UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kavramlarının doğasını inceleyen, sorgulayan siyaset felsefesi, değerler felsefesiyle ilişki içindedir. Her siyaset teorisi, belli bir insan anlayışına dayanmak durumundadır. Diğer bir ifadeyle insanın doğası nedir? Ve insana ilişkin “ne olması gerektiği” düşüncesine dayanır. Buna paralel olarak siyaset felsefesinin işi, siyasi olarak ne olması gerektiğini belirlemektir. Siyaset felsefesinin temel problemlerinden birisi de devlet dediğimiz fenomene ilişkindir. Devlet egemen varlıktır bu durumda siyaset felsefesinin en temel problemi devlet denilen kurumun gerekli olup olmadığıdır? Diğer bir deyişle devlet bir özgürlük vasıtası mıdır yoksa bir baskı aracı mıdır? Gerekli midir gereksiz midir? Siyaset felsefesinin diğer bir problemi de iktidara ilişkindir. Buna bağlantılı olarak diğer bir problem de kimin yönetmesi gerektiğidir? Başka bir deyişle iktidarda kim, niçin olması gerekir? Buna bağlı olarak karşımıza tarihte kendisini Tanrı veya Tanrı temsilcisi olduğu iddia edilenlerin yönetimi çıkmaktadır. Bir başka görüş ise iktidarın kaynağı insandır ve egemen olması gereken de insanlardır, şeklindedir. Siyaset felsefesinin bir başka problemi de egemenliğinin sınırları problemidir: Egemenlik sınırlı ve şartlı olmalıdır diyen görüşün yanı sıra egemenlik sınırsız ve şartsız olmalıdır, diyen bir başka görüş vardır. Kutadgu Bilig’de iktidarın kaynağı ilahi (kut) olsa da, meşruiyeti adalet ve halka hizmet üzerinden kurulmaktadır. Türklerdeki bu kut anlayış ve zihniyeti, hukukî deyiş ile, imperîum'dan başka bir şey değildir. Imperium ise idarî, askerî ve kazaî sahalarda egemenlik hakkı mânasındadır.196 Egemenliğin menşei Tanrı'dır, fakat iktidarı “adalet prensibi” çevrelemektedir. Bir bakıma Tanrı bile “özü gereği/zatının icabı” adil olmak durumunda olduğuna göre adalet en ulvi ve en evrensel ilke halini almaktadır. Bu zaviyeden adalet, evrende muvazeneyi sağlayan kozmolojik itidal ve ölçülülük prensibidir. Bu açıdan Kutadgu Bilig’deki devlet modeli, kozmolojik yapıyı örnek almakta veya onu yansıtan, daha yerinde tabirle taklit etmek durumunda olduğu açıktır. Kutadgu Bilig’in siyaset teorisi, modern dönemde Hobbes ve Rousseau gibi düşünürlerin geliştirdiği 'toplum sözleşmesi' modellerinden köklü bir biçimde ayrılmaktadır. Modern teoriler, iktidarı bireyler arası yatay bir uzlaşıya ve yapay bir kontrata dayandırırken; Yusuf Has Hacib, siyasi meşruiyeti deontolojik bir görev ahlakı ve aşkın bir adalet nizamı üzerine inşa eder. Bu yaklaşımda adalet, yalnızca insanların bir araya gelerek kararlaştırdığı hukuki bir kural değil, “göğün direği” olan ve bozulması durumunda hem evrensel hem de toplumsal yıkımı beraberinde getiren ontolojik bir zorunluluktur. Dolayısıyla hükümdar, iktidar gücünü (kut) sadece halkın rızası veya ilahi bir bağış olduğu için değil, varlığın özünde bulunan 'köni-törü'yü (adalete dayalı kanun) yeryüzünde realize etmekle yükümlü olduğu için kullanmaktadır. Bu durum, devleti keyfi otoritenin bir aracı olmaktan çıkarıp, kozmik uyumu toplumsal sahada tesis eden ahlaki ve hukuki bir kuruma 196 Kafesoğlu, s.24 80

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may dönüştürür. Diğer bir deyimle iktidarın kaynağı Tanrı, meşruiyetinin temeli ise adalettir, iktidarın sınırlarını ise töre ve ahlak belirlemekte olup gayesi ise bu insanların mutluluğudur. Öz bir ifadeyle Kutadgu Bilig kavramsal, tasvirî ve sembolik bir dille felsefi ve pedagojik düzeyde, belirli bir problem odağında kavramsal bir yapıyla karşımıza çıkmaktadır.197 Bu çalışma, insan doğasının ve toplumsal ilişkilerin yapısından hareketle, yalnızca ahlaki normlar ve vicdani ilkeler aracılığıyla sürdürülebilir bir düzenin kurulamayacağını; bu nedenle bağlayıcı kurallar bütünü olarak hukukun ve bu hukuku tesis edip uygulayan siyasi bir otorite olarak devletin zorunlu bir kurum olarak ortaya çıktığını ortaya koymaktadır. İnsanların zorunlu olarak bir arada yaşadığı ve bu ilişkilerin çatışma üretme potansiyeli taşıdığı dikkate alındığında, bireysel özgürlüklerin sınırlandırılması kaçınılmaz görünmektedir. Ancak bu zorunluluk, Kutadgu Bilig’de ifade edildiği üzere, devletin keyfi bir güç olarak değil, adalet ilkesine dayanan bir düzen kurma aracı olarak anlaşılmasını gerektirir. Nitekim eserde adalet, devletin ve hukukun üzerinde konumlanan, onları meşrulaştıran temel norm olarak ortaya konulmakta; kanunun değeri de ancak bu evrensel adalet ilkesine dayanması ölçüsünde anlam kazanmaktadır. Özetle devlet; huzur, düzen ve güven kaynağı olup meşruiyetinin sürekliliği sağlayan mekanizmadır.198 Bu çerçevede devlet, yalnızca özgürlükleri sınırlayan bir mekanizma değil, aynı zamanda bireylerin haklarını güvence altına alan ve toplumsal düzeni adalet temelinde kurması gereken bir kurumdur. Ancak tam da bu noktada, devletin koyduğu hukuki sınırlar ile bireyin ahlaki özerkliği arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı sorunu ortaya çıkmaktadır. Yusuf Has Hacib’in düşüncesi, bu gerilimi adalet merkezli bir siyasi anlayışla aşmaya çalışırken; modern siyaset felsefesi bu ilişkiyi özgürlük–otorite dengesi üzerinden tartışmaya devam etmektedir. Dolayısıyla devletin zorunluluğu, onun sınırlarının ve meşruiyetinin sürekli olarak adalet ölçütü üzerinden sorgulanmasını gerektiren dinamik bir problemi ifade etmekte; bu durum, siyasi düzenin nihai amacının bireyin iyi ve erdemli bir yaşam sürmesini mümkün kılmak olduğu yönündeki klasik yaklaşım ile de örtüşmektedir. Anlaşılacağı üzere Yusuf Has Hacib eserini, Türk kültürünün askeri ve siyasi açıdan kayda değer bir ivme yakaladığı 11. yüzyılda kaleme almıştır. Bütün siyasi fikirlerini aklın prensiplerine bağlayarak izah etmektedir.199 Bu dönem, kültür tarihimiz açısından da muazzam bir öneme sahiptir. Nitekim Orta Asya’da Karahanlılar, Horasan ve Kuzey Hindistan’da Gazneliler, daha batıda ise İran, Irak, Suriye ve Anadolu coğrafyasında hüküm süren Selçuklular, Doğu İslam dünyasındaki liderliğin artık Türklere geçtiğini açıkça ortaya koymaktadır. Böylelikle bozkır Türk kültürü, İslam medeniyetinin değerleriyle harmanlanıp zenginleşerek evrensel uygarlık dairesine yeni bir soluk ve özgün bir formasyon kazandırmıştır. Taşdelen, s.5 Ertugay, s.83 199 Ziya, Hilmi, Türk Tefekkür Tarihi, s.21-22 197 198 81

