UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 1.Beylerin Adı Bilgiyle Yükselir Beylerin adı bilgiyle yükselir ve öylece anılır. Yusuf Has Hacib, ‘beylerin kendileri bilgi sarayıdır’ derken yönetim felsefesinde bilgiye verdiği değeri öne çıkarmaktadır. Bilgisiz ve cahil bir sultan düşünülemez. Bir başka ifadeyle sultan bilgili ve birikimli olmalıdır. Aklını kullanmalı, hikmet ehli olmalı ve bununla birlikte bilgisi olmayan bey olamaz. Olsa bile uzun ömürlü bir yönetim kuramaz. Devleti uzun ömürlü ve sağlam olmasını sağlayan bilgi, akıl ve adalettir. Bundan dolayı beyler, adeta bilgi hazinesinin saklı olduğu bir saraydır. Halkın veya tebaanın bilgisiz olması, devletin bekası ve varlığı için doğrudan bir etki yapmaz. Ancak bey, sultan bilgisiz cahil olursa, devlet mekanizması işletilemez. Sultan başkalarının kulu kölesi olur, her türlü eylemi ve icraatı, kendisine yaptırırlar. Beyi yükselten ve yücelten, üstün bir kişi haline getiren, sahip olduğu bilgidir. Bilgili ve bilge yöneticiler, toplumlarını mutlu ederler, devletlerini uzun ömürlü güçlü ve kudretli hale getirirler. “Öğdülmiş yanıt verdi: Ey devletli hükümdar, beyler adlarını bilgi ile yükseltmişlerdir. Beylerin kendileri bilgi sarayıdır, kul bilgisiz olur; kul sözünün ne değeri 290 var. 2.Bey Bilgili ve Akıllı Olmalıdır. Kutadgu Bilig’de bilgiye verilen değer, yönetim felsefesinde de açık bir şekilde görülmektedir. Bilgi, akıl ve adalet ideal yönetimin üç sütunu olarak kabul edilmektedir. Bu sütunların üzeri ise, kanun kubbesiyle kapatılmaktadır. Onun için Yusuf Has Hacib, sultanın bilgili ve akıllı olmasının zorunluluğuna dikkat çekmektedir. Bununla birlikte sultan cömert ve yumuşak huylu olmalı, insanlara karşı güler yüzlü davranmalıdır. Beyler bilgiyle halka baş ve reis olurlar. Akıl ile memleketin halkın işini gören en önemli özelliktir ve beylere âkil olmalıdır. Bey adı bilig kelimesiyle ilgilidir. Bilig’in lamı giderse ‘bey’ kalır. Bey akıllı olmalıdır ve aklın kıymetini bilmelidir. Bilgili kişinin düşmanı çok olur. Bir iftiraya uğramaması için bey, bilgili, akıllı ve uyanık olmalıdır. Seçkinler bilgiyle yükselmişlerdir. Bey aynı zamanda erdemli olmalıdır.291 3.Beyin Akıllı Olması Gerekir İş bilerek başlamak ve başarıyla tamamlamak için beyin çok akıllı olması gerekir. Nitekim Kutadgu Bilig, işi, akıllı kişiler başarır diyerek güçlü ve adil bir idarenin aklın rehberliğinde gerçekleşeceğini bildirmektedir. Buna göre akılsız kişileri işten uzak tutmalıdır. Gönül olmazsa insanın gözünün faydası olmaz. Akıl olmazsa, insan gönlünden yeterince faydalanmaz. Akıl ile gönül arasında doğrudan bir ilişki kuran Yusuf Has Hacib, yönetim ilkelerinde salt aklın tek başına varlığını yeterli görmemektedir.292 4.Akıl Anlayış ve Bilgi-Akıllılar Danışmandır 289 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 401; b. 1950. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 393; b. 1905-1906. 291 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 401; b. 1951-1958. 292 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 407; b. 1989-1991. 290 140

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig’e göre, akıl ve anlayış sahibi olana insan denir. İşte övülmesi ve methedilmesi gereken kişidir o. Kimde akıl, anlayış ve bilgi tam olarak bulunursa, Yusuf Has Hacib, kötü olsa bile onu iyi bil diyerek değer vermektedir. Akıl anlayış sahibi insan küçük olsa bile, bu özellikler onu yükseltir, yüceltir. Akıl, insan için danışmandır. Onun yerine tutacak başka bir şey yoktur. Akıl o kadar iyi ve övülecek bir özelliktir ki, insanın hayatını düzenler, bilgelere yol gösterir. Hayatı tanımaya çalışanlara yeni fırsatlar üretir, çeşitli imkanlar sunar. Bundan dolayı akıllar en iyi danışmanlardır “Hangi insanda akıl ve anlayış varsa, ona insan de ve ne kadar översen öv. Akıl, anlayış ve bilgi tam olarak kimde bulunursa, onu kötüyse iyi, küçükse büyük bil. Kişi için akıl ne iyi şeydir; akıllılara danışman nazarıyla bakmalı.”293 5.Beylik Akıllı Kişinin Eline Geçerse Ülkeye Huzur Gelir Akıl sahibine mutluluk ne kadar güzel yakışır. Kutadgu Bilig, akılla ile mutluluğu yan yana getirerek zikretmektedir. İyi hareket eden bilgili kimse mutlu olur. Bilgisize devlet ve mutluluk gelirse halk arasına fesat girer. Beylik akıllı bir insanın eline geçerse o ülkeye huzur gelir. Sultan, aklın rehberliğinde toplumu mutlu ve huzurlu olmasını ister.294 6.Mutluluk Nedir? İnsanlar Arasında Mutlu Olan Kimdir? Yönetimde ve toplumda mutluluk arayışında olan Yusuf Has Hacib, insanın saadet içinde bir hayat sürmesini sadece bu dünya ile sınırlı olmadığını düşünür. Bir şairden alında yapan Hacib, anlamı bilgisiz için göz olduğunu söylediği soruyu sorar: Mutluluk nedir? İnsanlar arasında mutlu olan kişi kimdir? Ona göre insan kendisi yaşar, başkalarını yaşatır ve hayatını mutluluk içinde geçirirse öte dünyada başköşeye oturarak büyük ikramlara ve mükâfatlara kavuşur.295 7.İyi ve Âdil Hükümdar Mutluluk Kaynağıdır/Sebebidir Doğası iyi ve hareketleri doğruysa, Kutadgu Bilig’e göre, o beyin hayatı sevinç ve mutluluk içinde geçer. Hem kendisi hem de halkı, toplumu saadetli bir hayat sürer. Yaratan kime iyi bir tabiat ve iyi doğayla birlikte iyi bir istikameti nasip ederse, bu dünya, her türlü nimetiyle birlikte onun olur. Hükümdar, kendisine verilen bütün kabiliyet ve yetenekleri adalet ve doğruluk yönünde hayata geçirirse, halkının ve toplumunun mutluluk ve huzur içinde hayat sürmesine vesile olur. Elinde bulunan imkân ve kazanımları, sultan kendisi, toplumu ve başları için kullanırsa, iyi ve âdil bir hükümdara dönüşür.296 Allah kuluna mutluluk ve erdem bahşederse, o insan veya hükümdar tabiatı iyi ve hayırlı olur; tavır ve eylemleri de mükemmel ve ideal bir hale evrilir.297 8.Hükümdar İyi Doğalı Erdemli Olmalı 293 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 407; b. 1993-1995. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 373; b. 1778-1781. 295 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 405; b. 1975-1976. 296 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 405; b. 1978-1979. 297 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 405; b. 1980. 294 141

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Devlet, şehir ve ülkenin barış ve mutluluk içinde yönetilmesi, Kutadgu Bilig’in bildirdiği gibi, sıkıntıları giderir ve sorunları çözer. Böyle bir idare ise, ancak hükümdarın iyi ve erdemli bir tabiata sahip olmasıyla mümkündür. Tabiatı iyi ve güzel olanın hayatı da güzeldir, yönetimi de adaletli ve hakkaniyetlidir. Doğası kötü olan sultanın ise her şeyi kötü gider, mutluluk yüzü görmez, sevinç ve huzura hasret kalır. Dolayısıyla devlet ve şehirleri idare edip barış ve sükuneti sağlamak, iyi tabiatlı ve erdemlerle bezenmiş hükümdarların özelliğidir. İyi tabiatlı olmak, güzellikleri getirir. Tabiatı iyi olanın da hayatı güzel ve bereketlidir. Yaratan kime kötü bir tabiat vermişse, Yusuf Has Hacib’e göre ‘felek oku ona eziyet çektirir.’ Sultan kötü tabiatlı biriyse işleri ve icraatları düzgün gitmez, sevinç ve mutlulukla bir araya gelmez, hep keder ve üzüntü içinde hüzünlü bir hayatı ve yönetimi olur. Bundan dolayı da hem kendisi hem de tebaası mutsuz olur ve ıstırap içinde kalır.298 9.Bey Takva Sahibi ve Temiz Olmalı Bey iyi, temiz ve takva sahibi olmalı ki, idare ettiği topluma, güven versin. Yusuf Has Hacib’e göre aslı temiz ol an kimse daima temizlik, arınmışlık ister. Takva sahibi hükümdar, yanlışa düşmemek için titiz davranır, itina ile hareket eder, hassas bir yönetim sergiler. Adaletli ve hassas başkan, doğru ve faydalı işler ortaya koyar. Ancak başkan takva sahibi ve temiz kalpli olmazsa doğru kararlar almaz ve isabetli hareket edemez. 299 Takva sahibi sultan, yanlışa düşmemek için icraatlarına itinayla sürdürür. Nitekim titiz hareket eden sultan hakikat erbabıdır. Hikmetle hareket eder, hakkaniyete riayet eder. Âdil bir yönetim ortaya koyar. Aksi takdirde huzursuzluk ve kaos devleti sarmalar, halk mutsuz olur. Sultan da hakimiyetini kaybeder. 10.Sabır ve Sükûnet Bey İçin Ziynettir İtinayla hareket eden bey, aceleci kararlar almaz, fevri hareketlerde bulunmaz. Kutadgu Bilig, beye sabır ve sükûnet tavsiye eder. Yusuf Has Hacib nezdinde sabır ve sükûnet sultan için ziynettir, onun süsüdür. Sabrın gölgesindeki gerçek sultan olan aceleci davranmaz. Hadiseleri öncesiyle sonrasıyla hikmetli bir şekilde isabetli değerlendirerek bilgece kararlar kalır. Hakikî bey, sabır ve sükûnet sahibi meziyetleri olan sultandır.300 Acelecilik herkes için istenmeyen, fena bir haldir. Hacib, aceleci olmayı derin bir korku sonucudur. Bu husus bir beyde olursa, onun yüzü gülmez, derin kaygılar içinde olur. Acelecilik, zevzeklik ve öfkeli mizaç, bilgisizlik ve cehalet özellikleridir. Düşünülmeden ve üzerinde gerekli zihinsel emek harcamadan yapılan işler acı ve incitici hallerin ortaya çıkmasına sebep olur. Aceleyle yapılan işler olumlu sonuçlar ortaya çıkarmaz. Beslenirken bile acele yemek ve içmekten dolayı hastalıklar meydana gelebilir. Bundan dolayı sultan her iş ve icraatında sükuneti 298 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 405; b. 1981-1984. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 405; b. 1985-1987. 300 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 407; b. 1988. 299 142

