UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mas’uliyatini anglatadi [3, 48-b]. Ushbu to‘rt tushunchaning rahbar shaxsiyatidagi sintezi tizimli boshqaruv samaradorligini kafolatlovchi asosiy omildir. Rahbar etikasi masalasi Hojib talqinida bilim nutq hamda axloqiy qiyofa birligida namoyon bo‘ladi. Mutafakkir rahbarning professional kompetensiyasiga birinchi darajali talab sifatida qaraydi va bilimsiz rahbarning boshqaruvdagi harakatlarini ko‘r odamning yo‘l bosishiga qiyoslaydi. Ushbu qarash bugungi akademik rahbarlar uchun doimiy o‘z ustida ishlash hamda zamonaviy bilimlar bilan qurollanish zarurligini ilmiy jihatdan asoslaydi. Shuningdek nutq madaniyati rahbarning jamoa bilan samarali muloqot o‘rnatishi hamda akademik hamjamiyatni umumiy strategik maqsadlar yo‘lida birlashtirishi uchun eng muhim vosita ekanligi ta’kidlanadi [4, 21-b]. Rahbarning shaxsiy namunasi hisoblangan axloqiy qiyofasi esa boshqaruvning ma’naviy nufuzini belgilaydi hamda muassasadagi korporativ madaniyatning barqarorligini ta’minlaydi [7, 64-b]. Mazkur axloqiy sifatlar uyg‘unligi Yangi O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi uchun zarur bo‘lgan komil rahbar modelining falsafiy o‘zagini tashkil etadi. Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi chuqur institutsional transformatsiya bosqichini boshidan kechirmoqda [1] hamda ushbu jarayon boshqaruv modellarining tubdan yangilanishini talab etmoqda. Milliy oliy ta’lim muassasalarida uzoq yillar davomida hukmronlik qilgan qat’iy vertikal boshqaruv tizimi o‘z o‘rnini asta-sekin horizontal muloqot hamda kollegial qaror qabul qilish mexanizmlariga bo‘shatib bermoqda. Vertikal modelda qarorlar asosan yuqoridan pastga yo‘naltirilgan buyruqlar shaklida amalga oshirilgan bo‘lsa hozirgi bosqichda fakultetlar va kafedralar darajasida mustaqil tashabbus ko‘rsatish imkoniyatlari kengaymoqda. Biroq amaliyotda ushbu ikki tizim o‘rtasidagi muvozanatni saqlash hamda byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish hamon dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Oliy ta’lim muassasalariga akademik hamda moliyaviy avtonomiya berilishi rahbar kadrlar mas’uliyatini yangi darajaga ko‘tardi. Akademik erkinlik sharoitida muassasa rahbari endilikda nafaqat ijrochi balki o‘zining strategik qarorlari bilan universitet kelajagini belgilovchi mustaqil menejer sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu erkinlik rahbar zimmasiga muassasa resurslaridan oqilona foydalanish hamda ta’lim sifatini xalqaro standartlar darajasida ta’minlash bo‘yicha ulkan javobgarlikni yuklaydi. Shuningdek avtonomiya sharoitida o‘z-o‘zini nazorat qilish va mas’uliyatli boshqaruv tushunchasi rahbarning shaxsiy axloqiy prinsiplari bilan bevosita bog‘lanib ketmoqda. Menejment tizimida saqlanib qolayotgan ayrim muammolar oliy ta’lim rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan boshqaruv apparatidagi byurokratiya hamda kadrlar tanlash jarayonidagi subyektivizm holatlari muassasaning intellektual salohiyatini to‘liq yuzaga chiqarishga xalaqit bermoqda. Kadrlar siyosatida meritokratiya tamoyillarining yetarli darajada ishlamasligi ya’ni mutaxassisning bilimi va malakasidan ko‘ra shaxsiy aloqalarga tayanib ish ko‘rish holatlari bevosita boshqaruvning ma’naviy poydevori zaiflashganidan dalolat 340

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may beradi [7, 82-b]. Bunday muammolarning tub ildizi rahbar kadrlar ongida adolat va mas’uliyat kabi fundamental qadriyatlarning yetishmasligi bilan bog‘liqdir. Shu sababli amaldagi institutsional modellarni takomillashtirishda nafaqat texnik yoki iqtisodiy omillarni balki boshqaruvning ma’naviy-axloqiy asoslarini ham qayta ko‘rib chiqish strategik ahamiyatga ega hisoblanadi. Yusuf Xos Hojib ilgari surgan ishni o‘z ustasiga topshirish g‘oyasi bugungi kunda zamonaviy menejmentning fundamental asosi bo‘lgan meritokratiya tamoyili bilan to‘la hamohanglik kasb etadi. Ushbu tushuncha oliy ta’lim muassasalarida kadrlar zaxirasini shakllantirish jarayonida shaxsiy yaqinlik yoki manfaatdorlikni emas balki nomzodning professional mahorati hamda intellektual salohiyatini birinchi o‘ringa qo‘yishni talab qiladi. Zamonaviy liderlik tushunchasi ham aynan jamoani umumiy strategik maqsadlar sari yo‘naltira oladigan hamda o‘z sohasining yetuk mutaxassisi bo‘lgan shaxslar faoliyatiga tayanadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki rahbar kadrlar seleksiyasida "ustalik" mezonining ustuvorligi muassasa tarkibida professionalizm muhitini yaratadi hamda raqobatbardosh kadrlarning o‘sishi uchun zarur zamin hozirlaydi. "Kuntug‘di" obrazi orqali ifodalangan adolat tamoyili oliy ta’lim muassasasining ichki muhitida korrupsiyaga qarshi kurashish hamda shaffoflikni ta’minlashning eng samarali ma’naviy vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Adolatli boshqaruv modelida har bir xodim va talaba uchun teng imkoniyatlar yaratiladi hamda rag‘batlantirish yoki jazo choralari faqat obyektiv va qonuniy mezonlar asosida amalga oshiriladi. Bunday yondashuv akademik hamjamiyatda o‘zaro ishonch muhitini mustahkamlaydi hamda korrupsion xavf-hatarlarga qarshi muassasaning ichki barqarorligini ta’minlaydigan ma’naviy immunitet vazifasini o‘taydi. Shaffof boshqaruv tizimi esa bevosita Kuntug‘di timsoli kabi barchaga birdek ziyo sochuvchi adolatli qonuniyatlarning amaldagi ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi. Intellektual boshqaruv jarayonida "O‘gdulmish" obrazi mujassam etgan aql va zakovat tamoyili oliy ta’lim rahbarlarining strategik fikrlash darajasini belgilaydi. Zamonaviy universitet rektori yoki fakultet dekani faqat joriy ma’muriy masalalar bilan band bo‘lib qolmasdan balki global ta’lim bozoridagi tendensiyalarni tahlil qilishi hamda muassasa rivojining uzoq muddatli istiqbollarini ilmiy asosda belgilashi zarur. Aqlga tayanib qabul qilingan strategik qarorlar oliy ta’limda sifat menejmentini yangi bosqichga ko‘taradi hamda muassasaning xalqaro reytinglardagi o‘rnini yaxshilashga xizmat qiladi. Shu tariqa Yusuf Xos Hojibning klassik boshqaruv falsafasi zamonaviy raqamli iqtisodiyot va innovatsion ta’lim sharoitida o‘zining hayotiyligini hamda institutsional ahamiyatini saqlab qolmoqda. Oliy ta'limni boshqarishda ma'naviy mezonlar ustuvor bo'lgan modelning samaradorlik ko'rsatkichlari shunchaki nazariy utopiya emas, balki aniq indikatorlar orqali o'lchanadigan amaliy jarayondir. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, sof texnokratik yondashuvdan ko'ra milliy qadriyatlarga tayangan boshqaruv muhitida professor-o'qituvchilarning ijtimoiy himoyalanganlik hissi va 341

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may muassasaga sadoqati yuqori bo'ladi. Boshqaruv tizimida adolat va ochiqlik ta'minlanganda akademik xodimlarning innovatsion faolligi oshishi hamda korrupsion xavflarning keskin pasayishi kabi ijobiy ko'rsatkichlar qayd etiladi. Bu holat o'z navbatida ta'lim sifatiga ijobiy ta'sir ko'rsatib, OTMning milliy hamda xalqaro reytinglardagi o'rnini mustahkamlaydi. Shu asosda Yusuf Xos Hojib falsafasi negizida zamonaviy OTM rahbarlari uchun mahsus "Rahbarlik etik kodeksi" elementlarini shakllantirish va uni institutsional qoida sifatida joriy etish taklif etiladi. Ushbu kodeks o'z ichiga qator fundamental mezonlarni qamrab oladi. Birinchidan qarorlar qabul qilishda mutlaq adolat tamoyili. Bu mezon asardagi Kuntug'di obrazi bilan bog'liq bo'lib, rahbarning kadrlar siyosatida har qanday subyektivizmga yo'l qo'ymasligi hamda sof meritokratiya qoidalariga amal qilishini bildiradi. Ikkinchidan strategik aql va intellektual salohiyatni qo'llab-quvvatlash. O'gdulmish g'oyasiga muvofiq menejerning o'zi doimiy ravishda ilmiy-innovatsion izlanishda bo'lishi hamda o'z qo'l ostidagi jamoaning akademik erkinligi uchun qulay muhit yaratib berishi etika kodeksining markaziy o'zagini tashkil etadi. Yangi O'zbekiston OTMlari transformatsiyasi uchun faqatgina xorij tajribasidan nusxa olingan modellar to'liq yetarli bo'lmaydi. G'arbning pragmatik menejment tizimlari shaklan mukammal bo'lsa-da, ular mazmunan Sharqona mentalitet va milliy ijtimoiy-psixologik xususiyatlarni to'liq qamrab ololmaydi. Shu sababli ilg'or xalqaro akademik menejment texnologiyalari hamda Yusuf Xos Hojib kabi ulug' mutafakkirlarimizning ma'naviy-axloqiy merosini o'zida orgnak tarzda birlashtirgan "Milliy menejment modeli"ni ishlab chiqish obyektiv zaruratdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi "O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-5847-son Farmoni – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 2019-yil. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi – Toshkent, "O‘zbekiston" nashriyoti, 2022-yil. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig – Saodatga yo‘llovchi bilim (Nashrga tayyorlovchi B.To‘xliyev) – Toshkent, "Sharq" nashriyoti, 2006-yil. 4. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq – Toshkent, "O‘qituvchi" nashriyoti, 1992-yil. 5. Nazarov Q. G‘oyalar falsafasi – Toshkent, "Akademiya" nashriyoti, 2010-yil. 6. To‘xliyev B. "Qutadg‘u bilig" dostonining ma’rifiy-tarbiyaviy ahamiyati – Toshkent, "Fan" nashriyoti, 2002-yil. Egamberdiyeva N.M. Ijtimoiy pedagogika – Toshkent, "Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi" nashriyoti, 2009-yil. 342

