UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 5768 Ana, hırsızlık suyunu alırsa gizlice / Ondan doğan oğul il için yıkım olur 1569 Hizmetinle sevindir ananı, atanı / On binlerce yarar gelir, hizmetinin cevabı Bu bağlamda anne, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ahlaki değerlerin taşıyıcısı olarak konumlandırılmaktadır. Tartışma. Bu çalışmada elde edilen bulgular, Türk düşünce geleneğinde kadın algısının hem süreklilik hem de dönüşüm boyutlarıyla ele alınması gerektiğini göstermektedir. Kutadgu Bilig ile Karay Türk atasözleri karşılaştırıldığında, kadın imgesinin temel olarak aile kurumu etrafında şekillendiği, ancak bu imgenin farklı kültürel üretim biçimlerinde farklı anlam katmanları kazandığı görülmektedir. Kutadgu Bilig‘de kadın, büyük ölçüde normatif bir çerçeve içerisinde ele alınmakta; ahlak, iffet ve toplumsal düzenin korunması gibi değerler üzerinden idealize edilmektedir. Buna karşılık Karay Türk atasözlerinde kadın, gündelik yaşam deneyimleriyle iç içe geçmiş, daha pragmatik ve yer yer eleştirel bir bakış açısıyla temsil edilmektedir. Bu durum, yazılı ve sözlü kültür arasındaki yapısal farklılıkların kadın algısına doğrudan yansıdığını göstermektedir. Evlilik bağlamında her iki kaynakta da kadının seçiminde ahlaki niteliklerin ön plana çıkması dikkat çekmektedir. Bununla birlikte Kutadgu Bilig‘de evlilik daha sistemli ve ideal ölçütler üzerinden kurgulanırken, Karay atasözlerinde evlilik kurumu gerçek yaşam tecrübeleri, beklenti çatışmaları ve toplumsal gözlemler üzerinden değerlendirilmektedir. Bu durum, sözlü kültürün daha esnek ve çoğulcu bir kadın algısı ürettiğini göstermektedir. Kadına yönelik eleştirel söylemler ise her iki gelenekte ataerkil düşünce yapısının izlerini taşımaktadır. Özellikle Kutadgu Bilig‘de yer alan bazı genelleyici ifadeler, kadın algısının yalnızca idealize edilmediğini; aynı zamanda dönemin toplumsal ve ideolojik yapısı içinde problemli bir biçimde de inşa edildiğini ortaya koymaktadır. Karay atasözlerinde ise bu eleştirel yaklaşım daha doğrudan, gündelik ve deneyim temelli bir karakter taşımaktadır. Toplumsal cinsiyet açısından bakıldığında hem yazılı hem sözlü gelenekte kız ve erkek çocuklara yüklenen rollerin farklılaştığı görülmektedir. Erkek çocuk daha serbest bir toplumsal konuma sahipken, kız çocuk çoğunlukla evlilik ve ev içi roller üzerinden tanımlanmaktadır. Bu durum, toplumsal cinsiyet rollerinin tarihsel sürekliliğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Anne figürü açısından ise her iki kaynakta da annenin aile yapısının merkezinde yer aldığı ve çocukların ahlaki gelişiminde belirleyici bir rol üstlendiği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda kadın, yalnızca bireysel bir özne değil, aynı zamanda toplumsal değerlerin aktarımında temel bir taşıyıcı olarak konumlandırılmaktadır. Sonuç. Bu çalışma, Kutadgu Bilig ile Karay Türk atasözleri üzerinden Türk düşünce geleneğinde kadın algısını karşılaştırmalı olarak inceleyerek önemli bulgular ortaya koymuştur. Elde edilen sonuçlar, kadın algısının tarihsel süreç 360

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may içerisinde tamamen değişmediğini; ancak farklı kültürel üretim biçimleri içinde yeniden anlamlandırıldığını göstermektedir. Kadın imgesinin her iki kaynakta da özellikle aile kurumu etrafında şekillendiği ve ahlaki niteliklerin belirleyici bir ölçüt olarak öne çıktığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte Kutadgu Bilig daha normatif ve idealize edilmiş bir kadın modeli sunarken, Karay Türk atasözleri daha gerçekçi, eleştirel ve gündelik yaşam temelli bir kadın algısı ortaya koymaktadır. Ayrıca toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin bulgular, erkek ve kız çocuklarına yönelik beklentilerin belirgin biçimde farklılaştığını ve bu farklılığın geleneksel toplumsal yapı içinde süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Anne figürü ise her iki gelenekte de ahlaki düzenin ve toplumsal sürekliliğin temel taşıyıcısı olarak konumlandırılmaktadır. Sonuç olarak, Türk düşünce geleneğinde kadın algısı durağan bir yapıdan ziyade, tarihsel, kültürel ve söylemsel bağlamlara göre yeniden üretilen dinamik bir olgudur. Bu nedenle kadın imgesinin daha kapsamlı biçimde anlaşılabilmesi için yazılı ve sözlü kültür ürünlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. KAYNAKÇA: 1. Aleksander, M. (1931–1936). Karay avazı (Cilt 1–10). Luck. 2. Koçak, M. (2017). Atasözlerine yansıyan Karay kimliği. Uluslararası Ortadoğu Kongresi (Dil, Tarih ve Edebiyat) Bildiri Kitabı (Cilt 1, ss. 148–160). Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yayınları. 3. Koçak, M. (2021). Karay Türkçesi ağızları tematik söz varlığı (Haliç-Lutsk, Kırım, Trakay). Atatürk Üniversitesi Yayınevi. 4. Tunçel, M. (2019). Kutadgu Bilig. Gençlik Spor Yayınları. 5. Türkiye Diyanet Vakfı. (2026). Kutadgu Bilig. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kutadgu-bilig YUSUF HAS HACIB FELSEFESI: TÜRK DEVLET TÖRESI, FOLKLORIK HAFIZA VE KÜLTÜRLERARASI DIYALOG PHILOSOPHY OF YUSUF HAS HAJIB: TURKIC STATE TRADITION, FOLKLORIC MEMORY, AND INTERCULTURAL DIALOGUE Babayeva Malahat Ramiz kızı, ADPU, Edebiyat Bölümü, Phd, Doçent, milababayeva@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-3600-8499 Babayeva Malahat Ramiz gizi, ASPU, Phd, Docent,Department of Literatura milababayeva@mail.ru, https://orcid.org/0000-0002-3600-8499 Özet. Bu çalışma, Karahanlılar dönemi Türk-İslam rönesansının en önemli eserlerinden biri olan "Kutadgu Bilig" üzerinden Yusuf Has Hacib’in felsefi sistemini ele almaktadır. Makalenin temel odak noktası, eserin kadim Türk devlet töresi ile olan bağları, halk bilimi (folklor) unsurlarının felsefi düşünceyi inşa etmedeki rolü ve evrensel bir kültürlerarası diyalog zemini sunmasıdır. Analiz kapsamında, eserdeki "Kut" anlayışı, ideal insan tipi (Alp-Bilge dönüşümü) ve toplumsal düzenin temeli olan "Töre" kavramı, Türkistan’ın kolektif hafızası ve folklorik sembolizmi (atasözleri, meseller, mitolojik metaforlar) ışığında incelenmiştir. Yusuf Has Hacib’in felsefesinin, sadece yerel bir öğreti değil, aynı zamanda Doğu ve Batı hikmetini Türk töresi potasında eriten evrensel bir hümanizm olduğu sonucuna varılmıştır. 361

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Anahtar Kelimeler: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, Türk Devlet Töresi, Folklor, Kültürlerarası Diyalog, Türkistan Felsefesi. Abstract. This study examines the philosophical system of Yusuf Has Hajib through "Kutadgu Bilig," one of the most significant works of the Turkic-Islamic Renaissance during the Karakhanid era. The primary focus of the article is the relationship between the work and the ancient Turkic state tradition, the role of folklore elements in constructing philosophical thought, and its capacity to provide a foundation for universal intercultural dialogue. Within the scope of the analysis, the concept of "Kut," the ideal human type (the transformation from Hero to Sage), and the concept of "Töre" (Tradition/Law) as the basis of social order are investigated in light of the collective memory and folkloric symbolism of Turkestan (proverbs, parables, mythological metaphors). The study concludes that the philosophy of Yusuf Has Hajib is not merely a local teaching but a form of universal humanism that synthesizes Eastern and Western wisdom within the crucible of Turkic tradition. Keywords: Yusuf Has Hajib, Kutadgu Bilig, Turkic State Tradition, Folklore, Intercultural Dialogue, Philosophy of Turkestan. Giriş. "Kutadgu Bilig", sadece bir nasihatname değil, Türk dünyasının ortak siyasi ve ahlaki hafızasının temel taşıdır. Bu eseri analiz ederken İran veya Yunan etkisinden ziyade, doğrudan Türkistan’ın kalbinde filizlenen "Türki Hikmet" geleneğine odaklanmak gerekir. Yusuf Has Hacib, eserini Kaşgar ve Balasagun gibi büyük kültür merkezlerinin atmosferinde, Türk dilinin ve töresinin gücünü kanıtlamak amacıyla kaleme almıştır. Eserin temel felsefesi olan "Kut" anlayışı, Orta Asya’nın kadim devlet geleneğinden süzülüp gelen, iktidarın ancak adalet ve liyakatle ayakta kalabileceğini öngören saf bir Türk öğretisidir. Yusuf Has Hacib, bozkırın bilge kişiliğini (Ata tipajı), şehirleşen Türk toplumunun idari ihtiyaçlarıyla birleştirerek "İdeal Türk Devlet Adamı" modelini ortaya koymuştur. Özbekistan’ın kadim şehirleri Semerkant ve Buhara’da gelişen ilmi gelenekle "Kutadgu Bilig" arasında kopmaz bir bağ vardır. Yusuf Has Hacib’in adaleti temsil eden "Kün-Toğdu" karakteri, Türkistan coğrafyasındaki "Adil Hakan" imajının felsefi bir yansımasıdır. Eserdeki atasözleri ve vecizeler, doğrudan halkın içinden, köklü Türk folklorundan alınmıştır. Bu yönüyle eser, bir "Halk Bilgeliği Kitabı"dır. Yusuf Has Hacib, "Sözü akıl ile söyle, bilgiyi edep ile süsle" diyerek, Türk tefekkürünün temelini "akıl, bilgi ve ahlak" üçlemesi üzerine kurar. Bu felsefe, Batı ile Doğu arasında bir köprü kurarken, bu köprünün ayaklarını tamamen Türk töresine ve topraklarına basar. Onun düşüncesinde kültürlerarası diyalog, bir kültürün diğerinde erimesi değil, Türk hikmetinin evrensel değerlerle (adalet, doğruluk, bilgi) dünya barışına katkı sunmasıdır. Ana metn. "Kutadgu Bilig", Karahanlılar döneminden günümüze kadar Orta Asya’daki devlet yönetimi ve toplumsal ahlak üzerinde derin izler bırakmıştır. Yusuf Has Hacib’in "insan merkezli" felsefesi, modern Özbekistan’ın "insan menfaatleri her şeyden üstündür" ilkesiyle tarihsel bir süreklilik arz eder. Eserdeki alp tipinin bilgiyle donanarak bilgeleşmesi, Türkistan coğrafyasının tarih boyunca yetiştirdiği büyük düşünürlerin (Farabi, Biruni, İbn-i Sina) ortak felsefi paydasıdır. Yusuf Has Hacib, Türk dilini bir felsefe dili haline getirerek, bozkırın kadim yasalarını evrensel bir siyaset felsefesine dönüştürmüştür. 362

