UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may rivayetinde şöyle gelmiştir: ‘Ey Ebu Zerr, ben seni zayıf görüyorum. Ben kendim için istediğimi senin için de isterim. Sakın iki kişi üzerine amir olma, yetim malına da velilik yapma.’ Yine Ebu Davud’un bir diğer rivayeti [Haraç 5, (2934)] şöyle: ‘Resulullah (s) buyurdu ki: ‘Âriflik haktır, halka âriflik gereklidir, ancak ârifler ateştedir.’222 İdarî vazifelerin sorumluluğunu her defasında hatırlatan Hz. Peygamber, görev talep eden sahabilerini şu sözleriyle uyarmaktadır: “Ey Abdurrahman! Emîrlik isteme. Eğer senin talebin üzerine sana emîrlik verilirse, istediğin şeyin sorumluluğu sana yüklenir. Eğer sen talibi olmadan sana emîrlik verilirse, o işte yardım görürsün. Bir iş için yemin eder, sonra da aksini yapmakta hayır görürsen, daha hayırlı gördüğün ne ise onu yap, ettiğin yemin için de kefarette bulun.”223 “Yanımda amcamın evlatlarından iki kişi daha olduğu halde Resulullah’ın (s) huzuruna girdim. Yanımdakilerden biri: ‘Ey Allah'ın Resulü! Allah'ın sana tevdi ettiği işlerden bazıları üzerine bizi emîr tayin et’ dedi. Diğeri de aynı talepte bulundu. Resulullah’ın (s) onlara cevabı şu oldu: ‘Biz, Allah'a kasem olsun, bu işe, onu talep eden veya ona hırs gösteren hiç kimseyi tayin etmeyiz!’224 İlk dönem İslâm kaynaklarında âmil kelimesi, emîr ile aynı anlamda kullanılmaktadır. Hz. Peygamber’in vefatı üzerine Ensar ve Muhacirlerin halife seçmek için Safiketü Benî Said’de toplandığında ilgili rivayetlerde Müslüman topluluğun başkanı için emîr tabiri kullanılmıştır. Raşit halifeler döneminde ordu komutanların ve ordunun bir kısmına komutanlık edenlere emîr, emîrü’l-ceyş, emîrü’l-cünd ismi verildiği gibi, fetihleri gerçekleştiren valilere bu unvan verilmiştir. Emîrler, idarî ve malî bütün yetkilere sahip oldukları için kendi vilayetlerinde halifenin yetkilerine haiz olduklarını inanmaktaydılar. Doğu vilayetlerinde yaşayan halk, emîrleri kethüdâ veya şah (kral) gibi kabul ederlerdi. Emîr ordunun düzenin sağlamanın yanında birliklerin kaydını tutan, disiplini sağlayan, ödemeleri yapan ve bölgesinde meydana gelen hadiseleri haber veren âriflerin atamasını da yapardı. Seferleri bizzat kendisi veya subayları vasıtasıyla intizama sokar ve anlaşmalar yapardı. Namazlarda cemaate imamlık eder, camiler yaptırır ve fethedilen topraklarda İslâm’ın yerleşmesini sağlardı. Adlî işleri yönetir, kadıları tayin eder. Emîr darphaneyi denetler ve çoğunlukla kendi adının yazılı olduğu gümüş paralar bastırırdı. Bütün yetkilere sahip olan emîrler, mali politikalardan da sorumluydular. Kamuya ait binaların, kalelerin, yolların, kanalların ve köprülerin yapım ve tamiri için malî kaynak sağlardı. Emîr, kendi vilâyetinde halifeye veya onun veliaht tayin ettiği kişiye yapılan biatı kabul ederek vilâyet halkının biatını iletmek üzere halifenin huzuruna gidecek heyete başkanlık yapabilirdi. Emîr, vilayet veya başşehirden ayrıldığında kendisi yerine bir halife ataması yapardı. Müslim, İmaret, 17; Ebu Davud, Vesaya, 4; Nesai, Vesaya, 10. Buhari, Ahkam, 5, Eyman, 1; Müslim, İmaret, 19; Ebu Davud, Haraç, 2; Tirmizi, Nüzur, 5; Nesai, Adabu’lKudat, 5. 224 Buhari, Ahkam, 7; İcare, 8; İstitabe 2; Müslim, İmaret, 7; Ebu Davud, Haraç, 2; Nesaî, Adabu’l-Kudat, 4. 222 223 120

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ahkamus’s-Sultaniye yazarı İslâm hukukçusu Maverdî, isyan, fitne ve bölünmeden kaçınmak amacıyla halifenin onayını alan emîrin şeriatı uygulaması şartıyla meşru olduğu düşünmektedir. İslâm tarihinde emîr kelimesiyle teşkil edilen emîr-i alem, emîr-i cândâr, emîr-i çaşnigîr, emîr-i dâd, emîr-i hâc, emîr-i hares, emîr-i meclis, emîr-i silâh, emîr-i şikâr, emîrü’l-ümerâ gibi birçok tabir ve unvanın kullanıldığı görülmektedir.225 6.Şehirleri İdare Eden Reis Ortaçağda bazı Müslüman devletlerinde şehirleri idare eden yöneticilere verilen isimdir. Bununla birlikte meslek erbabının, din, mezhep, kabile ve cemaat mensuplarının başkanlarında reis adı verilmektedir.226 7.Yörelerin Yönetimini Ellerine Alan Ağa Önemli emîrlere, birçok kuruluşun başındaki âmirlere, yörelerin yönetimini ellerine almış kimselere verilen unvandır. Türk ve Moğol devlet sisteminin gelenekleri sürdüren Safevîler’de aka -ağa şeklinde telaffuz edilerek- en başta gelen oymakların ileri gelenlerini ve büyüklerini ifade eden unvandır. Bununla birlikte İstanbul’a gönderilen bazı elçilerin avcıbaşların ve darugaların da bu unvanı kullandıkları bilinmektedir. Bunlardan başka Safevîler’de “eşik akası başı”ları ile Şah Abbas’tan itibaren de “kullar akası” unvanları bulunmaktadır. Ancak Safevîler’de eşik akası başıları beg, hatta bazan han, kullar akası ise daima han unvanını taşımaktadır. Safevîler’den sonra, bilhassa Kaçarlar devrinde aka unvanı mülkî memurlar tarafından da kullanımı devam ettirilmiştir. Bununla birlikte aka (ağa) Türkçe’deki bey (= bay) karşılığında bir anlam kazanmıştır.227 8.Meliki Yetiştiren Atabeg Selçuklular döneminde ‘baba’ anlamındaki ‘ata’ ile ‘beg’ kelimelerinin birleşmesiyle oluşan ‘atabeg’, yüksek düzeyli bir devlet görevi ve bazı durumlarda hükümdarlık unvanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Türklerin eski zamanlardan beri “büyük erkek kardeş” anlamında eçi sözünü kullandıkları bilinmektedir. Eçi, aynı zamanda “amca” anlamına gelmektedir. Selçuklular döneminde ‘ağabey’ şeklindeki asıl manasından başka büyük ve itibarlı emîrlere hükümdarların bile ‘eçi’ (içi) denilmektedir. Moğollar’ın ‘aka’ kelimesi ise daha “kaanlar” devrinden itibaren bir unvan şeklinde kullanılmaktadır. Kaynaklardan anlaşıldığı üzere ‘aka’, daha ziyade asil soydan olmayan, fakat hizmetleri sayesinde önemli mevkilere yükselen itibarlı, saygı duyulan devlet adamlarına verilen bir unvandı. Bu unvan, İlhanlılar’dan sonra da çoğunlukla noyanlar ve beyler zümresine mensup olmayan devlet adamları tarafından kullanıldığı gibi, Moğol asilzade zümresine mensup noyanlar Abdülaziz ed-Dûrî, “Emîr”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995, 121-123. Faruk Sümer, “Reis”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007, 543-544. 227 Faruk Sümer, “Ağa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.1, İstanbul 1988, 451-452. 225 226 121