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may YUSUF XOS HOJIB QARASHLARI VA ZAMONAVIY MENEJMENT YUSUF KHASS HAJIB'S VIEWS AND MODERN MANAGEMENT Zarmasov Sherzod Raximberdiyevich, JizDPU, Pedagogika kafedrasi dotsenti zarmasovsherzod81@gmail.com, Оrcid.org/0000-0003-4469-3569) Sherzod Rakhimberdievich Zarmasov, JSPU, Associate Professor of the Department of Pedagogy, zarmasovsherzod81@gmail.com, Orcid.org/0000-0003-4469-3569 Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig" asaridagi boshqaruv falsafasi zamonaviy menejment prinsiplari bilan qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqotda asardagi to‘rt ramziy timsolning boshqaruv funksiyalari, kadrlar siyosatidagi meritokratiya tamoyillari, strategik rejalashtirish va jamoaviy qaror qabul qilish masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Qutadg‘u bilig, Yusuf Xos Hojib, zamonaviy menejment, rahbar etikasi, strategik boshqaruv, meritokratiya, inson resurslari, korporativ madaniyat, adolat tamoyili. Аннотация: В данной статье проводится сравнительный анализ философии управления в произведении Юсуфа Хас Хаджиба «Кутадгу Билиг» с принципами современного менеджмента. В исследовании освещаются управленческие функции четырех символических образов, принципы меритократии в кадровой политике, вопросы стратегического планирования и коллективного принятия решений. Ключевые слова: Кутадгу Билиг, Юсуф Хас Хаджиб, современный менеджмент, этика руководителя, стратегическое управление, меритократия, человеческие ресурсы, корпоративная культура, принцип справедливости. Abstract: This article presents a comparative analysis of the management philosophy in Yusuf Khass Hajib's "Qutadgu Bilig" in relation to modern management principles. The study examines the management functions of the four symbolic characters, principles of meritocracy in personnel policy, strategic planning, and collective decision-making. Keywords: Qutadgu Bilig, Yusuf Khass Hajib, modern management, leadership ethics, strategic management, meritocracy, human resources, corporate culture, principle of justice. Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida boshqaruv tizimlarini takomillashtirish va rahbar kadrlar ma’naviyatini yuksaltirish masalasi strategik ahamiyat kasb etmoqda. Global integratsiya va raqamli iqtisodiyot sharoitida faqatgina texnologik ko‘rsatkichlarga tayanuvchi menejment modellari o‘zini oqlamayotgani sababli mutaxassislar e’tibori yana gumanistik boshqaruv tamoyillariga qaratilmoqda [5, 42]. Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlarining boy merosi, xususan, Yusuf Xos Hojibning siyosiy va axloqiy qarashlari zamonaviy korporativ madaniyatni shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. "Qutadg‘u bilig" asarida ilgari surilgan adolat, mas’uliyat va professionallik kabi tushunchalar bugungi kunda G‘arb boshqaruv maktablarida e’tirof etilayotgan "yumshoq ko‘nikmalar" va "etik menejment" tushunchalari bilan hamohangdir [7, 115-b]. Ushbu o‘lmas asarning mazmun-mohiyatini o‘rganish milliy boshqaruv an’analarimizni zamonaviy xalqaro standartlar bilan boyitish imkonini beradi. "Qutadg‘u bilig" dostonida bayon etilgan davlat hamda jamiyatni boshqarishning fundamental qoidalarini zamonaviy menejment prinsiplari bilan qiyosiy jihatdan tahlil qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Ish doirasida asardagi to‘rt ramziy timsol orqali ifodalangan boshqaruv mezonlari hozirgi davrning kadrlar siyosati, strategik rejalashtirish hamda rahbar etikasi kabi yo‘nalishlari bilan bog‘liq holda yoritiladi. Tadqiqot natijasida Yusuf Xos Hojib 343

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may o‘gitlarining universal xarakteri hamda ularning zamonaviy tashkilotlar barqarorligini ta’minlashdagi amaliy ahamiyati ilmiy asoslab beriladi. Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig" asari o‘rta asrlar Sharq siyosiy tafakkurining cho‘qqisi hisoblanib, unda mukammal boshqaruv tizimining fundamental asoslari falsafiy-didaktik tahlil qilingan. Muallif jamiyat va davlat barqarorligini ta’minlovchi omillarni to‘rt asosiy timsol vositasida tizimlashtiradi. Kuntug‘di timsoli adolatni anglatib, u boshqaruvning huquqiy asosi va barqarorlik kafolati sifatida namoyon bo‘ladi. Oytoldi obrazi orqali davlatning iqboli va baxtsaodati ifodalangan bo‘lsa, Ug‘dulmish aql va zakovatni, ya’ni strategik rejalashtirishni ifodalaydi. Odg‘urmish esa qanoat va ma’naviy poklik timsoli sifatida rahbarning ruhiy muvozanati hamda axloqiy prinsiplarini belgilab beradi. Ushbu to‘rt elementning o‘zaro uyg‘unligi zamonaviy tizimli yondashuv nazariyasiga to‘la mos keladi. Zero, adolatli qonunlar tizimi shakllanmagan, aql va ilmga tayanilmagan hamda axloqiy mezonlar inkor etilgan har qanday boshqaruv modeli inqirozga mahkumdir. Asarda rahbar shaxsiga qo‘yiladigan talablar majmuasi o‘ta yuqori mezonlar bilan belgilangan. Yusuf Xos Hojib fikricha, boshqaruvchi avvalo axloqiy jihatdan benuqson, tili va dili pok, xushmuomala hamda bag‘rikeng bo‘lishi shart. Rahbarning axloqi butun tashkilot yoki jamiyatning ma’naviy iqlimini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Bilim va intellektual salohiyat esa rahbarlik faoliyatining ajralmas qismidir. Mutafakkir "bilig" (bilim) va "ukush" (idrok) tushunchalarini boshqaruvning asosi sifatida ko‘radi [6, 12-b]. Bilimli rahbar kelajakni oldindan ko‘ra bilish, ehtimoliy xavf-xatarlarni baholash va to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu esa bugungi kun menejmentida "strategik fikrlash" deb ataluvchi ko‘nikmaning o‘rta asrlardagi mukammal ta’rifidir. Strategik fikrlash faqatgina bugungi kun muammolari bilan cheklanib qolmasdan, uzoq muddatli istiqbolni ko‘zlashni anglatadi. Yusuf Xos Hojib asarida ta’kidlanganidek, davlat va jamiyat ishlarini yuritishda hissiyotlarga berilmaslik, har bir qadamni mantiqiy tahlil qilish va uzoqni ko‘ra bilish lozim. Rahbar nafaqat moddiy resurslarni, balki insonlar qalbi va ongini ham boshqara olishi kerak. Buning uchun u psixologik bilimga ega bo‘lishi, har bir shaxsning qobiliyatini to‘g‘ri baholay olishi talab etiladi [7, 82-b]. "Qutadg‘u bilig"dagi boshqaruv falsafasi inson kapitalini qadrlash va unga sarmoya kiritish orqali umumiy farovonlikka erishish g‘oyasini ilgari suradi. Mutafakkir qarashlarida rahbarning muloqot madaniyati va notiqlik san’ati ham alohida o‘rin egallaydi. So‘zning qudrati va rahbarning o‘z so‘zi ustidan chiqa olishi ishonch menejmentining asosi hisoblanadi. Agar rahbar adolat tarozisini buzsa yoki ilmga e’tiborsiz bo‘lsa, tizimda korrupsiya va tartibsizlik avj olishi muqarrar. Shu bois, XII asrda shakllantirilgan ushbu qarashlar bugungi kunning rahbarlik standartlari, xususan, rahbarning kasbiy kompetentligi va yetakchilik xususiyatlari haqidagi nazariyalarga to‘laqonli poydevor bo‘la oladi. Umumiy qilib aytganda, "Qutadg‘u bilig"dagi boshqaruv konsepsiyasi insoniylik va 344