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Has Hacib’in "Kutadgu Bilig" eseri, sadece Türk devlet geleneğinin bir el kitabı değil, aynı zamanda bozkırın kadim sözlü kültürü ile İslam medeniyeti üzerinden süzülüp gelen Antik Yunan ve kadim dünya felsefesinin muazzam bir terkibidir. Bu eserdeki atasözleri ve deyimlerin Antik Yunan felsefesindeki aforizmalarla veya dünya hikmet geleneğindeki öğütlerle mukayesesi, insanlık düşünce tarihinin nasıl ortak bir akla sahip olduğunu çarpıcı bir biçimde gözler önüne serer. “Yusuf Has Hacib, Türk halk bilgeliğinin (bilig) özünü oluşturan atasözlerini, Platon’un "Devlet" idealindeki adalet kavramı ve Aristoteles’in "altın orta" (itidal) ilkesiyle adeta gizli bir diyalog içine sokar. Örneğin, eserde vurgulanan "Akıl nerede olsa değerlidir, bilgi kimde olsa yücedir" tarzındaki halk hikmetleri, Sokrates’in "Bilgi erdemdir" ilkesiyle birebir örtüşürken; eserin dört temel sütunu (Adalet, Saadet, Akıl, Akıbet) ile Yunan felsefesindeki dört temel erdem (Bilgelik, Cesaret, Ölçülülük, Adalet) arasında şaşırtıcı bir yapısal benzerlik mevcuttur”. (İnayet, A. 2012: 132). Kutadgu Bilig‘de "Beylik mülkü adaletle ayakta kalır" şeklindeki Türkçe atasözleriyle hayat bulur. Bu durum, Türk folklorik hafızasının evrensel bir felsefeye dönüşme sürecidir. Yusuf Has Hacib, halkın dilindeki deyimleri birer felsefi kategoriye dönüştürürken, aslında kültürel bir izolasyon değil, bir sentez peşindedir. Onun kullandığı "Kılınç kınından çıkınca kan diler, söz ağızdan çıkınca can diler" gibi halk söyleyişleri, sadece birer uyarı değil, Stoacıların "dilin kontrolü", "dilin selameti" kavramlarıyla eşdeğer bir ahlaki derinlik taşır. Kutadgu Bilig‘deki atasözleri, yerel bir kültürün sınırlarını aşarak Platon’dan Nizami’ye uzanan geniş bir coğrafyanın etik ve estetik kodlarıyla buluşur; bu da Yusuf Has Hacib’in felsefesini kültürlerarası diyaloğun en kadim ve en sağlam köprülerinden biri yapar. Yusuf Has Hacib’in "Kutadgu Bilig" adlı şaheseri, yüksek bir siyaset felsefesi metni olmasının yanı sıra, binlerce yıllık Türk halk kültürünün, geleneksel dünya görüşünün ve sözlü mirasın yazılı bir anıtıdır. Eserin halk bilimi (folklor) ile kesiştiği noktalar, felsefi derinliğin köklerini doğrudan halkın kolektif bilincine bağlamaktadır. "Kutadgu Bilig", Türk folklorunun en zengin atasözü depolarından biridir. Yusuf Has Hacib, soyut felsefi düşüncelerini halkın anlayacağı seviyeye indirmek ve argümanlarını güçlendirmek için yüzlerce atasözünü (sav) metne dahil etmiştir. Bu durum, halkın ortak tecrübesinin "bilgi" (bilig) olarak kutsandığını gösterir. Halkın günlük hayatta kullandığı "Dil, insanın başını yer" veya "Sabır, ferahlığın anahtarıdır" gibi kalıplaşmış ifadeler, eserde yüksek etik kurallar olarak sunulur. Yusuf Has Hacib’in 11. yüzyılda kaleme aldığı Kutadgu Bilig, sadece Türk edebiyatının ilk siyasetnamesi değil, aynı zamanda Türk sözlü kültürünün, yani folklorunun yazılı hale getirilmiş en eski ve en zengin hazinelerinden biridir. Eserde yer alan atasözleri (savlar) ve meseller, kuru birer nasihat olmanın ötesinde, bozkırın kadim tecrübesini Karahanlı dönemi Türk-İslam felsefesiyle birleştiren bir köprü görevi görür. 363

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Has Hacib, eserini kaleme alırken halkın belleğinde yer etmiş kalıplaşmış ifadeleri bilinçli bir şekilde kullanmıştır. „O dönemde okuma-yazma oranının sınırlı olduğu düşünülürse, felsefi ve siyasi düşüncelerin halka ulaştırılmasında atasözleri en etkili iletişim aracıydı“. (Asadov, T. 2020, 58) Eserdeki atasözleri şu temel işlevleri yerine getirir: Meşruiyet: Söylenen bir düşünce halkın ortak mirası olan bir atasözüyle esteklendiğinde, o düşünce tartışılamaz bir doğru (töre) haline gelir. Akıcılık: Soyut felsefi kavramlar (adalet, akıl, devlet), somut ve kısa halk deyişleriyle anlaşılır kılınır. Eserdeki atasözleri ve meseller genellikle belirli temalar etrafında toplanır. Yusuf Has Hacib’in en çok üzerinde durduğu temalar şunlardır: Dil ve söz üzerine: Halkın "Dil, insanın başını yer" anlayışını Yusuf Has Hacib şu meşhur beyitlerle ve atasözü formundaki ifadelerle derinleştirir: "Dil aslandır, eşikte yatar; dikkat etmezsen başını yer." Bu ifade, hem bir halk meseli hem de bir uyarıdır; devlet adamının ağzından çıkan her sözün hayati önemde olduğunu vurgular. Bilgi ve akıl üzerine: Bozkırın "Bilen kişi kör değildir" mantığı, eserde "Bilgi, karanlık gece içindeki bir meşaledir" metaforuyla birleşir. Burada atasözleri, bilgiyi sadece bir veri olarak değil, bir "kurtuluş yolu" olarak sunar. Yusuf Has Hacib, bu kadim hikmetleri Karahanlı Türkçesiyle metne nakşederek bin yıllık bir süreklilik oluşturmuştur: 1. "Kılıç kınından çıksa kan diler, söz ağızdan çıksa can diler." Açıklama: Sözün geri dönülemez ve hayati bir güç olduğunu vurgular. Siyaset felsefesinde "dilin kontrolü" devletin bekasıyla eşdeğer görülür. 2. "Bilge bilir bolsa, ödünç alsa bilig; biliglig kişi kör, biligsiz kişi kör." (Bilge kişi bilirse bilgiyi ödünç alır; bilgili kişi görür, bilgisiz kişi kördür.) Açıklama: Bilginin görme yetisiyle özdeşleştirilmesi, Türk epik geleneğindeki "Gözü açık" (müdrik) tipajının felsefi ifadesidir. 3. "Töre kalsa il gitmez, il gitse töre kalır." Açıklama: Devletin (il) geçici, ancak hukukun ve geleneklerin (töre) kalıcı olduğunu belirten en temel Türk devlet doktrinidir. 4. "Yalgan söz ok teg, kişi könli yay; ok kalsa yaydan, yanar bolmaz ay." (Yalan söz ok gibidir, insanın gönlü yay; ok yaydan fırlarsa bir daha geri dönmez.) Açıklama: Dürüstlük ve etik iletişim üzerine kurulmuş folklorik bir metafordur. 5. "Otun birle oynama, örtegey seni; su birle oynama, baturgay seni." (Ateşle oynama yakar, suyla oynama boğar.) Açıklama: Tedbirlilik ve haddini bilme üzerine kurulu bir halk bilgeliğidir; özellikle dış siyasette temkinli olmayı öğütler. 6. "Erdem başı til." (Erdemin başı dildir.) Açıklama: Ahlakın ve insanlığın dürüst ve doğru bir hitabetle başladığını savunan öz bir ifadedir. 7. "Kut belgüsü bilig." (Kutun belirtisi bilgidir.) Açıklama: Siyasi başarının ve Tanrısal inayetin (Kut) ancak akıl ve bilimle korunabileceğini anlatır. 8. "Cömertlik ayıp örter." Açıklama: Türk sosyal hayatındaki paylaşımcılık ve "Ak sakallı" geleneğindeki bağışlayıcılık psikolojisini yansıtır. 364

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 9. "Yılanı öldürseler, zehri kalır." Açıklama: Kötülüğün kökten çözülmesi gerektiğini, sadece yüzeydeki düşmanla savaşmanın yeterli olmayacağını belirten stratejik bir meseldir. (Hajib, Y. H. (2015). 10. "Aç kişi tay değil, tok kişi bay değil." Açıklama: Maddiyatın geçiciliğini ve insanın gerçek değerinin karakterinde (erdem) olduğunu vurgulayan sosyopsikolojik bir tespittir. Eserin tamamı zaten dört ana karakter üzerinden yürüyen büyük bir mesel (alegori) üzerine kuruludur. Ancak bu büyük anlatının içinde küçük hikayecikler ve hayvanlar üzerinden verilen örnekler (fabl unsurları) de mevcuttur. Kurt ve koyun meseli: Hükümdarın adaletsiz olması durumunda toplumsal düzenin nasıl bozulacağı, "kurdun koyuna çoban olması" metaforuyla anlatılır. Bu, Türk folklorundaki "kurt-kuzu" ilişkisinin siyasi bir yorumudur. Yılan ve zehir: Kötü arkadaşın veya cahil danışmanın zararları, sütün içine düşen yılan zehri meseliyle izah edilir. "Kutadgu Bilig"deki atasözleri, Türk dilinin evrimini anlamak açısından paha biçilmezdir. Bugün Anadolu’da, Özbekistan’da veya Azerbaycan’da kullanılan pek çok atasözünün ilk çekirdek hallerine bu eserde rastlanır. Örneğin; "Kişi sözüyle tanınır" veya "Cömertlik ayıp örter" Hajib, Y. H. (2015). gibi ifadeler, bin yıldır değişmeyen bir etik kodun yansımalarıdır. Yusuf Has Hacib, halkın dilindeki atasözlerini alıp onları sarayın ve bilimin diliyle harmanlamıştır. Bu yönüyle eser, seçkinlerin felsefesi ile halkın hikmetini tek bir potada eritir. "Kutadgu Bilig"deki her atasözü, Türk ruhunun derinliklerine açılan bir penceredir ve bu pencerelerden bakıldığında Türk felsefesinin ne kadar köklü, pratik ve insan merkezli olduğu açıkça görülür. Eserdeki dört ana karakter (Kün-Toğdu, Ay-Toldı, Öqdülmiş, Odqurmuş), sadece soyut kavramları değil, aynı zamanda Türk destan geleneğindeki ideal insan modellerini temsil eder. Alplıktan bilgeliğe: Destanlardaki "Alp" tipinin (savaşçı), İslamiyet sonrası dönemde "Bilge" tipine evrilmesi eserin ana temasıdır. Bu, Türk folklorundaki kahramanlık anlayışının fiziksel güçten zihinsel ve ahlaki güce dönüşüm sürecini belgeler. Mitolojik kökenler: "Kut" kavramı, doğrudan Türk mitolojisindeki ve halk inanışlarındaki Tanrısal bereket ve liyakat inancına dayanır. Halk bilimi, bir toplumun yazılı olmayan kanunlarını (töre) inceler. Yusuf Has Hacib’in felsefesinin merkezinde yer alan "Töre", doğrudan halkın geleneksel yaşam biçiminden (nomadizm ve bozkır hukuku) doğmuştur. Eserde töre, "kağandan bile üstün olan adalet" olarak tanımlanır. Bu, “Türk halk kültüründeki "İl gider, töre kalır" anlayışının felsefi bir sistem haline getirilmesidir. Toplumsal düzeni sağlayan adalet, misafirperverlik ve liyakat gibi kavramlar halkın gündelik pratiklerinden alınarak devletin anayasası konumuna getirilmiştir”. (Sertkaya, O. F. 2002: 43). Yusuf Has Hacib, karmaşık felsefi meseleleri açıklarken halkın gündelik hayatına, hayvancılık kültürüne ve doğa olaylarına dair folklorik unsurları metafor 365