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ‘aka’ unvanı ile bilinmektedir. Bu husus, ‘aka’nın ‘itibarı yüksek, saygıdeğer’ şeklinde bir anlam kazanmış olması ile ilgilidir.228 Selçuklular’da ve daha sonraki Türk devletlerinde kullanılan bir unvan Atabeg, Türkçe ata ve beg (bey) kelimelerinden oluşmuştur. Selçuklular’dan önce, Karahanlılar ve Gazneliler gibi müslüman Türk devletlerinde böyle bir unvanın veya bununla ilgili olarak atabeglik şeklinde bir müessesenin varlığı hakkında malumat sınırlıdır. Oğuz geleneklerine bağlı büyük bir Türk boyu olan Selçuklular’ın atabeglik kurumunu İslâmiyet’ten önce kurulan Türk devletlerinden aldıkları, eski bir gelenek veya kurumu biraz değiştirmek suretiyle sürdürdükleri düşünülebilirse de bu hususta da kayıt bulunmamaktadır. Bazı Batılı araştırmacılar, Orhon yazıtlarında kitâbelerin yazıcısı olarak kaydedilen “Kültigin atası” lakabının “atabeg” anlamına geldiği ifade edilse de bu husus da kesinlik kazanmış değildir. Buna rağmen çeşitli Kafkas kavimleri arasındaki Türkler’in aile hayatlarında karşımıza çıkan atalık, Selçuklular’daki atabeglik ile benzerlikler taşımaktadır. Kafkaslar’daki bazı Türk aileler küçük yaştaki çocuklarını terbiye ve eğitim için başka ailelerin yanına vermişler ve çocuğun eğitimi ile uğraşan bu ailenin reisine atalık denilmiştir. Kırım hanları şehzadelerine de bu usulün uygulanmış olması, Selçuklular’daki atabeglik müessesesinin atalık ile ilgili olabileceğini güçlendirmektedir. Selçuklular’da atabeg unvanı ilk defa vezir Nizâmülmülk tarafından konulmuştur. Alparslan Malazgirt devlet işlerinde deneyim kazanması için Nizamülmülk’ü vazifelendirmiştir. Ona ‘Ata Hoca’ veya ‘Atabeg’ unvanı verilmiştir. Nizamülmülk’ten sonra bu unvanla birlikte görev daha yüksek bir devlet memurluğuna dönüşmüştür. Nitekim Selçuklu sultanları özellikle uç eyaletlerini aile fertleri arasında görevlendirirken, henüz küçük olan şehzadelere vasî ve mürebbi sıfatıyla çoğunlukla kumandanlar arasında bir atabega atamışlardır. Atabeg olan şahıs, yanında bulunan melikin terbiye ve öğretimi ile görevli kişidir ve eyaleti onun adına idare ederdi.229 9.Sınırlardaki Komutan Sancak Beyi: Uç Beyi Türk devletlerinde sınır boylarındaki askerî grupların kumandanı, sancak beyine uç beyi adı verilmiştir. Türk devletlerinde sınır hatlarında teşkilâtlanan savaşçı bölüklerin başındaki askerî lideri veya idareciyi tanımlamak üzere kullanılan bu tabir, Osmanlılar’da sınırlarda sürekli akın faaliyetleri yapan ve bulundukları bölgenin yönetimini üstlenen beyleri de ifade eden bir unvandır. Özellikle Anadolu Selçuklu Devleti’nin dağılmasıyla birlikte Bizans sınır hattında ortaya çıkan Türkmen beylerine tarihî terminolojide uç beyi adı verilmiştir, kurulan beyliklere de uç beyliği denilmiştir. Uç kelimesi “sınır” anlamına gelmekte olup umumiyetle gayrimüslim devletlerle olan sınır kesimini belirtmek için kullanılmış ve kendine özgü bir siyasî ve kültürel oluşumu için alarak farklı bir boyut kazanmıştır. Bu şekilde, daha ziyade Anadolu’nun güneyinde Arap ve Bizans sınır bölgesini, Endülüs’te İslâm 228 229 Sümer, “Ağa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.1, 451-452. Coşkun Alptekin, “Atabeg”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, 38-40. 122

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may devletiyle kuzeydeki Hıristiyan krallıkları arasında kalan ara alanı tanımlayan ‘sugūr’ ile yine sınır hattında bağımsız hale gelen askerî bölgeleri ifade etmek için kullanılan ‘avâsım’ geleneğinin bir uzantısı olarak görülmektedir. Benzeri bir teşkilâtın aynı unsurlar ve amaçlarla Bizans tarafında da kullanıldığı bilinmektedir. Sınır bölgesindeki Hıristiyan serhad teşkilâtı ‘akritai’ adıyla kabul edilmekte ve bu gelenek Roma İmparatorluğu’nun sınır muhafaza ve ileri karakollarını akla getirmektedir.230 A.HÜKÜMDAR VEZİR VE HALK 1.Bey Doğuştan Beydir- Beylik İşini Beyler Bilir Kutadgu Bilig’in hükümdar, sultan, bey, reis, kısacası ilk yönetici hakkındaki ileri sürdüğü fikirler, bize ideal bir devlet başkanın nasıl olması gerektiğinin işaretlerini vermektedir. Yusuf Has Hacib, beyliğin doğuştan, fıtraten olduğunu düşünmektedir. Ona göre bey doğarken beylikle doğar, görerek öğrenir, tecrübeye kazanır ve böylece kendisini geliştirir. Allah kime beylik vazifesini layık görürse, ona yerine getirdiği göreviyle orantılı olarak akıl ve gönül bahşeder. Burada dikkat çeken husus, Yusuf Has Hacib’in aklı hükümdar için uygun görmesinin yanında gönlü, yani irfanı da yönetici için bir özellik olarak zikretmesidir. Bununla birlikte akıl, gönül yanında uygun, vazifesiyle mütenasip tavır ve hareketlerin insanıdır. Sıradan insanların hal ve eylemleri, hükümdar için düşünülemez. Beylerin işi, üst düzey bir vazifedir. Böylece beylerin işini ancak bey olma özelliğine ve sıfatın sahip kişiler yürütebilir. Yusuf Has Hacib, beyliği doğuştan bir vazife olarak kabul ederken, beyin oğlunun da bey olacağını savunarak kalıtımsal yöneticilik fikrinibenimsemektedir. Babası bey olanın, kendisi de atasının özelliklerini taşıması doğal bir durumdur.231 2.Beylerin İşi gibi Adı da Büyük Olur Kutadgu Bilig’de vezir Öğdülmiş, hükümdara yönelerek, beylerin işi gibi adı da büyük olur ifadelerini söyler. Beylik, ülke, devlet ve halkı yönetir. Bu idare güç ve kudret ister. Dolayısıyla beylerin gibi, isimleri de büyük olur. Erdemli başarılı beyin vazifesi gibi, ismi de büyük ve yüce olur. Şanı her tarafa yayılır. Malumdur ki, büyük işin her türlü derdi olur. Bütün sıkıntılar ve problemler sultanın karşısına gelir. Dolayısıyla derdi ve sorunu, yani yükü ağır olur. Eğer bey, sorunları çözmez, ihtiyaçları gidermezse, beylik ortadan kalkar, hakimiyet kaybolur.232 Bununla birlikte bey, gücü ve kudretiyle memlekete her türlü bilginin kendisinden geldiği kimsedir.233 Kutadgu Bilig, sultan asil soydan gelmesi gerektiğini açıklar. Hükümdar, cesur, kahraman, kuvvetli, yürekli olmalıdır. “Beylik için insanın ilk önce asil soydan gelmesi gerekir; bey cesur, kahraman, kuvvetli ve pek yürekli olmalıdır.”234 Feridun Emecan, “Uç Beyi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42, İstanbul 2012, 38-39 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 397-399; b. 1932-1936. 232 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 541; b. 2933-2934. 233 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 543; b. 2950. 234 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 401; b. 1949. 230 231 123

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Babası hükümdar olanın oğlu da ülkenin yönetimine geçer. Burada Yusuf Has Hacib, yönetim erkinin kalıtımsal yönüne dikkat çekerek kendi çağı ve dönemi için bu ifadelerde bulunmaktadır. Modern zamanlarda da bu durum bazı hallerde geçerli olabilmektedir. Kabiliyet ve yeteneklerin bir kısmı atadan çocuklarına geçebilmektedir. Bu siyaset ve yönetim işlerinde de geçerliliğini kısmen korumaktadır. Özetle Kutadgu Bilig’e göre; “Babası beyse, oğul da bey doğar; o da babaları gibi bey olur.”235 Beylik işini beyler bilir. Kanun ve düzen, örf ve âdet onlardan gelir. Beylik, sadece yöneticilik değildir. Aynı kanun yapan, düzen ve nizam kuran seçkin kişidir. Aynı o geçmiş yasaların da farkındadır. Beyin erdemli ve makul yaptığı her eylem öyle önem kazanır ki, Kutadgu Bilig, bunun örf ve âdet olgusuyla sonuçlanacağını bildirmektedir.236 Yusuf Has Hacib, hükümdar için tevazuyu öncelemektedir. Ona göre geçici dünyanın cezbedeci halleri beyi oyalamamalıdır. Aslında bu husus, Kur’ân’daki “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Muttaki olanlar için şüphesiz ki âhiret yurdu daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” 237, “Bilin ki, dünya hayatı oyun, oyalanma, süslenme, aranızda övünme ve daha çok mal ve çocuk sahibi olmaktan ibarettir.”238 ayetlerini hatırlatmaktadır. Bundan dolayı Kutadgu Bilig, hükümdarı devlete kavuşursan kibirlenme, çünkü bu dünya hayatı gelip geçicidir, bu devlete sakın çok güvenme, çabuk yaşlanır. 239 Aslında İbn Haldun, döngüsel tarih anlayışındaki devletlerin doğup, büyüyüp, yaşlanıp ve öldüğünü haber vermesinin köklerini belki de bu metinlerde aramak gerekir. Beylik ile mağrur olmak, erdemli ve kâmil yöneticiler için bir sıfat değildir. Kibirlenmenin zehrinden korunmak, gerçek hükümdarın özelliğidir. Dünyanın servet ve gücü zamansaldır, geçicidir. Ebedi olanı elde etmek isteyen bey, bu dünyanın tarlasını sürüp gitmelidir. Allah, tevazunun büyüklüğüne sığınan, dünyanın kulu ve kölesi olmayan beyleri, gerçek alemin nimetleriyle ödüllendirir. Yusuf Has Hacib’in “Sen beylik ile mağrur olma, fazla kibir getirme; kendini koru. Bu hakir dünyayı sür, at; Tanrı orada sana her türlü iyi nimet ihsan eder”240 ifadelerinin ilham kaynağını muhtemelen Hz. Peygamber’in (s) “Dünya ahiretin tarlasıdır”241 hikmetli sözü olduğu söylenebilir. Beyin aklı, gönlü, hareketleri ve sözleri, onu yükseltir de alçaltır da. Bey, sözlerinin hikmetli bir zihinle ifade eder. Her sözü onu yükselen bir yıldıza dönüştürebilir. Ancak yapacağı en küçük bir hata bile onun bütün kazanım, güç, iktidar, servet ve kudretini elinden çıkmasına sebep olabilir. Yusuf Has Hacib’in 235 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 401; b. 1950. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 397; b. 1921-1929. 237 En’am, 32. 238 Hadid, 20. 239 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 303; b. 1331. 240 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 895; b. 5326-5327. 241 Aclûnî, Keşfu'l-Hafa, I/412. 236 124