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may KAYNAKÇA: 1. Aristoteles, Nikomakhos’a Etik, Çev.: Saffet Babür, Ayraç Yayınevi, Ankara, 1997. 2. Aristoteles, Politika, Çev.: Mete Tunçay, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1983. 3. Arslan, Ahmet, İlkçağ Felsefesi Tarihi Sofistlerden Platon’a, İstanbul, İst., Bilgi Üni. Yay., 2006. 4. Arslan, Ahmet, Felsefeye Giriş, Adres Yayınları, Ankara, 2015. 5. Arslan, Erkan, Kutadgu Bilig İncelemesi: Temel Devlet Felsefesi ve Devlet Başkanının Nitelikleri Üzerine Çıkarımlar, Eğitim Yayınevi, Sosyal Bilimler Alanında Uluslararası Araştırmalar IV, İst., 2021. 6. Bıçak, Ayhan, Kutadgu Bilig Felsefe – Bilim Araştırmaları, Kutadgu Bilig’de Dünyanın Kötülüğü ve Yönetimi İyileştirme Tartışmaları, Dergâh Yay., İstanbul, 2019. 7. Barthold, W., İslam Medeniyet Tarihi, Çev.:M.Fuad Köprülü, DİB Yay., Ankara, 1984. 8. Bolay, Süleyman Hayri, Felsefeye Giriş, Akçağ Yayınları, Ankara, 2010. 9. Çağrıcı, Mustafa, TDV Ansiklopedisi: Adalet Maddesi. 10. Dilaçar, A., Kutadgu Bilig İncelemesi, A.K.D ve T.Y. Kurumu YDK Yay., Ankara, 1988. 11. Ertugay, Fatih, Kutadgu Bilig’de Siyasal İktidarın Meşruluğu ve Devletin Tazimi, İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 2014. 12. Gökberk, Macit, Felsefe Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1982. 13. İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşid Rahmeti Arat İçin, Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1966. 14. İnalçık, Halil, Kutadgu Bilig Araştırmaları Tarihi, Karınca Yay., Ankara, 2016. 15. Kaya, Mustafa, Sosyal ve İnsani Bilimler, Ed.: Seda Topgül, Yusuf Has Hacib ve Machiavelli'de Ahlak Siyaset İlişkisi, İvpe, Karadağ, 2020. 16. Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi Edb.Fak.Mat., İstanbul, 1970. 17. Kıran, Abdullah, Aristoteles, Devlet, Köleler ve Vatandaşlık, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, Volume: 44, Winter-2019. 18. Kömbe, İlker, Antik Yunan ve İslâm Siyaset Felsefesinde İnsanın Toplumsallığının Kaynağı, Nedeni, Doğallığı ve Zorunluluğu, İ.Ü. Press, Felsefe Arkivi, 2025. 19. Kömbe, İlker, Antik Yunan ve İslâm Siyaset Felsefesinde İnsanın Toplumsallığının Kaynağı, Nedeni, Doğallığı ve Zorunluluğu, İ.Ü. Press, Felsefe Arkivi, 2025. 20. Köprülü, Fuad, Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar, Ankara, DİB Yay., ATTK, 1976. 21. Küyel, Mübahat Türker, Uluslararası İbn Türk, Hârezmi, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sînâ Sempozyumu Bildirileri: Kutadgu Bilig ve Farabi-1985, Ata. Kül., Dil ve Tar. Yüks. Kur., Ata. Kült. Mer. Yay., Sayı: 42, Ank., 1990. 22. Nuerjıamalı Maımaıtıaılı, Kutadgu Bilig’in Sözvarlığı Açısından Açıklamalı Sözlüğü, Yüksek Lisans Tezi, Tez Dan.: Mehmet Ölmez, YTÜ, SBE, İstanbul, 2013. 23. Oeser, Erhard, Hukukun Akli Bir Biçimde Kendini Kurması, Kutadgu Bilig Felsefe Bilim Araştırmaları, Çev.: Ö. Behiç Albayrak, 2003. 24. Önler, Zafer, Kutadgu Bilig’de İktidar Kavramı ve Siyaset Anlayışı, Yeni Türkiye Yay., Ank., 2002. 25. Özlem, Doğan, Günümüzde Felsefe Disiplinleri, Ara Yayıncılık, İstanbul, 1990. 26. Özmen, Alper, Kutadgu Bilig’de Yöneten-Yönetilen İlişkileri, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 41, 2014. 27. Starr, S. Frederick, Kayıp Aydınlanma, Çev.: Yusuf Selman İnanç, Kronik, İst., 2024. 28. Şeker, Fatih M., Kutadgu Bilig Nasıl Okunamaz? Sadri Maksudi Örneği, İÜHFM-Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı, cilt LXXV, İstanbul, 2017. 82

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 29. Şeker, Fatih M., Mistik Bir Coğrafyanın Rasyonelleşme İslamlaşma Süreci Açısından Kutadgu Bilig Nasıl Okunabilir? Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi, Sayı 18, Ekim 2010. 30. Taşdelen, Vefa, Kutadgu Bilig’in Felsefi Bağlamı, Millî Folklor, Sayı:124, Aralık 2019. 31. Togan, A. Zeki Velidi, Tarihte Usul, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1985. 32. Türker, Özgür, Kutadgu Bilig ve Eski Türk Devlet Nazariyesi, Türk Tarihine Dair Yazılar, Gece Kitaplığı, Ank., 2017. 33. Ülken, Hilmi Ziya, Türk Tefekkürü Tarihi, Cogito, YKY, İstanbul, 1982. 34. Von Aster, Ernst, Felsefe Tarihi Dersleri 1: İlkçağ ve Ortaçağ Felsefesi, Çev.: Macit Gökberk, İstanbul, Ahmed İhsan Matbaası, 1943. 35. Yılmaz, Gökhan, Kutadgu Bilig’de Devlet Fikri, Kutadgu Bilig Felsefe Bilim Araştırmaları Dergisi, Ülke Yay., İst., 2006. 36. Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig, Çev.: Reşid Rahmeti Arat, AKDTYK Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1985. 37. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, Çev.: Reşid Rahmeti Arat, (Yayına Haz.; Ç. Şan – S.T. Yurteser) Kabalcı Yay., İst., 2008. 38. Yûsuf Hâs Hâcib, Kutadğu Bilig (bt), Haz.: Mustafa S. Kaçalin, T. C. Kültür ve Turizm Bak. Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Md., Ankara, Bakanlık Yayınları, Tarihsiz. 39. Ziya, Hilmi, Türk Tefekkür Tarihi, Matbaa-i Ebuzziya, İstanbul, 1933. İNSAN HAKLARI HUKUKUNUN KUTADGU BİLİG’DEKİ ERKEN TEZAHÜRLERİ VE HUKUK DEVLETİ İLKESİ EARLY MANIFESTATIONS OF HUMAN RIGHTS IN GOD'S KNOWLEDGE AND THE PRINCIPLE OF THE STATE OF LAW Dr. Öğr. Üyesi Ayşegül Karaca Dedeoğlu, Karabük Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, aysegulkaraca@karabuk.edu.tr ORCID ID: 0000-0001-5777-948X, 0533 429 41 32 Dr. Ogr. Member Ayshagul Karaja Dedeoglu, Karabük University, Faculty of Health Sciences, aysegulkaraca@karabuk.edu.tr ORCID ID: 0000-0001-5777-948X, 0533 429 41 32 Özet. Bu çalışma, 11. yüzyıl Türk-İslam siyaset felsefesinin başyapıtlarından Kutadgu Bilig’i yalnızca didaktik bir siyasetname olarak değil modern insan hakları idealinin ve hukuk devleti ilkesinin tarihsel öncüllerini barındıran kapsamlı bir “insan hakları hukuku tasavvuru” olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel problemi, mutlakiyetçi bir çağda kaleme alınan eserin, iktidarın sınırlandırılması ve bireyin korunması bağlamında modern insan hakları hukuku standartlarıyla nasıl bir felsefi yakınlık taşıdığıdır. Tarihsel bir metni modern kavramlarla incelerken anakronizme (tarihsel yanılgıya) düşmemek adına eserin bireyin devlete karşı yargı yoluyla ileri sürebileceği modern anlamda “sübjektif hakları” değil devletin meşruiyet zemini olan ve yöneticinin uymak zorunda olduğu “objektif adalet ilkelerini” ortaya koyduğu tezi savunulmuştur. Bu kapsamda Kutadgu Bilig’deki normatif kurallar; Georg Jellinek’in “Statüler Doktrini” ne uygun bir şekilde negatif, pozitif ve aktif statü haklarının normatif öncülleri bağlamında çok boyutlu bir tasnife tabi tutulmuştur. İnceleme sonucunda eser, negatif, pozitif ve aktif statü haklarının modern anlamdaki kurumsal biçimlerine birebir karşılık gelmese de bu kategorilere zemin hazırlayan güçlü normatif öncüller ortaya koyduğu tespiti yapılmıştır. Bununla birlikte çalışma, eserin yalnızca hakların öncüllerini değil aynı zamanda hukukun içeriğini adaletle sınırlayan bir normatif anlayış geliştirdiğini de ortaya 83

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may koymaktadır. Nitekim “kötü yasa” eleştirisi (özellikle 1451–1461 arası beyitler ve 1459’daki vurgu), kanunun salt varlığının yeterli olmadığını, içeriğinin de adil olması gerektiğini ifade ederek modern hukuk devleti ilkesinin erken bir teorik izdüşümünü sunmaktadır. Sonuç olarak eser, birey-devlet ilişkisini karşılıklı hak ve ödevler dengesi üzerine inşa ederek, insan hakları hukukunun evrensel değerlerini asırlar öncesinden Türk-İslam siyaset felsefesiyle harmanlamış ve anayasal devlet düşüncesine giden yolda tarihsel bir temel oluşturmuştur. Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, İnsan Hakları, Hukuk Devleti, Statüler Doktrini, Sosyal Devlet. Abstract. This study aims to analyze Kutadgu Bilig, one of the masterpieces of 11thcentury Turkish-Islamic political philosophy, not only as a didactic political treatise but as a comprehensive “conception of human rights law” containing the historical antecedents of the modern ideal of human rights and the principle of the rule of law. The central research problem explores how a work written in an absolutist era maintains a philosophical kinship with modern human rights law standards regarding the limitation of power and the protection of the individual. To avoid anachronism when examining a historical text with modern concepts, it is argued that the work does not present “subjective rights” in the modern sense that an individual can assert against the state through legal means, but rather “objective principles of justice” that constitute the basis of the state’s legitimacy and which the ruler is obliged to adhere to. In this context, the normative rules in Kutadgu Bilig are subjected to a multi-dimensional classification based on Georg Jellinek’s “Status Doctrine,” focusing on the normative antecedents of negative, positive, and active status rights. The analysis concludes that while the work does not directly correspond to the modern institutional forms of negative, positive, and active status rights, it establishes strong normative foundations for these categories. Furthermore, the study reveals that the work develops a normative understanding that limits not only the antecedents of rights but also the content of law to justice. Indeed, the critique of “bad law” (particularly the verses from 1451–1461 and the emphasis in 1459) expresses that the mere existence of law is insufficient; its content must also be just, thereby offering an early theoretical projection of the modern rule of law principle. In conclusion, the work, by constructing the individual-state relationship on a balance of mutual rights and duties, integrates the universal values of human rights law with Turkish-Islamic political philosophy from centuries ago, and forms a historical foundation on the path to constitutional state thought. Keywords: Kutadgu Bilig, Human Rights, Rule of Law, Status Doctrine, Welfare State. GİRİŞ İnsanlık tarihi boyunca siyasi iktidarın denetlenmesi, devlet otoritesinin sınırlandırılması ve bireyin temel haklarının güvence altına alınması hem hukuk felsefesinin hem de siyaset biliminin en köklü ve çetin tartışmalarından birini oluşturmuştur. Devletin varoluşsal meşruiyeti, gücünü ne kadar sınırsız kullanabildiğiyle değil bu gücü bireyin hakları ve toplumun refahı lehine ne kadar kısıtlayabildiğiyle ölçülmektedir. Modern doktrinde bu sınırlandırma süreci, genellikle 1215 tarihli Magna Carta Libertatum’a dayandırılarak tamamen Batı merkezli bir “söylence” şeklinde akademik literatüre oturtulmuştur (Gölbaşı Uçar, 2025: 111-115). Ancak Magna Carta’nın temelde İngiliz aristokrasisi (baronlar) ile Kral arasındaki feodal bir güç paylaşımı ve vergi pazarlığı olduğu gerçeği göz ardı edilmektedir. Oysa bu Batı merkezli anlatıdan çok daha önce, 11. yüzyılda (1069) Balasagunlu Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig, feodal bir zümrenin değil tüm tebaanın haklarını gözeten ve devletin meşruiyetini doğrudan 84