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may professionallik o‘rtasidagi oltin muvozanatni taminlashga qaratilgan fundamental ta’limotdir. Kadrlar tanlashda mutafakkir eng avvalo shaxsning sadoqati va intellektual salohiyatiga e’tibor qaratadi. Uning qarashlariga ko‘ra rahbar o‘ziga yordamchi va ijrochi tanlayotganda insonning nasl-nasabi emas, balki uning amaliy ko‘nikmalari hamda ma’naviy yetukligini birinchi o‘ringa qo‘yishi kerak. Bunday yondashuv zamonaviy menejmentdagi meritokratiya, ya’ni munosiblik prinsipini to‘liq ifodalaydi [1, 18-b]. Meritokratiya tizimida insonlarning ijtimoiy kelib chiqishi yoki tanish-bilishchilik aloqalari emas, balki ularning shaxsiy yutuqlari va professional iqtidori boshqaruv pillapoyalaridan ko‘tarilishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Yusuf Xos Hojib asarida "ishni o‘z ustasiga topshirish" g‘oyasi markaziy o‘rinni egallab, u noto‘g‘ri kadr tayinlanishi butun boshqaruv tizimini tanazzulga uchratishidan ogohlantiradi. Munosiblik prinsipi nafaqat lavozimga tayinlashda, balki xodimlarni rag‘batlantirish tizimida ham o‘z aksini topadi. Mutafakkir rahbarga xodimlarning mehnatini adolatli baholash va ularning xizmatlariga yarasha haq to‘lash bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar beradi. Uning fikricha rahbar o‘z xizmatchilarining moddiy va ma’naviy ehtiyojlaridan xabardor bo‘lishi hamda ularni doimiy qo‘llab-quvvatlashi lozim. Bu esa bugungi kunda korporativ boshqaruvda keng qo‘llaniladigan "motivatsiya nazariyalari" bilan uzviy bog‘liqdir. Xodim o‘z mehnatining qadrlanishini his etsa, uning tashkilotga bo‘lgan sadoqati va ish unumdorligi tabiiy ravishda ortadi. Yusuf Xos Hojib kadrlar bilan ishlashda "ishonch va nazorat" muvozanatini saqlashni ham muhim deb hisoblaydi. Rahbar o‘z xodimlariga vakolat berishi, ya’ni delegatsiya qilishi, shu bilan birga ularning faoliyatini muntazam ravishda tahlil qilib borishi shart. Bu jarayonda shafqatsizlik emas, balki qat’iyat va adolat ustuvor bo‘lishi lozim. Mutafakkirning ushbu o‘gitlari zamonaviy boshqaruvdagi "KPI" yoki natijadorlikni baholash tizimlarining falsafiy asosi sifatida baholanishi mumkin [2, 54-b]. Shunday qilib, XI asrda ilgari surilgan kadrlar siyosati va inson resurslaridan samarali foydalanish g‘oyalari hozirgi davrning innovatsion menejment modellarini takomillashtirishda o‘zining dolzarbligini saqlab qolmoqda. Yusuf Xos Hojib boshqaruv jarayonida yakka hokimlikka asoslangan qaror qabul qilish uslubidan qochish va kengash orqali ish yuritishni muvaffaqiyat garovi deb hisoblaydi. Uning talqinida kengash nafaqat ma’lumot almashish vositasi, balki xatolar xavfini kamaytiruvchi strategik filtr vazifasini o‘taydi. Mutafakkir "Kengashli to‘y tarqamas" tamoyili orqali bugungi kunda zamonaviy menejmentda keng qo‘llaniladigan "jamoaviy aqlni boshqarish" hamda "demokratik boshqaruv uslubi" kontsepsiyalariga asos slogan [5, 60-b]. Strategik rejalashtirishda turli soha egalarining fikrini tinglash hamda eng maqbul variantni saralab olish rahbarning zakovatidan dalolat beradi. Bunday yondashuv tashkilot ichida ishonch muhitini yaratadi va har bir xodimning umumiy maqsadga daxldorlik hissini oshiradi. 345

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Inqirozli vaziyatlarda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda mutafakkir vazminlik va chuqur mantiqqa tayanishni tavsiya etadi. U hissiyotlarga berilish yoki shoshma-shosharlik bilan qabul qilingan qarorlar tizim barqarorligiga rahna solishidan ogohlantiradi. Yusuf Xos Hojibning inqiroz menejmenti borasidagi o‘gitlari bugungi kunning o‘zgaruvchan bozor sharoitlarida qaror qabul qilish modellariga to‘liq mos keladi. Rahbar mushkul vaziyatda ham xotirjamlikni saqlashi, mavjud resurslarni to‘g‘ri baholashi va oqibatni o‘ylab ish tutishi shartdir. Bu jarayonda tajribali maslahatchilarning o‘rni beqiyos bo‘lib, ularning bilimi strategik xatolarni bartaraf etuvchi asosiy vosita sifatida ko‘riladi. Rahbarning shaxsiy namunasi korporativ etikaning asosi sifatida "Qutadg‘u bilig" asarining bosh g‘oyalaridan biri hisoblanadi. Yusuf Xos Hojib fikricha rahbar o‘zida mujassam etgan xislatlar butun jamoa uchun andoza vazifasini o‘taydi. Agar rahbar adolatli, rostg‘oy va intizomli bo‘lsa, ushbu fazilatlar zanjirsimon tarzda quyi bo‘g‘in xodimlariga ham o‘tadi. Bu hodisa zamonaviy korporativ madaniyat nazariyasida "yuqoridan pastga modellashtirish" deb ataladi. Ma’naviy yetakchilik konsepsiyasi bugungi kunda jahonning yetakchi kompaniyalari tomonidan o‘rganilayotgan yo‘nalish bo‘lib, u moddiy rag‘batlantirishdan tashqari xodimlarni umumiy qadriyatlar atrofida birlashtirishni nazarda tutadi. Zamonaviy menejmentda yuqori baholanayotgan "soft skills" ya’ni yumshoq ko‘nikmalar tushunchasi Yusuf Xos Hojib talqinida "ediglik" va "tuzunlik" tushunchalari orqali ifoda etilgan [6, 45-b]. Rahbarning muloqotga kirishuvchanligi, xushmuomalaligi, sabr-toqati hamda nizolarni tinch yo‘l bilan hal qila olishi bugungi kunning yetakchilik kompetentsiyalariga to‘liq mos tushadi. Mutafakkir rahbarning tili shirin, muomalasi yumshoq bo‘lishi nafaqat shaxsiy fazilat, balki boshqaruv quroli ekanligini ta’kidlaydi. Shuningdek empatiya ko‘nikmasi ya’ni xodimning holatini tushuna bilish va unga insoniy munosabatda bo‘lish asarda davlat arbobining eng muhim sifatlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Bu kabi qarashlar milliy boshqaruv maktabimizning insonparvarlik tamoyillari asosida shakllanganini ilmiy jihatdan isbotlab beradi. Yusuf Xos Hojib tomonidan XI asrda shakllantirilgan boshqaruv modellari zamonaviy G‘arb va Sharq menejment maktablarining fundamental prinsiplari bilan hayratlanarli darajada mushtaraklik kasb etadi. Xususan, Piter Drukerning "maqsadlar orqali boshqaruv" nazariyasidagi natijadorlik va mas’uliyat tushunchalari "Qutadg‘u bilig"dagi har bir lavozim egasining o‘z vazifasiga nisbatan majburiyatlari haqidagi o‘gitlari bilan hamohangdir. Igor Ansoffning strategik menejmentga oid qarashlari [1], ya’ni tashqi muhit o‘zgarishlariga moslashish va uzoq muddatli rejalashtirish g‘oyalari dostonning Ug‘dulmish timsolida o‘zining falsafiy ifodasini topgan. Shu bilan birga, mutafakkirning jamoaviy birdamlik va sadoqat haqidagi fikrlari bugungi kunning muvaffaqiyatli "Yaponiya menejmenti" modelidagi korporativ oila hamda xodimlarning tashkilotga umrbod sadoqati tamoyillariga juda yaqin turadi. 346