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ifadesiyle sözün gücünün sonuçları açıktır: “Kişi söz ile yükseldi, melik oldu; Çok söz başı, gölge gibi yere serdi.”242 Dolayısıyla Sultan olan alçakgönüllülük ve cömertlik gerekir. Alçakgönüllülük ile beraber beyin doğası da sükûnet içinde olmalıdır. Bey cömert olursa, ismi dünyaya yayılır, herkes tarafından bilinir. Adı ve şöhretiyle dünya her türlü kötülük ve saldırıdan korunur.243 Sözün hükümdarı güç ve iradesi üzerindeki etkisini belirten Kutadgu Bilig, dünya beylerinin en iyilerinin Türk beyleri olduğunu belirtmektedir. Bu Türk beyleri içinde de en tanınanın Tonga Alp-Er (Alper Tunga) olduğunu hatırlatmaktadır. Onu üstün bir bey yapan husus, yüksek bilgi ve erdemli bir şahsiyete sahip olan bir yönetici olmasıdır. Bilgili, anlayışlı, yiğit ve halkın seçkini olması (İranlıların Efrâsiyâb dediği) Alper Tunga’yı, üstün bir lider konumuna taşımaktadır. Dolayısıyla dünyaya hâkim olup onu idare etmek için erdem, akıl ve bilgi gerekir. Cesaret ve yiğitlik, cihana egemen olmak için en önemli erdemlerdir. Kutadgu Bilig bu hususu, “cesur insan sıkı düğümler çözer. Bu cihana hâkim olmak için bin türlü erdem gerek; yaban eşeğini alt etmek için arslan olmak gerek” şeklinde tasvir etmektedir. Dünyaya hâkim olmayı, ancak erdemlerle bezenmiş hükümdarlar gerçekleştirebilir. Erdemler, bütün sorunların çözüm anahtarlarıdır. Erdemli hükümdar, düşmanına karşı cesaretle halkını ve devletini savunur. Tebaasını ve ülkesini yaptığı kanunlarla idare eder, düzün kurar; böylece insanlar arasında adaletli bir yönetimi gerçekleştirir.244 Akıl ve bilgi, siyasetin önünü aydınlatan ışıktır, meşaledir. Kutadgu Bilig, bilginin insanın zihin dünyasını aydınlatan bir rehber olduğunu bildirir. Akıl ise kişiyi yükselten bir hazinedir. Kişi akıl ile yükselir, bilgi ile büyür, gelişir; nihayetinde her ikisiyle itibar, hürmet görür, sözü dinlenir, kendisine danışılır. Yusuf Has Hacib, Hz. Peygamber’in adaletini övdüğü Nuşirevan’ı245 burada hatırlatır. Adaletli hükümdar Nuşiveran’ı yükselten, akıl gözü ile dünyaya bakması, insanlar arasında merhametle ve adil bir şekilde hükmetmiştir. Adil hükümdar, kanunu doğrulukla herkese eşit bir şekilde uyguladı. Böylece halkı ve ülkesi servet sahibi oldu, zenginleşti. Böylece akıl, bilgi ve yasayla devletini yöneten Yusuf Has Hacip, “D, Dilin Erdemini ve Kusurunu Faydasını ve Zararını Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 119 (b. 173). 243 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 415; b. 2047-2050. 244 Yusuf Has Hacip, “D, Parlak Bahar Mevsimini ve Ulu Buğra Han’ın Övülmesini Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 133-135 (b. 276-286). 242 “Ben adil sultan zamanında dünyaya geldim” (vülid-tü fî zamâni'l-meliki'l-âdil) sözü, İslam kaynaklarında Beyhakî'ye dayandırılan ve Hz. Peygamber'in Sasani hükümdarı Nuşirevan'a işaret ettiği rivayet edilen bir ifadedir. Bu rivayet, Şâmî gibi siyer yazarları tarafından Beyhakî'nin eserleri kaynak gösterilerek aktarılmıştır. (İmam Beyhakî, Şu'abü'l-Îmân). Sehâvî, Zerkeşî ve diğer hadis münekkitleri, bu hadisin uydurma olduğunu söylemişlerdir. (Sagânî, s. 36; Zerkeşî, s. 179; Sehâvî, s. 707; Şevkânî, s. 327; Sagânî, s. 36). “Adil hükümdar ile kastedilenin Enûşirvan olduğu söylenmiştir.” (Ali el-Kârî, el-Esrârü’l-merfû‘a, s. 362-363) Bkz. Fatımatüz Zehra Kamacı, “Muahhar Siyer Kaynaklarında Mevzû Hadis Kullanımı: Şemseddin eş-Şâmî Örneği ve Makrîzî ile Mukayesesi”, Hadis Siyer Araştırmaları, Cilt/Volume: I | Sayı/Number: 1 | Yıl/Year 2015, 58. 245 125

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hükümdarın ismi ve namı yüzyıllarca anlatılan bir sultan olarak hafızalarda iz bıraktı.246 Dolayısıyla akıl, bilgi ve yasa; erdemli ve adaletli ideal bir iktidarın en önemli hayatî özellikleridir. 3.Soyu İyi ise İnsan İyi Olarak Doğar Yönetimde soy ve asaletin ehemmiyetini öne çıkaran Kutadgu Bilig’e göre, soyu iyi olan kimse iyi insandır. İyi olduğu için başköşeye geçer. Yönetici olan sultanlık mukaddestir, kutsaldır. Dolayısıyla temizlik ve arınma ister, her türlü şer ve menfi hadise, beyden uzaktır. Dürüst ve emin olduğu kadar sultan, cesur ve kahraman olmalıdır. Seçkin bir kimse olarak özünün sözünün doğru, tabiatının seçkin olması beylik özelliğidir. Bilgili, akıllı, halka ve yönetilenlere yönelik tavrının iyi ve güzel olması, sultanı yüceltir. Cömert, gözü tok ve gönlü zengin olan sultan, her türlü iyiliğe el uzatır. Yusuf Has Hacib, yönetim tasavvurunu doğrudan erdemlerle ilişkilendirerek birbirine ayrılmayan adeta tek bir alan ve bir bütün olarak değerlendirmektedir. Buna göre, sultan haya sahibi, yumuşak huylu, asil tabiatlı olursa erdemli bir toplum ortaya çıkar. Erdemler yalnız beylik için yeterli değildir. Bu anlamda erdemleri bilgiyle irtibatlandıran Hacib, halkı elde tutma ve onların gönlüne girmenin yolunun bilgiden geçtiğini düşünür. Ona göre bilgisi olmayan beyin aklı bir işe yaramaz, yani aklı yetersiz kalır. Aklı besleyen en önemli güç bilgidir. Akıl bilgisiz rotasını şaşırmış bir gemi gibi veyahut yörüngesinden çıkmış bir gök cismi gibidir. Eğer beyler işlerinde hataya düşerlerse, yönetim ve devlet idaresi hastalanmış demektir, tedaviye ihtiyacı vardır, iyileştirilmesi için birtakım önlemlerin alınması gereklidir. Beylik hastalanınca onun ilacı ve tedavisi, akıl ve bilgi iledir. Sultan işe bilgi ile başlar, o işi akılla neticelendirir. Böylece bey, halka layık olduğunu gösterir, ulu bir sultan olur, kendisinden sonra da onun soyundan doğası asil bir haneden ve nesil devleti yönetir. Sultan akıllı ve bilgi olmalıdır ki, devlet ve ülkü yönetim aşınmalarına karşı dirençli olabilsin. Bilgili, akıllı ve hakîm hükümdarın her iki dünyada da makama ve şerefi yüksek olur. Dolayısıyla akıl, bilgi, adalet ve erdemlerle ülkeyi yöneten bey, iki cihanda aziz olur, en yüksek mutluluğu yaşar ve bunun karşılığını dünya ve öte dünyada mutlaka alır.247 4.Gurur ile Kişi Göğe Yükselmez Hükümdar, bey mütevazı ve alçakgönüllü olmalıdır. Kutadgu Bilig, suçlu kişilerin suçunu affetmenin sultan için bir erdem olduğunu belirtmektedir. Bu elbette işlenen suçların karşılıksız kalması anlamına gelmemektedir. Muhtemelen hükümdara karşı işlenen suçlardan dolayı sultanın bağışlayıcı olmasının yönetime saygınlığı arttıracağını düşünmektedir. Yine Yusuf Has Hacib, beye himmet (azim sahibi olmak) gerektiğini; himmetle birlikte mürüvvetin de (yiğitlik, cömertlik ve iyilikseverlik) onun özelliği olmasının lüzumunu bildirmektedir. Zira himmet ve Yusuf Has Hacip, “D, Bilgi ile Aklın Erdem ve Faydalarını Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 135-137 (b. 287-291). 247 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 403; b. 1959-1973. 246 126