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may evrensel adalete bağlayan anıtsal bir eser olarak bu tarihsel anlatıya çok daha güçlü ve kapsayıcı bir alternatif sunmaktadır (Yılmaz vd., 2023: 235).200 Kutadgu Bilig, Türklerin göçebe bozkır kültüründen yerleşik kent ve İslam medeniyetine geçiş sürecinin tam kalbinde kaleme alınmış eşsiz bir “sentez metni” niteliğindedir. Eserin siyaset felsefesinin merkezinde yer alan ‘Kut’ kavramı, Tanrı tarafından hükümdara bahşedilen ilahi bir yönetme yetkisi (siyasal meşruiyet) olarak kurgulanmıştır. Ancak Orta Çağ Avrupası’ndaki “Kralların İlahi Hakkı” mutlakiyetçiliğinden farklı olarak bu yetki sınırsız ve keyfi olmayıp doğrudan doğruya nesnel hukuka, yani ‘Töre’ ye bağlılık şartına bağlanmıştır (Taşdelen, 2019: 7). İktidar (Kut), ancak adaletle (Töre) taçlandığında meşru kabul edilmektedir. Eserde ‘Töre’ kavramı, hukukun doğru ve adil olmasını emreden “Könilik” (Doğruluk), yasanın salt iktidarın değil toplumun yararını gözetmesi gerektiğini vurgulayan “Uzluk” (İyilik/Kamu Yararı), kanun önünde yöneten ile yönetilen arasında ayrım yapılamayacağını güvence altına alan “Tüzlük” (Eşitlik) ve yasanın tüm insanları kuşatan evrensel bir vicdana dayanmasını şart koşan “İnsanlık” (Evrensellik) olmak üzere dört temel ilkeye dayanmaktadır (Bozkurt, 2005: 131). Yusuf Has Hacib bu sistematiği didaktik ve kuru bir dille anlatmak yerine, dört ana karakterin alegorik diyalogları üzerinden kurgulamıştır. Siyasi iktidarı ve devleti temsil eden vezir Ay Toldı’nın, adaleti ve hukuku temsil eden hükümdar KünTogdı’nın emrine girmesi, siyasi gücün mutlak surette hukukun üstünlüğüne boyun eğmesi gerektiğinin felsefi ve edebi bir manifestosudur.201 Kutadgu Bilig’in inşa ettiği bu normatif sistem, yöneticinin bile üstünde olan ve onu bağlayan yasaların hâkim kılındığı bir “Hukuk Devleti” modelinin Türkİslam tarihindeki en erken formlarından biridir (Doğan, 2002: 132). Yusuf Has Hacib, “Hangi Bey ili doğru töre ile yönetirse, ili ilerler ve günü parlar” (Beyit 2017) düsturuyla iktidarın keyfiliğini önlemiş ve kamu düzeninin ancak hukuka uygunlukla sağlanabileceğini ilan etmiştir. Ancak eserdeki bu sistematiği incelerken anakronik bir yanılgıya düşmemek ve eseri günümüzün idare hukuku mekanizmalarıyla birebir aynı kefeye koymamak gerekir (Çığman,2018: 76). Kutadgu Bilig’de Töre’nin üstünlüğü modern anlamda kurumsal bir ‘yargısal denetim’ (anayasa mahkemeleri veya danıştay gibi) organlarıyla değil güçlü bir ahlaki, vicdani ve uhrevi sorumluluk zemininde işleyen bir ‘objektif adalet’ anlayışıyla güvence altına alınmıştır (Beyit 2107). Bu çalışmanın temel iddiası, Kutadgu Bilig’in yalnızca bireyin korunmasına yönelik normatif ilkeler içeren bir siyasetname olmadığı aynı zamanda hukukun Kutadgu Bilig, Karahanlı Türkçesiyle ve aruz vezniyle kaleme alınmış olup Türk edebiyatının ilk mesnevisi kabul edilmektedir. Eserin orijinal nüshası günümüze ulaşmamış olsa da Viyana, Kahire ve Fergana’da bulunan üç ana nüshası üzerinden bilim dünyasına kazandırılmıştır (Demirel, 2014: 56). 201 Kutadgu Bilig’in alegorik kurgusu, bu dört ana karakter etrafında şekillenen felsefi bir olay örgüsüne dayanır. Eserde, saadet ve iktidarı temsil eden vezir Ay-Toldı’nın devlet hizmetine girmesi, ölümünden sonra makamını aklı temsil eden oğlu Ögdülmiş’in devralması ve akıbeti temsil eden zahit Odgurmış’ın inzivadan onlara öğütler vermesi üzerinden ideal bir devlet mekanizmasının işleyişi resmedilir. Doğan’ın (2002: 128-129) özetlediği üzere, bu karakterlerin diyalojik etkileşimi sayesinde hükümdar (Kün-Togdı) adil kanunlar yapar ve Töre’nin tesisiyle ülke refaha kavuşur. 200 85

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may içeriğini adaletle sınırlayan bir üst norm anlayışı geliştirdiğidir. Bu yönüyle eser, kanunun şekli varlığı ile yetinen bir “kanun devleti” anlayışından ziyade, kanunun içeriğinin de adil olmasını zorunlu kılan bir yaklaşım ortaya koymaktadır. 1. YÖNTEM VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Bu çalışmanın araştırma deseni, nitel araştırma yöntemlerinden olan doküman incelemesi (metin analizi) modeline dayanmaktadır. Çalışmanın birincil veri kaynağı olarak, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinin akademik liyakati kanıtlanmış ve günümüz Türkçesine uyarlanmış baskısı (T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı Yayınları, 2019) esas alınmıştır. Analiz edilen beyitler, eserin kamu yönetimi, adalet, yöneticinin sorumlulukları ve devlet-birey ilişkisine dair bölümlerinden amaca yönelik örneklem yöntemiyle seçilmiştir. Eserdeki felsefi altyapıyı ve dağınık haldeki ahlaki/hukuki öğütleri somut anayasal normlara dönüştürerek sistematik bir şekilde analiz edebilmek için, modern kamu hukuku ve insan hakları doktrininin en temel tasnif yöntemlerinden olan Georg Jellinek’in “Statüler Doktrini” (Jellinek, 1905: 86’ dan akt. Kaboğlu, 2013: 39; Gözler, 2025:153-154) kavramsal çerçeve olarak kullanılmıştır. 19. yüzyılın sonlarında Jellinek tarafından formüle edilen bu doktrin, bireyin devlet ile toplum karşısındaki konumu ile bireyin devletten beklentilerini esas alan bir sınıflandırma getirmiştir (Doğan, 2015: 55). Çalışmamızda Kutadgu Bilig’deki beyitler bu üçlü yapıya göre şu şekilde tasnif edilerek incelenmektedir: Negatif Statü Hakları (Status Libertatis): Kişinin devlet tarafından aşılamayacak ve dokunamayacağı özel alanının sınırını çizen bireysel özgürlük alanını ifade eder (Gözler, 2025, 153). Eserdeki yaşam hakkı, mülkiyetin korunması ve keyfi cezalandırma yasağı bu çerçevede değerlendirilmiştir. Pozitif Statü Hakları (Status Civitatis / Status Positivus): Bireyin devletten hizmet, yardım ve koruma talep etme hakkını, devletin ise bizzat kaynaklarını kullanarak vatandaşın refahını sağlama yükümlülüğünü (sosyal devlet) içerir. Eserdeki açların doyurulması, sağlığın korunması ve yoksulların gözetilmesi emirleri bu başlıkta ele alınmıştır. Aktif Statü Hakları (Status Activus): Bireyin siyasi karar alma mekanizmalarına ve kamu hizmetine katılma hakkıdır. Monarşik bir yapı olan Karahanlı idaresinde modern bir oy verme hakkı aranamayacağı için eserdeki aktif statü “kamu hizmetine girme hakkı” ve “liyakat/fırsat eşitliği” ekseninde incelenmiştir. Tekrar altı çizilmelidir ki bu analizdeki temel metodolojik sınır, Kutadgu Bilig’in bir modern “Anayasa” metni olmadığı gerçeğidir. Eserde yer alan haklar, bireylerin mahkemelere giderek devletten talep edebilecekleri “sübjektif dava hakları” formunda değildir. Tam aksine, devletin yıkılmaması ve iktidarın meşruiyetini kaybetmemesi için bizzat yöneticinin uygulamakla mükellef olduğu “objektif adalet ödevleri” formundadır. Ancak yöneticinin sınırlandırıldığı bu ödevler alanı, fiiliyatta doğrudan doğruya yönetilenlerin temel haklarının yeşerdiği normatif öncülleri oluşturmaktadır. 3. BULGULAR 86