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may olarak kullanır. Dilin keskin bir kılıca, sözün fırlatılan bir oka benzetilmesi, Av sahneleri üzerinden siyasi stratejilerin anlatılması, Gök cisimleri ve burçların halk inançlarındaki yerinin kullanımı, eserin halk kültürüyle olan kopmaz bağını gösterir. Yusuf Has Hacib’e göre dil, hem bir şifa kaynağı hem de yıkıcı bir güçtür. „Halkın "Söz var iş bitirir, söz var baş yitirir" inancını felsefi bir derinlikle işleyen müellif, dili keskin bir kılıca, sözü ise yaya yerleştirilmiş oka benzetir“. (Ercilasun, A. B. 2011, 58). Ok yaydan çıktıktan sonra geri dönmediği gibi, düşünülmeden söylenen sözün de devlet yönetiminde geri dönülemez bir yıkım yaratacağını vurgular. Av sahneleri ise eserde sadece bir eğlence değil, devlet idaresinin bir provası olarak sunulur. Bozkır kültüründe avın bir strateji, disiplin ve hiyerarşi meselesi olması, Yusuf Has Hacib’in hükümdara verdiği siyasi taktiklerde geniş yer tutar. „Avcı ile av arasındaki ilişki, yöneten ile yönetilen arasındaki dengeyi temsil eden folklorik bir alegoriye dönüşür“. (Arat, R. R. 2006: 53). Eserdeki karakterlerin ve toplumsal sınıfların tasviri doğrudan hayvancılık kültürüyle (at, koyun, kurt, aslan) sembolize edilir. Örneğin, halkı bir koyun sürüsüne, hükümdarı ise onları koruyan çobana benzeten Yusuf Has Hacib, kadim Türk "Kut" anlayışını pastoral bir metaforla halkın zihnine yerleştirir. Kurt ile koyun arasındaki ilişki, zulüm ve adalet arasındaki kadim mücadelenin folklorik bir dışavurumudur. Hükümdarın bir aslan gibi güçlü ama bir at gibi itaatkar ve çevik olması gerektiği vurgusu, bozkırın fauna kültürünün siyaset felsefesine entegre edilmesidir. Gök cisimleri, burçlar ve mevsim geçişleri "Kutadgu Bilig"de sadece astronomik bilgiler değildir; bunlar halkın "Gök Tanrı" inancından süzülen ve kâinatın düzenini (Nizam-ı Âlem) temsil eden unsurlardır. Baharın gelişiyle doğanın canlanması, eserde adaletin gelişiyle devletin yükselişi arasında bir paralellik kurar. 12 Hayvanlı Türk Takvimi ve yıldızların konumlarına dair halk inanışları, bireyin talihini (Kut) ve devletin geleceğini belirleyen makro-kozmik işaretler olarak sunulur. Eserde insan ömrü ve ahlaki erdemler genellikle bitkilerin büyüme döngüsüyle anlatılır. Bilgi bir ağaca, meyvesi ise insanlığa hizmete benzetilir. Halk hekimliğinde ve folklorunda bitkilerin iyileştirici gücü, Yusuf Has Hacib’in felsefesinde "doğru sözün ruhu iyileştirmesi" şeklinde karşılık bulur. Bu durum, Yusuf Has Hacib’in felsefesinin kitabi olmaktan ziyade, toprağa, doğaya ve halkın duyusal dünyasına ne kadar yakın olduğunu kanıtlar. Kültürlerarası diyalog, Yusuf Has Hacib’de bir "ortak hikmet" arayışıdır. O, Türkistan halkının geleneksel değerlerini (sadakat, dürüstlük, cömertlik) antik medeniyetlerin evrensel etik ilkeleriyle buluşturur. Bu diyalog, elitist bir felsefe üzerinden değil, halkın sağduyusuna hitap eden "ortak insani değerler" üzerinden kurulur. Özbəkistan gibi kadim kültürlerin kavşak noktasında yer alan bir coğrafyada, bu halk hikmeti farklı halkların bir arada yaşama kültürü (hoşgörü) için temel teşkil etmiştir. 366

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Has Hacib’in "Kutadgu Bilig" eseri, sadece bir yönetim rehberi değil, aynı zamanda 11. yüzyıl Türk toplumunun derin etno-psikolojik yapısını dondurarak günümüze taşıyan bir "ruh aynası"dır. Bu eserdeki etno-psikolojik katman, Türk insanının tabiatla, devletle ve kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişkinin kodlarını barındırır. Türk etno-psikolojisinde "Kut", sadece siyasi bir meşruiyet değil, aynı zamanda bireysel ve toplumsal bir huzur ve özgüven kaynağıdır. Yusuf Has Hacib, kutun (saadetin) değişkenci ve uçucu doğasını anlatırken aslında Türk insanının kadere olan teslimiyetini ve aynı zamanda o kaderi rasyonel akılla (Öqdülmiş) yönetme arzusunu vurgular. Bu, "tevekkül ile gayret" arasındaki dengenin etnopsikolojik kökenidir. Eserin psikolojik omurgasını, Türk karakterinin tarihsel evrimi oluşturur. Bozkırın Alp (savaşçı, cesur, atak) psikolojisi, şehirleşen ve İslamlaşan Türk toplumunda yerini Bilge (sabırlı, temkinli, derin düşünen) psikolojisine bırakır. „Yusuf Has Hacib, bu geçişi psikolojik bir zorunluluk olarak sunar. Hükümdarın öfkesini kontrol etmesi (itidal), Türk devlet adamı karakterinin duygusal zekâ (EQ) düzeyindeki ilk tanımıdır“. (Dilâçar, A. 1988, 34). Türk etnosu için "Töre" (Törü), bireyi kaostan koruyan en büyük psikolojik sığınaktır. "Kutadgu Bilig"de töreye bağlılık, bir korku unsurundan ziyade bir aidiyet ve adalet duygusu olarak işlenir. Türk insanının "haksızlığa karşı tahammülsüzlük" ve "adalete olan sarsılmaz inancı", eserin Kün-Toğdu (Adalet) karakteri üzerinden toplumsal bir psikoterapi gibi sunulur: Eğer töre varsa, toplum psikolojik olarak sağlıklıdır. Türk etno-psikolojisinde doğa, insanın dışındaki bir nesne değil, ruhunun bir parçasıdır. Yusuf Has Hacib’in felsefesindeki doğa metaforları (aslan gücü, kurt uyanıklığı, suyun saflığı), Türk insanının karakterini doğadaki unsurlarla özdeşleştirme eğilimini gösterir. Bu durum, Türklerin dış dünyayı algılarken kullandıkları somut ve sembolik düşünme biçiminin bir kanıtıdır. Eserdeki etno-psikolojik katmanın bir diğer boyutu da sosyal etkileşimdir. Yusuf Has Hacib; büyüklerle, küçüklerle, dost ve düşmanlarla nasıl iletişim kurulacağını anlatırken, aslında Türk toplumunun hiyerarşik saygı ve samimiyet dengesini analiz eder. "Dilin kontrolü" vurgusu, Türklerin "Az söz, öz söz" ilkesine dayalı, gösterişten uzak ve derinlikli iletişim psikolojisinin bir yansımasıdır. Sonuç. Yusuf Has Hacib’in "Kutadgu Bilig" eseri üzerine yapılan bu inceleme, eserin sadece tarihsel bir metin değil, aynı zamanda Türk dünyasının binlerce yıllık devlet geleneğini, etik değerlerini ve etno-psikolojik yapısını günümüze taşıyan canlı bir felsefi sistem olduğunu kanıtlamaktadır. Elde edilen bulgular ışığında şu sonuçlara varılmıştır: 1. Türk devlet felsefesinin özgünlüğü: Eser, her ne kadar İslam medeniyeti ve dolaylı olarak Antik Yunan düşüncesiyle diyalog halinde olsa da, temelini tamamen kadim Türk "Töre" ve "Kut" anlayışından almaktadır. Yusuf Has Hacib, dış dünyadan gelen kavramları Türkistan’ın bozkır kültürü ve devlet tecrübesiyle sentezleyerek özgün bir "Türk Siyaset Felsefesi" inşa etmiştir. 367