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may seçmelidir. Kutadgu Bilig, aceleci olmayı, ancak ibadet ve kullukta uygun görmektedir.301 11.Bey Tok Gözlü Olmalı Bey olmanın özelliklerini, Kutadgu Bilig, itinayla birer birer zikretmektedir. Bey tok gözlü kanaatkâr, hayalı, tabiatı yumuşak hilm sahibi olmalıdır. Sözünde ve eylemlerinde açık olmalı ve ona göre davranmalıdır. Zira gözü aç kişiyi hiçbir şeyle doymaz. Aç gözlü olan sultan da olsa, halk da olsa, bütün dünya nimeti onun olsa, yine yetmez. Bu ifadelerin kaynağı muhtemelen Hz. Peygamber’in (s) şu hadisi olmalıdır: “İnsanoğlunun bir ova / vadi dolusu altını olsa, bir ovayı / vadiyi daha ister. İnsanoğlunun karnını topraktan başka bir şey doyurmaz. Ve Allah tövbe edenlerin tövbesini kabul eder.”302 Dolayısıyla kanaatkarlık, sultanlığın vasıflarındandır. Aç gözlülük, cahil ve erdemsiz kişilerin özelliğidir.303 Açgözlülük, Yusuf Has Hacib’e göre, ilacı ve çaresi bulunmayan bir hastalıktır. Dünyanın bütün şifacıları (kam) bir araya gelse, bu açgözlülük hastalığına çare bulamazlar. Aç insanlar yiyip içtiklerinden karınlarını doyururlar. Açgözlü insanın açlığı, ancak ölümle sona erer. Aç gözlü insanı mal mülk doyurmaz, zira o bütün dünyaya ve içindekilere malik olsa bile o yine her zam açgözlü ve fakir olduğunu söyler.304 12.Bey Haya Sahibi ve Doğası Yumuşak Olmalı Erdemlerle bezenen ideal hükümdar, Kutadgu Bilig’e göre, haya sahibi ve insanların seçkini olmalıdır. Çünkü haya sahibinin tavrı ve eylemleri eksilmeyen tam bir bütünlük arz eder. Hayalı insanın doğası yumuşak olur, halim bir kişi özelliği gösterir. Kendisine uygun olmayan ve yakışmayan hiçbir işe başlamaz, el sürmez. Hakk Teâla kime haya ve anlayış vermişse onu bütün şerefleri bahşetmiştir. Haya sahibi beye, Allah’ın verdiği ikram ve ihsanlar, bunlarla sınırlı değildir. Yaratan hayalı kimseye, devlet ile birlikte bütün şerefleri vermiştir. Bütün uygunsuz işlere mani olan hayadır, bütün iyi işlere ulaştıran da hayadır. Haya öyle bir süstür ki, iyilik ve güzelliklerle dolu olup insan için güzel büyük bir süstür. Haya öyle bir erdemdir ki, o insanı bütün iyi işlere yönelten vasıtadır.305 13.Beyin Dili Dürüst ve Kalbi Doğru Olmalı Beyin dili dürüst ve kalbi doğru olmalıdır. Yusuf Has Hacib, bundan dolayı beylerin gönlünde hıyanet bulunursa halka faydaları dokunmaz demektedir. Sultan hıyanetin değil, iyiliğin temsilcisidir. İyilik ve toplumun faydası, onun en büyük vazifesidir. Beyin gönlü dili ve tabiatı düzgün olmazsa, mutluluk o ülkede görülmez, başka diyarlara gider. Sözünde durmayan özü sözü doğru bir olmayan bey, 301 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 407; b. 1996-1999. Müslim, Zekât, 117. 303 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 407; b. 2000-2001. 304 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 409; b. 2002-2004. 305 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 409; b. 2005-2009. 302 143

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may konusunda Kutadgu Bilig uyarmaktadır. Sakın böyle beye yakın olma, birlikte olma… Yoksa hayatın boşa geçer ve pişman olursun, vaktin zayi olur.306 Beyin sözü doğru olmalı, tavır ve hareketleri halka itimat aşılamalıdır. Böylece halk ona inanır ve huzur içinde yaşasın. Yalancı kişiler vefasız olur. Bey vefasız olursa, halka karşı onların hak etmediği işler yapar. Zulüm ve haksızlık gafletine düşer.307 İnsanlığın başı vefadır. Sözü yalan olanın tavır ve hareketi cefadır. Yalancı kişiden vefa beklenmez. Sultan vefalı olmalı ki, toplum kendisi inansın, güvensin. Sözünde durmayanın hal ve hareketleri cefadır; Hacib, cefayı hayvanlara mahsus bir özellik olarak ifade eder. Onun ifadesiyle ‘cefa kimdeyse, o kişi hayvandır’.308 Sultan, ülkesinde yaşayan halkının güvenini kazanmada her daim tedbirli olmalı, onların sorun ve problemlerine karşı ilgisini kaybetmemelidir. Güvenini yitirirse, sultanın malı da mülkü de elinde durmaz, kaybolur gider. Güven ve sözünde durma vasıfları, erdemli sultanların özelliğidir.309 14.Beyin Dili ve Gönlü Bir Olmalı Hükümdarın dili yumuşak ve tatlı olursa, onu büyük küçük bütün halk sever, 310 sayar. Gönülden bağlanarak ona itaat eder, boyun eğer. İçten bağlı olan insan gönül insanıdır. Güzel ve tatlı dilli olmak bütün kapıları açar. Halkın ve toplumun gönül kapısı açan sultana tebaası itaatten ayrılmaz, isyan etmez. Sultanın dili ve gönlü birbiriyle uyumlu olur. Kalp ve dil çatışmazsa sultan hakimiyetini güçlendirir, kudretini arttırır. Böylece halkın ve devletin istikrarı oluşur, ticaret artar, sosyal barış ortaya çıkar, nihayetinde halkın zenginliği meydana gelir. Tebaanın servet sahibi olması ve zenginleşmesi, alınan eşit, adil vergilerle hükümdarın da zengin olmasını ve hazinesinin dolmasına sebep olur.311 Dili ve gönlü birbirini yalanlamayan sultan, toplumsal barış ve düzeni inşa eder, hırsız ve zalimlere nefes aldırmaz, zulmedenleri ortadan kaldırır, yol güvenliğini sarsan ve engelleyen tüm haydut ve hırsızlara fırsat vermez, onları şiddetle cezalandırır. Sultan kötü, zararlı ve suçlu kimselere adil cezalarla onları ıslah ederek doğru yola getirip iyi insanlar yapmak için uğraşmalıdır. Yusuf Has Hacib’e göre, kötü insan ancak kötülükten anlar ve ona karşı kötülükle muamele etmek gerekir. İyilerin ve dürüst insanların rahat yolculuk yapabilmesi ve seyahatlerini güvenli şekilde sürdürebilmeleri için sultan her tedbir ve önlemi almalıdır. Kötü ve şer insanlar, yeri zindandır, onların diğer dürüst halka zarar vermemesi için toplumdan izole edilip cezalandırılması gerekir.312 15.Hükümdar Bilge Âlimleri Korumalı ve Desteklemeli Kötülük ve şerrin yayılmasını, öncelikle ilim ve âlim engeller. Bundan dolayı, hükümdar ilmi ve ilim ehlinin diğer ülke meslek ve sosyal grupları 306 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 409; b. 2010-2013. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 413; b. 2036. 308 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 413; b. 2040-2042. 309 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 511; b. 2812. 310 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 575; b. 3184 311 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 927; b. 5543-5545. 312 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 927; b. 5543-5549. 307 144