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Asarda ilgari surilgan adolat konsepsiyasi bugungi kunning biznes etikasi va ijtimoiy mas’uliyat standartlari uchun ma’naviy poydevor vazifasini o‘taydi. Yusuf Xos Hojib talqinidagi adolat faqat qonun ustuvorligi emas, balki barcha manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash hamda har bir shaxsning huquqini e’tirof etish demakdir. Zamonaviy biznesda "Stakeholder theory" (manfaatdor tomonlar nazariyasi) deb ataluvchi ushbu yondashuv kompaniyalarning nafaqat foyda olish, balki jamiyat va atrof-muhit oldidagi mas’uliyatini ham nazarda tutadi. Mutafakkirning adolatli boshqaruv barqaror iqtisodiy yuksalishga olib kelishi haqidagi xulosalari bugungi kunning shaffof biznes yuritish va korrupsiyaga qarshi kurashish prinsiplari bilan to‘liq mos keladi. "Qutadg‘u bilig" asaridagi boshqaruv prinsiplari zamonaviy rahbar kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida beqiyos amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, milliy pedagogik merosimizni menejment o‘quv dasturlariga integratsiya qilish bo‘lajak rahbarlarda nafaqat texnik ko‘nikmalarni, balki yuksak ma’naviy javobgarlik hissini ham shakllantiradi. Mutafakkirning rahbar shaxsi borasidagi o‘gitlari asosida "Rahbar etikasi" va "Sharqona yetakchilik" kabi maxsus kurslarni joriy etish boshqaruv madaniyatini tubdan yaxshilashga xizmat qiladi. Ayniqsa, qaror qabul qilishda kengash hamda aqlga tayanish tamoyillarini o‘rgatish bugungi kunning murakkab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini samarali hal etishda muhim vosita bo‘la oladi. Ma’naviy yetuk rahbar har qanday tashkilot va jamiyatning barqaror rivojlanishining bosh garovidir. Yusuf Xos Hojib merosi bizga shuni uqtiradiki, ilm va adolat bilan sug‘orilmagan boshqaruv uzoq davom etmaydi va kutilgan natijani bermaydi. Shuning uchun zamonaviy menejer nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar yoki raqamli texnologiyalar ustasi, balki inson qadrini anglovchi va yuksak axloqiy prinsiplarga sodiq shaxs bo‘lishi talab etiladi. Yakuniy xulosa sifatida shuni ta’kidlash lozimki, milliy qadriyatlarimiz va jahon tajribasining uyg‘unligi asosida shakllantirilgan boshqaruv tizimi mamlakatimizning dunyo hamjamiyatida munosib o‘rin egallashini hamda ijtimoiy adolat tamoyillarining hayotga to‘laqonli tatbiq etilishini ta’minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi "O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-5847-son Farmoni. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi – Toshkent, "O‘zbekiston" nashriyoti, 2022. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutadgu bilig – Saodatga yo‘llovchi bilim (Nashrga tayyorlovchi B.To‘xliyev) – Toshkent, "Sharq", 2006. 4. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq – Toshkent, "O‘qituvchi", 1992. 5. Nazarov Q. G‘oyalar falsafasi – Toshkent, "Akademiya", 2010. 6. To‘xliyev B. "Qutadgu bilig" dostonining ma’rifiy-tarbiyaviy ahamiyati – Toshkent, "Fan", 2002. 7. Egamberdiyeva N.M. Ijtimoiy pedagogika – Toshkent, "Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi", 2009. 347

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may IX–XV ASRLARDA MARKAZIY OSIYO TURKIY MUTAFFAKKIRLARINING ILMIY VA FALSAFIY QARASHLARI: EVOLYUTSIYA VA ASPEKTLAR SCIENTIFIC AND PHILOSOPHICAL VIEWS OF CENTRAL ASIAN TURKIC THINKERS IN THE 9TH–15TH CENTURIES: EVOLUTION AND ASPECTS Otayev O‘tkirbek Matyoqubovich, podpolkovnik, O‘zR IIV Malaka oshirish instituti Kasbiy tayyorgarlik fakulteti Maxsus fanlar sikli katta o‘qituvchisi, dotsent, Tel: 97-77508-83 Otaev Utkirbek Matyakubovich, Lieutenant Colonel Senior Lecturer of the Special Subject Cycle at the Faculty of Professional Training of the Institute for Advanced Training of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan, Associate Professor, Phone: 97-775-08-83. Annotatsiya. Ushbu maqolada Markaziy Osiyo tarixidagi ikki buyuk intellektual yuksalish — IX-XII asrlar hamda XIV-XV asrlar Renessansi davridagi ilm-fan taraqqiyoti falsafiy tahlil qilinadi. Turkiy xalqlarning tabiiy-ilmiy, ijtimoiy-axloqiy, siyosiy va huquqiy qarashlari Forobiy, Beruniy, Yusuf Xos Hojib, Amir Temur va boshqa mutafakkirlar asarlari misolida o‘rganiladi. Maqolada "Fozil shahar", "Komil inson" va "Adolatli boshqaruv" g‘oyalarining tarixiy evolyutsiyasi yoritilgan. Kalit so‘zlar: Markaziy Osiyo Renessansi, turkiy falsafa, Fozil shahar, tabiiy-ilmiy meros, ijtimoiy axloq, Temur tuzuklari, ratsionalizm, germenevtika. Abstract. This article provides a philosophical analysis of the development of science during the Renaissance of the 9th–12th centuries and the 14th–15th centuries, two of the greatest intellectual upheavals in Central Asian history. The natural-scientific, socio-ethical, political, and legal views of Turkic peoples are studied through the works of Farabi, Biruni, Yusuf Khass Hajib, Amir Temur, and other thinkers. The article highlights the historical evolution of the ideas of "The Virtuous City," "The Perfect Man," and "Just Governance". Keywords: Central Asian Renaissance, Turkic philosophy, Fozil city, natural and scientific heritage, social ethics, Timur's edicts, rationalism, hermeneutics. KIRISH Markaziy Osiyoda IX-XII (Birinchi Renessans) va XIV-XV asrlar (Temuriylar Renessansi) ilm-fan va falsafaning eng yuqori nuqtasi hisoblanadi. Bu davrlarda turkiy xalqlarning dunyoqarashi islom dini va antik falsafa (Aristotel, Platon) sintezi asosida shakllandi. Markaziy Osiyo mintaqasi insoniyat sivilizatsiyasiga ikki yirik Renessansni taqdim etdi. Birinchisi (IX-XII asrlar) "Ma’mun akademiyasi" va qomusiy olimlar davri bo‘lsa, ikkinchisi (XIV-XV asrlar) Temuriylar davri madaniy yuksalishidir. Ushbu davrlarda turkiy xalqlar nafaqat islomiy qadriyatlarni, balki antik dunyo falsafasini ham o‘zlashtirib, o‘ziga xos turkiy ratsionalizm maktabini yaratdilar. Maqolaning maqsadi – ushbu davrlar oralig‘idagi falsafiy uzviylikni aniqlashdir. Markaziy Osiyo xalqlari tarixida IX–XII va XIV–XV asrlar "Sharq Renessansi" nomi bilan muhrlangan. Bu davr nafaqat mintaqa, balki butun bashariyat sivilizatsiyasi uchun intellektual burilish nuqtasi bo‘ldi. IX-XII asrlarda islom dini va antik falsafaning sintezi asosida shakllangan "Ma’mun akademiyasi" 348

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may dunyoning ilmiy markaziga aylandi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, bu davrda turkiy xalqlar nafaqat diniy ilmlarda, balki ratsionalistik falsafa, astronomiya, matematika va tibbiyotda ham yetakchilik qildilar. Forobiy va Ibn Sino kabi mutafakkirlar borliqning kelib chiqishi, inson aqlining imkoniyatlari haqida olamshumul g‘oyalarni ilgari surgan bo‘lsalar, XIV-XV asrlarda Amir Temur va Mirzo Ulug‘bek davrida bu g‘oyalar amaliy davlat boshqaruvi va aniq fanlar rivoji bilan boyitildi. Maqolaning maqsadi — IX-XV asrlardagi turkiy tafakkur evolyutsiyasini, ya’ni nazariy falsafadan amaliy huquq va siyosatga o‘tish bosqichlarini ilmiy tahlil qilishdir. [7, 12-25 b]. Metodlar. Tadqiqotda tarixiylik, mantiqiylik va qiyosiy tahlil metodlaridan foydalanildi. IX-XII asrlardagi "Sharq peripatetizmi" (aristotelizm) va XIV-XV asrlardagi amaliy siyosiy-huquqiy tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik birlamchi manbalar asosida o‘rganildi. Ushbu tadqiqotda IX–XV asrlar Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy-ilmiy merosini o‘rganishda kompleks yondashuvdan foydalanildi. Tadqiqotning metodologik asosi quyidagi usullardan tashkil topgan: Tarixiylik va mantiqiylik metodi (Historical and Logical Method) Ushbu metod orqali IX-XII asrlardagi "Sharq peripatetizmi" (Aristotel izdoshlari) va XIV-XV asrlardagi Temuriylar davri ilmiy muhiti o‘rtasidagi vorisiylik aloqalari o‘rganildi. Tarixiy faktlar (siyosiy tuzum, ijtimoiy ehtiyoj) mantiqiy xulosalar bilan bog‘landi. Masalan, nima uchun Forobiyning nazariy "Fozil shahri" oradan bir necha asr o‘tib, Amir Temur saltanatida amaliy "Tuzuklar" shakliga kelgani mantiqiy tahlil qilindi. Qiyosiy-tahliliy metod (Comparative Analysis)Bu usul yordamida turli davr mutafakkirlarining qarashlari o‘zaro solishtirildi, Forobiy va Ibn Sinoning ontologik qarashlari, Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig"idagi adolat tushunchasi bilan Amir Temurning "Tuzuklar"idagi adolat tamoyillari qiyoslandi. Bu metod turkiy xalqlar falsafasining sof milliy va islomiy qadriyatlar bilan sintezini ajratib ko‘rsatishga xizmat qildi. Germenevtik tahlil (Hermeneutic Analysis)O‘rta asrlar qo‘lyozmalari va matnlarini (masalan, Beruniyning "Hindiston", Navoiyning "Mahbub ul-qulub" asarlari) bugungi kun tiliga va falsafiy tushunchalariga interpretatsiya qilishda foydalanildi. Matndagi yashirin ma’nolar va terminlarning (masalan, "faylasufshoh", "komil inson") o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy kontekstidagi o‘rni ochib berildi. Tizimli yondashuv (Systems Approach)Ilm-fan va falsafa alohida hodisa emas, balki yaxlit tizim sifatida ko‘rib chiqildi. Bunda tabiiy fanlar (astronomiya, matematika) rivoji ijtimoiy falsafa va axloq rivojiga qanday ta’sir ko‘rsatgani (masalan, Ulug‘bek rasadxonasi va uning atrofidagi ilmiy muhitning jamiyat tafakkuriga ta’siri) tahlil qilindi. Manbashunoslik tahlili (Source Studies)Tadqiqotda birlamchi manbalar (original asarlar) va ikkilamchi manbalar (zamonaviy sharqshunos olimlarning tadqiqotlari) filtrlangan holda o‘rganildi. Natijalar. IX-XV asrlardagi Markaziy Osiyo turkiy falsafasi, diniy e’tiqod va aqliy dalillarni (Ratsionalizm) uyg‘unlashtirdi. insonni koinotning gultoji deb 349