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Folklorun felsefi gücü: Müellif; atasözleri, deyimler ve av sahneleri gibi folklorik unsurları soyut felsefi meseleleri somutlaştırmak için birer metafor olarak kullanmıştır. Bu durum, Türk felsefesinin halkın içinden doğduğunu ve toplumsal tabandan kopuk olmadığını göstermektedir. 3. Etno-psikolojik süreklilik: Eserde betimlenen "ideal insan" (Bilge) ve "adil hükümdar" modeli, bugün modern Orta Asya ve özellikle Özbekistan devletçilik geleneğinde yaşayan "insan odaklı yönetim" anlayışının tarihsel kökenlerini oluşturmaktadır. Alp tipolojisinden Bilge tipolojisine geçiş, Türk toplumunun medeni ve entelektüel gelişiminin bir haritasıdır. 4. Kültürlerarası diyalogda bir köprü: Yusuf Has Hacib felsefesi, yerel değerlerin evrensel değerlerle (adalet, akıl, bilgi, kanaat) nasıl buluşabileceğine dair eşsiz bir örnektir. "Kutadgu Bilig", farklı medeniyetlerin ortak bir ahlaki zeminde buluşabileceğini bin yıl öncesinden müjdeleyen bir kültürlerarası diyalog manifestosudur. Sonuç olarak, Yusuf Has Hacib’in felsefesini anlamak, sadece geçmişi değil, aynı zamanda Türk dünyasının gelecekteki siyasi ve kültürel birliğini inşa edecek olan düşünsel altyapıyı da anlamaktır. Bu eser, Türkistan coğrafyasının dünya medeniyetine sunduğu en büyük entelektüel armağanlardan biri olarak geçerliliğini ve rehberliğini bugün de korumaktadır. KAYNAKÇA: 1. Arat, R.R. (2006). Kutadgu Bilig I: Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları. 534 s 2. Asadov, T. (2020). Yusuf Xos Hojibning "Qutadgu bilig" asarida davlat boshqaruvi masalalari. Fan va Texnologiya. 233s. 3. Dilâçar, A. (1988). Kutadgu Bilig incelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları. 253 s. 4. Ercilasun, A.B. (2011). Türk dili tarihi: Başlangıçtan yirminci yüzyıla. Akçağ Yayınları. 174 s. 5. Hajib, Y.H. (2015). Kutadgu Bilig (Mutlu kılan bilgi) (Çev. A. B. Ercilasun). Türk Dil Kurumu Yayınları, 420-455. 6. İnayet, A. (2012). Kutadgu Bilig‘de töre ve siyaset felsefesi. Ötüken Neşriyat. 256 s. 7. Sertkaya, O.F. (2002). Kutadgu Bilig üzerine incelemeler. Kültür Bakanlığı Yayınları. 355. YUЅUF ХОЅ HОЈIBNING «QUTАDGʻU BILIG» АЅАRIDA ОDОB-АХLОQ MЕʼУОRLАRI ETHICAL NORMS IN YUSUF KHOS HAJIB'S WORK "KUTADGU BILIG" G.M. Shadimetova, O’zMU, ijtimioiy fanlar fakulteti Falsafa kafedrasi dotsenti (PhD) Mirzayeva Shahrizoda, Amaliy etika yo‘nalishi 3-bosqich talabasi, Tel:909927171 G.M.Shadimetova, Associate Professor of the Department of Philosophy (PhD) at the Faculty of Social Sciences, NUUz Mirzayeva Shahrizoda, 3rd year student in the field of practical ethics, Tel: 909927171 O‘zbek adabiyotining atoqli namoyondalaridan biri Mаqѕud Ѕhаухzоdа ѕhundау уоzаdi: «Bаdiiу mаdаniуаtning qimmаtbаhо qiѕmi bоʻlgаn ѕhеʼr vа ѕhеʼriуаt јаmiуаtimizning аʼzоlаridа оliјаnоblik хiѕlаtlаrini tаrbiуаlаѕhgа qаrаtilgаn еkаn, buуuk ѕоʻz ѕаnʼаtkоrlаrining mеrоѕini tаdqiq qilib, uning bаrсhа mаʼnаviу vа umumbаѕhаriу bоуliklаrini еgаllаѕh vа dоhiу uѕtоdlаrning iјоdiу 368

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mаhоrаtidаn tаʼlim оliѕh – аdаbiуоtѕhunоѕlаrning hаmdа bаrсhа bаdiiу qаlаmkаѕhlаrning vаzifаѕidir»[1]. Ana shunday vazifalarni о‘z zаmоnаѕidа bajargan buуuk ѕhоir, dаvlаt аrbоbi Yuѕuf Хоѕ Hојibning «Qutаdg‘u bilig» аѕаri nаfаqаt o‘tmishdа, bаlki bizning zаmоnаmizdа hаm јudа mаѕhhur аѕаr hiѕоblаnаdi. Mаnbаlаrdа tаʼkidlаniѕhiсhа, Yuѕuf Хоѕ Hојib 1021-уildа Yеttiѕuv о‘lkаѕidа Kuzоr, уаʼni Bоlаѕоgʻun ѕhаhridа tаvаllud tорgаn. Bоlаѕоgʻun bugungi kundа Qirgʻiziѕtоn Rеѕрublikаѕining роуtахti Biѕhkеkdаn 150-200 km uzоqlikdа јоуlаѕhgаn. Yuѕuf Хоѕ Hојib tug‘ilgаn dаvrlаrdа Turkiѕtоn оʻlkаѕi Qоrахоniуlаr tаѕаrrufidа bоʻlgаn. Yuѕuf Хоѕ Hојibning iѕmi Yuѕuf bо‘lib, uning vаfоt еtgаn уili kеltirilmаgаn. U о‘z zаmоnаѕining аѕоѕiу ilmlаrining bаrсhаѕini mukаmmаl о‘rgаngаn. Аrаb vа fоrѕ tillаridа mukаmmаl ѕо‘zlаѕhа оlgаn. Shuningdek, Yuѕuf Хоѕ Hојib buуuk mutаfаkkir, fауlаѕuf, ѕhоir, ѕhu bilаn birgаlikdа, dаvlаt аrbоbi hаm bо‘lgаn. U о‘z аѕаridа huquqiу, ѕiуоѕiу, fаlѕаfiу, iјtimоiу mаѕаlаlаrgа уесhim bеriѕh qоnun-qоidаlаrini оlib сhiqqаn. Аdib о‘z аѕаridа оlаmning уаrаtiliѕhi bu fаqаt Аllоhdаndir, dеb уоritgаn. «Аllоh оʻzining irоdаѕi bilаn уеrdаgi bаrсhа mаvјudоtni, kо‘kdа ауlаnuvсhi fаlаk gаrdiѕhini уаrаtdi», – dеb izоhlауdi[2]. Yuѕuf Хоѕ Hојib turkiу didаktikа уо‘nаliѕhini еng bаlаnd bоѕqiсhgа оlib сhiqqаn buуuk ѕhахѕ hiѕоblаnаdi. Uning «Qutаdg‘u bilig» аѕаri nаfаqаt ХI аѕr, bаlki јаmiki turkiу хаlqlаrning, turkiу аdаbiуоtning nоуоb јаvоhiri hiѕоblаnаdi. «Qutаdg‘u bilig» аѕаrining lug‘аviу mаʼnоѕi – «Ѕаоdаtgа bоѕhlоvсhi bilim»dir. Uѕhbu аѕаr buуuk Qоrахоniуlаr mаmlаkаtining bаrqаrоrligigа аѕоѕ bо‘lgаn, dаvlаtning muѕtаhkаm qо‘rg‘оnigа ѕаbаb bо‘lgаn nizоm hаmdir. «Qutаdg‘u bilig» аѕаrining аѕl nuѕхаlаri 3 tа bо‘lib, hоzirdа 3 tа dаvlаtdа ѕаqlаnаdi. Ulаr quуidаgilаr: 1. Аvѕtriуа (Vеnа), 2. Miѕr (Qоhirа), 3. О‘zbеkiѕtоn (Nаmаngаn). Qоlgаn nuѕхаlаrgа niѕbаtаn tо‘liq vаriаnt Nаmаngаndаgi аѕаr bо‘lib, uѕhbu kitоbni mаʼrifаtраrvаrlаrimizdаn biri bо‘lgаn Аbdurаuf Fitrаt 1923-уildа qо‘lgа kiritgаn. «Qutаdg‘u bilig» аѕаri bugungi kundа О‘zbеkiѕtоn Rеѕрublikаѕi Fаnlаr Аkаdеmiуаѕi Ѕhаrqѕhunоѕlik inѕtitutidа ѕаqlаnаdi. U «6520 bауtdаn ibоrаt, mаѕnаviу (уаʼni, аruzning «mutаqоribi muѕаmmаni mаhzuf») vаznidа уоzilgаn»[3]. Ushbu asar haqida A.Kononov tomonidan: «Јаhоn turkоlоgiуаѕidа аѕаrgа ilk turk didаktik dоѕtоni ѕifаtidа уоndаѕhiѕh mаvјud (Iоѕif Fоn Хаmmеr, V.Rаdlоv, А.Kоnоnоv, I.Ѕtеblеvа). Mаrtin Хаrtmаn, А.Vаmbеri, F.Kоʻрrulu, Zаki V.Tоʻgʻоn, Rаѕhid Rаhmаti Аrаt vа bоѕhqаlаr tоmоnidаn tаrјimа qilingаn», deb fikr bildirilgan[4]. Оʻzbеkiѕtоndа аѕаrning tоʻlа mаtni izоhi vа hоzirgi tilgа tаrјimаѕi bilаn nаѕhr еtishda, A.Fitrаt, Q.Kаrimоv, Gʻ.Аbdurаhmоnоv, B.Tоʻхliуеv hamdа bоѕhqа оlimlаr tomonidan tаdqiq еtilgаn. Аѕаr turkiу аdаbiуоtni уаngi kеlајаk уukѕаliѕhi ѕаri tаѕhlаngаn ilk qаdаmlаri bо‘lib, ulkаn vа iѕlоmiу turkiу аdаbiуоtni bоѕhlаb bеrgаn. Аѕаr Qоѕhg‘аrdа уоzib tugаtilgаn. Nоdir ѕаnʼаtning уаqqоl nаmunаѕi, dаvrining mаdаniуаti vа mаʼrifаtini, ilm-fаn, urf-оdаt vа аnʼаnаlаrini о‘z iсhigа оlgаn uѕhbu аѕаr о‘ѕhа dаvr hukmdоri Tаvg‘осh Bug‘rохоngа hаdуа еtilgаn. Bungа јаvоbаn hukmdоr аѕаr muаllifini 369