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may koruduğu gibi korumaları, güvence içinde yaşamalarını sağlamalıdır. Herkes ülke içinde rahat ve özgürce hayatlarını sürdürmeli ve mesleklerini ve sosyal görevlerini yerine getirmede devletin güvencesi altında olmalıdır. Âlimler insanı ve toplumun, erdemli bir şekilde istikamet içinde hayatını sürdürmesine yardımcı olurlar, rehberlik yaparlar. Kutadgu Bilig, bilge âlimlerin fertleri devlet ve mutluluğa kavuşturduğunu bildirmektedir. Sultan bilgi âlimleri saygı göstermeli, onlarla sürekli irtibat halinde olarak danışmalıdır. Âlimler, İslâm’ın hukuk ilkeleri olan şeriat yolunu gösteren bilgelerdir. Hükümdar, bilge âlimlerin gösterdiği ve tavsiye ettiği şeriat yolunu takip etmelidir. Onlara karşı hürmet etmeli, içtihat ve hükümlerine itiraz etmeyerek benimsemeli ve uygulamalıdır. Yusuf Has Hacib, hükümdarın âlimleri ‘peygamberlerin varisleri’313 olduğunu unutmayarak onların tavsiye ve ikazlarına karşı gelmemesini nasihat etmektedir. Sultan, âlimlerin hak ve hukuklarını gözeterek bütün ihtiyaçlarını karşılamalıdır. Gönül huzuruyla ilim öğretsinler, bilgisizleri cehaletten kurtarsın diye onları desteklemeli ve sahip çıkmalıdır. Âlimlerin yiyecek, içecek ve barınmalarını sağlayarak muhtaç hale düşürmemelidir. Zira âlimlerin görevi, insanı inşa etmek, toplumu ıslah ederek erdemli bir halk ve adaletli bir devletin varlığının devamını sağlamaktır. Yusuf Has Hacib âlimlerden sonra devlet görevlisi olarak muhtesipleri zikretmektedir. Onlar güçlü ve donanımlı olmasını tavsiye etmektedir. Çünkü onlar başıboş dolaşan fasık, zalim zararlı insanları gözetim altında tutmalıdırlar. Onların gayretleri ile camiler ve mescitler cemaatle dolu hale gelir. Muhtesiplerden sonra Kutadgu Bilig, sultanın hizmetinde bulunanlara dikkat etmesini hususunda ikazlarda bulunmaktadır. Sultan, hizmetinden bulunanlara yeterince dikkat etmez, gerekli tedbirleri almazsa, onlardan büyük itiraz gelebilir ve muhalefet ederek isyan edebilirler.314 16.Hükümdarın Halk Yönelik Siyaseti- Zenginler, Fakirler Orta Gelirler Hizmet edenleri sınıflandırırken Yusuf Has Hacib, sultanın yük altına girmediklerini bildirmektedir. Ona göre, sultan hizmetleri nispetinde onların yükünü üstlenmelidir. Bunlardan avam kısmı gelir ki, sultan bunlara karşı kanunu iyi bir şekilde uygulamalı ve onları gözetim altında tutmalıdır. Avam kısmı üç kısımdır. Bunları birbirinden ayrı tutmak makul bir tutumdur. Zira onları zorlamak, ülke için felaketlerin kapısını açabilir.315 “Her kim bir yola girer ve onda ilim isterse, Allah onun için cennete giden bir yolu kolaylaştırır. Melekler ilim öğrenenlere, yaptıklarından hoşlandıkları için, kanatlarını gererler. Göklerde ve yerde olanlar, hatta sudaki balıklar ilim öğrenen kimseye Allah'tan yardım ve bağış dilerler. İlim sahibinin âbitten (ibadet edenden) üstünlüğü, Ay'ın diğer yıldızlardan üstünlüğü gibidir. Âlimler, peygamberlerin varisleridir. Peygamberler ne dinar ne de dirhem miras bırakmadılar, ancak ilim miras bıraktılar. Şu halde o ilmi alan büyük bir pay almış demektir.” (Buhari, İlm, 10; Ebû Davut, İlm, 1; Tirmizi, İlm, 19; İbn Mace, Mukaddime, 17). 314 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 927; b. 5550-5557. 315 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 929; b. 5558-5560. 313 145

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig bunlardan birisini zenginler olarak bildirir. Halkın içinde güçlü olan zümre bunlardır. Zenginlerden sonra orta sınıf zümresi gelmektedir. Onlar zenginlerin yaptıkları gibi yapamazlar, öyle davranamazlar. Sultan, orta halli sınıfın yükünü yoksullara yüklememelidir. Herkesten önce yoksulların korunması gerekir. Zenginlerin yükü orta hallilere yüklenmemelidir. Aksi takdirde orta hallilerin durumları bozulur ve tamamen sarsılırlar. Orta halli zümrenin yükünü yoksullar çekmemelidir. Böyle yapılmazsa yoksul ve fakirler açlıktan ve sefaletten kırılır, helak olurlar. Sultan fakir ve yoksulları korumaları ve onları himaye etmelidir. Yoksul korunursa himaye görüp desteklenirse, o orta halli zümrenin insanı olur. Orta halli insanlar da kendilerini biraz toplarlarsa mal mülk sahibi olarak zengin olurlar. Yoksullar zümresi orta halli olduklarında orta halli insanlar zenginleşir, orta halliler de zenginleşirse, devletin hazinesi dolar, ülke zenginleşir. Böylece memleket düzene girer, nizam gelir. Halk mutluluğu elde ve huzurlu yaşamının güzelliğini yaşar. Bütün bunların sonucunda hükümdar sevilir, sayılır ve çok hayır duaları alarak gönüllerde taht kurar.316 17.Bey İhtiyatlı ve Uyanık Olmalı Devlet yönetimi çok hassas ve denge gerektiren bir husustur. Dolayısıyla devlet başkanı çok ihtiyatlı olmalı ve uyanık davranmalıdır. Başkan ihmalkâr davranırsa bunun cezasını başkaları, yani halkı ve tebaası çeker. Onların hayatları zorlaşır, sorunları çoğalır, devletin sistemi arızalanır. Düzen ve intizam bozulur, kaos ve karmaşa ortaya çıkar. Yusuf Has Hacib, ülkenin bağı ve kilidini iki hususla izah eder. Bunlar ihtiyatlılık ve kanundur. Bunlar devletin ve sistemin esaslarını oluşturmaktadır. Bey ihtiyatlı temkinli olursa, o ülke düşmana ve kendisine saldıranlara karşı mukavemetli olur, onlara boyun eğdirip itaat ettirir.317 Bey ülkesinde doğru kanun yapar, insanlara eşit bir şekilde uygularsa, o memleketini düzenler ve gününü aydınlatır. Doğru kanın ve ihtiyatlı olma halini taşıyan bey, gerçek beyliğini kurar. Kutadgu Bilig, tedbirli olmanın faydasını hatırlatır. Bey ihtiyatlı olmalı, tedbiri önceden almalıdır. İhtiyatlılık beylerin ülkesini genişletir. İhmalkârlık beyliğin temelini sarsar. İhtiyatla hareket eden bey, düşmanını yener, cesur bir savaşçıya dönüşür. Sultan ülkesini dışarıdan gelen saldırılara karşı korumak için, tedbirlerini almalıdır. Önlemlerini arttırmalıdır, barışı istiyorsa, savaşa hazırlık yapmalıdır. İhtiyatlı olmak, ülkenin genişlemesi için hayati bir özelliktir. Sultan ihmalkâr davranırsa, yeterince hazırlık yapmaz, önlemlerini almazsa, devletin temeli sarsılır, yönetim zaafiyeti yaşar. İhtiyatlı hareket etmek, düşmanın planlarını bozar, stratejilerini alt üst eder. İhtiyatlı olmak, düşmanı bezdirir, Sultanı güçlendirir. Alınan önlemlerle düşmanın cesareti kırılır. Sultan halkı üzerinde adaletle hükmeder, tebaasıyla birlikte rahat ve huzur içinde bir hayat sürer, ülkesi mutluluk coğrafyasına döner. 316 317 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 929; b. 5561-5568. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 409; b. 2014-2016. 146

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Has Hacib’e göre, zulüm ve ihmalkârlıkla beylik bozulur, devlet zarar görür, yıkılmaya doğru gider. Eğri yola girer ve doğru yoldan şaşar. Ülke harap olur, yıkılır. Düşmanın boynunu kırmak için gözünü kulağını tetikte bulundurmak, yani hazırlıklı olmak gerekir. Bunun için ihtiyatlı ve tedbirli olmak zorunluluktur. Beyler düşmanı ihtiyatla vururlar. İhmalkârlıkla beyliğin bağlarını çözerler. İhmalkarlık, her türlü başarısızlığın sebebidir. Sultan tedbirsiz ve ihmalkarlık yapmayı sürdürürse beyliğin devam etmez, zarar görür, yıkıma uğrar. Kutadgu Bilig, tedbirleri alır, devletin eksikliklerini tamamlar, cenge hazır olur. Gerekli muhtemel savaş hazırlıklarını önceden yapar. Böyle tedbirli ve ihtiyatlı devlete hiçbir düşman yaklaşamaz. Eğer düşman bir hamle yapmaya teşebbüste bulunursa, Sultan buna karşı akıl, fikir ve bilgisiyle yapılan saldırıları püskürtür, devletini korumak için tüm tedbirleri alarak hazırlıklı olur. İhtiyatlı insan daima hazırlıklı bulunur. Bey ihtiyatlı olursa devlete kimse dokunamaz.318 18.Bey Kahraman ve Atılgan Olmalı Devlet yönetimde bilgelik, adalet ve cesaret üç önemli husustur. Kutadgu Bilig’de hükümdarın cesur, kahraman ve atılgan olması gerektiğini bildirir. Zira sultan yüreğiyle düşmana karşı koyar, hazırlık yapar, hazırlık yapar. Askerin cesur olabilmesi için, sultan ve komutan kahraman ve yürekli olması gerekir. Cesur kişi yüreksizlerin başına geçer; böylece herkes içindeki korkuları yener, yürekli olur, cesaretle yüklenir. 319 Yusuf Has Hacib, bu hususu arsanla köpek arasında ilişki üzerinde şöyle anlatır: “Arslan itlere baş olursa, itlerin her biri karşısındakine arslan kesilir. Eğer arslanlara it baş olursa, o arslanların hepsi it gibi olur.” 19.Hükümdar Ülkeler Elde Etmek İçin Üç Şeyi Yapmalı Ülkeler ve coğrafyalar elde etmek isteyen Sultan, Yusuf Has Hacib’e göre şu üç işi yapması gerekir. Sağ eliyle kılıç sallayıp vururken, bir tarafta savaşırken sol eliyle yani diğer taraftan mal dağıtmalı, ihtiyaç sahiplerini yalnız bırakmamalı, onların her türlü gereksinimlerini mümkün olduğunca karşılamalıdır. Hükümdarın ağzından çıkan sözler tatlı ve yumuşak olmalı, yani sözleri şekerden tatlı olmalıdır. Böylece sultana küçük büyük halkın tamamı boyun eğer, itaat eder. Şu halde sultan yeni fetihler yapmasında cesaret, cömertlik ve sözüyle/huyuyla yumuşak (hilm sahibi) olmalıdır.320 20.Beyin Fiziksel Özellikleri Devleti en üst yöneticisi sultan, fiziksel olarak da bu makama layık bir görünüme sahip olmalıdır. Fârâbî, Maverdî gibi siyaset düşünürleri, devlet başkanının sağlıklı olması, organlarının tam olması gibi özellikleri eserlerinde belirtmektedirler. Yusuf Has Hacib, hükümdarın görünüşün nasıl olması gerektiği hususunda daha kapsamlı ve detaylı bir sunum yapmaktadır ki, buna göre bey güzel yüzlü, yakışıklı, cesur ve mert olmalıdır. Ona göre hükümdarın bilgi nazarında boyunun çok uzun olması makbul değildir. Sultan, orta boylu olmalıdır. 318 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 411; b. 2017-2029. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 413; b. 2043-2045. 320 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 415; b. 2068-2070. 319 147