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3.1. Negatif Statü Haklarının Normatif Öncülleri Negatif statü haklarının özü, devletin bireyin hayatına, bedenine ve malına keyfi olarak dokunmasını engellemektir. Kutadgu Bilig’de yaşam hakkı ve bedensel bütünlük tam da bu sınırlayıcı mantıkla, devleti sınırlandıran ahlaki ve hukuki ilkelerle güvence altına alınmıştır. Kutadgu Bilig’de yöneticinin keyfi şiddet kullanımı açık biçimde sınırlandırılmıştır. Ay-Toldı’nın hükümdar KünTogdı’ya verdiği öğütlerde “Hasım edinme kendine, yine dökme kan; bu iki günahla ağlar çıkarken can” (Beyit 5260) ifadesi, yaşam hakkına yönelik müdahalelerin kesin biçimde yasaklandığını göstermektedir. Aynı doğrultuda “Kişi malını alma, yine dökme kan; bu iki günahla inler insan, verirken can” (Beyit 1395) ifadesi hem yaşam hakkına hem de mülkiyet alanına yönelik müdahalelerin birlikte yasaklandığını ortaya koyarak, negatif statü haklarının kapsamını genişleten güçlü bir normatif öncül sunmaktadır. Bu bağlamda yöneticinin şiddet ve zorbalık kullanımı yalnızca dolaylı ilkelerle değil açık yasaklarla da sınırlandırılmıştır. Nitekim “Harama karışma, zorbalık etme; insan kanı dökme…” (Beyit 1433) ve “Adaletli ol, buna çabala, zorbalık yapma” (Beyit 1451) ifadeleri, devletin bireyin yaşamına ve bedenine yönelik haksız müdahalelerini kesin biçimde yasaklayan doğrudan normatif hükümler olarak dikkat çekmektedir. Benzer şekilde, adaleti temsil eden hükümdarın tasvir edildiği bağlamda “Töre su gibidir, zulüm yakar ateş gibi” (Beyit 3107) ve devamındaki beyitlerde zorbalığın devlet düzenini yıkan bir unsur olduğu belirtilerek, idarenin eziyet verici uygulamalardan kaçınması gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca “İnsanların zararını isteme” (Beyit 5262) buyruğu, yöneticinin bireye zarar vermeme yükümlülüğünü açıkça ortaya koymaktadır. Bu ifadeler, modern anlamda doğrudan bir hak düzenlemesi olmasa da bireyin yaşamı ve bedensel bütünlüğünü korumaya yönelik normatif öncüller olarak yorumlanabilir. Eserde, devletin meşru şiddet tekelinin dışına çıkarak kaba kuvvete ve işkenceye başvurması ‘küç’ (zorbalık) ve ‘zulüm’ kavramlarıyla tanımlanmıştır. Bu bağlamda zulüm, yalnızca fiziksel şiddeti değil, idarenin her türlü keyfi müdahalesini kapsayan geniş bir anlam alanına sahiptir. Bu nedenle, metinde zulmün yasaklanmasına ilişkin çeşitli ifadeler, modern anlamda işkence ve kötü muamele yasağına karşılık gelebilecek normatif bir çerçeve sunmaktadır. Hacib, bu durumu doğa olaylarıyla metaforlaştırarak; “Zulüm yanan ateştir, yaklaşanı yakar; / Kanun (Töre) sudur, akarsa nimet yetişir” (Beyit 2032) tespitiyle, keyfi yönetimin (ateşin) devleti ve toplumu içten içe yakıp yıkacağını ileri sürmüştür. Ancak Kutadgu Bilig’in insan hakları perspektifi sadece devletin kendisinin zarar vermemesiyle (klasik negatif ödev) yetinmeyecek kadar gelişmiştir. AyToldı’nın yönetime ilişkin somut düzenlemeleri ifade ettiği bu bağlamda “Şehir ve kasaba içinde hırsızı, haydudu yok et / Yolcu ve kervan emniyet içinde yoluna devam etsin” (Beyit 5546) ve “Memleket içinde halka zulmedenleri ortadan kaldır” (Beyit 5547) emirleri, idareye bireyi üçüncü kişilerin saldırılarına karşı da koruma ödevini yüklemiştir (Özmen, 2014: 51). Bu durum, modern anayasalardaki 87

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may pozitif nitelikte bir koruma yükümlülüğüne yaklaşan bir anlayış olarak değerlendirilebilir. Yargılama sürecindeki usuli güvenceler, eşitlik ve tarafsızlık idealleri, eserin adalet vizyonunun en parlak kısmıdır. Adaleti temsil eden Hükümdar Kün- Togdı, kendi koyduğu yasayı fiziksel gerçeklikler ve güçlü metaforlar üzerinden açıklamaktadır. Bu bağlamda üç ayaklı taht, adaletin dengede kalabilmesi için doğruluk, denge ve istikrarın birlikte var olması gerektiğini ifade eder: “Üç ayaklı şeyler devrilmeden durur / Üçü düz durdukça dengede olur” (Beyit 802). Bu metafor, yargının keyfilikten uzak, dengeli ve istikrarlı bir yapıda olması gerektiğini ortaya koymaktadır. Aynı anlatım içinde hükümdar, yargı yetkisinin kullanımını keskinlik ve kesinlik üzerinden sembolize eder: “Bu bıçak böyle elimde durur / Ey becerikli, biçip keserek işler” (Beyit 810) ve “Bıçak gibi keserim ben işi / Uzatmam davacının işini” (Beyit 811). Bu ifadeler, adaletin geciktirilmemesi gerektiğine işaret ederek makul sürede yargılanma hakkına ilişkin bir ilkeyi ortaya koymaktadır. Eşitlik ilkesi ise doğrudan normatif bir ifade ile değil hükümdarın kendi ağzından ortaya konulan bir yargı pratiği üzerinden temellendirilmektedir. Nitekim “Ben işleri doğruluk ile hallederim; insanları bey veya kul olarak ayırmam” (Beyit 808–809) ve “Yasada ikisi de bana birdir; karar verirken farklı değildir” (Beyit 817–818) ifadeleri, yargılamada herhangi bir statü farkına dayalı ayrımcılık yapılmadığını açıkça ortaya koymaktadır (Bağdatlı, 2007: 137). Buna ek olarak, yargı sürecinde keyfiliği engelleyen bir diğer önemli ilke, haksız suçlama ve iftiradan kaçınılmasıdır. Nitekim “Bir iftira ansızın değmesin sana” (Beyit 1452) ve “Heves, öfke gelince sık dişini” (Beyit 1453) ifadeleri, yargılamada delilsiz suçlama ve duygusal karar verme ihtimaline karşı açık bir uyarı niteliği taşımaktadır. Bu yönüyle söz konusu beyitler, masumiyet karinesi ve tarafsız yargılama ilkelerinin erken bir normatif karşılığı olarak değerlendirilebilir. Yine klasik haklardan olan mülkiyet güvencesi de eserde yalnızca ekonomik bir politika olarak değil doğrudan korunması gereken bir alan olarak ele alınmıştır. Nitekim “Kişi malını alma, yine dökme kan; bu iki günahla inler insan…” (Beyit 1395) ifadesi, bireyin malvarlığına yönelik keyfi müdahaleleri açık biçimde yasaklayarak, mülkiyet hakkını yaşam hakkıyla birlikte korunan temel bir değer olarak konumlandırmıştır. Bu yaklaşım, yalnızca müdahale yasağı ile sınırlı kalmamakta aynı zamanda ekonomik düzenin adil biçimde işlemesi gerekliliği ile de tamamlanmaktadır. Nitekim “Eli açık ol, halkına mal paylaştır…” (Beyit 5220) ve “Halk zenginleşirse, memleket de zenginleşir” (Beyit 5474) ifadeleri, mülkiyetin korunmasının toplumsal refahın temel şartı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Kutadgu Bilig’de mülkiyet, yalnızca bireysel bir hak alanı değil aynı zamanda kamu düzeni ve toplumsal istikrarın temel unsurlarından biri olarak kurgulanmıştır. 88