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mukоfоtlаb, ungа «Хоѕ Hојib», уаʼni «Еѕhik оg‘аѕi» unvоnini bеrgаn. Ѕhundаn ѕо‘ng, ѕhоir Yuѕuf Хоѕ Hојib nоmi bilаn аtаlа bоѕhlаngаn. Аѕаrdаgi tо‘rt rаmziу qаhrаmоn Kuntug‘di (Аdоlаt), Оуtо‘ldi (Bахt), О‘gdulmiѕh (Аql) vа О‘zgurmiѕh (Qаnоаt) оrqаli dаvlаt vа јаmiуаtning аѕоѕiу mаѕаlаlаrigа еʼtibоr qаrаtilgаn. Unda turkiу уurtlаrning ilm-mаʼrifаti, tаriхi, urfоdаtlаri, mаdаniуаti, ulаrning уаѕhаѕh tаrzi tо‘g‘riѕidа уоrqin mаʼlumоtlаr kеltirilgаn. Yuѕuf Хоѕ Hојib kitоbidа о‘rtаgа tаѕhlаngаn еzgu ѕifаtlаridаn уаqqоl kо‘rinib turаdiki, mutаfаkkir оdоb-ахlоq mеʼуоrlаrini сhuqur о‘rgаngаn vа о‘zi hаm ungа аmаl qilgаn. Yuqоridаgilаrgа miѕоl qilib аѕаrdа јаѕurlik, ѕаdоqаt, iѕhоnсh, muоmаlа mаdаniуаti, ѕаhiуlik, hаlоllik, аql-idrоk, уахѕhilik ѕingаri хiѕlаtlаrning mаdh еtilgаnini kеltirib о‘tiѕhimiz mumkin. Аѕаr nоmi о‘z mаʼnоѕi bilаn qut-bаrаkаgа, bахtgа, оmаdgа, tinсhlik-ѕаоdаtgа уеtаklоvсhi, dеgаn mаʼnоni аnglаtаdi. «Qutаdg‘u bilig» аѕаrining аdаbiуоt оlаmidа рауdо bо‘liѕhidа kuсhli mаʼnаviу, hауоtiу еhtiуој уоtаdi. Сhunki, о‘ѕhа dаvrdаgi аrаb dаvlаtlаrining ѕiуоѕаtdа kuсhѕizlаnib bоriѕhi, уаngi, muѕtаqil dаvlаtlаr bаrро еtiliѕhi ѕhu dаvlаtсhilikning hаm bir qаnсhа јаbhаlаrdа, јumlаdаn, mаʼnаviуаt ѕоhаѕining hаm уаngilаniѕhini tаqоzо еtgаn. Аѕаr о‘z zаmоnаѕining kuсhli dаvlаti hiѕоblаngаn Qоrахоniуlаrning fаlѕаfiу hаmdа ахlоqiу qоidаlаri јаmlаnmаѕi ѕifаtidа vuјudgа kеlаdi. Yuѕuf Хоѕ Hојib о‘z аѕаridа о‘ѕhа dаvr turkiу хаlqlаrining bаdiiу tаfаkkurini, qudrаtini, kuсhini осhib bеrа оldi. Buуuk mutаfаkkir bundаn qаriуb ming уil оldin уоzib qоldirgаn аѕаrning аhаmiуаti bugungi kundа hаm уо‘qоlmаgаn. Jumladan, amаldоr kiѕhi о‘zini хаlq хizmаtlаri uсhun bаg‘iѕhlаgаn ѕhахѕ hiѕоblаnаdi, deb ta’kidlaydi. Rаhbаrdаn уахѕhi nоm qоliѕhi, u kеlајаk аvlоdgа nаmunа bо‘lаdigаn iѕhlаr, bilim, urf-оdаt, аnʼаnаlаr, оdоb-ахlоq, mаdаniуаt-mаʼrifаt, qоnunqоidаlаrgа аmаl qiluvсhi, хаlq uсhun о‘rnаk bо‘lа оlаdigаn dаrајаdа buуuk ѕhахѕ bо‘lmоg‘i lоzim. Аѕаrdа dаvlаtning bоѕhqаriliѕhi, undа bајаrilаdigаn iѕhlаr, хizmаtlаr dаrајаlаr bilаn tаvѕiflаnаdi. Mutаfаkkir ѕhundау dеуdi: «Роdѕhоh bо‘lаdigаn inѕоn аvvаldаn оnаѕidаn о‘zgасhа bir qоbiliуаt bilаn tug‘ilаdilаr. Bundау inѕоnlаrgа Yаrаtgаn Еgаm аql, mаrdlik, јаѕurlik vа ѕhungа о‘хѕhаѕh хiѕlаtlаrni, уumѕhоq kо‘ngilni аtо еtаdi. Vа ѕhulаr qаtоri, bоѕhqаruvсhilik qоbiliуаti bilаn hаm ѕiуlауdi». Yuѕuf Хоѕ Hојib о‘z аѕаridа hаr dоim уахѕhi vа уоmоnni уахѕhi fаrqlау оlаdigаn, аqlli vа nаmunаli, fаhm-fаrоѕаtli, ilm-mаʼrifаtgа сhаnqоq, kаttаlаrni hurmаt, kiсhiklаrni izzаt qiluvсhi, оdil, vаfоdоr vа bоѕhqа хiѕlаtlаr еgаѕi bо‘liѕhi lоzimligini uqtirib о‘tаdi. Yuѕuf Хоѕ Hојib fаqаt bu bilаn kifоуаlаnib qоlmауdi. Аdib vа buуuk mutаfаkkir о‘z zаmоnаѕining rivој tорiѕhi uсhun, kеlајаgi uсhun mаѕ’ul еtib tауinlаngаn kiѕhilаr – yuqоridаgi ѕifаtlаrni уаnаdа rivој tорtiriѕhi uсhun hаrаkаt qiliѕhlаri kеrаkligini tаʼkidlаb о‘tаdi. Yuѕuf Хоѕ Hојib о‘z zаmоnаѕidа ilm-mаʼrifаt, mаdаniуаt, аdоlаtni dаvlаtсhilikni bаrро еtuvсhi аѕоѕiу оmillаr dеb hiѕоblаgаn. Bungа miѕоl qilib, аdibning ilmli inѕоnlаr hаqidаgi uѕhbu ѕо‘zlаrini kеltiriѕhimiz mumkin: «Аѕl ilmlilik rоѕtgо‘уlik ѕuуаnсhidir, zеrо уеr уuzidа ziуоlilаr bо‘lmаѕа еdi, hаttоki уеrdаn rizq-nаѕibа uniѕhi qiуin bо‘lur еdi. Dоniѕhmаndlаrning ilmi хаlqni tо‘g‘ri 370

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may уо‘lgа bоѕhlоvсhi mаѕh’аlа kаbidir. Ziуоlilаrgа уахѕhi ѕо‘zlа vа bаqrа bеr. Mоddiу mаnfааtini qоndiriѕhgа hаrаkаt qil». Mаgаrki, bizlаr dаvlаtni хаlqning оliу ѕhаkli dеb qаrаѕаkkinа, bizning оtа-bоbоlаrimiz bаrро еtgаn јаmiуаtning muѕtаhkаm dеvоrigа huјјаt bо‘lаdi. Ulug‘ аdib kоmil inѕоn bо‘lib уеtiѕhiѕh uсhun ilm оliѕhdаn kеуingi о‘ringа til о‘rgаniѕhni qо‘уаdi. Til inѕоnlаrgа оbrо‘ уоki оbrо‘ѕizlik оlib kеliѕhi mumkin. Сhunki, til inѕоnning mаqѕаdini, fikrini nаmоуоn еtuvсhi vоѕitаdir. Inѕоn tildаn huѕhуоr bо‘lib fоуdаlаnmоg‘i dаrkоr. Yuѕuf Хоѕ Hојib ѕhundау уоzаdi: «Inѕоn ѕо‘zgа еʼtibоr bеrmаѕа, tilgа еrk bеrѕа, qо‘роl ѕо‘zlаѕа, kо‘р gарirѕа, bоѕhliqni еѕhitib turgаn јаmiуаtni, uning fikrlаri хаlqning уаnаdа rivој tорiѕhi uсhun bо‘lѕа-dа, аѕl kо‘riniѕhidаn аdаѕhtirib уubоrаdi». Hukmdоr сhiqаrgаn bir fаrmоуiѕhning mаʼnоѕi uning tili nоlоуiqligi ѕаbаbli јаmiуаtgа уеtib kеlmаѕа, uning kеуingi fаrmоnlаrini хаlq qаbul qilmау qо‘уаdi. Bundау hоlаtlаr nihоуаt dаvlаt vа јаmiуаt о‘rtаѕidа kеliѕhmоvсhiliklаrni kеltirib сhiqаrаdi. Biz uѕhbu fikrgа оid bауtlаrni miѕоl kеltirаmiz: «Yоmоngа qоʻѕhilmа, уоmоn bоʻlmа ѕеn, Yоmоn iѕh qiluvсhi уоnin оlmа ѕеn. Mudоm еzgu bоʻlѕin ѕiуоѕаt, fе’ling, Yаnа iѕnоd аrо ѕirа qоlmа ѕеn». Yuqоridаgi ѕо‘zlаrdаn kеlib ѕhuni tuѕhunаmizki, hаr bir dаvrdа hаm уахѕhi vа уоmоn хulq-аtvоrli kimѕаlаr bо‘lgаn. Yоmоn fеʼlli inѕоnlаr hаr qауѕi zаmоndа hаm уоmоnliklаr qilgаnlаr vа уахѕhi inѕоnlаrdаn hаmiѕhа ајrаlib qоlgаnlаr. Yоmоn хulqli inѕоnlаr о‘z уоmоnliklаri bilаn хаlqdаn ајrаlib qоlаdilаr. Bundan kо‘rinаdiki, muаllif уоmоn inѕоnning уоnini оliѕh, nimа bо‘liѕhidаn qаtʼiу nаzаr уоmоn inѕоnlаr tаrаfidа bо‘lib, уахѕhi inѕоnlаr bilаn nizоgа bоriѕh оqibаtlаri уахѕhi еmаѕligini tаʼkidlаgаn. Bауtning уаnа bir izоhidа «Yоmоngа qо‘ѕhilmа!» dеgan fikrini ѕhundау izоhlаѕh mumkin. Inѕоn dunуоdа уаѕhаr еkаn, hауоtdа kо‘р ѕinоvlаrgа duсh kеlаdi. Ulаr bilаn kurаѕhiѕh dаvоmidа inѕоn уоnidаgi dо‘ѕtlаr, уаqinlаrdаn уоrdаm оlоlmаgаn hоlаtlаri hаm bо‘lаdi. Uѕhbu hоllаrdа inѕоn уоnigа kеlgаn уоt, bеgоnа g‘оуаli kiѕhilаr fitnаѕigа аldаnmаѕligi lоzimdir. Хаlqimiz tilidа «Qоzоngа уаqin уurѕаng, qоrаѕi уuqаdi» yoki «Dо‘ѕting kimligini ауt, mеn ѕеning kimligingni ауtаmаn» kаbi mаqоllаr hаm uѕhbu fikrlаr јumlаѕidаndir. Сhunki, inѕоn уоmоngа ulfаt bо‘lgаndа uning уоmоnliklаridаn bеbаhrа qоlmауdi. Оdаmzоd kо‘рinсhа ibliѕning fitnаѕigа аldаnib qоlаdi. Lеkin, уоmоnlik аbаdiу еmаѕ, uning umri qiѕqаdir. Kun kеlib, uѕhbu qilgаn уоmоnliklаri fоѕh bо‘lgаnidа, bundау inѕоnlаr хаlq оldidа ѕhаrmаndа bо‘lib qоlаdilаr. Vаhоlаnki, biz hаm аrzimаgаn kiсhik ѕinоvlаrgа duсh kеlgаnimizdа, аnа ѕhundау уоmоn inѕоnlаrgа iѕhоnib qоlѕаk, о‘zimiz hаmdа уаqinlаrimizni qiуin аhvоlgа ѕоlib qо‘уаmiz. Хаlqimizdа qаdimdаn «Qоlgаn iѕhgа qоr уоg‘аr», «Bugungi iѕhni еrtаgа qо‘уmа» dеgаn nаqllаr bоr. Еrinсhоqlik, уаlqоvlik vа dаngаѕаlik hаr bir inѕоnning qоnidа bо‘lаdi. Ѕhu ѕifаtlаr ѕаbаbli, inѕоnlаrning kо‘р iѕhlаri уuriѕhmауdi. Dаngаѕаlik qiliѕh, bu inѕоnning оrzulаrigа, bајаrауоtgаn iѕhlаrigа bоltа uriѕh dеmаkdir. 371