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mürüvvetle şöhret bulursa, hükümdar ideallerine ve hedeflerine ulaşır. Azimli olmayan sultan ölüdür. O, iki dünyadan da mahrum kalan bir yitik insandır. Gurur insanı yüceltmez. Kutadgu Bilig hükümdarı göklere yüceltecek olanın tevazu olduğunu ifade etmektedir. Alçakgönüllü olan sultan ne güçten düşer ne de kudretini yitirir. Onu göğe yükseltecek olan alçakgönüllü olarak tebaasını idare etmesidir. Gurur ve kibir sultan için menfi hal ve tavırların ortaya çıkmasına yol açar. Böyle bir yönetim gönülleri kırar, yürekleri soğutur.248 Özetle hükümdar, gurur ve kibre kapılmamalı, alçakgönüllü olmanın zenginliğini yaşamalıdır. Tevazu sahibi olan yönetici, zamanı geldiğinde bağışlayıcı olmalıdır. Devlet hizmetini görenler, yüce gönüllü idarecilere yaklaşır, gönülden bağlılık gösterirler. Severek bütün hizmetleri hakkıyla vaktinde tam olarak yerine getirmenin gayreti içinde olurlar. Cesur, azimli, yiğit ve iyiliksever hükümdarlar hem çok sevilirler hem de kendilerini sadakatle itaat edilen yöneticiler olarak tarih boyunca hatırlanırlar. 5.Hükümdara Gündoğdu İsminin Verilmesi Hükümdarın doğası güneşe benzediği için, Yusuf Has Hacib ona ‘Gündoğdu’ adını vermiştir. Kutadgu Bilig’de Aydoğdu yani vezir, hükümdara niçin Gündoğdu dendiğini sorar. Bilge kişi, yani Yusuf Has Hacib, hükümdarın doğasını güneşe benzetir. Zira güneş, sistemdeki en büyük gezegendir, küçülmez, bütünlüğünü muhafaza eder, parlaklığı her zaman her daim aynı güç ve kuvvettedir. Hükümdar da güneş gibidir, doğruluk ve adaletle doludur ve bu durum hiç eksilmez. Nasıl ki, güneş doğar, bütün evreni aydınlatır. Aydınlığı yeryüzünü ve içindeki herkese ulaşır. Aydınlattıkça güneşte bir eksilme ve noksanlık asla olmaz. Hükümdarın adaleti ve doğruluğu da aynı bunun gibidir. “Ay-Toldı şöyle dedi: Ey devletli hükümdar, efendimizin adı niçin KünToğdı olmuştur.249 Hükümdar dedi ki: Bilge kişi bu adı benim doğamı güneşe benzeterek verdi. Güneşe bak, küçülmez, bütünlüğünü daima korur; parlaklığı hep aynı şekilde kuvvetlidir. Benim doğam da ona benzer, doğruluk ile doludur ve asla eksilmez. İkincisi güneş doğar ve bu dünya aydınlanır; aydınlığını bütün halka eriştirir, kendinden bir şey eksilmez.”250 Güneş gibi hükümdar da koyduğu kurallar ve kanunları tüm halkına eşit uygulayandır. Sözü ve eylemi bütün tebaası için eşit bir şekilde geçerlidir. Güneşin doğmasıyla tüm tabiat canlanır, çiçekler açar, bitkiler yeşerir. Hükümdarın kanunu da halkı canlandırır, düzene sokar, insanları bir arada tutar. Güneş doğuşuyla, her canlıya diriliş ve canlılık verir. Hükümdarın hareketi de güneş gibi herkesin üzerine adalet, şefkat ve merhamet taşır. Parlaklık ve canlılık güneşin etkisiyle büyük bir farklılık yaratır. Hükümdar da tavır ve eylemleriyle parlaklığını, canlılığını, adalet ve merhametini tüm insanlar üzerine yayar. 248 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 45; b. 2119-2126. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 223; b. 823. 250 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 223; b. 824-827. 249 127

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “Benim de hükmüm böyledir, ben ortadan yok olmam; hareketim ve sözüm bütün halk için aynıdır. Üçüncüsü bu güneş doğunca yer ısınır; o zaman binlerce renkli çiçek açılır. Benim bu kanunum hangi memlekete erişirse, o memleket baştan başa taşlık ve kayalık dahi olsa hep düzene girer. Güneş doğar, temiz veya kirli demeden her şeye aydınlık verir; kendisinden bir şey eksilmez. Benim de hareketim tıpkı böyledir; herkes benden nasibini alır. Bir de güneşin burcu sabittir; bu sabit dediğim, temeli sağlam olduğu içindir. Güneşin burcu arslan’dır ve bu burç yerinden kımıldamaz; yerinden kımıldamadığı için de evi bozulmaz. Benim tavır ve hareketlerime bir bak, benim de parlaklığım kesinlikle değişmez.”251 Hükümdar, adalet, cesaret ve bağışlayıcıyla tebaasına huzur ve mutluluk sağlar. Halk, hükümdar memnun ve ona karşı sevgi ve muhabbet duyar, gönül bağı kurar. Aile büyüğü gibi, büyük saygı ve hürmet görür. Hükümdar şefkatiyle ve cesaretiyle halkı ve insanları kendisine bağlar, bu onların itaatini kolaylaştırır. Güneşin ışık ve ısısı gibi, hükümdar da halkına ve tebaasına sevgi, huzur ve mutluluk yayar. 6.Hükümdar-Aziz İkbal-En İyi Kanun İdeal hükümdar; aziz, ikbal sahibi ve en iyi kanunları yapan kimsedir. Böylece onun kudreti ve ömrü uzun olur. Halkına huzur ve iyilik getiren yüce gönüllü bir yöneticidir. Beylik ve ihtişamı bozulmaz, kendisi de rahatlık ve sevinç içinde bir hayat sürer. Kudret ve azameti bütün şehir ve illere yayılır ve oraları muhafaza eder. Arzuları ve hedefleri, ‘kurumayan bir ırmak gibi akıp’ gider. Böylece devlet, ‘yaşlanmayan bir hizmetkâr’ gibi uzun ömürlü ve kalıcı olur. Mutluluk ve sevinç içinde olan hükümdarın karşısında, düşmanları büyük üzüntü ve ıstırap çeker.252 Hükümdar, hizmet eden değil, kendisine hizmet edilendir. Layık olana hizmet edilirse, mutluluk kapısı açılır. Hükümdar hizmete en layık olandır. Hizmete layık olan bey, kendisine hizmet eden hizmetkârların hakkını unutmaz, her daim onun haklarını kendisine verir, teslim eder. 253 7.Beyler İkbaldir, İkbalin Eli Her Şeye Uzanır Yusuf Has Hacib’e göre beyler ikbaldir, ikbalin eli her şeye uzanır. Onlar yanar ateştir, başkalarını yakarlar. İnsanın beyle uzlaşması gerekir. Beyler güler yüz gösterir, buna sevinmemek, güvenmemek gerekir. Bu hususta, tebaa ve halk dikkatli olmalıdır. Hizmete güvenip gurur getirmemek lazımdır. Eğer kişi bir gaflet içinde yanılırsa, beyler tekrar kaş çatarlar. Özetle hizmetkâr hizmetkârdır, dolayısıyla yerini ve konumunu bilmelidir. Beyler yakın tutsalar bile, kişi kendisini unutmamalı ve doğruluktan ayrılmamalıdır. 251 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 225; b. 828-835. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 243; b. 940-944. 253 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 241-243; b. 945-948. 252 128

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Halk sultana karşı gayret içinde olmalıdır. Ona karşı kusur etmemeli, hizmet yolunda şaşmamalıdır. Beyler ne kadar iyi davranırsa davransın onlardan emin olmak gafletin sonucudur. Kimse beyleri kendisine eş saymamalı, daima etrafını kollamalıdır.254 8.Hükümdar Memleketin Beyi ve Halkın Büyüğüdür Kutadgu Bilig’e göre hükümdar memleketin beyi ve halkın büyüğüdür. İnsanların en büyüğü yönetici olan beye saygı ve hürmeti göstermek gerekir. Böylece hükümdar tavır ve hareketlerini düzeltir, erdemli bir kimse olur. Sözünde ve özünde emin ve sadık bir yönetici olarak ülkesine huzur ve mutluluk getirir. Sevinç kaynağı hükümdar, ülkesindeki zararlı olan kötü ve şerlilerin varlık hakkı tanımaz. 255 Bilgisi, deniz gibi geniş akıllı ve gönlü çok yüksek olan insan Yusuf Has Hacib’e göre hükümdarın emrini yerini getirmek zorunluluktur, vaciptir. Onun emri, tüm tebaayı kapsayan bir buyruktur. Halkın tamamı, hükümdarın buyruklarına itaat edip dinlemeli ve yerine getirmelidir. Bey parayla satın alınmış bir köle bile olsa kendisine ve emrine riayet edilmelidir. Buyruğu itaat edilen hükümdar, tebaası için mutluluk ve huzurun kaynağı olacaktır.256 9.Bey Dileğine Ulaşandır Hedef ve isteklerine ulaşan sultan, eğer arzularını gerçekleştiremezse beyliği tehlikeye girer. Hakimiyetini kaybeder, saygısını yitirir, sözünü dinletemez. Ülkesinde fermanını yürütemeyerek uygulama gücü olmayan bey, toplum ve halkın büyüğü ve hâkimi olamaz. “Bu kadar arzuladığı halde, dileğine ulaşamayan bey nasıl bir bey olur. Kendi memleketinde fermanını yürütemeyen, nasıl halkın büyüğü ve hâkimi 257 olur.” 10.Hükümdarın Eli Bütün Halka Uzanır Hükümdar, halka huzur ve mutluluk getiren en büyük yöneticidir. Kutadgu Bilig, sultanın elinin bütün halka ulaşacağını bildirirken, onun hakimiyetinin sınırlarını tespit etmektedir. Hükümdarın gazaba gelmesi halinde olumsuzluklar yaşanabilir. Bundan dolayı sultana karşı halkın vazifelerini yerine getirmesi kendi huzurları için önemlidir. Halk ile sultan arasında belirli mesafeler bulunmaktadır. Sultana ve emîrlerine saygı ve itaat, menfi olayların çıkmaması için bir zorunluluktur.258 Yusuf Has Hacib, yöneticileri, yani beyleri uyarmaktadır. Sultan iyi hareket etmeli, hayrın kapısı açmalıdır. Mutluluk, emek verilmediği zaman kaybedilebilir. Bey, gayret etmeli, çalışmalı, hayırlı ve faydalı işleri yapmalı ki, zihinlerde ve kalplerde sevgi yer bulabilsin. Zira mutluluk vefasızdır. Her an elden gidebilir, yerini hüzün ve kargaşaya bırakabilir. Bundan dolayı hükümdar kötülük yapmamalıdır. Sözünde ve eylemlerinde daima iyilik yapmaya çalışmalıdır. 254 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 711; b. 4087-4095. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 845; b. 4996-4997. 256 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 845; b. 4998-5001. 257 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 677; b. 3867-3868. 258 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 857; b. 5064-5065. 255 129