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may e’tirof etdi (Gumanizm). Davlat boshqaruvida axloqiy me’yorlarni huquqiy maqomga ko‘tardi. Tabiiy-ilmiy qarashlarning falsafiy asosi, IX-XII asrlarda tabiatni o‘rganish "Xudo yaratgan dunyoni anglash" vositasi sifatida ko‘rildi. Ahmad Yassaviy, axloqiy poklanishni tasavvufiy nuqtayi nazardan talqin qilib, insonning ichki dunyosini isloh qilish orqali jamiyatni yaxshilashni maqsad qilgan. Inson kamoloti va jamiyat taraqqiyoti asosiy mavzu bo‘lgan. Davlatni boshqarishda adolat va qonun ustuvorligi bosh mezon deb hisoblangan. Abu Rayhon Beruniy o‘zining "Hindiston" va "Qonuni Mas’udiy" asarlarida dunyoni kuzatishda tajriba (eksperiment) ustuvorligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, tabiat doimiy harakatda va o‘zgarishdadir. IX–XII asrlarda tabiatni o‘rganish "Xudoni tanishning bir yo‘li" deb qaraldi. Abu Rayhon Beruniy o‘zining "Hindiston" va "Saydana" asarlarida tabiatni o‘rganishda tajriba va kuzatuvni birinchi o‘ringa qo‘ydi. Uning falsafiy asosi — determinizm (sabab-oqibat bog‘liqligi) edi. Beruniy fikricha, koinot ma’lum bir qonuniyatlarga bo‘ysunadi va inson tafakkuri bu qonuniyatlarni ochishga qodir. [1,154-158, 210 b] Ijtimoiy-axloqiy va huquqiy qarashlar, turkiy xalqlar falsafasida "Adolatli jamiyat" g‘oyasi markaziy o‘rin tutadi. Yusuf Xos Hojib "Qutadg‘u bilig" asarida davlatni boshqarishning to‘rt ustunini keltiradi: Adolat (Kuntug‘di), Baxt (Oytuldi), Aql (O‘gdulmish) va Qanoat (O‘zg‘urmish). Bu sof turkiy siyosiyhuquqiy falsafadir. Insonning baxtga erishuvi uning bilimi, odobi va adolati bilan bog‘liq. "Komil inson" g‘oyasi turkiy falsafaning o‘zagiga aylangan. O‘zining asarida jamiyatni sog‘lom tana kabi tasvirlaydi. Uning fikricha, davlat rahbari nafaqat bilimli, balki yuksak axloqli bo‘lishi shart deb xisoblagan. Turkiy mutafakkirlar falsafasida axloq — borliqning asosi deb qaraladi. Yusuf Xos Hojib "Qutadg‘u bilig"da (1069 y.) insonning ijtimoiy mavqeyi uning bilimi va odobi bilan belgilanishini yozadi. XIV asrda bu yo‘nalish Alisher Navoiy ijodida gumanizm (insonparvarlik) darajasiga ko‘tarildi. Navoiy "Mahbub ul-qulub" asarida insonni ulug‘laydi va uning qadrini jamiyatga keltirgan foydasi bilan o‘lchaydi. [2, 42-45, 55-60 b] Forobiy "Fozil odamlar shahri" asarida jamiyatni adolatli boshqarish uchun 12 ta sifatga ega bo‘lgan "Faylasuf-shoh" g‘oyasini berdi. Uning fikricha, davlatning maqsadi — insonlarni baxtga yetkazishdir. XIV-XV asrlarga kelib, bu g‘oya Amir Temurning "Tuzuklar"ida o‘zining huquqiy yechimini topdi. Temur "Kuch adolatdadir" tamoyilini shunchaki shior emas, balki davlatning konstitutsiyaviy asosi darajasiga ko‘tardi. Bu turkiy davlatchilik falsafasining cho‘qqisi edi. XIV-XV asrlarda, Temuriylar Renessansi, ushbu davrda falsafa amaliyotga, ya’ni davlat boshqaruvi va huquqqa ko‘proq yo‘naltirildi. Amir Temur "Tuzuklar"ida qonun va shariatning uyg‘unligini ta’minladi. Uning "Kuch adolatdadir" shiori ontologik darajadagi falsafiy tamoyilga aylandi. "Kuch adolatdadir" tamoyili orqali huquqiy davlatchilik asoslarini yaratdi. Uning "Tuzuklar"i o‘rta asrlarda siyosiy va huquqiy madaniyatning eng muhim manbasi bo‘lib, unda qonun oldida hamma tengligi g‘oyasi yotadi [3,72, 85-90 b] 350

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Muhokama. IX-XII asrlardagi falsafa ko‘proq metafizik va nazariy xarakterga ega bo‘lgan bo‘lsa (Forobiyning "Fozil odamlar shahri"), XIV-XV asrlarda u pragmatik va ijtimoiy tus oldi (Mirzo Ulug‘bekning astronomik maktabi va Navoiyning gumanizmi). Forobiy "madaniy shahar" haqida gapirganda, inson baxtini bilimda deb bilgan. [4, 120 b]. Navoiy esa buni "Xalqqa xizmat qilish" orqali amalga oshirishni falsafiy muddao qilib qo‘ydi. Xorazmiy va Beruniy, tabiat qonunlarini matematik va astronomik hisobkitoblar orqali tushuntirishgan. Dunyoning moddiyligi va undagi o‘zgarishlar qat’iy qonuniyatlarga bo‘ysunishi haqidagi g‘oyalar ilgari surilgan. [6, 68 b] Ibn Sino borliqni "vobijul-vujud" (zaruriy borliq) va "mumkinul-vujud" (bo‘lishi mumkin bo‘lgan borliq)ga ajratib, tabiatni o‘rganishda tajriba va kuzatuvni asos qilib olgan. Bu davrda tabiatni o‘rganishda ratsionalizm (aqlga tayanish) ustuvor bo‘lgan. [5, 87b] Abu Nasr Forobiy o‘zining "Fozil odamlar shahri" asarida ideal davlat rahbari, ya’ni "fozil shahar" boshlig‘i ega bo‘lishi lozim bo‘lgan 12 ta tug‘ma sifatni sanab o‘tgan. Uning fikricha, bu sifatlar rahbarning nafaqat aqliy, balki jismoniy va axloqiy jihatdan ham mukammal bo‘lishini ta’minlaydi. Quyida ushbu 12 ta sifatning falsafiy va amaliy sharhi keltirilgan: 1. To‘rt muchasi sog‘ bo‘lishi (Jismoniy mukammallik) Rahbar o‘z zimmasidagi vazifalarni bajarishda jismoniy jihatdan qiynalmasligi kerak. Sog‘lom tanada sog‘lom ruh va g‘ayrat bo‘ladi, bu esa davlat ishlarida chidamlilikni ta’minlaydi. 2. Nozik fahm-farosatli bo‘lish (Idrok) Suhbatdoshining so‘zini, maqsadini va voqealar mohiyatini tezda anglab olish qobiliyati. Bu sifat rahbarning vaziyatni to‘g‘ri baholashiga yordam beradi. 3. Kuchli xotira Eshitgan va ko‘rgan narsalarini yodda saqlash. Davlat boshqaruvida o‘tmishdagi tajribalar va berilgan va’dalarni unutmaslik qarorlar qabul qilishda xatolarning oldini oladi. 4. O‘tkir zehnli va aqlli bo‘lish Har qanday masalaning kichik bo‘lagiga qarab, uning butun mohiyatini va kelajakdagi oqibatlarini darrov payqash. Bu strategik fikrlashning asosi hisoblanadi. 5. Notiqlik (Go‘zal nutq) O‘z fikr-mulohazalarini xalqqa va qo‘l ostidagilarga aniq, ravshan va ta’sirchan tilda yetkazib bera olish. Rahbar so‘z orqali odamlarni birlashtirishi lozim. 6. Bilimga va ma’rifatga chanqoqlik O‘qish-o‘rganishdan charchamaslik, ilm ahliga hurmat bilan qarash. Forobiyning fikricha, bilimsiz rahbar zulmga moyil bo‘ladi. 7. Taomga, ichkilikka va shahvatga berilmaslik (Nafs nazorati) 351