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Zira kısa boylu, kişilerin doğası hırçın olur. Boy orta ve her şey bununla orantılı olmalıdır. Her açıdan hükümdar itidalden ayrılmamalıdır. Anlaşıldığı kadarıyla tecrübeleriyle Hacib, sultanın bakışıyla ve görünüşüyle insanlarda ve toplumda müspet izlenimler bırakmasını arzu etmektedir.321 21.Hükümdar Beş Şeyi Kendinden Uzak Tutmalı İyi ad ve şöhretle adının yayılmasını isteyen hükümdar, Kutadgu Bilig’e göre, beş şeyi kendinden uzak tutmalıdır. Bunlar; acelecilik, cimrilik, hiddet (öfke),322 inatçılık ve yalancılıktır. Sultan adının kötü şekilde anılmaması, sözünün dinlenmesi ve otoritesini koruması için beş erdemli olmayan hareketi yapmamalıdır. Bilakis, sakin ve sabırlı olmalı, eli bol cömert olmalı, hiddet ve öfke yerine teenni ile hareket etmeli, makul ve mantıklı hareket etmeli, her ne olursa olsun hakikatten ayrılmayarak doğru sözlü güvenilir olmalıdır. Bu erdemlerle ülkesini yöneten hükümdar, sevinç ve mutluluğu hem kendisine hem de toplumuna taşır, huzur ve âdil bir yönetim örneği ortaya koyar. Bunlar içinde inatçılık, en kötü vasıftır. Yusuf Has Hacib, inatçı kişilerin çok sıkıntı çektiklerini ifade eder. Bu arada şair sözlerinden ilham aldığını anladığımız Yusuf, ozanların sözlerini çok önemsemektedir. Ona göre şair sözüne değer veren kişinin ifadesi, konuşması zenginleşir, sözü dinlenir hale gelir. İşte ismini vermediği bir şairden naklettiğine göre, inatçılık insan için taşıması ağır bir yüktür. İnsanın kendisini inatçılık illetinden koruması ve kurtarması için onunla savaşması gerekir. Düşmanın yapmadığı kötülüğü, inatçılık o kimseye yapar. Bir başka ifadeyle inatçılığın verdiği zarar, düşmanın verdiği hasardan daha fazladır.323 Dolayısıyla hükümdar inatçı, hiddetli olmamalı ki, etrafındaki danışman ve yardımcılarının içinde değerli fikir ve düşünceleri, kendisi için rehber yapabilsin. İstişarenin zenginliğin yararlanabilsin. Neticede böyle hareket etmek, sultanın ve tebaasının yararına olan bir husustur. 22.Hükümdarın Sevilmesi ve İtibar Görmesi Halkının sevgisi ve saygısı kazanmak, hükümdarlığın şanındandır. Aristoteles, kral ile tiranı birbirinden ayırırken kullandığı ifadeler dikkat çekicidir. Her ikisi de tek adam yönetimi olmasına rağmen, halk kralı sever, kral da halkını sever. Çünkü kral, halkını ailesi olarak kabul ederek onların çıkarını ve menfaatini düşünür. Tiran ise, kendini sever ve kendi çıkarını düşünür. Şu halde halkın başkanına karşı sevgisi ve saygısı önem arz etmektedir. Sultanını seven halk, mutlu ve huzurludur. Yusuf Has Hacib, elbette bu gerçekleri bildiği için, sultanın güler yüzlü, tatlı sözlü ve yumuşak olması gerektiğinin önemine dikkat çekmektedir. Sultan bütün eylemlerinde bu erdemlere uygun bir şekilde davranmalı ve halkını bu ilkelerle idare etmelidir. Gönlünü alçak tutup, eli açık olmalı ki, merhametini gösterebilsin. Şefkat ve merhametle hareket eden hükümdar, kâmil erdemli olmayı hakkeder. Tebaasının mutluluğunu ve huzurunu önemseyen yönetici, eğer sevgi ve saygısını 321 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 417; b. 2083-2090. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 415; b. 2060-2061. 323 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 415; b. 2062-2067. 322 148

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kaybetmek istemiyorsa, kendisine yakışmayan uygunsuz hal ve tavırlardan şiddetle kaçınmalıdır. Bey insanların seçkini ve halkın iyisidir. Kutadgu Bilig, seçkin ve iyi olanı, eksilmeyeni aya benzetir. Bütün dünya halkı ona kul olur. Böyle özelliklere sahip beyler, dünyaya hâkim olur. Bütün dileklerine kavuşur, hayatı mutluluk ve sevinç içinde geçer.324 23.Beyde Bulunmaması Gereken Özellikler Asık suratlı, kaba sözlü, kibirli ve mağrur olmak, herkesi kendisinden nefret ettirir, işini yoluna koyamaz. Nitekim avamın doğası küstahlık, acelecilik, zevzekliktir. Dolayısıyla bey bunlardan uzak durmalıdır. Yusuf Has Hacib, avamın tabiatının beye yakın olmasını uygun bulmaz. Aksi takdirde bey itibar ve saygınlığını yitirir.325 Bey, halkın ve tebaanın sorunlarıyla ilgilenmeli ve çözümler üretmelidir. İhtiyaçlarını karşılamalı mutlu ve huzurlu bir toplum inşa etmelidir. Ancak doğrudan doğruya avamla muhatap olması, beyin itibarını zedeleyebilir. Yardımcıları ve vezirleri kanalıyla halkının talep ve maruzatlarından haberdar olup, arzularına müspet cevaplar verebilir. Seçkin sultan olabilmek için erdeme değer verilmelidir. Ancak Kutadgu Bilig, beyin doğası avamınki gibi olursa, halk arasında avamdan daha aşağı görülür, kendisine itibar edilmez.326 24.Hükümdarın Yapmaması Gerekenler Kutadgu Bilig, hükümdara güneş benzetir. Güneş her tarafa ışığını ve ısısını verir, yayar. Dolayısıyla sultanın güneş gibi her insana hatta her canlı ve cansıza faydası olmalıdır. Bunu yaparken sultan erdemlerden uzaklaştıran eylem ve alışkanlardan uzak durmalıdır, ona yaklaşmamalıdır. İçki içmek, fesatlık çıkarmak sultana yakışmaz, onun için düşünülemez. Zira bir yerde fesat olursa orada mutluluk kaçıp gider. Yine bey kumar oynamamalı, boğazının kulu olmamalı, hazlarının esiri ve kölesi hiç olmamalıdır. Aksi takdirde, kendisini yöneten değil yönetilen hale indirger.327 Bey içkiye müptela olursa, bütün halk ayyaş olur. Halkın bütün uygunsuzluklarını beyler düzeltir. Nitekim Yusuf Has Hacib sorar: Bey uygunsuzluk ederse, onu kim yola getirir. Su kirlenirse o neyle ve nasıl temizlenir. İnsan hastalandığında ilacını hekim verir. Hekim hastalıkla onu tedavi eder. Beyler tavır ve hareketlerinde temiz ve doğru gitmelidir. Halk yolunu ve gidişini, beyin yoluna uydurur. Beyler örf ve kanunu nasıl gözetirse, halk da örf ve kanuna ayrı şekilde itaat eder. Beyler hangi yoldan giderse beylerin bu yolu da kulun yoludur. Beyin iyi ve gidiş doğruysa kulu da daha iyi yürüyecektir. Mağrur, kabadayı ve kibirli özellikleri taşıması sultana yakışmaz. Zira gurur insanı doğru yoldan çıkarır, batılın kulu haline getirir. Sultan olan kimse, mutlulukta çok büyük anları yaşar. Ancak bunu yaşaması için gönüllerini küçük 324 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 417; b. 2071-2076. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 417; b. 2077-2080. 326 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 419; b. 2081-2082. 327 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 421; b. 2091-2104. 325 149