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Hükümdar, sahip olduğu güç kudreti itina ile korumalıdır. İyilik ve hayrın kapılarını açan sultan, halkın yükünü alır ve sıkıntılarını çözer. Nihayetinde kazanan ve sevinç içinde olacak olan, hükümdardır. Hükümdar, halkı ve insanları mutlu ve huzurlu bir ortam sunduğu müddetçe halkın gönlünü kazanır, insanların sevgisine muhatap olur.259 11.Hükümdar Gündoğdu: Akıllı ve Bilgili Olanları Yanına Çağırdı Kutadgu Bilig, hükümdar Gündoğdu, akıllı ve bilgili olanları yanına davet etmesini konu edinir. Böylece hükümdar, güneş gibi parlayarak bütün dünyaya huzur ve mutluluk getirir. Akıllı bilgili kimse yükselir, saygınlık kazanır. İdeal hükümdarın etrafında ve ekibinde âkil insanlar ve bilgeler bulunur. Onlar sayesinde hükümdar, halkın ihtiyaçlarını ve beklentilerini karşılar. Düzen ve nizamı sağlar, insanlar arasında adaleti gerçekleştirir. Âkil ve bilgeler, erdemli bir yönetimin gerçekleşmesinde en büyük katkısı olan seçkinlerdir. Onların düşünceleri ve bakış açıları, halkın ve dolayısıyla hükümdarın faydasına olmaktadır.260 12.Hükümdarın Yardım(cılar)a İhtiyacı Vardır Kutadgu Bilig, Gündoğdu’yu konuşturarak hükümdarlığın yardım ve yardımcılara ihtiyacını konu edinir. Beylik işi ve emir vermek, başlı başına güç bir vazifedir. Yönetim ilkelerini uygulamak ve bunu sürekli tutmak, sultanın en başta gelen görevidir. Âkil kişi, ülke yönetiminin tek başına yapılamayacağının bilincindedir. Ona seçkin, güvenilir, emin, doğru, dürüst ve sadık yardımcılar, hizmetkârlar lazımdır. Devletin içişleri ve uluslararası ilişkilerinde tecrübeli uzman yardımcılar, hükümdarın en büyük destekçileridir. Akıllı, bilgili ve bilge yöneticiler, devlet aygıtının çalışmasında gerekli olan sultanın yardımcılarıdır. İşin uzmanı ve nitelikli devlet adamları, devletin uzun ömürlü olmasının teminatıdır. Yardımcılar ve hizmetkârların çokluğu, sultanın işini kolaylaştırır. Ülkede düzen ve intizamın sağlamasında üst düzey yöneticiler, erdemli, mutlu ve huzurlu bir toplumun da inşacılarıdır. Beyin, kendisine destek olacak, vazifeleri aralarında paylaştıracak çok yardımcıya ihtiyacı vardır. Aksi takdirde yeterince tecrübeli ve vasıflı devlet adamı ihtiyacı karşılanmazsa ve bu hassas konu ihmal edilirse hükümdar gözü kör, kulağı sağır bir hale gelir.261 13.Hükümdar Tedbirli ve İhtiyatlı Olmalıdır Sultan ülkesini yönetmek için her türlü tedbiri almalıdır. Yusuf Has Hacib, bu ikazından sonra, der ki, eğer hükümdar tedbirli ve ihtiyatlı hareket ederse, halkın mutluluğu ve huzuru her gün daha iyiye doğru giderek artar, yükselir. Uzun ömürlü devletler, ihtiyatlı ve tedbirli hareket eden yönetim ilkesini benimseyen ülkelerdir. Tedbir ve uyanıklık, devletlerin ömürlerini uzatır. Aksi takdirde insanlar mutsuz olur, yaşama sevinçlerini kaybeder ve binlerce insan helak olur, hayatını kaybeder. Gaflet, devlet yönetiminde asla düşülmeyecek menfi bir durumdur. Her 259 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 861; b. 5086-5090. Yusuf Has Hacip, “D, Söz Başı: Hükümdar Kün-Toğdı Hakkında”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 151 (b. 389-397). 261 Yusuf Has Hacip, “D, Parlak Bahar Mevsimini ve Ulu Buğra Han’ın Övülmesini Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 155-157 (b. 420-431). 260 130

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iki dünya imar etmek isteyen hükümdar, uyanık, akıllı ve tedbirli olmalıdır. İhtiyatlı sultan, tedbiri aldığı taktirde düşmanını oyunlarını ve stratejilerini boşa çıkarır. Tüm olumsuz planları, aldığı önlemlerle ülkenin yararına dönüştürür. İhtiyat ve tedbir, Kutadgu Bilig’in de ifade ettiği gibi, şeriat ve yasanın da emri ve buyruğudur. Gaflet, ihtiyat ve tedbirin yokluğudur. Yusuf Has Hacib’e göre gaflet öyle bir gizli zehirdir ki, tedbir alınmazsa ölüm ve yıkım getirir. Düşman saldırısında önce gafiller hayatını kaybeder. Tedbiri alan iki dünyanın anahtarını sahip olur. Ayakta kalan, özgür ve bağımsız bir devletin ilkesi, şeriatın emrettiği tedbir ve ihtiyatı zamanında almaktır. Gafilin gözü kapalı, kulağı tıkalıdır. Ülkenin fayda ve çıkarı, tedbirli ihtiyatlı davranmakla mümkündür. Yasalarla ülkeyi düzenleyen ve devlete nizam veren hükümdar, her türlü saldırı ve müdahale karşı yeterince ve zamanında tedbirini alırsa, memlekette huzur ve güven ortamı oluşur. Halk zenginleşir, toplum sevinç ve mutlu bir hayat sürer. Kutadgu Bilig’in tabiriyle ‘kurt ile kuzu aynı yerden su içer’. Akıl, bilgi ve adaletle ülkeyi yöneten hükümdar, halkın sevgisine muhatap olur, onların gönlüne girer. Tebaası, adil sultanı över, düşmanları ise onun kudretinden dolayı itaat ederler. Bazıları âkil ve âdil hükümdar, mazlumlar sığınır, himaye talebinde bulunur, ona gelip boyun eğer, gücünü kabul eder. Beylik, dürüstlük ve güvenirlilik gerektiren hayırlı ve faydalı bir yönetim sergilemelidir. Bunu sağlayacak olan ise, âdil yasalardır. Kanunları doğru, yerinde ve eşit bir şekilde tüm halk üzerinde uygulayan hükümdar, tebaanın sevgisini kazanır. Beyin doğru olması, dürüst olması, halk ve devlet için kutlu bir dönem ve hayat başlar. Bey gerisinde iyi bir ad bırakır; unutulmayan bir sultan olarak kalplerde ve zihinlerde kalır. Hükümdarın adı, mutluluk ve sevinç içerisinde hatırlarda yer bulur. Halkın maslahatı ve faydası, hükümdarın en önde gelen yüksek vazifesidir. Halkın taleplerini yerine getiren, işlerini kolaylaştıran ve onları huzur getiren hükümdarın, adı yücelir. Onu yücelten halk, saadet içerisinde hükümdara itaat eder, yakınlık gösterir. Kutadgu Bilig’e göre iyi, dürüst ve erdemli hükümdar, halkına ve devletine ‘mutluluk kuşağı bağlar’. Böylece kurt ile kuzu bir arada yaşar, düşmanlıklar yok olur, çekişme ve çatışma yerini sevgi ve huzura bırakır.262 Kutadgu Bilig’e göre insanların iyisi, sultanların hayırlısı halkın sorunları çözen ve yükünü hafifletendir. Sultan halkı idare ederken, her şeyi iyi ve detaylı bir şekilde araştırır, güvenilir sağlam bilgilerle hareket eder. Bilginin yanında, faydalı yasalar ve düzenlemeler yapmak hükümdarın görevidir. Halka iyi kanunlar yapan sultan, tabiat olarak yumuşak ve hilm sahibi olmalıdır. Asil bir kişilik sahibi sultan, yumuşak doğasıyla halka egemen olur, devlete kudretle yönetir. Halkın beğenisi kazanan yönetici icraat ve eylemleriyle asil hareket etmelidir. Dili ve sözü tatlı olan hükümdar, tevazu kanadıyla halkına yanaşmalı ve onlarla iletişime geçmelidir. Kutadgu Bilig, farklı yerlerinde ‘devletin dönek’ olduğu vurgulanmaktadır. Devlet yapar da bozar da… Yani devlet çarkını adalet ve yasayla işleten ve çeviren 262 Yusuf Has Hacip, “D, Parlak Bahar Mevsimini ve Ulu Buğra Han’ın Övülmesini Anlatır”, 175-161 (b. 438-461). 131