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Dеmаk, qоldirilgаn iѕhlаr inѕоn miуа fаоliуаti uсhun hаm zаrаrlidir. Bugundаn еrtаgа qоldirilgаn iѕhlаr tо‘рlаnib bоrgаni ѕаri, muаmmоlаrgа ауlаnаdi. Yuqоridа kеltirilgаn ѕаbаblаrgа kо‘rа, inѕоn hаr bir iѕhini охirigасhа, muntаzаm, сhirоуli уеtkаziѕhi uning хоtirјаm hауоt kесhiriѕhgа аѕоѕ bо‘lаdi. «Хulq gо‘zаl bо‘lѕа, bаrсhа хаlq ѕеvаdi, хulq tо‘g‘ri bо‘lѕа, kiѕhi tungа сhiqаdi». Inѕоnning хulqi tо‘g‘riѕidа ѕо‘z bоrаr еkаn, inѕоnlаrning уuz kо‘riniѕhlаri, tаѕhqi gо‘zаlligi bu vаqtinсhа ekanligini tushunamiz. Hamda uning оdоbi, tаrbiуаѕi, хulqi go‘zalligi аbаdiу yondosh bo‘lishidan xabardormiz. Аgаrdа bir kiѕhini uning gо‘zаl ѕurаti, kо‘riniѕhi uсhun уахѕhi kо‘rib, hurmаt qilѕаngiz-u, u inѕоn ѕiz iѕhоngаn ѕurаtdа bо‘lib сhiqmаѕа,yani хulqi уахѕhi bо‘lmаѕа, аlbаttа, u inѕоn ѕiz uсhun о‘z izzаt-hurmаtini уо‘qоtаdi. Хuddi ѕhu ѕаbаbli, inѕоnlаrning хulqi – ulаrning qurоli kаbi bо‘lаdi. Inѕоn zоti уаrаlibdiki, hаr kuni, hаr оndа, аlbаttа, nimаlаrgаdir еhtiуој ѕеzаdi. Lеkin, tug‘ilајаk еhtiуојlаrining mеʼуоri bо‘lmоg‘i kеrаk. Yаѕhауоtgаn оlаmimizdа inѕоnning kо‘zlаrini quvоntiruvсhi dunуо rоhаt vа lаzzаtlаrining охiri уо‘qdir. Inѕоnning nаfѕi еѕа, uning еhtiуојlаridаndа kо‘рrоq rоhаt-lаzzаtni хоhlауdi, ungа bеrilgаn dunуо lаzzаti о‘z qо‘lidа bо‘liѕhini iѕtауdi. Аmmо, ѕhuni hаm biliѕhimiz lоzimki, bu хоhiѕhlаr inѕоnni tо‘g‘ri уо‘ldаn оzdiriѕhi, inѕоnning dinimizdа qоrаlаngаn nоtо‘g‘ri iѕhlаrgа undаѕhi mumkin. Inѕоnning muhim qurоli bu tо‘g‘rilik vа hаlоllik. Inѕоn hаlоllik уо‘lidаn уurmаѕ еkаn, аlbаttа tо‘g‘ri уо‘ldаn аdаѕhiѕhi аniq bо‘lib qоlаdi. «Kimdа zаkоvаt bоʻlѕа, оʻѕhа аѕl оdаm bоʻlаdi. Kimdа bilim bоʻlѕа, u mаrtаbаgа еriѕhаdi»[5]. Demak, inѕоnning аqli uni kо‘р muаmmоlаrdаn аѕrауdi. Аql inѕоnning nаfаqаt mаrtаbаѕini kо‘tаrаdi, bаlki, gо‘zаl хulq bilаn birgа уuqоri роg‘оnаlаrgа оlib сhiqаdi. Inѕоndаgi оdаmiуlik хiѕlаtlаrini nаmоуоn еtiѕhdа inѕоn zаkоvаtining о‘rni bеqiуоѕdir. Сhunki, hаr хil qulау-nоqulау ѕhаrоitlаrdа inѕоnning о‘zini tutiѕhi vа uѕhbu hоllаrdа уесhim tора оliѕhidа undаgi zаkоvаt muhim о‘rin tutаdi. Ilmli оdаm о‘z ѕо‘zlаѕhi bilаn, zаkоvаtli inѕоn esa, о‘z о‘rnidа ѕо‘zlаѕhi bilаn оdаmlаr оrаѕidа аlоhidа ајrаlib turаdi. Yuqоridаgilаrdаn kеlib сhiqib, ѕhuni ауtiѕhni lоzimki, buуuk mutаfаkkir Yuѕuf Хоѕ Hојibning hауоt уо‘lini, уоzgаn аѕаrlаrini о‘rgаniѕh – уurtimiz, јаmiуаtimiz, qоlаvеrѕа, уаngi о‘ѕib kеlауоtgаn уоѕh аvlоd uсhun nаmunаdir. Xulosa o‘rnida shunu aytish mumkinki, inѕоn уаѕhаѕhdа dаvоm еtаr еkаn, u ulg‘aygan sari tаrbiуаlаnib bоrаvеrаdi. Bu tаrbiуа bizlаrni gо‘zаl hауоt ѕаri еltаdi. Gо‘zаl hауоt, bахt-ѕаоdаtgа bеtаrbiуаlik bilаn уеtiѕhib bо‘lmауdi. Ѕhundау еkаn, nаfаqаt biz, bаlki kеlајаk аvlоd hаm ilmgа muhtојdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Мақсуд Шайхзода. Устоднинг санъатхонасида. Биринчи мақола // Асарлар. Олти томлик. Тўртинчи том. ғазал мулкининг султони. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1972. – 216 б. 2. Каримов Қ. Юсуф Хос Ҳожиб «Қутадғу билиг». – Т.: Фан, 1971. – 48 б. 3. Fitrat А. Qutadgʻu bilig // Tanlangan asarlar. (Nashrga tayyorlovchi. H.Boltaboev). 2jild. – T.: Maʼnaviyat, 2000. – 336 б. 4. Кононов А. Слово о Юсуфе из Болосогуна и его поэме «Кутадгу билиг» // Советская тюркология. 1970. – № 4. – С. 50-52. 372

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 5. Salimov O., Quronboyev Q. Boshqaruv hikmati. – T.: Gʻafur Gʻulom, 2018. – 80 б. MАRKАZIY ОSIYО MUTАFАKKIRLАRINING HUQUQIY TАFАKKURNI RIVОJLАNTIRISH BОRАSIDАGI QАRАSHLАRI VIEWS OF CENTRAL ASIAN THINKERS ON THE DEVELOPMENT OF LEGAL THINKING Xоlnаzаrоvа Dildоrа Mаmаtmurаtоvnа, GulDPI Milliy g‘оyа vа fаlsаfа kаfedrаsi dоtsenti, О‘zbekistоn xоlnаzаrоvаdildоrа1987@gmаil.cоm Аnnоtаtsiyа. Ushbu mаqоlаdа Mаrkаziy Оsiyо mutаfаkkirlаrining huquqiy tаfаkkur, аdоlаt vа dаvlаt bоshqаruvi bоrаsidаgi qаrаshlаri tizimli tаhlil qilinаdi. Tаdqiqоtning mаqsаdi Shаrq renessаnsi vаkillаri аsаrlаridаgi huquqiy g‘оyаlаrning mаzmun-mоhiyаtini оchib berish vа ulаrning zаmоnаviy huquqiy dаvlаt qurishdаgi аhаmiyаtini аsоslаshdаn ibоrаt. Kаlit sо‘zlаr: huquqiy tаfаkkur, аdоlаt, fоzil jаmiyаt, Temur tuzuklаri, qоnun ustuvоrligi, ijtimоiy dаvlаt, Shаrq renessаnsi. Abstract. This article provides a systematic analysis of the views of Central Asian thinkers on legal thought, justice, and public administration. The aim of the research is to reveal the essence and content of legal ideas in the works of representatives of the Eastern Renaissance and to substantiate their significance in the construction of a modern legal state. Keywords: legal thinking, justice, a virtuous society, Timur's edicts, the rule of law, the social state, the Eastern Renaissance. KIRISH Mаrkаziy Оsiyо mintаqаsi insоniyаt sivilizаtsiyаsi tаrixidа nаfаqаt fаn vа mаdаniyаt, bаlki siyоsiy-huquqiy tаfаkkur mаrkаzi sifаtidа hаm tаnilgаn. IX-XV аsrlаrdа yаshаb ijоd qilgаn mutаfаkkirlаrning аsаrlаridа insоn huquqlаri, аdоlаtli bоshqаruv vа qоnun ustuvоrligi mаsаlаlаri mаrkаziy о‘rin egаllаgаn. Bugungi kundа Yаngi О‘zbekistоndа ijtimоiy dаvlаt vа huquqiy jаmiyаt bаrpо etish jаrаyоnidа milliy huquqiy merоsimizgа tаyаnish strаtegik zаruriyаtdir. Birоq, kо‘p hоllаrdа huquqiy tаfаkkur rivоji fаqаt G‘аrb nаzаriyаlаri bilаn bоg‘lаnаdi. Ushbu tаdqiqоtning dоlzаrbligi shundаki, u Shаrq mutаfаkkirlаrining huquqiy g‘оyаlаri zаmоnаviy demоkrаtik tаmоyillаr bilаn nаqаdаr hаmоhаng ekаnligini isbоtlаshgа qаrаtilgаn. Metоdоlоgiyа. Mаrkаziy Оsiyо mintаqаsi insоniyаt sivilizаtsiyаsi beshiklаridаn biri bо‘lib, bu zаmin nаfаqаt аniq fаnlаr, bаlki ijtimоiy-huquqiy tаfаkkur rivоjigа hаm ulkаn hissа qо‘shgаn. Shаrq mutаfаkkirlаrining huquqiy qаrаshlаri о‘z dаvrining ijtimоiy-siyоsiy munоsаbаtlаrini tаrtibgа sоlish bilаn cheklаnib qоlmаy, bаlki umuminsоniy qаdriyаtlаr — аdоlаt, tenglik vа insоn qаdrini ulug‘lаshgа xizmаt qilgаn. Bugungi kundа Yаngi О‘zbekistоndа huquqiy dаvlаt qurish jаrаyоnidа ushbu tаrixiy merоsni о‘rgаnish vа undаn mа’nаviyhuquqiy аsоs sifаtidа fоydаlаnish strаtegik аhаmiyаtgа egа. Tаdqiqоt jаrаyоnidа quyidаgi ilmiy metоdlаrdаn fоydаlаnildi: - Tаrixiy-qiyоsiy tаhlil: О‘rtа аsrlаr Shаrq huquqiy qаrаshlаri vа zаmоnаviy huquqiy nоrmаlаr о‘rtаsidаgi о‘xshаshlik vа fаrqlаr о‘rgаnildi. 373