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tutmalı mütevazı olmalıdır. Hasılı sultan insanların iyisi, halkın en seçkini ve âkili olmalıdır ki, halkın nezdinden sevgi ve saygı görsün. Sultan kibirli ve gururlu olursa, hiç kimsenin yanında itibar görmez.328 25.Asker Sevinmezse Kılıç Kınından Çıkmaz Ordu ve asker, devletin güvencesi, halkın koruyucusu, ülkenin muhafızıdır. Ordu memnuniyetinin önemine dikkat çeken Yusuf Has Hacib, sultanın askeri sevindirmesinin gerekliliğini bildirir. Sultan askeri sevindirmezse kılıç da kınından çıkmaz. Yani ordu harekete geçmez, emir komuta arasındaki hassas denge bozulur. Sultan, devlete kılıçla hâkim olur. Zira kılıç ve balta devletin bekçisidir. Devlete egemen olan, orduyu korumalı, askeri sevindirmeli, ihtiyaçlarını karşılamalıdır. Böylece sultan, kılıç ve baltayı kendisine muhafız yapar. Kutadgu Bilig’de yazıldığı üzere kılıç bekçi olursa, sultan rahata kavuşur, huzurlu ve sevinçli olur. Kılıç kınına girerse, sultan huzura kaçar, rahatsız olur, mutluluk yüzü göremez. Hükümdar kılıç kullananı tüm zamanlarda sevindirmeli, isteklerini karşılamalı, ödüllendirmeli, maaş ve alacaklarını ötelememeli, zamanında vermelidir. Böylece hükümdar, rahat ve huzur içinde mutluluğu yaşar ve halkına da bundan en yüksek seviyeden faydalanır, memnun olur.329 26.Hükümdarlık Baş Üzerindeki Kılıç Gibidir Yusuf Has Hacib’e göre beylik baş üzerinde bir kılıç gibidir. Zira beyin boynu kıl gibi, başıysa burç kadardır. Yani her an tehlike ve risklerle karşı karşıyadır. Beylik makamı sevinç ve üzüntüyü yaşatabilen bir mertebedir. Tehlike ve egemen olma hazzı, beyler için, her daim var olan iki düalist maddî ve manevî haldir. Bazı beyler huzur ve saadetin en yükseğini yaşar, bazıları ise iktidarlarının baskısı altında ezilir, hakimiyetini kaybeder, canı ve malıyla varlığını kaybeder. Kutadgu Bilig, dünya ve öte dünyanın her ikisi almak ve bulmak isteyen sultanın aksatmadan ve ertelemeden yapmasını gerekenleri birer birer sayar/zikreder:330 27.Dünya ve Ahiretin Her İkisini İsteyen Beyin Yapması Gerekenler Kutadgu Bilig’de, dünya ve ahireti, yani iki cihanı isteyen sultanın gönlü ve dilinin doğru olması gerektiği yazmaktadır. Allah’a sığınmayı ve emrine itaatsizlik etmemeyi kendisine ilke edinen sultan, halka faydalı olmalı, ihtiyaçlarını karşılamadır. Tebaaya zarar verecek hiçbir eylemin içinde bulunmaması, sultanın büyüklüğünü gösterir. Halkına seven sultan, iyi hareket eder, kötülerin zararlarını ortadan kaldırır. Sultan iyilikler yolunda giderse, Yusuf Has Hacib, Yaratan’ın da ona iyi yollar göstereceğini bildirmektedir.331 28.Beylerin Şöhretini Eşiğinde Tuğu ve Başköşesinde Sofrası Yusuf Has Hacib’e göre beylerin şöhretini iki şey büyütür. Bunlar eşiğinde tuğu ve başköşesinde sofrasıdır. Yine iki şey de beylerin kapısının süsüdür. Bunlar 328 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 423; b. 2106-2118. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 427; b. 2128-2145. 330 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 429; b. 2157-2163. 331 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 429; b. 2157-2163. 329 150

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may beyin adını büyütür, şöhretini dünyaya yayar, mutluluğa yol açar. Beylerin kapısının süsünün birincisini, Yusuf Has Hacib, -kendisini (bulunduğu görevi) öne çıkararak- hür insan ulu hacip332 olarak ifade eder. Diğerine gelince o da işinin ehli olan kapıcıbaşıdır.333 Kapı bu iki kişiyle düzenlenir.334 29.Beylerin İşini Yarayan Kişiler Kutadgu Bilig’de yazdığına göre, sultanların işine yarayan kimseler üç türlüdür. Bunlar; 1.Bilgili, akıllı, hakîm kişi 2. Kendisine sırlar açılan kâtip 3. Cesur, mert, yürekli yiğit Yusuf Has Hacib, anlayışlı, bilgili, akıllı hakîm kişi danışmak ve istişare etmek için faydalı olur. Kâtibin işi yazıdır. Devletin bütün işleri yazı ile yapılır. Ülkenin işlerini düzenleyen yine yazıdır. Zeki insan, yönetici ve yardımcıları ülkenin gelirini yazıyla kayıt altına alırlar. Yiğit adam ise eline kılıç alır, onu kullanarak düşmanını boynunu vurur, onu ayaklar altına alır.335 30.Beyde Bütün Erdemler Birleşirse İstekleri Gerçekleşir Beyin etrafında cesaretli askerler ve kudretli ordu toplanırsa, o cihana hâkim olur. Yusuf Has Hacib, sadece ordu gücünü, sultan kudreti olarak görmez. O, aynı zamanda bütün erdemleri kendisinde toplayan sultan, hedeflerini ulaşır, istediklerini elde eder. Dünya hâkimi sultan, bu erdemlerle cihana sahip olur. Türk İslam Devletlerinde Hacip Görevleri: Bu kelime hakkında en çok merak edilenler arasında Hacip'in görev yeri geliyor. Vezire benzer belli başlı bazı görevler üstlenen bir rütbedir. - Halk ile Sultan arasındaki görüşmelerin sağlanmasına olanak verir. - Hükümdar ve vezirden sonra gelen en yüksek rütbedir. - Saray içi önemli işlerin düzenlenmesi konusunda destek verir. - Hükümet ve divan üyeleri arasındaki yazışmaları sağlar. - Ayrıca konuşma ve buluşmaları düzenleyen, temin eden bir aracı olarak görev yapar. - Arap saraylarında mabeyinci görevini üstlenir. https://www.milliyet.com.tr/egitim/hacip-hacib-nedir-turk-islamdevletlerinde-hacip-gorevleri-nelerdir-6465692 “Ulu hacibin emrinde başka hâciblerin bulunduğu Kutadgu Bilig’deki, “Ulu hacib nasıl bir kişi olmalıdır ki o diğer haciblere baş olsun” ifadesinden anlaşıldığı gibi “hacibü’l-hüccâb” anlamında kullanılan “uluğ hacib” sözü de bu hususu doğrulamaktadır. Karahanlı sarayında, Büyük Selçuklu sarayındaki saray hâcibine (hacib-i dergâh) benzer ayrı bir hacibin (has hacib) varlığı da bilinmektedir… Karahanlılar’da olduğu gibi Büyük Selçuklu Devleti’nde de sarayda hükümdardan, bütün devlet teşkilâtında ise vezirden sonra gelen en yüksek makam sahibi büyük hacibdi (hâcib-i büzürg). Hâcibin karşılama törenlerinde vezirle birlikte bulunması da bunu göstermektedir. Büyük hâcib, kılıç erbabına mensup gulâm sistemine göre yetişmiş bir Türk kumandanıydı. Sarayın her türlü işinden sorumlu idi ve maiyetinde muhtelif rütbelerde hâcibler bulunuyordu. Ayrıca bir saray hacibi (hacib-i dergâh) vardı ki görevi, merasimlerde devlet erkanının ve saray teşkilâtı mensuplarının hükümdarın huzurunda nasıl duracağını ve nasıl hareket edeceğini tayin edip bunu kontrol etmekti.” Bkz. Aydın Taneri, “Hacib”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul 1996, 508-511. 333 “Kapıcıbaşı: Osmanlı'da saray kapı bekçilerinin başıdır. Hacib'in aksine, yönetimde halkla doğrudan irtibat kuran bir ‘danışman/aracı’ rolünden ziyade, saray muhafızlığı ve protokol işlerine odaklanmıştır.” https://tr.wikipedia.org/wiki/Kap. “Bazı İslâm-Türk devletlerinde ve özellikle Osmanlılar’da hükümdar sarayının kapılarını bekleyen görevlinin unvanı” Bkz. Abdülkadir Özcan, “Kapıcı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, 345-347. 334 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 487; b. 2553-2558. 335 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 481; b. 2704-2709. 332 151