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may O‘z nafsini tiya bilish. Rahbar moddiy lazzatlarga asir bo‘lib qolsa, davlat manfaatlarini unutib, shaxsiy manfaatlari yo‘liga kirib ketishi xavfi bor. 8. Haqgo‘ylik va haqiqatni sevish Yolg‘onni va yolg‘onchilarni yomon ko‘rish. Adolatli boshqaruv faqat haqiqat ustiga quriladi. Rahbar o‘zi rostgo‘y bo‘lsa, xalq ham unga ishonadi. 9. Nafsiyatning balandligi (G‘urur va niyat pokligi) Pastkashlikdan, ikkiyuzlamachilikdan va mol-dunyoga hirs qo‘yishdan yiroq bo‘lish. O‘z qadr-qimmatini bilgan rahbar begona ta’sirlarga tushmaydi. 10. Mol-dunyoga qiziqmaslik Boylik to‘plashni hayotining maqsadiga aylantirmaslik. Davlat xazinasini shaxsiy mulki emas, xalq omonati deb bilish. 11. Adolatparvarlik O‘z xalqiga nisbatan adolatli bo‘lish, jabr-zulmni yomon ko‘rish. Adolat nafaqat qonunda, balki rahbarning tabiatida bo‘lishi shart. 12. Qat’iyatlilik va botirlik To‘g‘ri deb topilgan qarorni amalga oshirishda qo‘rqmaslik va ikkilanmaslik. Irodali rahbar qiyin vaziyatlarda xalqni o‘z ortidan ergashtira oladi. [4, 158-160b]. Xulosa. IX-XII asrlarda poydevori qo‘yilgan intellektual maktab XIV-XV asrlarda Temuriylar davrida yangi sifat bosqichiga ko‘tarildi. Birinchi Renessansda fundamental fanlar (falsafa, matematika) rivojlangan bo‘lsa, Ikkinchi Renessansda amaliy fanlar (astronomiya, me’morchilik) va siyosiy-huquqiy tizim ustuvor bo‘ldi. Markaziy Osiyo mutafakkirlari "Aql va Iymon" uyg‘unligini yarata oldilar. Bu esa mintaqani uzoq vaqt davomida jahon ilm-fani markazi bo‘lib qolishiga xizmat qildi. Turkiy falsafada davlat — bu shunchaki boshqaruv apparati emas, balki adolatni ta’minlovchi muqaddas institut sifatida talqin etildi. Forobiyning nazariyalari Temurning "Tuzuklar"i orqali amaliyotga tatbiq etildi Xulosa qilib aytganda, IX-XV asrlardagi Markaziy Osiyo ilm-fani jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo‘lib, bugungi kundagi modernizatsiya jarayonlari uchun ham ma’naviy va ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Beruniy A.R. "Tanlangan asarlar". I-tom. – Toshkent: Fan, 1968 y. 2. Yusuf Xos Hojib. "Qutadg‘u bilig". – Toshkent: Yulduzcha, 1990 y. 3. Amir Temur. "Temur tuzuklari". – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 1991 y. 4. Forobiy. "Fozil odamlar shahri". – Toshkent: Xalq merosi, 1993 y. 5. Ibn Sino. Falsafiy asarlar. – Toshkent: Fan, 1987. 6. Beruniy A.R. Tanlangan asarlar. I-tom. – Toshkent: Fan, 1968. (Tabiiy-ilmiy qarashlar bo‘limi uchun. 7. Ibrohimov A. "Bizkim, o‘zbeklar..." – Toshkent: Sharq, 1999 y. 352

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may TÜRK DÜŞÜNCE GELENEĞİNDE KADIN ALGISININ SÜREKLİLİĞİ: KUTADGU BİLİG‘DEN KARAY TÜRK ATASÖZLERİNE CONTİNUİTY OF THE PERCEPTİON OF WOMEN İN TURKİSH INTELLECTUAL TRADİTİON: FROM KUTADGU BİLİG TO KARAY TURKİSH PROVERBS Murat KOÇAK, Doç., Dr., Pamukkale Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Murat KOCHAK, Doct., Dr., Pamukkale University, Faculty of Humanities and Social Sciences, Department of Modern Turkic Dialects and Literature Özet. Bu çalışma, Türk düşünce geleneğinde kadın algısının süreklilik ve dönüşüm boyutlarını Kutadgu Bilig ile Karay Türk atasözleri üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. XI. yüzyıl Türk-İslam sahasının ilk yazılı ürünlerinden olan Kutadgu Bilig, kadın imgesini ahlaki normlar, toplumsal düzen ve aile yapısı çerçevesinde idealize eden normatif bir söylem sunarken; Karay Türk atasözleri sözlü kültürün doğası gereği gündelik yaşam deneyimlerine dayalı, daha pragmatik ve kimi zaman eleştirel bir kadın tasavvuru ortaya koymaktadır. Çalışma nitel karşılaştırmalı analiz yöntemiyle yürütülmüş olup kadın algısı evlilik, toplumsal cinsiyet rolleri ve annelik bağlamlarında ele alınmıştır. Bulgular, her iki kaynakta da kadın imgesinin özellikle aile kurumu etrafında süreklilik gösterdiğini, ancak bu sürekliliğin farklı kültürel zeminlerde farklı anlam katmanları kazandığını ortaya koymaktadır. Kutadgu Bilig‘de kadın algısının daha normatif ve idealize edilmiş bir çerçevede kurgulandığı; Karay atasözlerinde ise daha deneyim temelli, gerçekçi ve çok boyutlu bir kadın tasavvurunun bulunduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Türk düşünce geleneğinde kadın algısının durağan bir yapıdan ziyade tarihsel, toplumsal ve kültürel bağlamlar içinde yeniden üretilen dinamik bir olgu olduğu görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Türk Düşünce Geleneği, Kutadgu Bilig, Karay Türkçesi, Karaylar, Toplumsal Cinsiyet Abstract. This study aims to comparatively examine the dimensions of continuity and transformation regarding the perception of women in Turkish intellectual tradition through Kutadgu Bilig and Karay Turkish proverbs. While Kutadgu Bilig, one of the first written works of the 11thcentury Turkic-Islamic milieu, offers a normative discourse idealizing the image of women within the framework of moral norms, social order, and family structure; Karay Turkish proverbs present a more pragmatic and occasionally critical conception of women based on daily life experiences, due to the nature of oral culture. Conducted through a qualitative comparative analysis method, the study addresses the perception of women in the contexts of marriage, gender roles, and motherhood. The findings reveal that the image of women in both sources exhibits continuity, particularly centered around the institution of the family, yet this continuity acquires different layers of meaning across diverse cultural landscapes. It has been determined that while the perception of women in Kutadgu Bilig is constructed within a more normative and idealized framework, Karay proverbs feature a more experience-based, realistic, and multidimensional conception of women. In conclusion, it is observed that the perception of women in Turkish intellectual tradition is not a static structure, but rather a dynamic phenomenon that is constantly reproduced within historical, social, and cultural contexts. Keywords: Turkish Intellectual Tradition, Kutadgu Bilig, Karay Turkish, Karaims, Gender GİRİŞ Her toplumun tarih boyunca oluşturmuş olduğu günlük yaşamı, toplumsal hayatı, insanı ve devleti anlayıp onu sistematik hale getirdiği düşünce sistemi bulunmaktadır. Türklerin de tarih boyunca oluşturduğu toplum yapısı, ahlak ve 353

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may erdem, inanç, devlet yönetimi gibi konularda sistematik hale getirdiği düşünceler hayatlarını düzenlemiş ve günümüze kadar belli bir safhada gelişmiştir. Bu düşünce sistemini gördüğümüz en önemli eserlerden biri Kutadgu Bilig‘dir. 11. asırda Yûsuf Has Hâcib tarafından kaleme alınan ve Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han’a sunulan 6645 beyitlik bu eserde, doğru kanun (köni törü) KünToğdı (hakan), saadet (kut) Ay-Toldı (vezir), akıl (ukuş) Ögdülmiş (vezirin oğlu), hayatın sonu (âkıbet) Odgurmış (zâhid) tarafından temsil edilmektedir (“Kutadgu Bilig”, 2002). Türk-İslam fikir sahasında oluşturulan bu eserin düşünce sisteminin günümüze kadar meydana gelen tarihsel ve sosyal olaylarla şekillendiğini de görmekteyiz. Türkler tarih sahnesine çıkışlarından itibaren doğudan batıya, kuzeyden güneye giderek yeni toprakları yurt edinmiş ve kültürlerini de bu yeni yurtlarında devam ettirmişlerdir. Karay Türkleri de özellikle inanç yönünden Museviliğin bir kolu olan Karaylık inancı ile Türk dünyasında önemli bir yer tutmaktadır. Günümüzde yaşayan Karay Türklerinin büyük bir kısmı kendilerini -tarihteki siyasal, sosyal, dini açıdan önemli bir etki yaratmış X. yüzyılda tarih sahnesinden çekilmiş- Hazar İmparatorluğu’nun varisleri olarak kabul etmektedirler. Hazar İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra Kırım’da prenslik olarak yaşamlarına devam eden Karaylar XIV. yüzyılda Litvanya grandükü Vitold’ün yüzlerce Karay ve Tatar ailesini Litvanya ve Polonya’ya götürmesiyle tarih sahnesinde farklı bir yönde gelişmişlerdir (Koçak, 2021). Türk düşünce geleneğinde kadın algısı, tarihsel süreç içerisinde hem yazılı hem de sözlü kaynaklar aracılığıyla şekillenmiştir. Bu bağlamda Kutadgu Bilig, XI. yüzyılda kaleme alınmış olması itibarıyla Türk-İslam dünyasının ahlaki ve toplumsal değerlerini sistemli bir şekilde yansıtan temel eserlerden biridir. Eserde kadın, çoğunlukla evlilik kurumu içerisinde değerlendirilmekte; ahlak, iffet ve toplumsal düzenin taşıyıcısı olarak konumlandırılmaktadır. Buna karşılık Karay Türk atasözleri, sözlü kültürün ürünü olarak gündelik yaşamın deneyimlerini, gözlemlerini ve eleştirilerini yansıtmaktadır. Bu atasözlerinde kadın, yalnızca ideal bir figür olarak değil; aynı zamanda eleştirilen, sorgulanan ve çok yönlü bir özne olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada, Kutadgu Bilig ile Karay Türk atasözleri karşılaştırılarak kadın algısındaki süreklilik ve dönüşüm unsurları ortaya konulmaktadır. Yöntem. Bu çalışma, Türk düşünce geleneğinde kadın algısını Kutadgu Bilig ile Karay Türk atasözleri üzerinden karşılaştırmalı olarak inceleyen nitel bir araştırmadır. Araştırmada tarihsel-metinsel karşılaştırmaya dayalı doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntem, yazılı ve sözlü kültür ürünlerinde yer alan anlam yapılarını ve tematik bağlamı ortaya çıkarmaya elverişli olması nedeniyle tercih edilmiştir. Araştırmanın verisini, XI. yüzyıl Türk-İslam düşüncesinin temel eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig ile Karay Türklerine ait atasözleri oluşturmaktadır. Kutadgu Bilig‘den seçilen beyitler, kadın algısının doğrudan veya dolaylı olarak ifade edildiği bölümlerden alınmıştır. Karay Türk atasözleri ise 354