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bey, aksi yöntemlere asla baş vurmamalıdır. İkbal geçicidir, Yusuf Has Hacib, bu noktada sultana iyilik yapmayı tavsiye eder. Zira ikbal ve devlet, elden ele geçer. İkbal ve devletin uzun ömürlü olması için, hükümdür halka yardım ve iyilik yapmayı aralıksız sürdürmelidir. Beylik ve büyüklük kişiye ulaştığında eğer o kimse ömrü boyunca devleti yönetmeyi sürdürmek isterse alçakgönüllü olup tevazu kanadını halkının üzerine sermelidir. Yoksa devlet ve yönetim elinden çıkar, bir başkasına geçer.263 Hükümdar ve devlet ilişkisinde, Yusuf Has Hacib, kalıcı olan erdem ve değerleri öncelemektedir. Sonra sözü kendisine getirerek kendisine sultan tarafından verilen yüksek görev has haciblik vazifesine başlamasıyla devlet kuşağını kuşandığını haber vermektedir. Sabredilince, devlette her görev ve ikbal kapılarının açıldığını kendini örneklendirerek somutlaştırmaktadır. Görev ve başka işler için, sabredip, acele etmemek gerektiğini bildirmektedir. Her iş ve vazifenin bir zaman ve mekanının olduğunu, acele etmeden sabrederek o devlet görevine ulaşılabileceğini tecrübesiyle anlatmaktadır.264 Vezir (Aydoğdu), hükümdar için mutlak yardımcıdır. Yusuf Has Hacib, vezirin diğer insanlardan farklı olduğunu özellikle belirtmektedir. O bilgili, akıllı ve halk arasında seçkin birisidir. Nadir ve benzerine pek rastlanılmayan vezir, aziz bir kimsedir. Azizlik kolay bir mertebe değildir. İnsanlar ona ulaşmak için çok zahmet çekseler de ona ulaşmaları pek mümkün olmaz. İşte Kutadgu Bilig’de, hükümdara böyle kişilerin yardımcı olarak bulunmalarının, ülke ve devlet için büyük kazanımlar elde edinmesine sebep olacağını bildirmektedir. Erdemli, tecrübeli ve nitelikli yardımcılar, özellikle de vezirler, hükümdara büyük destek ve katkılarda bulunur. Böyle erdemli devletliler, halka ve topluma büyük mutluluk ve huzur kazandırırlar.265 14.Hükümdarı İyi Veziri Yanında Tutma Özellikleri Kudatgu Bilig iyi bir vezirin ideal hükümdar için lüzumunu farklı yerlerde ele almaktadır. İyi bir vezir tevazu sahibi, alçak gönüllü, yumuşak huylu ve tatlı bir dilli olmalıdır. Sultanın en önde gelen yardımcısı olarak vezir, kendini gözetmeli, aşırı olmamalı, kötü ve çirkin tavır ve davranışlardan uzak durmalıdır. Hazinenin malını gerektiği yerde, gerektiği zaman ve gerektiği kadar harcayarak, israf etmemelidir. Hayatını, işini hal ve eylemlerini iyi düzenlemelidir. Kendinden büyüklere saygı göstermeli, kendinden küçük insanlara karşı da şefkat ve merhametle davranmalıdır. Kibir ve gurur girdabına girerek başkalarına karşı büyüklenmemeli, onları incitmemelidir. Kendisini ve konumunu düşünerek küçüklerin eğlence ve zorlamasına bırakmamalıdır. İçki ve sarhoş edici maddeleri içmemelidir ki, aklî melekelerini zaman zaman yitirmesin. Hükümdar ayık ve uyanık olmalı ki, vazifesini hakkıyla ve bütün kudretiyle yerine getirebilsin. Ciddi Yusuf Has Hacip, “D, Hacib Ay-Toldı’ya Suali”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 175-177 (b. 543-552). 264 Yusuf Has Hacip, “D, Hacib Ay-Toldı’ya Suali”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008, 175-177 (b. 553-557). 265 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 179; b. 562-567. 263 132

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ve gerçekçi olmalı ki, herkesin üzerinde etki yapabilsin. Tavır ve hareketlerinde dürüst olmalı ki, erdemleri kendi üzerinde gerçekleştirebilsin.266 Erdemlerin sonucunda mutluluk gelir, huzur yayılır. Erdemler toplumda yaygınlık kazanır. Ancak Yusuf Has Hacib, mutluluğu devlet gibi dönek olarak tanımlar. Mutluluk kösteği erdemlerin bağıyla bağlanırsa, varlığı uzun sürer, kalıcı olur. Yine mutluluk insan için ürkek bir geyik gibidir, der Kutadgu Bilig. Eğer mutluluk gelirse, onu bırakma, emek ver, ayağına köstek vur, onun kıymeti bil. Hoyratça onu kaybetme. İnsan tutabilirse mutluluk kalıcı olur, kaçamaz. Eğer yitirilirse bir daha mutluluğun geri gelmesi çok zaman alır veya bir daha gelmez.267 Kutadgu Bilig’de hükümdar (Gündoğdu), veziri (Aydoğdu) yaptıkları hizmetler karşılığında övmektedir. Şu halde vezir hizmetinde son sınırlarına kadar vazifesini hakkıyla yerine getirmelidir. Vezir, gece ve gündüz hükümdarının ve halkın hizmetinde bulunmalıdır. Bunun karşılığında sultan da en önde gelen yardımcısı, hizmetkârı olan vezirine mal ve mülk vermelidir. Yaptıklarından ve hizmetlerinden dolayı onu altın ve gümüşle ödüllendirmelidir. Zira her türlü iş ve meselede, halkın ve devletin işlerinde hükümdar vezirine danışmalı, onunla istişare etmelidir. Sultan, ortaya çıkan her meselede vezirin fikrine ve bilgisine müracaat etmelidir. Vezir de kendisine verilen tüm vazifeleri hakkıyla ve zamanında yerine getirmelidir. Doğruluk ve dürüstlükle sadakatle hizmet etmeli, güvenilir bir hizmetkâr olmalıdır. Nitekim hükümdar, vazifesini yerine getiren kâmil bir veziri hiçbir zaman yanından uzaklaştırmamalıdır. Onun insanlar içinde mükemmel bir yardımcı olduğunu gördüğünde onu her zaman için yanında bulundurmalıdır. Onun fikir ve düşüncelerini istişarelerle değerlendirmeli ve dikkate almalıdır.268 15.Hükümdarın Vezirine Karşı Davranış Tarzı Hükümdar, vezirini (Öğdülmiş) sınar, imtihan eder. Vezirine karşı davranış şekli, hükümdarın kendi iradesine kalmıştır. Vezirin sadakati, hükümdar için en başka gelen vasıftır. Sadakatin ölçüsü, itaatle gerçekleşir. Sultan bazen vezirine itibar verir, onu yükseltir. Makam ve derecesini, ona verdiği ayrıcalıklar ve yetkilerle belirler. Bazen de sınamak için saygınlığını düşürür. Gerçek yetkin, ideal vezir, itibardayken de düşüşteyken de başkalarına, devlet adamlarına ve halka kaba davranmaz. İtibardan düştüğünde bile vazifesini eksiksiz yerine getirir. Vezir hükümdara sadakatle bağlanarak siper olur, devlet ve halkın hazinesini korur, gelir giderleri, yani devletin kasasını ve maliyesini gözü gibi korur, hassas bir şekilde takibini yapar. Hazinenin gelirlerini arttırır, israfı önler. Vezir, büyük bir emaneti, yani devleti kendi malı ve canı gibi muhafaza eder. Devlet ve halk için kendisini feda edip, bütün varlığıyla çalışan vezir, hükümdarın sağ kolu, baş muhafızı, en üst birinci yardımcısıdır.269 16.Hükümdarın Kızması/Öfkesi Yusuf Has Hacib, kızdıkları ve öfkelendikleri zaman hükümdarlara yaklaşmamak gerektiği hususunda uyarılarda bulunmaktadır. Beyler 266 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 203; b. 702-709. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 203; b. 710-713. 268 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 213; b. 760-764. 269 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 363; b. 1716-1721. 267 133

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hiddetlendiklerinde ateş ve zehir gibi yakıcı ve öldürücü olurlar. Sultan hiddetlenir ve öfke içerisinde kalırsa, halim selim insan ondan uzak durmalıdır. Yoksa hükümdarın zararı ve öfkesine muhatap olur. Kutadgu Bilig, hiddetlendikleri zamanlarda sultanlara yaklaşmama hususunda ikazda bulunmaktadır. Devlet görevlileri ve vezirler, eğer kızgın ve öfkeli sultana yaklaşırlarsa, gözden düşerler, makamlarını kaybeder, yitik hale düşerler. Kızgın ve öfkeli hükümdar, aslana benzer, bir kimse eğer onu hiddetlendirirse, öfkelendirenin başı gider.270 17.Hükümdarların Hoşlanmadığı Özellikler ve Kişiler Hükümdarlar yanlarında ve çevrelerinde kötü ve şer sıfatlı kimseleri görmekten hoşlanmazlar. Onların yardımcıları olmasını istemezler. Kutadgu Bilig, sultanların hoşlanmadıkları insan tiplerini, yalan söyleyenler, zulmedenler, haris ve olgun olmayanlar, aceleci ve gözü doymaz olanlar (kanaatkâr olmayanlar), hiddet gösterenler, içkiye ve eğlenceye düşkünler ve çalıp çırpanlar şeklinde sıralamaktadır.271 18.Kul Beyin Yüzünü Görünce Ne Diyeceğini Şaşırır Hükümdar huzurunda, tebaa onun yüzünü görünce şaşkınlık içine düşer. Yusuf Has Hacib sana sorulmadan sözünü söylememek gerektiğini bildirmektedir. Bilgili olanın sözünü dinlemeyi öneren Hacib, birine ihtiyaç olduğunda çağrılır, ancak söze ilk önce başlarsa nezaketle bir davranış içinde bulunmaz. Şu halde sorulmadan beylerin huzurunda konuşan kişi deli ve ahmaktır. Sultanın huzurunda izin verilmeden konuşmayan kişi, itiraz da etmemeli, sorulmadan söze başlamamalıdır. Kutadgu Bilig, bunu ‘kızıl dil ömrü kısaltır’ şeklinde tasvir eder. Kızıl dil sahibinin hayat süresini kısaltır. Hacib, eğer esenlik dilersen dili sıkı tut diye tembihler. Yani diline hâkim olan esenlik içinde hayatını sürdürür. Yine Kutadgu Bilig, ‘kara başın düşmanı kızıl dildir’ diyerek dilin afetlerinden bahsetmektedir. Yine kara başın düşmanı kızıl dildir, der Yusuf. Devam eder: ‘Kara başın düşmanı kızıl dildir; ne çok baş yemiştir o ve hala yemektedir”. Kısacası başını gözetmek isteyen kimse, diline sahip olmalıdır. Yine başını kurtarmak isteyen kimse de dilini gözetip sahip olması gerekir. Zira dil her gün sahibinin başını tehdit eder.272 Özetle dil, gerektiği zaman gerektiği miktarınca konuşur, aksi takdirde dil belası başı gövdeden koparır. Diline sahip olmayan, bedenine ve ruhuna da mukayyet olamaz. Nefsini, benliğini, şahsiyet ve kimliğini diliyle inşa eder. Dil bir anlamda zihni, kalbi ve nefsi yüceltir veya yok eder. 19.Hükümdar Vezir’i (Aydoğdu) Ödüllendirmeli Kutadgu Bilig, hükümdarın veziri yaptıkları icraatlar sebebiyle ödüllendirmesini lüzumuna işaret eder. Sultan överek ihsanlarda bulunarak en yüksek hizmetkârlık (yardımcılık) makamı olan vezirliği bir kimseye verdiğinde ona mühür, tuğ, davul ve zırh da bahşeder. Böylece ona devlet ve ülkenin sorumluluklarını yükleyerek nüfuz sahibi yapar. 270 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 215-217; b. 778-784. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 227; b. 846-853. 272 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 245-247; b. 958-967. 271 134