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Hacib’in ifadelerine göre, erdemi değersiz saymamak gerekir, bu erdemin doğası ak kuşa benzer. Bu erdemin mutluluğu ak kuşunki gibidir. Sen de erdeme kuş adını ver.336 31.Ülkeyi Elde Tutun İki Şey: Som Altın ve Kılıç Yusuf Has Hacib’in düşüncesine göre cimri bey ülkesine hâkim olamaz. İnsan cimriye yanaşmaz, cömerde sıkıcı yapışır. Cimrilik ile beylik birbirine düşmandır. İnsanlar cimriden kaçar ve cömerdin etrafında toplanır, arzularına kavuşur. Cimriye karşı her yerde isyan edilir.337 Bir ülkeyi ayakta tutan iki husus vardır: Som altın ve kılıç. Altın sermaye ve güç demektir. Kılıç ise asker ve ordu demektir. Zenginlik yani sermaye, altın ve kıymetli madenler, ülkenin kendi ana gücünü oluşturur. Nitekim ordu da, nihayetinde hazinenin gücüyle orantılı bir şekilde devletin gücünü temsil eder. “Bilgili kişi ne der, dinle; cimri bir bey memleketine hâkim olamaz. B u iki şey birbirine zıttır, onlar birbirlerinden kaçar; insan cimriye yanaşmaz, cömerte sıkıca yapışır. Bütün erdemli insanlar cimriden kaçar ve cömertin etrafına toplanarak dilek ve arzularına kavuşurlar. Cimrilik ile beylik birbirine düşmandır; cimriye karşı her yerde isyan edilir. Memleketi ayakta tutan iki şey daha vardır: biri som altın, biri de kılıçtır.”338 32.Hükümdarın Evi Altın Kapısı Gümüştür Kutadgu Bilig, kime hizmet edileceğini sorgularken, cömert olanı öne çıkarır. Dolayısıyla hükümdar cömert olmalı, zira cömerttin evi altın, kapısı gümüştür. Cimri olana sultana hizmet edilmez. Cömertlik, hükümdarlığın anahtarıdır. Cimriye hizmet etmek, ömrün boşa geçmesine sebep olur, hizmet eden de mutluluktan tatmaz, huzur bulamaz. Cimri kendi malını bile kendisinden esirger. Kendisine malını ve servetini esirgeyen başkasına hakkını vermez.339 Yusuf Has Hacib, bey cimriyse fakirdir diyerek gözü tok olanın kul, yani halk olduğunu gönlü zengin olanın ise sultan olduğunu bildirmektedir. Sultan cimriyse, o fakirdir, bey olsa bile. Ancak halk içinde sıradan bir insanın gözü tok ise, işte Hacib, onu ‘gönlü zengin bir bey’ olarak tarif eder.340 Kutadgu Bilig’e göre cimri bey ülkesine hâkim olamaz. İnsan cimriye yanaşmaz, cömerde sıkıcı yapışır. Cimrilik ile beylik birbirine düşmandır. İnsanlar cimriden kaçar ve cömerdin etrafında toplanır, arzularına kavuşur. Cimriye karşı her yerde isyan edilir.341 33.Hükümdar Ülkeyi Cömertlikle Korur Hükümdarlık, cimrilikle yan yana gelmez. Yusuf Has Hacib’in ifadesiyle hükümdar ülkeyi cömertlikle korur. Bey, cömertlikle büyür. Her ne kadar savaşçı ve asker önemliyse de, onları da harekete geçiren nihayetinde sultanın 336 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 551; b. 3007-3011. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 551; b. 3035-3039. 338 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 551; b. 3035-3039. 339 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 241-243; b. 949-950. 340 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 481; b. 2620. 341 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 551; b. 3035-3039. 337 152

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may cömertliğidir. Cesur, kahraman yıldırım gibi kılıç sallarsa, azılı savaşçıların damarı patlar. Altın vere vere eli nasır tutan cömert beyler, ülkeyi kılıç kullanmadan söz ile idare eder. Çatılan yüzleri som altın güldürür. Bozulmuş işleri olan som altın yerine koyar. Ülkeyi hükümdar iki şöyle büyütür, düzenler: Altın ve Kılıç. Kılıç nerdeyse gümüş oradadır, kılıç oraya yönelir. Gümüş saçan hükümdarın etrafında insanlar toplanır, çoğalır. Ona güç ve kudret verirler. Kutadgu Bilig’de geçtiği üzere kılıçlı cesur, yiğit gümüşe rehindir. Hükümdar, kendisi için değil, ülkesi ve halkı için servet toplar, hazinesini zenginleştirir. Kendisi için gümüş toplanan hükümdarın etrafındaki kılıçlı yiğitler sultanın yanında durmaz dağılır. Sultan bilmelidir ki, cimri bey mal topladığı malı, hazinesini güçlendirir. Cimri bey mal toplar ve hazine yapar. Ancak o zaman bey, gönüllere giremez. Zira cimriye söverler, cömerdi överler. Sultan ülkesini cömertlikle korumalı, zira bey cömertlik yaptıkça büyür, devleti güçlenir, halkı mutlu ve huzurlu olur.342 34.Hükümdar Gönlünü Doğrulttu Yusuf Has Hacib, hükümdara halka iyi kanunlar koymayı tavsiye eder. Böylece halk huzura kavuşur, zayıflar sevinir. Onu sevenler yükselir, düşmanlar zayıflar. Günleri sevinç içinde güvençle geçirir. Sultanın adı, şöhreti, namı dünyaya yayılır. Hükümdar böyle yaşar ve davranır, sonunda kurt ile kuzu denk olur.343 Nihayetinde devlette ve ülkede çatışma, kaos ve düzensizlik sona erer. Yerini mutluluk ve huzura bırakır. Hak ve adalet ilkeleri devleti yöneten temel kanunlar olarak herkes tarafından kabul görür. İnsanlarda kendine düşen ve hakkettiklerine razı olurlar. Kimse başkasının malına, canına ve servetine göz dikmez. 35.Beyin Fermanı Halkın Gönlünü Avlar Vezir ne söylerse söylesin hükümetin fermanı yazılı sözü başkadır. Bundan dolayı Yusuf Has Hacib’e göre beyin fermanı halkın gönlünü avlar. Beyin sözü kapalı gönülleri açar. Beyler kula iltifat ederse, kul bunu hayatı boyunca unutmaz. Beyin dili yumuşak ve tatlıysa onu küçük büyük bütün halk sever.344 Halk yönetimin uygulama ve icraatlarından memnun kalırsa, mutluluğu elde eder. Sultanına saygı ve sevgi gösterir, onun için gönlüne geniş muhabbetler açar. Kutadgu Bilig’de yazdığı üzere, kim hükümdarın yüzünü görürse kutlu olur. Her iki dünyada tam mutluluğu elde eder.345 Tebaa, hükümdara olan sevgisini yüreğine taşır. Ona karşı büyük bir hürmet gösterir, muhabbet besler. 36.Akıl, Bilgi ve Anlayışlı Hükümdar İyilik Kapılarını Açar Allah, akıl, anlayış ve bilgi verdiğinde yöneticiler her türlü iyiliği yapmaya muvaffak olurlar. Yusuf Has Hacib’e göre halka faydalı olmak ve onun yükünü yüklenmek hususunda her türlü iyilik için Allah yardım eder. Halkın rızasını kazanmak, fayda ve iyilik üretmekle gerçekleşir. Sultan, iyi niyetle hareket eder, âdil davranır, erdemleri kucaklarsa, Yaratan’ın rızasını kazanır, Hakk Teâla’nın destek, yardım ve inayetine mazhar olur. Hükümdar bu ilahî ikram ve nimetlerle, tebaasının tüm sorunlarını çözer, 342 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 557; b. 3040-3049. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 563; b. 3093-3096. 344 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 575; b. 3178-3184. 345 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 613; b. 3459. 343 153

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may onların maddî ve manevî ihtiyaçlarını karşılar, devlete düzen ve adalet getirir. Halkını refah ve saadetin insanları haline dönüştürür.346 37.Sultanın Yoldaşı Akıl Danışmanı Bilgidir Kutadgu Bilig’in sunduğu hikemî yönetim sistemine göre, eylemleri ve icraatlarını erdemli ideal bir yönetimle güçlendiren hükümdar, gönlünü ve dilini doğru, fazileti ise yüksek tutmalıdır. Alçakgönüllü olmak, bilge yöneticilerin özelliğidir. Sultanın yoldaşı, arkadaşı, dostu akıl; veziri, yardımcısı ve danışmanı ise akıldır. Uyanık ve tedbirli sultan gaflete düşmez, istikametten ayrılmaz, hakikat yolundan sapmaz. Adalet ve hikmetin rehberliğinde devletini güçlendirir, ülkesini düzene koyar, halkını adaletle yönetir. 347 Bilgili büyük insan, sözünü tutan her yerde iyilik ve hayır ile karşılaşır. Amaçlarını gerçekleştirir, hedeflerine ulaşır, dünya ve öte dünya mutluluğunu yakalar. Halkı da ondan memnun olarak saadetin en yükseğine ulaşır. Böyle bir sultanın tebaası olmaktan büyük bir sevinç ve övünç duyar. Ruhu ve bedeniyle sultanı gönlünün baş köşesine koyar. 38.Bey İçin Erdem ve Bilgi Gerekir Yusuf Has Hacib’e göre bey için erdem ve bilgi gerekir. Çünkü bilgi ve zekinin bilgisi devlet için süstür, varlığı mutlak bir gerekliliktir. Sultan; bilgili, akıllı ve adil olmalıdır. Aynı zamanda yürekli ve tedbirli olmalıdır. Asil, haya sahibi, yumuşak huyla, merhametli olmalıdır. Gözü tok, sabırlı ve doğası sakin olmalıdır ki, bütün erdemlerde herkesten üstün olmalı bir dereceye ulaşsın. Halka karşı adaletle davranmalıdır. Bu özellikleri taşıyan beyin devletin halkı kurtulur, derdi kalmaz, orada mutluluk güneşi doğar, huzura kavuşur.348 Erdem ve bilgiyle donanımlı sultan, halkının gönlünü kazanır. Mutlu ve sevinç bir yönetim göstererek erdemli bir başkan olarak erdemli bir toplum inşa eder. Burada Yusuf Has Hacib, Fârâbî’nin kendisinden öncesi el-Medînetü’lFâzıla’da ifade ettiği ilk başkanına benzer bir sultanı zikretmektedir. Ancak Hacib’e göre böyle erdemli, adil, bilge hükümdarlar sayısı az olur, uzun ömürlü olmazlar. 39.Beylerin Görevi: Ülkeyi Düzenlemek, İdare Etmek, Halkı Düzene Sokmak Beyler ülkeyi düzenlemek, idare etmek ve halkı düzene sokup dünyayı temizlemek için vardır. Yusuf Has Hacib’e göre dünyayı tutan insan; akıllı olmalı, halkın başında bulunan da yürekli olmalıdır. Düzen, nizam ve kanun devleti ayakta tutan ana sütunlardır. Zulüm ve haksızlıklar, kudretli sultanın adaletiyle yok olur. Sultan kendinde önceki usul ve kaideleri bilmeli ki, karşılaştığı sorunlarda onlardan yararlanabilsin. Aynı zamanda sultan baş yardımcıları da kural ve usulleri takip etmelidir ki, devlet 346 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 615; b. 3467-3471. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 879; b. 5209-5210. 348 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 431; b. 2164-2173. 347 154