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3.2. Pozitif Statü Haklarının Normatif Öncülleri: Erken Dönem Sosyal Sözleşme ve Refah Devleti (Sosyal Devlet) İdeali Pozitif statü hakları, bireylere devletten olumlu bir davranış, bir yardım, bir hizmet, bir davranış isteme imkânı tanıyan haklardır. Örneğin, sağlık hakkı, çalışma hakkı, sosyal güvenlik hakkı vb. (Gözler, 2025:153). Bu noktada Kutadgu Bilig’de devletin varlık sebebinin salt asayiş tesisiyle sınırlandırılmayıp doğrudan halkın sosyo-ekonomik refahına endekslenmesiyle erken bir karşılık bulur. Eserde devlet ile birey arasındaki ilişki, tek taraflı bir itaat ilişkisi olarak değil, karşılıklılık esasına dayanan bir denge içinde kurgulanmıştır. Bu durum, özellikle raiyyetin hak ve yükümlülüklerinin sistematik biçimde düzenlendiği beyitlerde açıkça görülmektedir. Nitekim “Halkın (raiyyetin) senin üzerinde üç hakkı vardır... Birincisi, memlekette gümüşü (parayı/ekonomiyi) temiz tutmak; ikincisi, halka adil kanunlar (töre) uygulamak; üçüncüsü ise yolları emin tutmak (güvenliği sağlamak)” (Beyit 5574-5578). Doğan’a (2002: 136) göre bu üç hak, modern anayasalardaki iktisadi istikrar, hukuki güvenlik ve can güvenliği ilkelerinin doğrudan yansımasıdır. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmesiyle birlikte yöneticinin de halktan itaat ve bağlılık talep edebileceği ifade edilmekte böylece yönetim ilişkisi karşılıklı hak ve ödevler dengesi üzerine kurulmaktadır. Bu yapı, modern anlamda bireyin devlete karşı ileri sürebileceği sübjektif haklardan ziyade, yöneticinin yerine getirmekle yükümlü olduğu objektif ödevler üzerinden işleyen bir karşılıklılık düzeni ortaya koymaktadır. Diğer taraftan sosyal devletin en belirgin ve hayati göstergesi, dezavantajlı grupların korunması ve kamu sağlığına ilişkin yükümlülüklerin üstlenilmesidir. Kutadgu Bilig’de bu anlayış, yöneticinin toplumun en zayıf kesimlerine yönelik sorumluluğunun açık biçimde ifade edilmesiyle ortaya konulmaktadır. Nitekim “Ey hakan otacısın sen bugün; halkın da hasta, sana ihtiyaç duyan” (Beyit 5241) ifadesiyle hükümdar doğrudan bir “şifacı” metaforu üzerinden tanımlanmakta; devamında “Bazısı aç, bazısı da çıplaktır…” (Beyit 5243) ve “Sendedir bak bunların ilacı; iyileştir…” (Beyit 5244) denilerek, toplumun yoksul, aç ve hasta kesimlerinin ihtiyaçlarının karşılanması yöneticinin asli görevi olarak belirlenmektedir. Bu bağlamda sağlık hizmeti, sosyal yardım ve temel ihtiyaçların karşılanması, idarenin ihmal edemeyeceği bir yükümlülük alanı olarak kurgulanmıştır. Bu noktada eserin felsefi zirvesi, yoksulların ve kimsesizlerin korunmasına yönelik açık emirlerde ortaya çıkmaktadır. Nitekim “Fakir, dul, yetimi gör, kolla; bunları gözetirsen tam olur töre” (Beyit 5302) ifadesi, devletin toplumsal eşitsizlikler karşısında tarafsız kalamayacağını, aksine zayıf olanı koruma yükümlülüğü taşıdığını açıkça ortaya koymaktadır. Aynı doğrultuda “İlinde biri gece kalırsa aç, onu senden sorar Allah” (Beyit 5165) uyarısı, yöneticinin sosyal refah alanındaki sorumluluğunu yalnızca dünyevi değil, ahlaki ve uhrevi bir yükümlülük olarak da temellendirmektedir. Bu çerçevede devletin gücü, toplumun üst kesimlerini daha da güçlendirmekten ziyade en zayıf kesimlerin korunması ve yaşam koşullarının 89

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iyileştirilmesi için kullanılmalıdır. Bu yaklaşım, modern siyaset felsefesinde John Rawls tarafından geliştirilen “Fark İlkesi” ile birebir örtüşmese de toplumsal düzenin en dezavantajlı kesimler lehine düzenlenmesi gerektiği yönündeki düşüncenin erken bir normatif karşılığı olarak değerlendirilebilir. 202 3.3. Aktif Statü Haklarının Normatif Öncülleri Aktif statü hakları, Jellinek sistematiğinde bireyin kamusal alana, siyasete ve yönetime katılabilme kapasitesini ifade eder (Gözler, 2025: 154). 11. yüzyılın Karahanlı Devleti gibi monarşik ve hanedanlığa dayalı bir imparatorluğunda, yurttaşların sandığa gidip oy kullanması (seçme-seçilme hakkı) gibi modern siyasal hakları aramak elbette bilimsel gerçekliğe aykırıdır. Ancak aktif statünün bir diğer temel ayağı olan ve modern idare hukukunun personel rejimini belirleyen “kamu hizmetine girme hakkı”, Kutadgu Bilig’de ileri bir düzeyde formüle edilmiştir. Avrupa’da asırlar boyunca yönetim kademeleri yalnızca soyluların (aristokrasinin) veya kilise mensuplarının (ruhanilerin) tekelinde kapalı bir kast sistemi olarak kalırken,Yusuf Has Hacib, devlet kademelerine girişin ön şartı olarak soya, kana veya zümreye aidiyeti kesin bir dille reddetmiştir. Ona göre devlet yönetiminde (bürokraside) yer almanın yegâne meşru yolu, evrensel değerler olan “akıl” (ukuş) ve “bilgi”dir (bilig). Bununla birlikte eserde, kamu görevlerinin kimlere verileceği ve yönetim kademelerinde kimlerin yer alması gerektiği son derece ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Özellikle vezirin niteliklerine ilişkin diyaloglarda, kamu görevine erişimin temel ölçütünün liyakat olduğu açıkça görülmektedir. Nitekim “Bu iş için çok seçkin biri gerek” (Beyit 2184), “Akıllı ve bilgisi deniz gibi olmalı” (Beyit 2185) ve “Hem akıllı hem bilgili olması gerek” (Beyit 2188) ifadeleri, devlet görevlerinin ancak bilgi ve akıl sahibi kimselere verilebileceğini ortaya koymaktadır. Bunun yanında “Hesap bilmeli, bilge ve zeki olmalı; bilgili olmalı ve bilmeli türlü yazıları” (Beyit 2218) ifadesi, kamu görevine girişte yalnızca ahlaki değil, aynı zamanda teknik ve mesleki yeterliliğin de arandığını göstermektedir. Bu noktada liyakat, sadece devletin işleri ehil kişilere teslim etmesini sağlayan bir yönetim yöntemi değil aynı zamanda bireyin soy, zümre veya imtiyazlı bir sınıfa aidiyetinden bağımsız olarak, yalnızca kişisel yetkinliğiyle kamusal yetki kullanımına erişimini sağlayan bir fırsat eşitliği öncülüdür. Dolayısıyla liyakat ilkesi, Kutadgu Bilig’de bireyin kendi emeği ve bilgisiyle kamusal alana “dahil olma” kapısını aralayan, aktif statü haklarının özündeki “katılım” iradesinin tarihsel bir izdüşümü olarak değerlendirilmelidir. 202 Çağdaş adalet teorilerinin en önemli ismi olan John Rawls, Bir Adalet Teorisi (A Theory of Justice) adlı eserinde adaletin ikinci ilkesi olarak sunduğu ‘fark ilkesi’ (Difference Principle) ile toplumsal ve ekonomik eşitsizliklerin ancak toplumun ‘en az avantajlı’ kesimlerinin yararına olması şartıyla meşru kabul edilebileceğini savunmuştur. Yusuf Has Hacib’in bin yıl öncesinden yöneticiye yüklediği toplumdaki dezavantajlıları (zayıfları, dulları) koruma ve kollama ödevi, Rawls’un bu modern adalet kurgusuyla muazzam bir felsefi paralellik sergilemektedir (Bkz. Rawls, 2017: 115-120). 90

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bu çerçevede Kutadgu Bilig’de yönetime katılım, modern anlamda bir hak olarak değil, liyakat, bilgi ve ehliyet temelinde belirlenen seçkinci bir kamu hizmeti anlayışı şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bu yönüyle eser, kamu görevine girişte fırsat eşitliğinden ziyade, görevlerin nitelik esasına göre dağıtılması gerektiğini savunan güçlü bir normatif çerçeve sunmaktadır. 4. TARTIŞMA VE SONUÇ Tarihsel metinler, yalnızca ait oldukları dönemin siyasal ve toplumsal yapısını yansıtan belgeler değil aynı zamanda farklı çağlara taşınabilen normatif düşünce biçimlerini de içinde barındıran felsefi metinlerdir. Bu bağlamda Kutadgu Bilig, yalnızca bir siyasetname değil, iktidarın sınırlarını ve meşruiyetini tartışan kapsamlı bir kamu hukuku düşüncesi olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışmada ortaya konulduğu üzere eser, modern anlamda bireyin devlete karşı ileri sürebileceği sübjektif hakları tanımlayan bir metin değildir. Ancak bu durum, eserin insan hakları düşüncesinden uzak olduğu anlamına gelmemektedir. Aksine Kutadgu Bilig, yöneticinin uymak zorunda olduğu ve iktidarı sınırlandıran objektif adalet ilkeleri aracılığıyla, bireyin yaşamı, malı ve onurunu koruyan güçlü bir normatif çerçeve kurmaktadır. Eserde ortaya konulan bu çerçevenin en dikkat çekici yönü, hukukun yalnızca varlığının değil, içeriğinin de adalete bağlı olması gerektiği fikridir. Özellikle “kötü yasa” eleştirisi üzerinden geliştirilen yaklaşım, kanunun şekli bir düzenleme olmasının yeterli olmadığını, adil olmayan bir normun meşruiyet üretemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Kutadgu Bilig, hukuku iktidarın bir aracı olarak değil, iktidarı sınırlayan bir üst norm olarak konumlandırmakta ve modern anlamda hukuk devleti ilkesinin teorik çekirdeğine yaklaşmaktadır. Bu bağlamda eserde yer alan normatif düzen, üç temel düzlemde anlam kazanmaktadır. İlk olarak yöneticinin şiddet kullanımını sınırlayan ve bireyin yaşamı ile malını koruyan ilkeler, iktidarın keyfiliğini engelleyen bir sınır çizmektedir. İkinci olarak devletin açları doyurma, hastaları tedavi ettirme ve zayıfları koruma yükümlülükleri, siyasal iktidarın yalnızca güvenlik sağlayan bir yapı olmadığını, aynı zamanda sosyal refahı tesis etmekle yükümlü olduğunu ortaya koymaktadır. Üçüncü olarak ise kamu görevlerinin liyakat esasına göre dağıtılması gerektiği yönündeki vurgular, yönetimin keyfi değil, rasyonel ve nitelik temelli olması gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak Kutadgu Bilig, bireyi doğrudan hak sahibi bir özne olarak değil, korunması gereken bir değer olarak konumlandırırken bu korumayı yöneticinin yükümlülükleri üzerinden tesis eden bir model ortaya koymaktadır. Bu model, modern insan hakları hukukunun sübjektif hak anlayışıyla birebir örtüşmese de onun temelini oluşturan normatif düşünceyi güçlü biçimde beslemektedir. Dolayısıyla eser, yalnızca insan haklarının tarihsel öncüllerini değil, aynı zamanda hukukun üstünlüğü ve anayasal devlet fikrinin Türk-İslam düşüncesindeki erken ve özgün bir ifadesini temsil etmektedir. 91