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Vezir, kendisine verilen bu kutlu vazifeyle bütün işleri yerli yerine koyar. Bunun sonucunda sevinç ve mutluluğu yaşayan halk, zenginleşir, ülke düzen ve intizama girer. Halk, sultanından memnun olur, gönül köprüsü kurarak dua eder. Toplum rahatlar, bütün sıkıntılarından kurtulur. Yusuf Has Hacib’in ifadesiyle kurt kuzuyla birlikte yaşamaya başlar. İnsanlar arasında çekişme ve çatışma sona erer. Halkın mutluluğu ve memnuniyeti, hükümdarı sevincini artırır. Huzur ve düzen geldiği için halkın ve ülkenin sistemi güçlenir, Yenişehir ve kasabaların sayısı artar. Nihayetinde hükümdarın hazinesi altın ve gümüş ile dolarak güçlü bir iktisadî yapıya kavuşur. Sultan ve halk rahat eder, huzura kavuşur. Hükümdarın şöhreti artar ve nüfuzu bütün dünyaya yayılır. Tüm bunların ortaya çıkmasında hükümdarın en iyi üst düzey bir hizmetkâr olan vezir ataması önemli bir tesir meydana getirir.273 20.Vezir Aydoğdu’nun Hükümdar Gündoğdu’ya Tavsiyeleri (Vasiyeti) Kutadgu Bilig’teki dört temsili şahsiyet içerisinden birisi olan Vezir Aydoğdu, ülkenin ve devletin yararını gözeterek -bulunduğu konum ve mevki olarak- Hükümdar Gündoğdu’ya yönelik bir takım tavsiye ve önerilerde bulunmaktadır. Bir başka ifadeyle Yusuf Has Hacib, eserinde, hayatını kaybetmeden önce Vezir Gündoğdu’nun hastalık sürecinde Sultana yönelik yaptığı öneri ve tavsiyeleri bir vasiyet çerçevesinde ele almaktadır. Sultan ölüm yaklaşmadan önce her türlü hazırlığı ve görevlerini yerine getirmelidir. İşini düzeltmeli, nizam ve intizamı sağlamalıdır. Bunun için başvuracağı en önemli özellikler, sahip olduğu bilgi ve akıl olmalıdır. Halkı ve tebaası her türlü zulümden koruyarak, onlara karşı iyilik kanadını germelidir. Eliyle diliyle halka yönelik sevgisini göstermelidir. Sağlığında toplumuna karşı görevlerini eksiksiz yerine getirmelidir. Malı ve serveti, kendisinde toplamamalı, ihtiyaçları nispetinde halka ve muhtaçlara dağıtmalıdır.274 Yusuf Has Hacib, Vezir Aydoğdu üzerinden Hükümdar Gündoğdu’ya nasihatlerini sürdürür. Sultana yaptıklarının bu dünyada kalacağını hatırlattıktan sonra, ölümü ve ötesini düşünmesini salık vermektedir. Buna göre ölüm gelmeden önce sultan ölüme hazırlanmalıdır. Allah’ın emirlerini yerine getirme hususunda hiçbir zaman geri durmamalıdır. Sultan, gayret ederek, çalışarak ömrünü boşa harcamamalı, halkın yararına devletin inşasında ve ihyasında tüm güç ve kudretini göstermelidir. Dünya ve devletin nimet ve cezbedici halleri, sultanı aldatarak yoldan çıkarmamalı, adaletsizliğe sürüklememeli, zevk ve hazzın kölesi haline dönüştürmemelidir. Bütün işlerinde Sultan, doğruluğu ve adaleti göz önünde bulundurarak hakkın ve hakikatin ilkelerini benimsemeli ve ona göre hareket etmelidir. Bunu yaparken kanunları doğru ve dürüst herkese eşit bir şekilde uygulamalı, insanların konumlarına ve mevkilerine göre farklı haksız ve adaletsiz icraatlardan uzak durmalıdır. Hükümdar dünyanın beyidir, beyliğe kul ve köle olmamalıdır. Dünyalığı ve beyliği yüceltmeden, onlar sultanı bırakmadan, bey onları bırakmalıdır, dünyayı hakikatin kendisi olarak görmemelidir. 273 274 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 259; b. 1031-1044. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 309; b. 1366-1368. 135

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig’de vezirin nasihatleri içinde iktidar sahibine uyarılarından biri de; gurur ve kibir kapılmak ideal bir hükümdar için düşünülemez ifadesidir. Sultan yalnız bu dünyaya hizmet etmemeli, iki dünyası için çalışmalı, gayret etmelidir. Hükümdar, iş ve görevlere aç gözlü ihtiraslı kişileri tayin etmemelidir. Verdiği yemekleri vefasız kişileri davet etmemelidir. İbadetlerinde gayret olan hükümdar, ölümü ve dünyanın geçiciliğini hiçbir zaman unutmamalıdır. İyi kişilere kendine yakın tutan hükümdar, böylece kötülerden ve onların şerlerinden emin olur, zararlarından korunur.275 Hükümdar ölüme gafil avlanmayarak gönlünü diri tutmalıdır. Yusuf Has Hacib, insanoğlunu bir kervana benzetir. Bilindiği üzere konak yerinde devamlı kalınmaz. Anne karnı birkaç aylık dinlenme merkezi ve yeridir. İnsan annesinden doğup adı konulunca zamane atına biner. Gündüzü bir adım gecesi bir adım olan bu hayat atı, onu ölüme yaklaştırır, nihayetinde ölümle birlikte ömrünü tamamlar. Hayat atı bu dünya hayatına taşır, sonra ikinci konak mezardır. Sonraki ilk konak da öteki dünyadır. Kutadgu Bilig’de Vezir, hükümdar nasihat ederek seslenir; o dünyada seni iki yol bekler. Bunlar sağa sola doğru yollardır. Yusuf Has Hacip, ‘dünya bir tarladır’ diyerek Hz. Peygamber’in “Dünya, ahiretin tarlasıdır”276 hikmetli sözünden ilham alır. Hacip devam eder; insan bu tarlayı ekerse hayat ekinini biçer. Nihayetinde yaptıkların senin iyi veya kötü anılmanı, öte dünyadaki yerini belirler. Hükümdar zalimlik yaparak başkasının malına ilişmemelidir, insanların kanını asla haksız yere dökmemelidir. Hakikat şu dur ki; hayat farkına varılmadan geçer gider. Sultan da kul (halk) da bir daha gelmemek üzere bu dünyadan bir daha gelmemek üzere gider.277 Vezir Aydoğdu, Hükümdar Gündoğdu’ya nasihatlerini vermeyi sürdürür: Geçmiş günler düş gibi oldu, kalan günlerde pişmanlıktan başka şey yoktur. Hükümdar hayatta gafil davranmamalıdır. Hayat ölümle birbirine çok yakındır. Sultan cimri değil, cömert olmalıdır. Zira cömertliğin adı ebedî olarak kalır, yıllar geçse de yine dilden dile anlatılır. Hükümdar asker, ordu, mal ve servete aşırı bir şekilde güvenmemelidir. Ordu altın ve gümüşün ona faydası yoktur. Esas güç ve kudret akıl ve bilgi ile hareket edip, nitelikli yardımcılarla âdil bir yönetim ortaya koymaktır. Sultan başkaları için kendini yok etmemeli, feda etmemelidir. Ondan önceki dünya beyleri bu iktidarları yaşadılar, ancak sonra ebedî dünyaya geri dönmemek üzere gittiler. Ölüm, bütün hükümdarlar için diğer insanlar gibi hazırlanmıştır, herkes gibi sultan da ölümü tadacaktır. Dünya malı ve serveti geçici hayatın süsleridir. Kutadgu Bilig, dünya malını acı suya benzetir. İnsan bu sudan ne kadar içse de doymaz, kanmaz. Hükümdar, dünyanın bir gölge gibi olduğunu asla unutmamalıdır. O gölgenin peşine düşerse kaçar, ondan kaçarsa gölge onun peşine düşer.278 275 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 311; b. 1369-1382. Buhârî, Rikâk, 3. 277 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 313; b. 1383-1396. 278 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 315; b. 1397-1409. 276 136