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may geleneği bunu gerektirir. Kanun, kural, usul ve gelenekler, halkın itaatini güçlendirir, böylece yöneticilerini dinlerler Halkın başı, devletin başkanı, bilgili ve akıllı olmalıdır ki, insanlar mutluluk ve huzurla buluşsun. Cesaret, hükümdarın güç ve kudretinin işaretidir. Akıl, bilgi ve cesaret, hükümranlığın teminatıdır. Kutadgu Bilig’deki vezirin oğlunun akrabası Odgurmış, bu hakikatleri, hikmet diliyle şöyle anlatmaktadır: “Odgurmış yanıt verdi ve dedi ki: Ey kâmil insan, bu söz de pek yerinde değildir Töre bilmeden, ·şaşkın şaşkın dolaşmak, sana ya da bana nasıl yakışır. Bu beyler memleketi düzenleyip idare etmek, halkı düzene sokup dünyayı temizlemek için atanmışlardır. İnsanlar halkın idaresini ve beylerin işini belirli bir töre ve usule göre yürütür. Beyler bu şekilde memlekete hâkim oldular, akıllı hareketleriyle emirlerini dinlettiler. Bilgili, akıllı ve halkın başında bulunan dünya hâkimi çok güzel söylemiş. Dünyayı tutan insan akıllı olmalı; halkın başında bulunan da yürekli olmalı.349 Akıl ve cesaret, dünyayı idare eden iki ana direktir. Bilgiyle desteklenmiş âkil hükümdar ülkesini de büyük coğrafyaları da egemenliği altına alır. Hak ve adalet, hakimiyeti olan tüm bölgelere taşır. İnsanların beklediği huzur ve saadeti onlara ulaştırır. 40.Kanunları Gözeten Mutluluk Sağlar-Adalete Dayanan Kanun Göğün Direğidir Kanunları gözeten doğru bey, Yusuf Has Hacib’e göre hakikî bir mutluluktur. Nerede adaletiyle şöhret bulan bir bey bulunursa, Hacib oraya gitmeyi tavsiye etmektedir. Çünkü insan onda mutluluğu bulur, huzuru yakalar, düzen ve kanunun zenginliğinden faydalanır. Adalete dayanan kanun bu göğün direğidir. Kanun bozulursa gök yerinde duramaz. Adil beyin yüzünü gören kutlu olur, sevaba girer ve günahtan kurtulur.350 Kanunla mukayyet olan Sultan, mutluluk elçisidir. Bu mutluluk tüm halka dalga dalga yayılır. Herkes kendisine düşen hisse oranında nasibini alır, ondan yararlanır. Kanun, gökleri ayakta tutan direktir. Kanun çiğnenir, zulüm artarsa, haksızlık yaygınlık kazanırsa yer ve gök devrilir, yerle bir olur. Yusuf Has Hacib’in bu ifadeleri, Hz. Peygamber’in (s) “Mazlumun bedduasından sakın. Çünkü onunla Allah arasında perde yoktur”351 hikmetli sözlerini hatırlatmaktadır. Yine İbrahim Suresi 42. ayetteki ilahî ikazı bu kapsamda değerlendirmek gerekir: "Sakın, Allah’ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! Allah, onları ancak gözlerin dehşetle dışarı fırlayacağı bir güne erteliyor.” Sadi Şirazi’ye atfedilen “mazlumun âhı arşı titretir” ifadesi, Hacib’in sözlerini izah eder mahiyettedir. 349 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 699; b. 4009-4013. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 615; b. 3460-3465. 351 Buhârî, Zekât, 63. 350 155

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig’e göre, sultan halka kanun vermez korumaz ve malını korumazsa beyliğin temeli yıkılır. Kanunun himayesinde olan halk ve toplum, sevinç ve mutluluğu yaşar. Çalışanlar emeklerinin karşılığını yaptıkları hizmetlerle alma güvencesini taşırlar. Bu iki zümrenin memnuniyeti, Hacib’e göre, ülkeye dirlik ve düzen getirir. Dolayısıyla bey de saadetten nasiplenerek rahata kavuşur. Aksi takdirde kanun koymayan zalim bey, halkı korumaz ve tebaanın mal ve servetinin muhafazası ve güvencesi olmazsa, halkın içine ateş düşer. Devletin çarkı durur, güçlü olanın her şeye hâkim olduğu bir haksız bir düzen oluşur. Böyle bir ülkenin beyi de bu zulüm ve haksızlıkların altında kalarak beyliğini kaybeder. 352 41.Bey Kanun Koyar ve Kanunla Beylik İşini Düzenler Yusuf Has Hacib, beyi kanun koyan ulu kimse olarak kabul eder. Bununla birlikte bey kanunla beylik işini düzenler. Ne kadar yükselirse yükselsin kulun adı değişmez, kul yine kuldur. Yönetilenler, idare edilenlerin seviyesine hiçbir zaman ulaşamaz. Kul, tebaa, yani halk, sultana tabi olandır. Kulu yükselten beyine karşı, tebaa her zaman bir hizmetkâr olarak kalmalıdır. Nitekim bey kendisine tabi olandır, bir başka ifadeyle halk sultanına bağlılık gösterip onun hizmetinde bulunmalıdır. O yükselten Beyine karşı her zaman hizmetkâr olarak kalmalıdır. Bey ne kadar küçük olursa olsun onun adı Beydir. Beylerin yükselttikleri kişi sultana karşı gelmez. Onu büyük bilmek gerek ona hürmet gerekir. Hacib, uyarmaktadır: İyice düşünmeden beylerle rekabette kalkışmak kullara yakışmaz. Yine beylerin kullanmaya yetkili olduğu sözleri, kul söylemez. Beyin sözleri, ancak beyler ifade eder.353 42.Beylik Kanunla Ayakta Kalır Sultan, her zaman doğrulukla, adaletle hüküm verir. Kutadgu Bilig’in bildirdiğine göre, beylik kanunla ayakta durur. İnsan gücü yettiğince gayret göstermelidir. Halkın başında bulunan kanunla memleket şöhretini yayan insan gücü yettiğince yasaları uygulamalıdır. Halkın hakkını vermeye çalışmak beyliğin vasfıdır. Bey, kusur ederse Allah’tan af diler. Her gün tekrar tekrar tövbe eder. Hakikî bey altın gümüş toplayıp hazinesini zenginleştirme çabası içinde olmaz. Gerçek bey, ne bulursan verir, bol bol dağıtır, muhtaç tebaasının ihtiyaçlarını zamanında karşılar.354 Erdemli ve âdil sultan, Yusuf Has Hacib’e göre, gerçek doğru ve iyi kanunları yapar. Ona göre iyi kanun ne kadar güzel bir şeydir. Beylik kanunla yasayla ayakta durur, yıkılmaz, varlığını sürdürür. Halk itaatkâr ve dürüst insanlardan oluşursa beyler de bu sayede mutluluğa kavuşur.355 Halka uygulanan kanunlar iyi olur ve adaletli bir şekilde uygulanırsa, Hakk Teâla bu beyliğin ömrü uzun olur. Yaratan bu beyliği her zaman ayakta tutar.356 43.Zalim Uzun Süre Beyliğe Sahip Olamaz 352 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 427; b. 2134-2137. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 711; b. 4082-4086. 354 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 889; b. 5285-5290. 355 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 985; b. 5944-5946. 356 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 1035; b. 6266. 353 156

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Has Hacib’e göre zalim kişi uzun süre beyliğe sahip olamaz. Zalim kimse, devletine uzun süre hükmedemez. Halk, zalimin haksız ve hukuksuz uygulamalarına karşı uzun süre mukavemet gösteremez. “Zalim kişi uzun süre beyliğe sahip olamaz; zalimin zulmüne halk uzun süre dayanamaz. Bilgili bunu nasıl ifade eder, dinle; zalim memleketine uzun süre hükmedemez.”357 Kutadgu Bilig, zulmü yanar ateş olarak kabul eder, yaklaşanı yakar. Hükümdar kanunu doğru yürütür ve halkı korursa devleti uzun ömürlü olur. Kanun ile devlet sağlamlaşır, ülke büyür ve zenginleşir, huzur ve düzene girer. Zalim, yaptığı kötülüklerle nice ülke ve sarayları yıkmış; nihayetinde kendisi da açlıktan ölmüştür. Zulüm, ülkeleri çökertir, geriletir ve yıkımına sebep olur. Zulüm ülkeleri yok eder, dünyanın dengesini bozar. İnsanları, toplumları ve aileleri yıkar ve yerle bir eder.358 Doğru kanunu yürüten beylik güçlü ve kudretli olur. Beylik, iyi ve doğru kanunlar ile ayakta kalır ve uzun ömürlü olur. Doğru kanunu yürüten beylik bozulmaz.359 44.Beyler Evine Saray Derler Yusuf Has Hacib’e göre hükümdar iyi ve kötüyü sınayarak hayata geçirmiş kimsedir.360 Hükümdarın evine saray derler. Saray içindekiler hep birbirlerine karşı gelirler. Bu saray kapısında birbiri çekememek çok olur. Nerede çekememek olursa, orada kavga eksik olmaz. Senden büyükleri, seni çekemezler. Sen de itibardan düşer, pişman olursun.361 Dolayısıyla yönetim merkezinde üst düzey görevler, yakın çalışmalar nedeniyle sıcak temaslar içinde olur. Böylece birbirlerini çok yakından tanıma imkanlarına sahip olurlar. Rekabet ve hasetlik, çekememezlik üst düzey devlet adamlarının ilişkilerini örseler. 45.Beylerin Doğalarını Öğrenmek İmkânsız Kutadgu Bilig’e göre sultanların doğalarını tamamen öğrenmek imkansızdır. Yapacakları fenalıkları da önlemek mümkün değildir. Bu dünya bir kasırga rüzgarıdır. O hiçbir yerde karar etmeyen bir gölgedir. Dünya gözü görünen bir seraptır. Tutmak istersen ele girmez yok olur.362 46.Devlet Nöbeti Sırayla Gelir Yusuf Has Hacib, devlet nöbeti sırayla gelen bir canlı kurum gibi değerlendirir. Ona göre devlet dönektir. Kaçmak ister, bir de çabuk yaşlanır. İbn Haldun’un dediği, devletler de doğarlar, büyürler, yaşlanırlar ve ölürler.363 Sonuç. Yusuf Has Hacib tarafından on birinci yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig, sadece Türk-İslâm tarihinin ilk büyük eseri değil, aynı zamanda 357 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 411; b. 2030-2031. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 413; b. 2032-2035. 359 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 413; b. 2036. 360 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 711; b. 4197. 361 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 733; b. 4246-4248. 362 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 811; b. 4757-4759. 363 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 811; b. 4760-4762. 358 157