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may KAYNAKÇA: 1. Aktaş, S. (2020). Hukuk Devleti İdealine Felsefi Bir Bakış. YBHD, 5(2020/1), ss. 1-32. 2. Altunöz, Y. (2005). Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i ve Nizamü’l- Mülk’ün Siyasetnamesi Işığında Türk Hakimiyet Anlayışı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ. 3. Ayal, İ. (2016). Kutadgu Bilig'de “İnsan ve Devlet”. Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Sempozyumu Bildirileri (Ed. A. Kavas vd.), ss. 70-79. İstanbul: ŞenYıldız Yayıncılık. 4. Bağdatlı, Ö. (2007). Kutadgu Bilig’de Devlet ve Adalet İlişkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. 5. Bıçak, A. (2016). Kutadgu Bilig’de Yönetim Anlayışının Teorik Temelleri. Yusuf Has Hacib'in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Sempozyumu Bildirileri (Ed. A. Kavas vd.), ss. 42-61. İstanbul: ŞenYıldız Yayıncılık. 6. Bozkurt, F. (2005), Türklerin Dili, Kapı Yayınları, İstanbul. 7. Çığman, M. Z. (2018). Kutadgu Bilig’de Savunulan Hâkimiyet Anlayışı Ne Kadar Çağdaş?. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 3(5), ss. 63-82. 8. Dilaçar, A. (1995). Kutadgu Bilig İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 9. Demirel, D. (2014). Kutadgu Bilig’de Devlet Yönetimi. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 6(1), ss. 55-61. 10. Doğan, İ. (2015). İnsan Hakları Hukuku, Ankara, Astana Yayınları. 11. Doğan, N. (2002). Kutadgu Bilig’in Devlet Felsefesi-I. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (12), ss. 127-158. 12. Donnelly, J. (1995). Teoride ve Uygulamada Evrensel İnsan Hakları (Çev. M. Erdoğan, L. Korkut). Ankara: Yetkin Yayınları. 13. Duymaz, E. (2018). Avrupa İnsan Hakları Hukukunda Hukukun Üstünlüğü İlkesi. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15(2), ss. 353-398. 14. Eryılmaz, B. (2016). Kamu Yönetimi: Düşünceler, Yapılar, Fonksiyonlar, Politikalar (9. Baskı). Kocaeli: Umuttepe Yayınları. 15. Gostin, L. O. (2000). Human Rights of Persons With Mental Disabilities: The European Convention of Human Rights. International Journal of Law and Psychiatry, 23(2), ss. 125-159. 16. Gölbaşı Uçar, C. B. (2025). 1215 Söylencesi: Bir İnsan Hakları Belgesi Olarak Magna Carta. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(1), ss. 111-125. 17. Gözler, K. (2025). İnsan Hakları Hukuku. (6. Baskı), Bursa: Ekin Yayıncılık. 18. İnalcık, H. (2005). Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Eren Yayıncılık. 19. Jellinek, G. (1905). System der subjektiven öffentlichen Rechte. Tübingen, (2. Baskı) Mohr. 20. Kaboğlu, İ. Ü. (2013). Özgürlükler Hukuku 1: İnsan Hakları Genel Kuramına Giriş (13. Baskı). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları. 21. Kafkasyalı, E. G. (2016). Liberal Adalet Teorileri Perspektifinden Kutadgu Bilig’de Adalet Anlayışı. Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Sempozyumu Bildirileri (Ed. A. Kavas vd.), ss. 508-518. İstanbul: ŞenYıldız Yayıncılık. 22. Kara, B. (2008). Sosyal Haklar ve Özel Olarak Korunması Gereken Kişiler (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta. 23. Kazmaz, S. (2000). Hukuk ve Devlet Yönetimi Açısından Kutadgu Bilig: Kutadgu Bilig Üzerine Hukuki Bir İnceleme. Ankara: Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları. 24. Keskinsoy, Ö. & Kaya, S. B. (2021). Hukuk Devletinin Kanun Devletine Anayasal Devletin Anayasalı Devlete Evrilmesi. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 25(3), ss. 1145-1192. 92

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 25. Özmen, A. (2014). Kutadgu Bilig’de Yöneten-Yönetilen İlişkileri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (41), ss. 49-60. 26. Rawls, J. (2017). Bir Adalet Teorisi (Çev. Vedat Ahsen Coşar). Ankara: Phoenix Yayınevi. 27. Şeker, F. M. (2016). Kutadgu Bilig Aktüel Bir Metin midir?. Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Sempozyumu Bildirileri (Ed. A. Kavas vd.), ss. 37-41. İstanbul: ŞenYıldız Yayıncılık. 28. Taşdelen, V. (2019). Kutadgu Bilig’in Felsefi Bağlamı. Milli Folklor, 16(124), ss. 516. 29. Uygun, O. (2022). Hukukun Üstünlüğü İlkesi. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19(Özel Sayı), ss. 1-38. 30. Yılmaz, A., Gündoğdu, H. G., & Kayalar, T. (2023). Kutadgu Bilig’de Devlet, Toplum ve Yönetim Anlayışı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (78), ss. 232246. 31. Yusuf Has Hacib (2019). Kutadgu Bilig (Uyarlayan: M. Tunçel). Ankara: T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı Yayınları. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB VA MARKAZIY OSIYO FALSAFASIDAGI AXLOQIY QADRIYATLAR TIZIMINING AHAMIYATI THE SIGNIFICANCE OF THE SYSTEM OF MORAL VALUES IN YUSUF KHAS HAJIB AND CENTRAL ASIAN PHILOSOPHY IN CREATING THE FOUNDATION OF THE THIRD RENESSANCE Pulatova Dildor Akmalovna, Vatan Universiteti “Ijtimoif fanlar” kafedrasi professori E-mail:falsafa2009@gmail.com orcid.org/0000-0002-6551-1982 Pulatova Dildor Akmalovna, Vatan University Professor of the Department of Social Sciences E-mail:falsafa2009@gmail.com orcid.org/0000-0002-6551-1982 Annotatsiya. Maqolada Yusuf Xos Hojibning falsafiy merosi hamda Markaziy Osiyo falsafasida shakllangan axloqiy qadriyatlar tizimining Uchinchi Renessans poydevorini yaratishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda “Qutadg‘u bilig” asaridagi axloqiy tamoyillar, ularning zamonaviy jamiyat taraqqiyoti, ma’naviy tarbiya va ijtimoiy barqarorlikdagi o‘rni yoritiladi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, axloqiy qadriyatlar, Markaziy Osiyo falsafasi, Uchinchi Renessans, ma’naviy meros. Abstract. The article analyzes the philosophical heritage of Yusuf Khos Khojib and the system of moral values formed in Central Asian philosophy, as well as their significance in building the foundation of the Third Renaissance. The study examines the ethical principles presented in the work Qutadghu Bilig and highlights their role in modern social development, moral education, and social stability. Keywords: Yusuf Khos Khojib, Qutadghu Bilig, moral values, Central Asian philosophy, Third Renaissance, spiritual heritage. KIRISH Hozirgi davrda O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish jarayonida milliy va ma’naviy merosni chuqur o‘rganish va uni zamonaviy 93