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Karay sözlü kültürünü yansıtan ve kadın, aile, evlilik, annelik ve toplumsal rollerle ilişkili anlamlar içeren örneklerden seçilmiştir. Verilerin analizinde tematik analiz yaklaşımı benimsenmiştir. Bu kapsamda metinler; “I. evlilik bağlamında kadın (kadının kurucu rolü, evlilikte ideal-gerçek çatışması, kadına yönelik eleştirel ve olumsuz söylem)”, “II. toplumsal cinsiyet bağlamında kız ve erkek çocuk (kız ve erkek çocuk ayrımı, kız çocuğunun gelecekteki rolü)”, “ailede anne olarak kadın” olmak üzere üç ana tema altında sınıflandırılmıştır. Ardından bu temalar hem yazılı hem de sözlü kültür bağlamında karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde yalnızca metinlerdeki yüzeysel anlamlar değil, aynı zamanda bu ifadelerin taşıdığı kültürel, toplumsal ve ideolojik arka plan da dikkate alınmıştır. Böylece kadın algısının yalnızca dilsel düzeyde değil, düşünce sistemi ve kültürel yapı içerisindeki konumu da yorumlanmıştır. Çalışma, yorumlayıcı bir nitel analiz üzerine kurulduğundan sayısal veri veya istatistiksel yöntemler kullanılmamış; bunun yerine bağlamsal ve karşılaştırmalı yorumlama esas alınmıştır. Bu çerçevede araştırma, kadın algısının tarihsel sürekliliğini ve dönüşümünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bulgular 1. Evlilik Bağlamında Kadın 1.1. Kadının Kurucu Rolü Karay atasözlerinde kadın, ev içi düzenin kurucu ve belirleyici unsuru olarak açık biçimde ifade edilmektedir. “Evni yapanda xatın, yikanda xatın. (t) ~ Kondaruvcu ivni katın da axtaruvcuda−katın. (h)/ Evi yapan da kadın yıkan da” (Koçak, 2017) atasözü evin kurulması ve dağılmasının doğrudan kadına bağlı olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, kadının yalnızca ev içi işlevsel bir rol üstlenmediğini, aynı zamanda düzenin temel bir aktörü olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır. Benzer fikir “Adam bostandan yalanhac cıktı, Xava on enlik tikti. / Adem cennetten çıplak çıktı, Havva önlük dikti” atasözünde de görülmektedir. Burada kadın, düzen kuran ve medeniyetin başlangıcını temsil eden bir figür olarak konumlandırılmaktadır. Kutadgu Bilig‘de de kadının belirleyici rolü ahlak çerçevesinde ele alınmaktadır. “Yüz güzelliği arama, huy güzelliği ara” (4484), “Tavrı doğruysa göze güzel gelir” (4500) ve “Günahtan sakınan kadın asildir” (4501) gibi beyitler, kadının ev içindeki düzeni sağlayan temel unsurunun ahlaki nitelikleri olduğunu göstermektedir. Tam olarak beyitlerde kurucu rol üzerinde durulmamış olsa da 4498 ve 4499. beyitlerde iyi huylu bir kadının derleyip toparlayıcı ve mal toplayarak kişiyi zenginleştireceği ve böylece yüzünü güldüreceği yönünde öğüt verilmektedir (Tunçel, 2019): 4498 Eğer bulursan iyi, günahtan sakınan bir dişi / Fırsatı kaçırma, al onu ey iyi kişi 4499 Dileğin zenginlikse derler, mal toplar / Zenginleştirir seni, yüzünü güldürür 355

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bununla birlikte Karay Türklerinin “Tınlasan katınnı, yarık bolur çatırda; tınlamasan-tunar kuyas azbarda. (t) / Kadını dinlersen, inin aydınlık olur, dinlemezsen avlundaki güneş batar” atasözü, kadının ev içindeki bilgi ve deneyiminin önemine işaret etmektedir. Bu veriler birlikte değerlendirildiğinde, her iki kaynakta da kadının evin kurucu ve düzenleyici unsuru olarak algılandığı ve bu durumun güçlü bir süreklilik gösterdiği görülmektedir. 1.2. Evlilikte İdeal–Gerçek Çatışması Karay atasözlerinde evlilik, ideal ile gerçek arasındaki farkın açık biçimde gözlemlendiği bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. “Tivildi ol katın, kaysı kobuz esitkende sekired, oldu katın, kaysı ivnin keregin biled. / Kadın, kopuz işittiğinde oynayan değil; evinin ihtiyacını bilendir.” ifadesi, kadın imgesinin eğlence ve estetikten ziyade işlevsellik ve sorumluluk üzerinden değerlendirildiğini ortaya koymaktadır. Benzer şekilde “Ayıpsız yar istägän yarsız kalhan. (t) / Klevci tapma aypsiz katınnı, katınsız kaldı. (h) / Ayıpsız yar isteyen yarsız kalır.” ve “Burunhu katındukattan altın, ekinci katın-balçıktan altın. (t) / İlk kadın altın para, ikinci kadın balçıktan altın.” atasözleri, evlilikte beklentilerin gerçeklikle örtüşmediğini ve ideal eş kavramının sorgulandığını göstermektedir. Kutadgu Bilig ise bu noktada daha sistemli ve normatif bir yaklaşım sunmaktadır. 4475–4485 arasındaki beyitlerde evlilik için uygun eş seçimi detaylı biçimde ele alınmakta; soyluluk, ahlak ve iffet gibi kriterler ön plana çıkarılmaktadır: 4475 Eğer evlenmek istersen / Gözünü aç ve seçkin birini ara 4476 Kökü iyi olsun, soyu, tohumu / Terbiyeli, günahtan sakınan ve arı 4477 Ev kızı al, el değmemiş / Senden başka erkek yüzü görmemiş 4478 Böylesi seni sever, başkasını bilmez / Yararsız ya da densiz davranmaz 4479 Kendinden aşağıda olanı al alırsan / Senden yukarıdakine yaklaşma, esir olursun 4480 Ne der işit sınamış kişi / Sınamış kişinin pişmiş olur işi 4481 Kendinden aşağıda olanı al alırsan / Günün, zamanın sevinçle geçsin 4482 Yüzü güzeli değil tavrı güzeli / Seçersen eğer sevindirir seni 4483 Kadın alma alırsan eğer kendine / Sen günahtan sakınanı al erenler eri 4484 Yüz güzelliği arama, huy güzelliği ara / Seni memnun eder huyu güzel olursa 4485 Ey güzellik arayan, bunu arama / Kızıl benzini sen sarı kılma (Tunçel, 2019). Ayrıca 4486–4490 arasında evlilikte zenginlik, güzellik, soy ve akıl gibi farklı tercihlerin tartışılması, dönemin evlilik anlayışını yansıtmaktadır: 4486 Kim evleneyim derse şu dördünden / Başkasını almaz ey ileri gelen 4487 Biri zenginle evlenmek ister / Biri güzellik arar, ona göz diker 4488 Diğeri soyluluk arar / Soyluluk adına güvenir durur 4489 Başka biri de anlayışlı ister / Onu bulunca kendini hemen kaptırır 356