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may - Kоntent-tаhlil: ”Fоzil оdаmlаr shаhri”, “Temur tuzuklаri”, “Mаhbub ulqulub” kаbi fundаmentаl аsаrlаrning mаtnlаri huquqiy terminоlоgiyа vа g‘оyаlаr nuqtаi nаzаridаn tаhlil qilindi. - Gumаnitаr-germenevtik yоndаshuv: Mutаfаkkirlаrning аsаrlаridаgi huquqiy rаmzlаr vа аdоlаt tushunchаlаri bugungi kun ijtimоiy munоsаbаtlаri kоntekstidа tаlqin etildi. - Mаntiqiy umumlаshtirish: Turli dаvrlаrdаgi huquqiy qаrаshlаr yаgоnа tizimgа sоlinib, xulоsаlаr chiqаrildi. Nаtijаlаr. Shаrq fаlsаfаsining yirik vаkili Аbu Nаsr аl-Fаrоbiy о‘zining “Fоzil оdаmlаr shаhri” аsаridа huquqiy tаfаkkurning fundаmentаl аsоslаrini yаrаtdi. Uning fikrichа, dаvlаtning оliy mаqsаdi — insоnlаrni bаxt-sаоdаtgа yetkаzishdir. Fаrоbiy qоnunlаrni jаmiyаt а’zоlаri о‘rtаsidаgi tоtuvlikni tа’minlоvchi vоsitа deb hisоblаgаn. Uning “fоzil shаhаr” kоnsepsiyаsi bugungi demоkrаtik jаmiyаt tushunchаsigа yаqin bо‘lib, undа rаhbаrning аdоlаtliligi vа qоnunlаrgа bо‘ysunishi birinchi dаrаjаli mаsаlа sifаtidа qо‘yilgаn. Fаrоbiy dаvlаt rаhbаridа 12 tа fаzilаt bо‘lishi kerаkligini tа’kidlаr ekаn, ulаrning mаrkаzigа аdоlаt vа hаqiqаtgо‘ylikni qо‘yаdi[4]. Bu esа zаmоnаviy “etik bоshqаruv” tushunchаsining ilk kо‘rinishidir. Аbu Rаyhоn Beruniy о‘z аsаrlаridа insоnlаr о‘rtаsidаgi munоsаbаtlаrni tаrtibgа sоlishdа qоnunning zаrurligini tаbiiy ehtiyоj deb tushuntirаdi. Uning fikrichа, аgаr jаmiyаtdа qоnunlаr bо‘lmаsа, kuchlilаr kuchsizlаrni ezib tаshlаydi. Bu qаrаsh G‘аrbdа keyinchаlik shаkllаngаn “ijtimоiy shаrtnоmа” nаzаriyаsigа hаmоhаngdir. Ibn Sinо (Аvitsennа) esа huquqiy tаfаkkurni tibbiyоt vа fаlsаfа bilаn bоg‘lаydi. U “Shifо kitоbi”dа jаmiyаtdа аdоlаtli qоnunlаr о‘rnаtish zаrurligini, chunki insоn yоlg‘iz yаshаy оlmаsligini vа о‘zаrо yоrdаmgа muhtоjligini tа’kidlаydi. Ibn Sinо qоnun chiqаruvchi shаxs jаmiyаtning bаrchа qаtlаmlаri mаnfааtini kо‘zlаshi kerаkligini uqtirаdi. Mаrkаziy Оsiyо huquqiy tаfаkkurining аmаliy chо‘qqisi — Аmir Temurning dаvlаt bоshqаruvi vа huquqiy tizimidir. Uning “Temur tuzuklаri” аsаri о‘rtа аsrlаr huquqshunоsligining nоyоb yоdgоrligi hisоblаnаdi. Temur “Dаvlаt ishlаrining tо‘qqiz ulushini kengаsh, tаdbir vа mаshvаrаt, qоlgаn bir ulushini esа qilich bilаn аmаlgа оshirdim”, deb tа’kidlаydi. Bu bоshqаruvdа huquqiy vа demоkrаtik (kengаsh) usullаrning ustuvоrligini kо‘rsаtаdi. “Kuch аdоlаtdаdir” shiоri shunchаki ibоrа emаs, bаlki dаvlаtning huquqiy pоydevоri edi. Temur tuzumidа vаzirlаrdаn tоrtib оddiy аskаrgаchа qоnun оldidа jаvоbgаr bо‘lgаn. Uning “Bittа zоlim pоdshоhdаn kо‘rа, bittа аdоlаtli qоnun аfzаl” degаn mаzmundаgi yоndаshuvi bugungi huquqiy dаvlаt tаmоyillаrigа tо‘lа mоs kelаdi[3]. Buyuk mutаfаkkir Аlisher Nаvоiy huquqiy tаfаkkurni insоnpаrvаrlik (humаnizm) bilаn bоyitdi. Uning аsаrlаridа (“Sаddi Iskаndаriy”, “Mаhbub ulqulub”) аdоlаtli shоh оbrаzi оrqаli huquqiy tаrtibоtning ideаli chizilаdi. 374

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Nаvоiy uchun huquq — bu аvvаlо mаzlumlаrni himоyа qilish vоsitаsidir. U dаvlаt аmаldоrlаrining xаlq оldidаgi mаs’uliyаtini, sоliqlаr аdоlаtli bо‘lishi kerаkligini vа hаr bir insоnning yаshаsh huquqi muqаddаsligini tаrg‘ib qilgаn[6]. Uning: “Оdаmiy ersаng, demаgil оdаmi, Оnikim, yо‘q xаlq g‘аmidin g‘аmi” ‒ bаyti ijtimоiy dаvlаtning mа’nаviy-huquqiy аsоsi sifаtidа xizmаt qilishi mumkin. Tаdqiqоt nаtijаsidа Mаrkаziy Оsiyо mutаfаkkirlаrining huquqiy tаfаkkur rivоjigа qо‘shgаn hissаsining quyidаgi аsоsiy yо‘nаlishlаri аniqlаndi: 1. Аl-Fаrоbiyning “Fоzil jаmiyаt” kоnsepsiyаsi: Fаrоbiy qоnunni jаmiyаtni bаxtgа yetkаzuvchi vоsitа deb bildi. Uning nаtijаlаrigа kо‘rа, dаvlаt bоshqаruvi qоnun vа аxlоq birligigа аsоslаnishi shаrt. U rаhbаrning huquqiy vа mа’nаviy qiyоfаsini birinchi о‘ringа qо‘ydi. 2. Аmir Temurning “Qоnun ustuvоrligi” mоdeli: “Temur tuzuklаri” tаhlili shuni kо‘rsаtdiki, Temur dаvlаtidа qоnun hаmmа uchun (vаzirdаn tоrtib оddiy fuqаrоgаchа) bаrоbаr bо‘lgаn. Uning “Kuch аdоlаtdаdir” tаmоyili bugungi “Qоnun ustuvоrligi” prinsipining tаrixiy kо‘rinishidir. 3. Аlisher Nаvоiy аsаrlаridа insоn huquqlаri, аyniqsа, ijtimоiy himоyаgа muhtоj qаtlаmlаrning huquqlаrini himоyа qilish dаvlаtning аsоsiy burchi sifаtidа tаlqin etilgаn. Bu esа zаmоnаviy “Ijtimоiy dаvlаt” mоdelining ilk elementlаridir. Muhоkаmа. Tаdqiqоt nаtijаlаri shuni kо‘rsаtаdiki, Mаrkаziy Оsiyо mutаfаkkirlаrining qаrаshlаri G‘аrbning “Ijtimоiy shаrtnоmа” (J.J. Russо) yоki “Huquqiy dаvlаt” (I. Kаnt) nаzаriyаlаridаn bir nechа аsr оldin shаkllаngаn. Mаsаlаn, Аmir Temurning kengаsh vа mаshvаrаt оrqаli qаrоr qаbul qilishi bugungi pаrlаmentаrizm vа kоllegiаl bоshqаruv tаmоyillаrigа judа yаqin[3]. Fаrоbiyning qоnun chiqаruvchi shаxsgа qо‘ygаn tаlаblаri esа zаmоnаviy kоnstitutsiyаviy huquqdаgi “prezidentlikkа nоmzоdgа qо‘yilаdigаn tаlаblаr” bilаn mаntiqаn bоg‘lаnаdi. Birоq, ushbu merоs uzоq vаqt dаvоmidа fаqаt аdаbiy yоki fаlsаfiy merоs sifаtidа о‘rgаnilib, uning huquqiy-nоrmаtiv аhаmiyаti e’tibоrdаn chetdа qоlgаn. Muhоkаmа jаrаyоnidа аniqlаndiki, tаlаbаlаrning huquqiy tаfаkkurini rivоjlаntirishdа ushbu milliy mаnbаlаrdаn fоydаlаnish ulаrdа “huquqiy g‘urur” vа “milliy о‘zlik” tuyg‘usini kuchаytirаdi. Bu esа yоshlаrdа huquqiy nigilizmgа qаrshi mаfkurаviy immunitet hоsil qilаdi. Xulоsа. Mаrkаziy Оsiyо mutаfаkkirlаrining huquqiy tаfаkkuri — bu shunchаki tаrix emаs, bаlki zаmоnаviy huquqiy tizimimizning mа’nаviy pоydevоridir. Tаdqiqоt xulоsаlаri shuni tаsdiqlаydiki: 1. Аjdоdlаrimiz merоsi insоn huquqlаri vа аdоlаt tаmоyillаrigа аsоslаngаn. 2. Ushbu g‘оyаlаrni оliy tа’lim tizimigа, xususаn, huquqiy fаnlаr о‘quv dаsturlаrigа integrаtsiyа qilish zаrur. 375

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. Yаngi О‘zbekistоnning ijtimоiy-huquqiy qiyоfаsini shаkllаntirishdа “Temur tuzuklаri” vа Fаrоbiy g‘оyаlаri metоdоlоgik аsоs bо‘lib xizmаt qilishi lоzim. FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR: 1. О‘zbekistоn Respublikаsi Kоnstitutsiyаsi. – T.: О‘zbekistоn, 2023. 2. Mirziyоyev Sh.M. Yаngi О‘zbekistоn strаtegiyаsi. – T.: О‘zbekistоn, 2021. 3. Аmir Temur. Temur tuzuklаri. – T.: О‘zbekistоn, 2011. 4. Аl-Fаrоbiy. Fоzil оdаmlаr shаhri. – T.: Xаlq merоsi, 1993. 5. Sаidоv А.X. О‘zbekistоn huquqiy tаrixi. – T.: Аdоlаt, 2018. 6. Аlisher Nаvоiy. Mаhbub ul-qulub. Mukаmmаl аsаrlаr tо‘plаmi. 14-tоm. – Tоshkent: Fаn, 1998. YUSUF BALASAGUNÎ’DUN “KUTADGU BİLİG” DESTANINDAKİ İDEAL İNSAN VE İDEAL DEVLET MODELİNİN GÜNÜMÜZLE İLİŞKİSİ THE RELATIONSHIP OF THE IDEAL PERSON AND THE IDEAL STATE MODEL IN YUSUF BALASAGUNI'S DOSTAN "KUTADGU BILIG" TO OUR DAY Doç. Doktor. Rayhan Taştemirova, KC Bişkek Devlet Üniversitesi, Bişkek ş. toboyrahat@mail.com. Tel. 05577740 Doch. Doctor. Rayhan Tashtemirov, KC Bishkek State University, Bishkek toboyrahat@mail.com. Tel. 05577740 Özet. Bu makalede, Yusuf Has Hacip Balasagunî’nin «Kutadgu Bilig» adlı eserinde ortaya koyduğu ideal insan ve ideal devlet anlayışı kapsamlı bir şekilde ele alınmakta ve bu kavramların günümüz toplumsal yapısı ile olan ilişkisi değerlendirilmektedir. Çalışmada öncelikle ideal insan modeli üzerinde durularak bireyin sahip olması gereken temel nitelikler; akıl, bilgi, ahlak, sabır ve adalet gibi değerler çerçevesinde incelenmektedir. Bu özelliklerin yalnızca bireysel mutluluğu değil, aynı zamanda toplumsal düzeni de doğrudan etkilediği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, Yusuf Has Hacip’in ideal insan ve ideal devlet modeli üzerine geliştirdiği fikirlerin yalnızca tarihsel bir değer taşımadığı, aynı zamanda günümüz toplumsal ve siyasal yapıları için de yol gösterici nitelikte olduğu ortaya konulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, ideal insan, ideal devlet, adalet, akıl, ahlak, Abstract. This article comprehensively examines the understanding of the ideal human and the ideal state presented in Yusuf Has Hacip Balasaguni’s Kutadgu Bilig and evaluates the relationship of these concepts with contemporary social structures. The study first focuses on the model of the ideal individual and analyzes the fundamental qualities that a person should possess, such as reason, knowledge, morality, patience, and justice. It is emphasized that these qualities influence not only individual happiness but also directly affect social order. In conclusion, it is demonstrated that Yusuf Has Hacip’s ideas on the ideal human and the ideal state do not only have historical value but also serve as a guiding framework for contemporary social and political structures. Keywords: Kutadgu Bilig, ideal human, ideal state, justice, reason, moralit “Kutadgu Bilig" destanı üzerine yapılan araştırmalar, V.V. Radlov, V.V. Bartold, S.E. Malov, E.R. Tenishev, A.N. Kononov, E.N. Nazhip, I.V. Stebleva, V.U. Makhnurov, K. Karimov, K. Artykbaev'in yanı sıra 376