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may taraqqiyotga tatbiq etish ustuvor vazifalardan biriga aylanmoqda. Bu jarayonda Markaziy Osiyo mutafakkirlari tomonidan yaratilgan axloqiy qadriyatlar tizimi muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining rasmiy ochilish marosimidagi nutqida “Tarix tilga kirgan, tarixdan saboq olgan joyda, albatta, bilim va ma’rifat, taraqqiyot va adolat bo‘ladi. Hech qachon to‘g‘ri yo‘ldan adashilmaydi” [1], – deb ta’kidladi. Ushbu fikr milliy va ma’naviy merosni chuqur o‘rganish, tarixiy tajribadan saboq chiqarish va uni zamonaviy taraqqiyot jarayonlariga tatbiq etish jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, Markaziy Osiyo mutafakkirlari tomonidan shakllantirilgan axloqiy qadriyatlar tizimi Uchinchi Renessans g‘oyasining ma’naviy poydevori sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu qadriyatlarni zamonaviy ta’lim, tarbiya va ijtimoiy munosabatlar tizimiga integratsiya qilish orqali jamiyatda adolat, ma’rifat va barqaror taraqqiyotni ta’minlash mumkin. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari XI asrda yaratilgan bo‘lib, u davlat boshqaruvi, jamiyat va inson kamolotiga oid chuqur falsafiy g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan [2]. Asarda axloqiy qadriyatlar inson va jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin qilinadi. Zamonaviy tadqiqotlar ko‘rsatishicha, ma’naviy qadriyatlar jamiyat barqarorligi va taraqqiyotida hal qiluvchi ahamiyatga ega [3]. Shu nuqtai nazardan, Yusuf Xos Hojib va boshqa Markaziy Osiyo mutafakkirlarining axloqiy merosi Uchinchi Renessans g‘oyasining ma’naviy poydevori hisoblanadi. Metodologiya (Methods) Tadqiqotda tarixiy-falsafiy tahlil, qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv va interpretatsion tahlil usullaridan foydalanildi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari, shuningdek, Forobiy, Ibn Sino va Beruniy asarlari tahlil qilindi. Manba sifatida ilmiy adabiyotlar, monografiyalar va xalqaro tadqiqotlardan foydalanildi. Axloqiy qadriyatlar tizimi zamonaviy ijtimoiy-falsafiy konsepsiyalar bilan qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari (Results) 1. Axloqiy qadriyatlar tizimining mazmuni Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari Markaziy Osiyo falsafiy merosida axloqiy qadriyatlar tizimini mukammal va tizimli tarzda ifoda etgan asarlardan biri hisoblanadi. Unda inson kamoloti, jamiyat barqarorligi va davlat boshqaruvi masalalari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinib, axloqiy tamoyillar markaziy o‘rin egallaydi. Asarda axloqiy qadriyatlar tizimi to‘rt asosiy obraz orqali ramziy va falsafiy shaklda ifodalanadi: • adolat (Kuntug‘di) – davlat boshqaruvining asosiy tamoyili sifatida namoyon bo‘lib, jamiyatda tenglik va tartibni ta’minlaydi; • davlat va baxt (Ayto‘ldi) – ijtimoiy farovonlik va siyosiy barqarorlikning ifodasi sifatida talqin qilinadi; 94

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may aql (O‘g‘do‘lmish) – inson faoliyatini yo‘naltiruvchi asosiy omil bo‘lib, qaror qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi; • qanoat (O‘zg‘urmish) – ma’naviy kamolot va ichki muvozanatni ta’minlovchi axloqiy fazilat sifatida ko‘rsatiladi. Ushbu to‘rt tamoyil bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning uyg‘unligi mukammal jamiyat modelini shakllantiradi. Yusuf Xos Hojibga ko‘ra, agar jamiyatda adolat ustuvor bo‘lsa, davlat mustahkam bo‘ladi, aql bilan boshqarilsa, taraqqiyot ta’minlanadi, qanoat esa insonning ma’naviy barqarorligini ta’minlaydi [2]. Shuningdek, “Qutadg‘u bilig” asarida axloqiy qadriyatlar faqat shaxsiy fazilatlar sifatida emas, balki ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi universal me’yorlar sifatida talqin qilinadi. Asarda insonning jamiyatdagi o‘rni, uning mas’uliyati va burchlari axloqiy mezonlar orqali belgilanadi. Bu esa axloqiy qadriyatlarning davlat va jamiyat taraqqiyotidagi strategik ahamiyatini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, mazkur asarda ilgari surilgan axloqiy g‘oyalar zamonaviy jamiyat uchun ham dolzarb hisoblanadi. Xususan, adolatli boshqaruv, ma’naviy poklik, mas’uliyat va qanoat kabi qadriyatlar bugungi kunda ham ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning axloqiy qadriyatlar tizimi inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi mukammal falsafiy konsepsiya sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu tizim zamonaviy taraqqiyot strategiyalari, xususan, Uchinchi Renessans g‘oyasining ma’naviy asosini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 2. Markaziy Osiyo falsafasida axloqiy paradigma Forobiy fozil jamiyatni axloqiy kamolotga asoslangan ijtimoiy tizim sifatida ta’riflaydi [4]. Uning ta’limotiga ko‘ra, jamiyatning mukammalligi va barqarorligi avvalo insonlarning ma’naviy yetukligi, adolatli munosabatlari va o‘zaro hamkorligi bilan belgilanadi. Forobiy fozil jamiyatda har bir inson o‘z o‘rnini anglagan holda, umumiy manfaat yo‘lida faoliyat yuritishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, agar jamiyatda adolat va ma’naviyat ustuvor bo‘lmasa, ijtimoiy tartib buziladi va taraqqiyot izdan chiqadi. Shu jihatdan, axloqiy qadriyatlar jamiyat rivojining strategik asosi sifatida namoyon bo‘ladi. Ibn Sino insonning ma’naviy kamoloti uning axloqiy fazilatlari bilan belgilanishini ta’kidlaydi [5]. Uning qarashlarida inson nafaqat jismoniy, balki ma’naviy va intellektual jihatdan ham kamol topishi lozim. Ibn Sino axloqiy tarbiyani inson hayotining ajralmas qismi sifatida ko‘rib, insonning tabiat va jamiyatga bo‘lgan munosabati uning ichki madaniyati va ma’naviy darajasini aks ettiradi, deb hisoblaydi. Uning ta’limotiga ko‘ra, aql va axloq uyg‘unligi insonni komillikka olib boradi va bu jarayon jamiyat barqarorligiga ham xizmat qiladi. Beruniy esa turli xalqlar va madaniyatlarga nisbatan bag‘rikenglik va hurmat tamoyillarini ilgari suradi [6]. U o‘z asarlarida turli sivilizatsiyalar madaniyatini qiyosiy o‘rganib, har bir xalqning o‘ziga xos qadriyatlarini e’tirof etadi. Beruniyning fikricha, haqiqiy ilm va ma’naviyat insonni boshqalarga nisbatan • 95

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hurmat va tushunish ruhida tarbiyalaydi. Uning bu qarashlari madaniy muloqot, dinlararo bag‘rikenglik va global hamkorlik g‘oyalari bilan uyg‘un keladi. Shu tariqa, Forobiy, Ibn Sino va Beruniyning falsafiy merosida axloqiy qadriyatlar nafaqat shaxsiy kamolot, balki jamiyat barqarorligi, madaniy muloqot va sivilizatsiyalar o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlovchi muhim omil sifatida talqin qilinadi. Ushbu g‘oyalar zamonaviy globallashuv sharoitida ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda va inson va jamiyat taraqqiyoti uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 3. Axloqiy qadriyatlar va zamonaviy jamiyat Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, axloqiy qadriyatlar jamiyat barqarorligini ta’minlovchi muhim va strategik omil hisoblanadi. Ular insonlar o‘rtasidagi ishonch, o‘zaro hurmat va adolatli munosabatlarni shakllantirish orqali ijtimoiy tizimning mustahkam poydevorini yaratadi. Axloqiy me’yorlar jamiyatda tartibintizomni saqlash, ijtimoiy kelishuvni ta’minlash va nizolarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, yoshlar tarbiyasida axloqiy qadriyatlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Yosh avlodda insof, mas’uliyat, vatanparvarlik, bag‘rikenglik va mehnatsevarlik kabi fazilatlarni shakllantirish orqali barkamol shaxs tarbiyalanadi. Bu esa kelajakda jamiyatning intellektual va ma’naviy salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Axloqiy tarbiyadan mahrum bo‘lgan jamiyatda esa ijtimoiy muammolar, jumladan, huquqbuzarlik, beparvolik va ijtimoiy tanazzul xavfi ortib boradi. Shuningdek, axloqiy qadriyatlar ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim regulyativ mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Ular oilaviy munosabatlardan tortib, mehnat jamoalari va keng jamoatchilik munosabatlarigacha bo‘lgan barcha sohalarda o‘zaro hamjihatlik va hamkorlikni ta’minlaydi. Axloqiy me’yorlar mavjud bo‘lgan jamiyatda ijtimoiy ishonch darajasi yuqori bo‘lib, bu esa iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot uchun ham qulay muhit yaratadi. Davlat boshqaruvi sohasida ham axloqiy qadriyatlar alohida ahamiyatga ega. Adolat, halollik, mas’uliyat va shaffoflik tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimi jamiyatda ishonch va barqarorlikni mustahkamlaydi. Agar davlat idoralari faoliyati axloqiy me’yorlarga asoslansa, korrupsiya, adolatsizlik va ijtimoiy tengsizlik kabi muammolar kamayadi. Shu bois, axloqiy qadriyatlar davlat siyosatining ham muhim tarkibiy qismi sifatida qaralishi lozim. Xulosa qilib aytganda, axloqiy qadriyatlar nafaqat shaxs tarbiyasi, balki jamiyatning barqaror rivojlanishi, ijtimoiy munosabatlarning uyg‘unligi va samarali davlat boshqaruvini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ularsiz jamiyatda barqaror taraqqiyotga erishish mumkin emas. 4. Uchinchi Renessans va ma’naviy meros Uchinchi Renessans g‘oyasi faqat ilmiy-texnik taraqqiyot bilan cheklanib qolmay, balki chuqur ma’naviy yuksalishni ham o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha jamiyat rivojini kompleks jarayon sifatida talqin qilib, unda ilm-fan, innovatsiya va 96