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may insanlık tarihindeki yönetim arayışlarının en rafine örneklerinden biridir. Kutadgu Bilig; ilim, hikmet ve irfanı sentezleyen kadim bir siyasetnamedir. Eserin, Kur'an ve Sünnet'ten beslenmesinin yanı sıra Antik Çin, Yunan, İran-Sasani ve Hint felsefelerinden de izler taşıdığı görülmektedir. Kutadgu Bilig, Karahanlılar döneminin sosyal ve siyasal şartlarında ortaya çıkmış olsa da beslendiği kaynaklar bakımından evrensel bir nitelik taşır. Eser; Kur’an ve Sünnet’in ahlâkî temellerini, Fârâbî’nin "Erdemli Şehir" (el-Medînetü’lFazılâ) idealini, Antik Yunan’ın (Platon ve Aristoteles) hikmet arayışını ve İranSasani geleneklerinin devlet tecrübesini tek bir potada eritmiştir. Bu sentez, yönetimin sadece güç kullanımı değil, aynı zamanda yüksek bir entelektüel ve ahlâkî birikim gerektirdiğini kanıtlamaktadır. Yusuf Has Hacib’in kaleme aldığı bu siyasetname, yerelden evrensele uzanan bir devlet felsefesi inşa etmektedir. Yusuf Has Hacib tarafından on birinci yüzyılda Karahanlı sarayında kaleme alınan Kutadgu Bilig, Türk-İslâm siyasi düşüncesinin köşe taşı olmasının ötesinde, evrensel bir ‘yönetim etiği’ manifestosudur. ‘Bey, Melik ve Sultan’ tipolojileri ile yönetim erkine dair yaklaşımlar, eserin sadece bir öğüt kitabı değil, sistemik bir devlet teorisi olduğunu ispatlamaktadır. Türk-İslâm siyasî düşüncesinin köşe taşı olan bu eserde, yönetim erki ‘Bey, Melik ve Sultan’ gibi farklı unvanlar üzerinden tanımlanırken aslında devletin hiyerarşik ve fonksiyonel yapısı ortaya konmaktadır. ‘Bey’ unvanının kökeni Orhon Yazıtları’na kadar uzanan kadim Türk devlet geleneğine dayanırken; ‘Sultan’ ve ‘Melik’ gibi kavramlar, İslâm medeniyetiyle kurulan sentezin birer yansımasıdır. Bu durum, Karahanlı devlet yapısının bozkır geleneklerini korurken yerleşik İslâmî bürokrasiye de başarıyla eklemlendiğini göstermektedir. Yusuf Has Hacib'e göre hükümdarlık fıtridir; bey beylikle doğar ve akıl ile gönlü (irfanı) birleştirir. İdeal bir hükümdar; asil soydan gelmeli, cesur, kahraman ve kuvvetli olmalıdır. Kibirlenmemeli, dünyanın geçiciliğini bilerek tevazu sahibi olmalıdır. Adaletle hükmetmeli ve kanunları (töre/şeriat) titizlikle uygulamalıdır. Bilgi ve akla önem vermeli, yanına bilge yardımcılar ve liyakatli bir vezir seçmelidir. Eserde devletin varlık sebebi; ordular veya toprak genişliği değil, Adalet (Kün-Togdı) ilkesidir. Adaletin kişiye veya zamana göre değişmeyen, güneş gibi herkesi eşit derecede etkileyen bir ‘töre’ (kanun) olması gerektiği vurgulanır. Hukukun üstünlüğü ilkesi uyarınca hükümdar dahi kanuna tabidir; zira kanunun zayıfladığı bir sistemde yalnızca bireysel dehanın varlığı devleti yaşatmaya yetmez. İdeal hükümdar tipolojisi ise ‘akıl’ (ukuş) ve ‘bilgi’ (bilig) sütunları üzerine yükselir. Yusuf Has Hacib’e göre bir yöneticinin başarısı; bilim insanlarını ve bilgeleri (Ögdülmiş) baş tacı etmesine, öfke ve kibirden arınmış bir ahlâkî olgunluğa erişmesine ve yönetimde akrabalık yerine liyakati esas almasına bağlıdır. İdeal hükümdar (Bey/Sultan/Melik), metne göre sadece asaletle değil, kişisel yetkinlikleriyle tanımlanır. Hükümdarın ‘bilge’ (bilig) ve ‘akıllı’ (ukuş) olması, onun duygularına esir olmasını engeller. 158

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Hükümdarın başarısı, liyakatli yardımcılarına (özellikle vezire) bağlıdır. Vezir dürüst, sadık ve hazineyi koruyan biri olmalıdır. Halk ise hükümdara itaat etmeli, ancak hükümdar da halkın yükünü hafifletmeli ve huzuru sağlamalıdır. Siyasal istikrarın temeli adalettir. Kutadgu Bilig'e göre bir beyliğin uzun ömürlü olabilmesi ancak doğru kanunların ve adaletin uygulanmasıyla mümkündür; zulüm ise yıkım getirir. Devlet yönetiminde liyakat ve istişare vazgeçilmesi mümkün olmayan mutlak bir zorunluluktur. Tek başına yönetim mümkün değildir; hükümdar mutlaka akıllı, bilgili ve sadık yardımcılarla çalışmalı ve onlara danışmalıdır. Ahlâkî olgunluk gerektiren devlet yönetiminde, hükümdarın sadece siyasi güce değil, aynı zamanda ahlâkî erdemlere de sahip olması gerekmektedir. Tevazu, cömertlik ve sükûnet, bir yöneticinin kalıcılığını sağlayan niteliklerdir. Eserde sunulan ideal devlet modeli: Yöneticinin bilge, yasaların adil ve halkın itaatkâr olduğu ‘erdemli devlet’ anlayışıdır. Bu anlayışta hükümdar güneş gibi parlayarak topluma huzur ve mutluluk vermelidir. Dünya ve ahiret dengesini önceleyen yönetici, beyliğin ve ikbalin geçici olduğunu unutmadan hem bu dünya hem de ahiret için çalışmalı, arkasında iyi bir isim bırakmaya gayret etmelidir. Yusuf Has Hacib için devletin temel direği ordular veya hazineler değil, ‘adalet’tir (Kün-Togdı). Adalet, güneşin her yeri eşit aydınlatması gibi, hükümdarın tebaasına karşı değişmez ve sarsılmaz bir ilkesi olmalıdır. Metinde vurgulanan “doğru kanun (töre) beyliğin temelidir” anlayışı, hukukun üstünlüğünün bin yıl öncesinden ilan edilmesidir. Zulmün olduğu yerde devletin yıkılacağı, adaletin olduğu yerde ise halkın huzura, devletin ise ömre kavuşacağı gerçeği, eserin en sarsılmaz sonucudur. İçsel disiplin açısından hükümdar önce kendi nefsinin beyi olmalıdır. Kibir, hırs ve öfkeden arınmış bir yönetici, toplumu da bu hastalıklardan korur. Sosyal Sorumluluk açısından, Kutadgu Bilig; ‘gönlü zengin, gözü tok’ bir lider profili çizmektedir. Eser, halkın refahını hükümdarın kendi lüksünden üstün tutan bir anlayış esasını benimsemektedir. Hükümdarın ve iktidarın başarısı, etrafındaki kadroların (Vezir-Aytoldı, Bilge-Öğdülmiş) liyakatiyle doğrudan ilişkilidir. Bilge kişilere danışmayan, istişareyi terk eden bir liderin hata yapma ihtimali kaçınılmazdır. Metninde geçen ‘saraydaki çekememezlik’ ve ‘beylerin doğasının bilinmezliği’ ifadeleri, Yusuf Has Hacib’in ne kadar gerçekçi bir siyaset gözlemcisi olduğunu göstermektedir. O, ideal bir sistem önerirken, insan doğasındaki haset, hırs ve rekabet gibi negatif unsurları göz ardı etmemektedir. Bu durum, devlet yönetiminin sadece kâğıt üzerindeki kanunlarla değil, bu psikolojik süreçleri yönetebilecek ‘dirayetli bir liderlik’ ile ayakta kalabileceğini göstermektedir. Güç odaklarının birbirini kırmaması için merkezin dengeleyici rolü hayati önem taşımaktadır. Kutadgu Bilig’in kelime anlamı olan ‘Mutluluk Veren Bilgi’, sadece dünyevî bir başarıyı değil, ahiret saadetini de kapsar. Hükümdara sunulan hayat felsefesi; 159