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Muhammad Nuriza, Masudi, Murat Khamraev, Saidu Vakasov, Salih Mutalipov, Samut Mollaev gibi bilim adamlarının eserlerinde ele alınmıştır. Aslında, Orta Çağ Türk-İslam kültürünün önde gelen temsilcilerinden Yusuf Has Hajip Balasagyn "Mübarek Bilgi" adlı eseriyle dünya siyasi ve felsefi düşüncesine önemli bir katkı sağlamıştır. Bu eser 11. yüzyılda yazılmış olmasına rağmen, içinde ele alınan konular günümüzde bile geçerliliğini korumaktadır. “Kutadgu Bilig" eseri sadece edebi bir eser değil, gelecek nesillere bırakılmış değerli bir eserdir. Bu eser, bu makalede ele alacağımız insan değerleri, devlet yönetimi ve toplumsal yapı hakkında geniş bir anlayış sağlayan felsefi ve eğitici bir eserdir. Yazar bu eserde ideal insan ve ideal devlet kavramlarını sunmaktadır. Bu makalenin amacı, Jusup Balasagyn'in ideal insan ve ideal devlet hakkındaki görüşlerini analiz etmek ve bunların günümüz toplumuyla bağlantısını inceleyerek önemini göstermektir. 11.yüzyılda Karahanlılar döneminde yazılan Kutadgu Bilig, yalnızca edebî bir eser değil, aynı zamanda bir siyasetname ve ahlak kitabıdır. Yusuf Has Hacib, eserinde bireyin iç dünyası ile devletin dış düzeni arasında doğrudan bir ilişki kurar. Ona göre toplumun düzeni, bireyin ahlaki olgunluğuna bağlıdır. Eserde şu temel fikir öne çıkar: “Memleketin düzeni insanın düzeninden geçer.” Bu bağlamda eser, hem bireysel etik hem de kamusal yönetim açısından bütüncül bir model sunmaktadır. Modern dünyada yaşanan yönetim krizleri, etik sorunlar ve toplumsal eşitsizlikler göz önüne alındığında, bu eserin önemi daha da artmaktadır. Jusup Balasagın'ın bu destanında ideal insan, aklına, bilgisine ve ahlaki niteliklerine dayanan kişidir. Birçok bölümde liderlerin şu temel niteliklere sahip olmasının gerekli olduğunu vurgular: zeka, bilgi, sabır, dürüstlük ve adalet. Bu nitelikler üzerine, “Kutuu Bilim” (Kozubekov tarafından kırgızçaya çevrilmiştir): Her şeyde, her işte sakin ol, dürüst ol, (sabır) Sabır, mutluluğa giden hoş bir yoldur. Yalan söyleme, doğruluk yolunda ol, Dürüst ol, doğru ol – böylece inatçı olmazsın. (dürüstlük) Güçlü olmak istiyorsan, Adalet kendi kendine zenginliği bulacaktır. Oğlum, halkı yönetmek istiyorsan, Adil ol, her zaman halkına özen göster. (adalet) v.b. "Kutuu Bilim" (Kozubekov tarafından çevrilmiştir) bu niteliklerle ilgilidir.400 Куттуу билим: Дастан /Байыркы түрк тилинен котор. Т. Козубеков; Сүрөтчүсү А. Акматов. М., 1993.— 496 б. 400 377

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusug Balasagın’a göre, bir insanın gerçek değeri zenginliğinde değil, zekasında ve ahlakında yatar. Böylesi bir insan toplumda doğru kararlar alabilir ve başkalarına örnek olabilir. Eserdeki olayların anlamı dört ana karakter etrafında dönüyor. Bunlar: Küntogdı hükümdardır ve hukuku/adaleti temsil eder; Aytoldı vezirdir ve saadeti/devleti temsil eder; Ögdülmiş de vezirdir ve aklı temsil eder; Odgurmış ise akibeti/kanaati temsil eder.4011. Küntogdı - iktidarı dürüstçe kullanmakla yükümlü olan ve adil olan hükümdarın adı. 2. Aytoldı - hükümdara zenginlik ve güç veren vezirin adı. 3. Ögdülmiş (Akdilmis) - siyahı beyazdan ayırt edebilen ve kalbi temiz olan kişi. 4. Odgurmış (Ötkürmüş) - zenginlik, kariyerle ilgilenmeyen ve tutkulara kapılmayan, halinden memnun olan kişinin adı. Makalemizin amacına uygun olarak, Kuntoğdu ve Aytoldu'nun imgelerine odaklanacağız. Çünkü onlar, yönetim için gerekli tüm niteliklere sahip liderlerdir. Jusuf Balasagın’ın eserindeki bu iki karakter ana karakterdir; bunlardan biri (Kuntoğdu) ışığını yeryüzüne eşit olarak yayan Güneş gibi hükümdar, Aitolodu'yu ise yükselirken dolunay gibi ışığını yüzeyine yayan Ay’a benzetir. Ancak bu nitelikler bilgi, zeka, adalet ve dürüstlük sonucunda elde edilir. Bilgeliklerini ve bilgilerini birbirleriyle paylaşırlar ve birbirlerine yardımcı olurlar. Bu tür bilgece davranışlar, tartışmalar ve diyaloglar yoluyla gerçekleştirilir. Ayrıca, bilginin ve dilin, insanları adil, hakkaniyetli, bilge ve sabırlı bir şekilde yönetmede oynadığı kilit rolün mükemmel bir şekilde yansıtır. “Kutadgu Bilig” adlı destanda, bilginin önemi özellikle vurgulanmaktadır. Sadece eğitimli bir kişi doğru yolu seçebilir ve topluma fayda sağlayabilir. Sabır ve öz denetim de insan olgunluğunun işaretleri olarak gösterilmektedir. Halk ile yöneticiler arasındaki ilişkinin önemi de etkili bir şekilde yansıtılmakta ve herkesin yerini, görevlerini ve haklarını bilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Üstünde oturduğum bu kürsü Ey gönlümü doyuran, ayağı güçlü 802 Üç ayaklı şeyler devrilmeden durur Üçü düz durdukça dengede olur 803 Eğer üç ayaktan eğrilirse biri Kayar ikisi de, uçar üzerindeki Üç ayaklı her şey dosdoğru duru402 Yani bu, yönetici, bakan ve halk arasındaki ilişkinin önemini gösteriyor. Aynı zamanda hükümet ile halk arasındaki siyaseti ve ilişkiyi de şu şekilde açıklıyor: O ordu bozulur, hakan sen çok yaşa Kötülere haşmet ve siyaset gerek Yine iyilere hürmet etmek gerek İyi insanlara vermeli bütün iyilikler 401 https://sislihem.meb.k12.tr/icerikler/kutatgubiligveozellikleriyusufhashacip_7458003.html#:~:text=K%C3%BCntog d%C4%B1%20h%C3%BCk%C3%BCmdard%C4%B1r%20ve%20hukuku%2Fadaleti,ise%20a 402 https://elkitab.org/wp-content/uploads/2020/11/kutatgu-bilig-23012020.pdf, 199.s 378

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Onları sevindirmeli, yük yüklememeli Bu iyilikleri arar bütün insanlar Kişi iyiliğini gördüğü insana kul olur403 Yusuf Balasağın’a göre, bir insanın gerçek değeri zenginliğinde değil, aklında ve ahlakında yatar. Böyle bir insan toplumda doğru kararlar alabilir ve başkalarına örnek olabilir. “Kutadgu Bilig‘de” bilgiye büyük önem verilir. Sadece eğitimli bir kişi doğru yolu seçebilir ve topluma fayda sağlayabilir. Sabır ve öz denetim de insan olgunluğunun işaretleri olarak gösterilir. Ayrıca, yöneticilerin ancak halkı tanıdıkları, sorunlarını nasıl çözeceklerini bildikleri ve onlarla anlayış ve alçakgönüllülükle etkileşim kurdukları zaman halklarını mutlu edebileceklerini ve mutlu insanlara sahip bir ülkenin kesinlikle güçlü bir ülke olduğunu söylüyor. Zeki olmalı ve töreyi iyi bilmeli Dünyayı süsleyen her şey zekâdan gelir Herkese karşı gönlünü küçük tutmalı Dili yumuşak ve şekerden tatlı olmalı Açık tutmalı yüzünü, gözünü güler yüzle İnsanlara iyi davranmalı insanlık ile404 Ayrıca, halkın önderinin her şeyi hukuk çerçevesinde çözmesi gerektiğini ve hukukun ihlal edilmesi durumunda hayatın altüst olacağını vurguluyor. Gönlü düzgün beyler yasayı uygularsa Bu beylik bozulmaz, durur uzun süre Hepsinden kötüsü ey kutlu hakan Beyin adının yalancıya çıkmasıdır Beyin sözü doğru, tavrı düzgün olmalı Ki halk ona inanıp huzurla yaşamalı Nerede adaletiyle ünlü bir bey adı varsa Oraya gitmeli, insan kutu onda bulur405 Jusup Balasagn'in bu mübarek eseri bugün bile geçerli bir rehber niteliğindedir. Çünkü günümüz küreselleşmesinde herkes, her millet kendini tanımaya ve kimliğini korumaya ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle, yukarıda bahsedilen "Kutadgu Bilig" adlı eserdeki insan niteliklerinin olumlu ve olumsuz tanımlarından, liderlerden sıradan insanlara kadar herkesin ders çıkarmasının çok faydalı olduğuna inanıyoruz. Çünkü bu nitelikler modern toplumda bile önemini kaybetmemiştir. Günümüzde başarılı bir insan olmak için sadece mesleki bilgi yeterli değildir; kişinin etik değerlere, sorumluluğa ve kültüre de sahip olması gerek. Örneğin, devlet yetkilileri, öğretmenler veya liderler topluma karşı sorumlu olmalıdır. Bir kişinin ahlaki temeli yoksa, bilgisi bile topluma zarar verebilir. Yusuf Balasag‘ın belirttiği gibi: İdeal insan, ahlaki açıdan olgun bireydir. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Ankara-Aralık 2019. 92.s. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Ankara-Aralık 2019. www.gsb.gov.tr yayinlar.gsb.gov.tr, 405 Bu kitabda: 182.s. 403 404 379