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iqtisodiy taraqqiyot bilan bir qatorda, insonning ma’naviy kamoloti, axloqiy tarbiyasi va madaniy merosga munosabati ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Mazkur jarayonda Markaziy Osiyo falsafasida shakllangan axloqiy qadriyatlar tizimi muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Chunki ushbu falsafiy meros inson va jamiyat munosabatlarini adolat, insof, mas’uliyat, bag‘rikenglik va mo‘tadillik kabi tamoyillar asosida tartibga solishga qaratilgan. Bu qadriyatlar nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy taraqqiyot strategiyalarining ma’naviy asosini ham tashkil etadi. Uchinchi Renessans doirasida ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirish bilan birga, ma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish, axloqiy ongni yuksaltirish va milliy o‘zlikni anglashni kuchaytirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Agar ilmiy taraqqiyot axloqiy tamoyillar bilan uyg‘unlashtirilmasa, u ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun ham axloqiy qadriyatlar innovatsion rivojlanishni to‘g‘ri yo‘naltiruvchi muhim mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, Markaziy Osiyo mutafakkirlari merosida inson kamoloti va jamiyat taraqqiyoti o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik alohida ta’kidlangan. Bu g‘oyalar zamonaviy Uchinchi Renessans konsepsiyasi bilan to‘liq uyg‘un kelib, ma’naviy va intellektual taraqqiyotni bir butun jarayon sifatida ko‘rish imkonini beradi. Xususan, axloqiy qadriyatlarga asoslangan jamiyatda ilm-fan va innovatsiyalar inson manfaatlariga xizmat qiladi, ijtimoiy adolat va barqarorlik ta’minlanadi. Xulosa qilib aytganda, Uchinchi Renessans g‘oyasi ma’naviy va ilmiy taraqqiyotning uyg‘unligini talab etadi. Markaziy Osiyo falsafasidagi axloqiy qadriyatlar ushbu jarayonning mustahkam poydevori bo‘lib, jamiyatning barqaror va izchil rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Muhokama (Discussion) Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy jamiyatda axloqiy qadriyatlarning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Ayniqsa, globallashuv jarayonlari kuchayib, turli madaniyatlar, qadriyatlar va axborot oqimlari o‘zaro aralashib borayotgan bir sharoitda, ma’naviy inqiroz xavfi ham ortmoqda. Bunday vaziyatda insonning ma’naviy barqarorligi, axloqiy ongi va qadriyatlarga sodiqligi jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim omilga aylanmoqda. Globallashuv bir tomondan yangi imkoniyatlar yaratsa, ikkinchi tomondan an’anaviy qadriyatlarning zaiflashishi, madaniy assimilyatsiya va ma’naviy bo‘shliq kabi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois, milliy va falsafiy merosga murojaat qilish, uni chuqur o‘rganish va zamonaviy hayotga tatbiq etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu jarayon jamiyatning ma’naviy immunitetini mustahkamlash, milliy o‘zlikni saqlash va yosh avlodni barkamol shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi. Yusuf Xos Hojib asarida ilgari surilgan axloqiy tamoyillar zamonaviy jamiyat uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Unda adolat, insof, mas’uliyat, aql va qanoat kabi qadriyatlar inson va jamiyat taraqqiyotining asosiy mezonlari sifatida talqin qilinadi. Ushbu tamoyillar ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, 97

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may davlat boshqaruvini samarali tashkil etish va jamiyatda ishonch muhitini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mazkur asarda ilgari surilgan g‘oyalar insonni ma’naviy kamolotga yetaklovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Axloqiy qadriyatlarga asoslangan jamiyatda ijtimoiy adolat, barqarorlik va hamjihatlik ta’minlanadi, bu esa taraqqiyotning mustahkam poydevorini yaratadi. Aksincha, axloqiy tamoyillar zaiflashgan jamiyatda ijtimoiy muammolar, nizolar va beqarorlik kuchayishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning axloqiy merosi zamonaviy globallashuv sharoitida jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlashda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Ushbu merosni o‘rganish va uni hayotga tatbiq etish orqali ijtimoiy barqarorlik va izchil taraqqiyotga erishish mumkin. Xulosa (Conclusion) Yusuf Xos Hojib va Markaziy Osiyo mutafakkirlari tomonidan yaratilgan axloqiy qadriyatlar tizimi Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi: – axloqiy qadriyatlar jamiyat taraqqiyotining asosiy omilidir; – ma’naviy meros zamonaviy taraqqiyot bilan uyg‘unlashtirilishi zarur ; – yoshlar tarbiyasida axloqiy qadriyatlarning o‘rni beqiyosdir. Shu sababli, Markaziy Osiyo falsafiy merosini o‘rganish va uni amaliyotga joriy etish Uchinchi Renessansni amalga oshirishda muhim vazifa hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining rasmiy ochilish marosimidagi nutqi. https://president.uz/uz/lists/view/9016. 2. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: Fan, 1971. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. Forobiy A.N. Fozil odamlar shahri. – Toshkent: Fan, 1993. 5. Ibn Sino. Danishname (Kniga znaniy). – Tashkent: Fan, 1980. 6. Beruniy A.R. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: Fan, 1968. YUSUF XOS HOJIB TA’LIMOTIDA RAHBAR SHAXSIGA XOS XUSUSIYATLARNING NAZARIY TALQINI THEORETICAL INTERPRETATION OF LEADERSHIP PERSONALITY TRAITS IN THE TEACHINGS OF YUSUF KHOS HAJIB Ramatov J.S.,TDTrU “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi mudiri, falsafa fanlari doktori, professor, ORCID. https://orcid.org/0000-0003-0257-6591 Ruzmetova D.N., Vatan University university “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi professori v.b., falsafa fanlari nomzodi, dotsent Ramatov J.S., TSUL Head of the Department of Social Sciences,Doctor of Philosophical Sciences, Professor.ORCID. https://orcid.org/0000-0003-0257-6591 Ruzmetova D.N., Vatan University "Social Sciences" acting professor of the department, candidate of philosophical sciences, associate professor 98

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida rahbar shaxsiga xos xususiyatlarning nazariy talqini kompleks falsafiy yondashuvda tahlil qilinadi. Tadqiqotda rahbar shaxsining ontologik mohiyati, gnoseologik asoslari hamda aksiologik qadriyatlari o‘zaro uzviylikda ochib berilib, davlat boshqaruvi va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni ilmiy asoslanadi. Asarda ilgari surilgan adolat, aql, mas’uliyat, halollik va xalqparvarlik kabi fazilatlarning rahbarlik faoliyatidagi fundamental ahamiyati aniqlanadi. Muallifning qarashlari asosida rahbar shaxsining komil inson konsepsiyasi bilan bog‘liqligi, uning ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli hamda zamonaviy boshqaruv tizimlari bilan uyg‘un jihatlari yoritiladi. Tadqiqot natijalari Yusuf Xos Hojib merosining bugungi globallashuv sharoitida ham dolzarbligini ko‘rsatib, rahbarlik institutini ma’naviy-axloqiy mezonlar asosida takomillashtirish zaruratini asoslaydi. Kalit so‘zlar. Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, rahbar shaxsi, davlat boshqaruvi, adolat, aql va bilim, mas’uliyat, axloqiy fazilatlar, komil inson, ijtimoiy adolat, ma’naviy qadriyatlar, siyosiy-falsafiy tafakkur, gnoseologiya, aksiologiya, ontologiya. Abstract. This scientific article analyzes the theoretical interpretation of leadership personality traits based on Yusuf Khos Hajib’s work “Kutadgu Bilig” through a comprehensive philosophical approach. The study reveals the ontological essence, epistemological foundations, and axiological values of the leader’s personality in their interrelation, and substantiates their role in state governance and social development. The fundamental importance of such qualities as justice, intellect, responsibility, integrity, and public-mindedness in leadership activity is identified. Based on the author’s views, the connection between the leader’s personality and the concept of the perfect human being, as well as its role in ensuring social stability and its compatibility with modern governance systems, are elucidated. The research results demonstrate the relevance of Yusuf Khos Hajib’s legacy in the context of globalization and justify the necessity of improving the institution of leadership on the basis of moral and ethical principles. Keywords: Yusuf Khos Hajib, Kutadgu Bilig, leadership personality, public administration, justice, intellect and knowledge, responsibility, moral qualities, perfect human, social justice, spiritual values, socio-political philosophy, epistemology, axiology, ontology. KIRISH Zamonaviy globallashuv jarayonlari, ijtimoiy-siyosiy tizimlarning murakkablashuvi va boshqaruv institutlariga qo‘yilayotgan yangi talablar sharoitida rahbar shaxsining nazariy modeli masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Bugungi kunda davlat va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi asosiy omillardan biri sifatida nafaqat institutsional mexanizmlar, balki rahbar shaxsining ma’naviy-axloqiy qiyofasi, intellektual salohiyati va ijtimoiy mas’uliyati tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, Sharq mumtoz tafakkurining yirik namoyandasi Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asari rahbar shaxsiga xos fazilatlarni kompleks falsafiy tizim sifatida asoslab bergan noyob ilmiy manba sifatida alohida e’tiborni talab etadi. Mazkur asar o‘z davrida davlat boshqaruvi, jamiyatni tartibga solish va inson kamoloti masalalarini o‘zaro dialektik birlikda talqin etgani bilan ajralib turadi. Ilmiy manbalarda ta’kidlanganidek, “Qutadg‘u bilig” didaktik asar sifatida turli xalqlarning ma’naviy kamolotida muhim o‘rin tutadi hamda undagi g‘oyalar bugungi kun uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan [1, B.5–8]. 99