rnatish ham hujumlarning ko‘payishiga olib kelishi mumkin. *S]HEPERYZGLMKEZEXEVQSUUEOMFIVLYNYQPEVFMPERFMVUEXSVHE^EVEVPMHEWXYVPEVLEQ mavjud bo‘lib, bu dasturlar offline holatdagi foydalanuvchiga ham oddiygina bir fayl paketini MWLKEXYWLMVMWLSVUEPM^EVEV]IXOE^MWLMQYQOMR&YRHERXEWLUEVM]EREFMV\EZJPMXSQSRMFY dasturlar ishga tushirilsa foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlarini yo‘q qilishi, zarar ]IXOE^MWLM ZE WM^MF GLMUMF OIXMWLM FMPER XELHMH UMPEHM )RHM ^EVEVPM HEWXYVPEV FMPER XERMWLMF GLMUWEO >EVEVPM HEWXYV — FY OSQT]YXIV XEVQSU ]SOM WIVZIVKE ^EVEV ]IXOE^MWL QEUWEHMHE ]EVEXMPKERLEVUERHE]HEWXYV]SOMOSHHMV>EVEVPMHEWXYVOMFIVLYNYQRMRKIRKOIRKXEVUEPKER turidir, chunki bu atama to‘lov dasturi, troyanlar, josuslik dasturlari, viruslar, qurtlar, 219

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil OI]PSKKIVPEV FSXPEV OVMTXSNEOIVPEV ZE HEWXYVM] XE QMRSXRM ^EVEVPM XEV^HE MWLPEXEHMKER LEV qanday boshqa turdagi zararli dastur hujumlarini o‘z ichiga oladi. Zararli dasturlarga UY]MHEKMPEVRMQMWSPUMPMWLMQM^QYQOMR?A 6ERWSQ[EVI 6ERWSQ[EVI LYNYQMHE VEUMF NEFVPERYZGLMRMRK QE PYQSXPEVMRM WLMJVPE]HM ZE to‘lov evaziga shifrni ochish kalitini taqdim etishni XEOPMJ UMPEHM 6ERWSQ[EVI LYNYQPEVM SHEXHE JMWLMRK IPIOXVSR TSGLXE \EFEVPEVM SVUEPM ]IXOE^MPKER ^EVEVPM LEZSPEPEVSVUEPMEQEPKESWLMVMPEHMFMVSUXY^EXMPQEKER ^EMJPMOlar va siyosatning noto‘g‘ri konfiguratsiyasi ham qo‘llaniladi. *E]PWM^^EVEVPMHEWXYV*E]PWM^^EVEVPMHEWXYVFYOMFIVLYNYQRMEQEPKESWLMVMWL uchun tizimga o‘rnatilgan mahalliy, qonuniy vositalardan foydalanadigan zararli faoliyat turi. %R EREZM] ^EVEVli dasturlardan farqli o‘laroq, faylsiz zararli dastur tajovuzkordan maqsad tizimiga biron bir kod o‘rnatishni talab qilmaydi, bu esa uni aniqlashni qiyinlashtiradi. 7T][EVI7T][EVIFYOSQT]YXIV]SOMFSWLUEUYVMPQEKE^EVEVIXOE^YZGLMZE JS]HEPERYZGLMRMRg internetdagi faoliyati to‘g‘risidagi ma'lumotlarni ularning bilimi yoki roziligisiz to‘playdigan kiruvchi, zararli dastur turi. 6IOPEQE SVUEPM ^EVEV ]IXOE^YZGLM HEWXYVPEV 6IOPEQE HEWXYVPEVM foydalanuvchining qaysi reklamalarni ko‘rsatishini aniqlash uchYRYRMRKSRPE]RJESPM]EXMRM kuzatuvchi josuslarga qarshi dastur turidir. Reklama dasturlari tabiatan zararli bo‘lmasaHE Y JS]HEPERYZGLM UYVMPQEWMRMRK MWLPEWLMKE XE WMV UMPEHM ZE JS]HEPERYZGLM XENVMFEWMRM ]SQSRPEWLXMVEHM 8VS]ER8VS]ERFYQELEPPM]STIVEXWMSRXM^MQHEWXYVPEVM]SOMFITYP]YOPEFSPMWL kabi zararsiz fayllar sifatida yashiringan qonuniy dasturiy ta'minot bo‘lib ko‘rinadigan zararli dastur. Troyanlar fishing yoki o‘lja vebWE]XPEVM OEFM MNXMQSM] QYLERHMWPMO YWYPPEVM SVUEPM o‘rnatiladi. 5YVXPEV5YVXbu o‘zo‘zidan ishlab chiqarilgan dastur bo‘lib, u o‘zini takrorlaydi va uning nusxalarini boshqa kompyuterlarga tarqatadi. Qurt o‘z nishonini dasturiy ta'minot ^EMJPMKM SVUEPM ]YUXMVMWLM QYQOMR ]SOM Y JMWLMRK ]SOM WQMWLMRK SVUEPM ]YFSVMPMWLM QYQOMR O‘rnatilgan qurtlar fayllarni o‘zgartirishi va o‘chirishi, ko‘proq zararli dasturlarni kiritishi yoki maqsadli tizim resurslari tugamaguncha joyida ko‘payishi mumkin. 6SSXOMXPEV6SSXOMX^EVEVPMHEWXYVPEVMbu zararli shaxslarga kompyuter tarmog‘i ]Ski ilovasini boshqarishni ta'minlash uchun mo‘ljallangan dasturlar to‘plami. Faollashtirilgandan so‘ng, zararli dastur orqa eshikdan foydalanishni o‘rnatadi va qo‘shimcha zararli dasturlarni etkazib berishi mumkin. 1SFMP ^EVEVPM HEWXYV 1SFMP ^EVEVPM HEWXYV QSFMP UYVMPQEPEVRM RMWLSRKE SPMWL uchun mo‘ljallangan har qanday turdagi zararli dasturlardir. Mobil zararli dastur zararli ]YOPEFSPMWLPEVSTIVEXWMSRXM^MQRMRK^EMJPMOPEVMJMWLMRKWQMWLMRKZELMQS]EPERQEKER;M*M HERJS]HEPERMWLSVUEPM]IXOE^MPEHM )OWTPYEXEXWM]EPEV )OWTPYEXEXWM]E FY VY\WEXWM^ MWLXMVSOGLMPEVKE OMVMWLRM XE QMRPEWL YGLYR STIVEXWMSR XM^MQ ]SOM MPSZEHEKM RYUWSRHER STTSVXYRMWXMO XEV^HE 220