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 4490 Bunların iyisini diyeyim sana / Evlenmek istersen kulak ver bana (Tunçel, 2019). 4491-4503 arasında bulunan beyitlerde ise en ideal eşin “günahtan sakınan kadın” olduğu vurgulanmaktadır. Bununla birlikte 4500. beyitte yer alan “Dişinin güzelliği tavrıdır” ifadesi, Karay atasözlerinde de görülen işlevsel ve ahlaki kadın anlayışıyla örtüşmektedir. 4491 Ey evlilikte zenginlik dileyen / Kölelik isteme ey bilgi dolu insan 4492 Malında olur onun gönlü, büyütür dilini / Götürmek gerekir her istediğini 4493 Ey güzellik isteyen iyi kişi / Güzellik arama, halkın güldüğü olma 4494 Herkes sevecektir onun güzelliğini / Eğer Allah fazlı gözetmezse onu 4495 Ey soyluluk isteyen, büyük ailede / Ucuz kılma kendini bu büyüklük içinde 4496 Soyu, sopu büyük olanların dili / Büyüklenir, olma kadının kulu 4497 Ey ince düşünen kadın dileyen / Dördünü de buldun bunu bulduysan 4498 Eğer bulursan iyi, günahtan sakınan bir dişi / Fırsatı kaçırma, al onu ey iyi kişi 4499 Dileğin zenginlikse derler, mal toplar / Zenginleştirir seni, yüzünü güldürür 4500 Tavrı doğruysa göze güzel gelir / Dişinin güzelliği tavrıdır, bunu bilgili bilir 4501 Kadın günahtan sakınan ve temiz biriyse asildir / Ey bilge, diğer üç şey onda birleşmiş olur 4502 Günahtan sakınan kadın iste ey bilge / Günahtan sakınan birinde bulunur dördü de 4503 Bulursan bunun gibi bir dişi / Çabuk davran, fırsatı kaçırma ey yiğit kişi (Tunçel, 2019). Bu bağlamda, her iki kaynakta da kadın seçiminde ahlaki niteliklerin ön planda olduğu görülmekte; ancak Karay atasözlerinin daha gerçekçi ve deneyim temelli bir yaklaşım sergilediği anlaşılmaktadır. 1.3. Kadına Yönelik Eleştirel ve Olumsuz Söylem Kadına yönelik eleştirel söylemler, hem Karay atasözlerinde hem de Kutadgu Bilig‘de dikkat çekici bir yer tutmaktadır. “Vatsan katınnı-kol avruyd, vatmasan-kasıyd. / Kadını döversen elin ağrır, dövmezsen kaşınır.” atasözü, kadına yönelik şiddetin normalleştirildiği problemli bir bakış açısını yansıtmaktadır. Kutadgu Bilig‘de ise bu eleştirel yaklaşım daha geniş bir şekilde karşımıza çıkmaktadır. 4511–4512 numaralı beyitlerde kız çocuklarının doğumuna yönelik olumsuz bir tutum sergilenmekte; 4521–4522’de kadınların vefasız olduğu ifade edilmekte; 4523–4525’te ise birçok erkeğin kadınlar yüzünden zarar gördüğü dile getirilmektedir: 4510 Kızını beysiz tutma, evde uzun zaman / Pişman olup hastalanmadan ölürsün 357

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 4511 Ey koldaş, erdeş, bir söz söyleyeyim kesinlikle / Bu kızlar doğmasa daha iyi, doğarsa yaşamasa 4512 Eğer doğarsa yeğdir ona yerin altı / Ya da evinin ölüler karargahına komşu olması 4521 Vefa yoktur bunlarda ezelden beri / Gözleri nereye baksa oraya akar gönülleri 4522 Onlar cefayla yetişmiş birer ağaç / Yemişi zehirlidir, ona olma aç 4523 Nice bin güçlü eren erkeğin / Dişilerden ötürü kökü kurudu 4524 Nice kızıl yanaklı, yüzü parlayan er / Dişilerden ötürü diri diri yere gömüldü 4525 Binlerce kahraman erkeği / Dişiler yere gömdü diri diri 4526 Onları nasıl tutup gözetirsin /Gözeten Allah onları gözetsin (Tunçel, 2019). Bu tür ifadeler, kadın algısının yalnızca idealize edilmediğini, aynı zamanda ataerkil yapının etkisiyle eleştirel ve çelişkili bir biçimde de kurgulandığını göstermektedir. 2. Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kız ve Erkek Çocuk 2.1. Kız ve Erkek Çocuk Ayrımı Kutadgu Bilig‘de çocuk, genel olarak sorumluluk ve kaygı kaynağı olarak ele alınmaktadır. 1164–1166 numaralı beyitlerde çocuk sahibi olmanın zorlukları vurgulanmaktadır. Buna rağmen 1228. beyitte “oğula kıza bilgi öğret” anlayışıyla her iki cinsiyet için eğitimin önemi ifade edilmektedir. 1164 Dipsiz bir denizdir oğul kız derdi / Oğul kız sarartır kızıl benzini 1165 Kimin oldu ise oğlu kızı / Nasıl gelir o kişinin uykusu 1166 Oğuldan kızdan ötürü ata yer kendini / Oğul kız anmaz bile atasının adını 1228 Oğula kıza öğretmeli erdem ve bilgi / Bu erdemle olsunlar alçak gönüllü (Tunçel, 2019). 1494–1495 numaralı beyitlerde disiplinin gerekliliği vurgulanmakta ve çocuk eğitiminin erken yaşta başlaması gerektiği belirtilmektedir. 1494 Acıma oğula kıza değnek vur / Oğula kıza değnek bilgi öğretir 1495 Oğul, kız küçükten neyi öğrenirse / Unutmaz onu yaşlanıp ölmeyince (Tunçel, 2019). Karay atasözlerinde ise cinsiyet temelli farklılık daha belirgindir. “Ohlan−bala aranda yatsa arbänmäz, korada yatsa xorlanmäz. (t) / Kisi-balası aranda yatsa ayipke tismesti, kora katına yatsa−xorlanmastı. (h) / Oğlan ahırda yatsa ayıplanmaz, sokakta yatsa horlanmaz.” atasözü, erkek çocuğun daha serbest bir sosyal konuma sahip olduğunu göstermektedir. Bu durum, toplumsal cinsiyet rollerinin gündelik yaşamda daha keskin bir biçimde ayrıştığını ortaya koymaktadır. 2.2. Kız Çocuğunun Gelecekteki Rolü Karay atasözlerinde kız çocuğu, doğrudan gelecekteki ev kadını rolü üzerinden tanımlanmaktadır. “Necik kız sibired, alay katın bisired. / Kız nasıl 358

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may süpürürse, kadın öyle pişirir.” atasözü, kızın çocuklukta kazandığı becerilerin yetişkinlikteki rolünü belirlediğini ifade etmektedir. Ayrıca “Burunhu kız-biyenc, ekinci kız-kayhı, yicinci-karanya. (h) / İlk kız sevinç, ikincisi kaygı, üçüncüsü ceza.” atasözü, kız çocuklarının aile üzerindeki ekonomik ve sosyal yüküne işaret etmektedir. “Aşıkhan kız koca çikmaz, çiksada onmaz. (t) /Asıkkan kız (kaysı caxtlayd ivlenme) erge cıkmast, cıksada onmast. (h) / Acele eden kız kocaya varmaz, varsa da onmaz.” ifadesi ise evlilikte aceleciliğin olumsuz sonuçlarını vurgulamaktadır. Kutadgu Bilig‘de ise 4507 ve 4510 numaralı beyitlerde kızların evlendirilmesi gerektiği ifade edilmekte; 4513–4518 arasında kızların kontrol altında tutulması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu durum, kız çocuklarının toplumsal düzen ve namus anlayışı çerçevesinde değerlendirildiğini göstermektedir: 4507 Oğluna kız al, kızı ere ver / Tasasız yaşa ey kutlu er 4508 Bütün erdemleri tam olarak öğret oğluna / Mal sahibi olur bu erdemlerle 4509 Oğlunu başıboş bırakma / Yazık olur gider her yana 4510 Kızını beysiz tutma, evde uzun zaman / Pişman olup hastalanmadan ölürsün 4513 Dişileri her zaman evde gözetmeli / Dişinin dışı gibi olamaz içi 4514 Yabancıyı eve alma, çıkarma dişiyi / Kadını görüp beğenen kişinin gözü 4516 Gözünü kollarsan gönül dilemez / Gönül dilemezse hiçbir şeye tutsak olmaz 4517 Dişiyi erkeğe katma yiyip içerken / Aşırı olur bu eğer katarsan 4518 Dişiyi evden dışarı çıkarmamalı / Eğer çıkarsa yitirir doğruluk yolunu (Tunçel, 2019). 3. Ailede ‘Anne’ Olarak Kadın Karay atasözlerinde anne figürü, aile yapısının temel unsurlarından biri olarak öne çıkmaktadır. “Babadan oksız−yarı oksız, anadan oksız−temäl oksız. (t) / Atasız eksiz−yarım eksiz, anasız eksiz barıba eksiz. (h) / Babadan öksüz yarı öksüz, anadan öksüz tam öksüz.” atasözü, annenin çocuk üzerindeki belirleyici rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Cipce tavuktan, buzov sıhırdan, ulan sıylı tuvduruvcularından. / Civciv tavuktan, buzağı sığırdan, evlat şerefli aileden. atasözü, soy ve aile bağının önemini vurgularken; “Bard bir kuyas-ata, bir ay-ana. Kin-kece seni saklaydlar. / Bir güneş vardır baba, bir ay vardır ana. Gece gündüz seni korurlar.” ifadesi anne ve babanın tamamlayıcı rollerini sembolik olarak ifade etmektedir. Kutadgu Bilig‘de ise 4504–4506 numaralı beyitlerde çocuk eğitiminin önemi vurgulanmakta; 5768. beyitte annenin ahlaki yapısının toplum üzerindeki etkisine dikkat çekilmektedir. 1569. beyitte ise anne ve babaya saygı gösterilmesi gerektiği ifade edilmektedir: 359