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 21.Halk Koyun Gibidir, Bey de Onun Çobanıdır Yusuf Has Hacib, dünya işini bir serap olarak kabul etmektedir. İnsan tutmak için elini uzattıkça o dünya işini kaybeder. Hükümdar gayret etmeli ve iyiliklerin faili olmalıdır. Eğer hükümdar iyi olursa, kendisine tabi olan halk iyi olur. Nitekim halk koyun gibidir, bey de onun çobanıdır. Çoban koyunlara merhametli davranmalıdır. Aç kurtlara karşı halkını korumaya almalıdır. Dolaysıyla halkını korumak ve kollamak, hükümdarın en başta gelen görevidir. Çoban metaforu siyaset filozof ve düşünürlerinin eserlerinde ele aldığı meselelerdendir. Yine Yusuf Has Hacib’in yönetim felsefesinde Hz. Peygamber’in (s) sözlerinden ilham aldığı görülmektedir: “Hepiniz çobansınız. Hepiniz güttüğünüz sürüden sorumlusunuz. Âmir memurlarının çobanıdır. Erkek ailesinin çobanıdır. Kadın da evinin ve çocuğunun çobanıdır. Netice itibariyle hepiniz çobansınız ve hepiniz idare ettiklerinizden sorumlusunuz.”279 Hiddetli ve öfkeli olmak beylere yaraşmayan menfi bir vasıftır. Kutadgu Bilig’e göre beyler hiddetlenirse öfkesi zararlı işler yapmaya götürür, bunun sonucunda mülk, yani devlet ve saltanatı bozulur ve yıkıma uğrar, halkıyla birlikte kendisi de helak olabilir. Sultan olan kaba söz söylemez, çirkin kelam etmez. Zira kaba söz alev alev yanan kızgın bir ateş gibidir. Sakin, halim selim ve yumuşak huylu olmak erdemli hakanların özelliğidir. O ki, halkı ve devleti için bütün iyiliklere elini uzatır. Hükümdar, sefer için azığını iyice hazırlar, zira önünde uzun bir yol ve sefer vardır. Hükümdar saraylar ve köşkler yaptırmaz, Kutadgu Bilig, beylerin evlerinin kara toprak altında hazır olduğunu bildirir. Yani her an ölümle hayatının sonucunu bilmelidir. Sultan kendisi için altın, gümüş toplamaz. Yusuf Has Hacib’in dediği gibi, nihayetinde sonu, hissesine düşün iki parça bez, yani kefendir. Gafil insanoğlu çok mal toplar, ancak yemek nasip olacak mı diye hiç düşünmez.280 Hükümdar tedbirli olduğu gibi, gaflet uykusuna da düşmemelidir. Yusuf Has Hacib’e göre sultan dünya uğruna hayatı boşa geçirmemeli, zira yeryüzündeki bu ömür geçicidir. Sarsmayan rahvan attan inip acizlik içinde eyersiz bir ağaca, yani tabuta konulup öte alemlere taşınacaksın. Dolayısıyla hükümdar bunları düşünerek adalet terazisinden şaşmamalıdır, bir anlamda ölüme, ebedî âleme hazırlanmalıdır. Sultan her işe Allah’tan yardım ve başarı dileyerek başlamalıdır. Yaratan’dan başka ona kim yardım edebilir. O, iyi ve kötü ne olursa ve ne gelirse ona rıza göstermeli, razı olmalı, kazaya boyun eğmeli, ağzını bozmamalı, itikadını düzgün tutmalı, Hakk’a itaat etmelidir. Kutadgu Bilig, hükümdara seslenerek ‘iki dünya beyliğine istiyorsan şu beşe yaklaşma, bunları yapma’ diye uyarmaktadır: Harama karışma, zulmetme, insan kanı dökme, düşmanlık besleyip kin gütme, şarap içme, fesattan uzak dur. Bunlar 279 Buhârî, Cum`a, 11, İstikrâz 20, İtk 17, 19, Vesâyâ 9, Nikâh, 81, 90, Ahkâm, 1; Müslim, İmâre, 20. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, İmâre 1, 13; Tirmizî, Cihâd, 27. 280 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 317; b. 1410-1423. 137

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may daima mülke ve saltanata zarar verir. Eğer devamlı ve ebedî beylik istiyorsan adaletten ayrılma… Halkı gözet, aklını başına al, uyanık ol… Hükümdarların omuzlarındaki yük ağırdır, bundan dolayı hem kendisi hem de halkı, tebaası ihmalkâr olmamalıdır, tedbirli davranmalıdır.281 Vücut arzusuna bağlı insan nefsinin esiridir, kölesidir. Yusuf Has Hacib, hükümdarın nefsine esir olmasını istemez. Geçirdiği hayat yel ve tipi gibi geçer. Sultan için kalan hayatı ona ne kadar saltanat sağlar. Bundan dolayı Sultan kalan hayatını boşa geçirmemeli, günah ve kusurlarını temizlemelidir. Geçici dünyada lazım olanı sultan azığı olarak almalıdır. O takva sahibi olursa, dünyadaki işlerde başarı olur, hedeflerini ulaşır, başarı kazanır. Ancak Sultan dünyanın bir konak olduğunu, kendisinin ise kervan olduğunu aklından hiç çıkarmamalıdır. Zira dünya bir saraydır, bir kazanç yeridir. Sultan göç yükünü önceden göndermelidir. Onun yapacağı en büyük iş, halkına adaletle davranıp ülkesini âdil bir şekilde yöneterek halkının mutluluk ve huzurunu sağlamalıdır ki, arkasında dünyada iyi bir isim bırakabilsin.282 22.Hükümdarın İktidarını Uzun Ömürlü Yapan Özellikler Kutadgu Bilig, saltanatın uzun sürmesine sağlayan özellikleri beş madde üzerinden değerlendirmektedir: 1.Adaletle iş görmek, zulmetmemek. 2.Allah’a kulluk etmek. 3.Heves ve öfke anında hiçbir iş yapmayarak sabretmek. 4.İyilere hürmet göstermek, onları yükseltmek. Kötülere yüz vermemek, devletin kapısına dahi yanaştırmamak. 5. Kötü teamül kurmamak. Kanun yapıcı iyi yasalar yapmalıdır. Kötü kanun koyan hayattayken ölmüş demektir. Kötü teamül koymamak temel ilkedir. Çünkü kötü kanunlarla dünyaya egemen olunmaz, hükmedilmez. Kötü teamül koyan kendisinden sonra kötü nam bırakır. İyi kanun koyan adını her zaman ayakta tutar. Dolayısıyla hükümdar kendini kaybedip de şaşırmamalıdır, aslını unutma gafletinde asla bulunmamalıdır. Yusuf Has Hacib’e göre, köklerini ve atalarını sürekli aklında tutan sultan, kötü hareketlere benimsememelidir. Zira kötü hareket ve adaletsiz yönetimin faili her dünyada eylemlerinin sorumluluğunu yüklenir, onların mesuliyetinden kaçamaz. İktidara gelip halka yakın olan sultan, adaletli ve hakkaniyetli davranmalı ve yönetmelidir. Aksi takdirde bütün hayatı pişmanlıklar ve sıkıntılarla geçer.283 23.Hükümdara Yakın Olanlar Hükümdarın kudretini hatırlatan Kutadgu Bilig, beyler kime el uzatıp, onu yetiştirip üzerinde egemen olursa o beye yakın olur. Beyin yakın çevresinde önemli mevki ve makamlarda bulunur. Yeri beyden sonra gelir. Bey, kime güler yüz gösterip onu himaye ederse hükümdarın hizmetindekiler, alt devlet görevlileri ona yakın olmak için çaba gösterirler, etrafında birikirler, toplanırlar.284 281 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 319; b. 1424-1437. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 321; b. 1438-1449. 283 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 321-323; b. 1450-1464. 284 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 349; b. 1630-1632. 282 138

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 24.İyi Hükümdar Nasıl Olur- Dirayetli Bey Halkın İyiliğini İster Gerçek erdemli ideal hükümdür, ülkesindeki fakirleri ve muhtaçları düşünür, onları yalnız bırakmaz. Fakirlere eşya ve mal dağıtır, ihtiyaçlarını karşılar, sorunlarını çözer. Problemlerini dinler ve onlara çözümler getirir. Böylece halk zenginleşir, mutlu ve huzurlu olur. Akıl ve bilgi ile hareket eden sultan, hiçbir zaman halk üzerinde iktidarını sürdürürken adaletle hareket eder. Seçkin sultan hak ve vazifeleri eşit bir şekilde âdil bir şekilde davranır.285 Böyle bir hükümdara sahip olan halka huzurlu ve bahtiyar bir toplumdur. Halkın iyiliğini, maslahatını isteyen bey, dirayetli, adaletli bir beydir. Yusuf Has Hacib, iyiler ve kötüler ölünce herkes toprak olur. Her ne kadar bütün insanlar ölüp toprak olsa da iyi yöneticilerin, âdil hükümdarların isimleri dünyada tarih boyunca dilden dile aktarılır.286 25.Bey Nasıl Olmalı? Başarılı Olması İçin Neler Yapmalıdır Kutadgu Bilig, Var Eden Allah’ın yarattığı insanoğlunun birbirinden farklı beden, zihin ve gönül özelliklerine sahip olduğunu belirtmektedir. Şu halde büyük ve küçük, iyi ve kötü, güzel ve çirkin, bilgili ve bilgisiz, fakir ve zengin, akıllı ve akılsız vb. farklı beden ve gönül dünyalarına sahip insan tiplerinin varlığı bir hakikattir. Bey nasıl olmalıdır ki, tüm insanların başına geçsin, işini görsün, adı ve şanı dünyaya yayılsın, arkasından hayırla yad edilsin… İşte Yusuf Has Hacib, bu soruya cevap arar. Ona göre ülkeyi düzene koyan ve nizamat veren sultan, böylece halkını memnun eder, onların zenginleşmesine sebep olur. Devletin hazinesi dolar, düşmanları güç ve kudreti karşısında korkar, geri çekilir, ülke içinde her türlü kargaşa ve muhalefet sona erer. Hakikî sultan, hazinesini güçlendirdikten sonra kudretli bir ordu hazırlar, asker toplar, güçlü bir ele sahip olur. Memleketini bilgi ve akılla yönetir, adaletten asla ayrılmaz. Bu vasıflar, sultanın hükümranlığını uzatır, devletini güçlendirir, hakimiyetini arttırır.287 C.HÜKÜMDAR OLMANIN ÖZELLİKLERİ Hükümdarlığın gerekliliği, Kutadgu Bilig için, doğuştan/fıtraten bey sülalesinden, sultanın oğlu olmakla başlar. Burada Yusuf Has Hacib, soy ve asalete dikkat çekmektedir. İlkçağ ve ortaçağlarda, hükümdarın soylu olmasının önemsenmesi, hatta tanrısal/ilahî/teolojik bir bağla ilişkilendirilmesi, çok sık görülen gerçeklikler olarak bilinmektedir. Sultan asil soydan gelmelidir. Bununla birlikte cesur, kahraman, kuvvetli, yürekli olmalıdır. Beylik için insanın ilk önce asil soydan gelmesi gerekir; bey cesur, kahraman, kuvvetli ve pek yürekli olmalıdır.288 Babası beyse, oğul da bey doğar. Babası beyse, oğul da bey doğar; o da babaları gibi bey olur.289 285 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 373; b. 1782-1788. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 375; b. 1789-1790. 287 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 397; b. 1924-1929. 288 Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, 401; b. 1949. 286 139