UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may UNESCO’nun sürdürülebilir kalkınma yaklaşımında da bireylerin yalnızca ekonomik başarıya değil; aynı zamanda etik sorumluluğa, çevresel duyarlılığa ve toplumsal dengeye odaklanması gerektiği belirtilmektedir (UNESCO, 2020). Bu durum, Kutadgu Bilig’in ölçülülük ve kanaat anlayışıyla dikkat çekici biçimde örtüşmektedir. Özellikle günümüzde genç kuşaklar arasında yaygınlaşan: • minimalizm, • yavaş yaşam, • dijital detoks, • bilinçli tüketim, • sade yaşam ‒ yaklaşımları da modern insanın yeniden denge arayışına girdiğini göstermektedir. Kutadgu Bilig’de mutluluk ile kanaat arasında güçlü bir ilişki kurulmaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre insanın gerçek huzura ulaşabilmesi için yalnızca maddi kazanç değil; aynı zamanda manevi denge ve içsel tatmin gereklidir. Bu yaklaşım günümüzde pozitif psikoloji alanındaki çalışmalarla da ilişkilendirilebilir. Seligman’a (2011) göre kalıcı mutluluk yalnızca haz odaklı yaşamdan değil; anlam, aidiyet, ilişkiler ve değer üretiminden kaynaklanmaktadır. Benzer biçimde Kutadgu Bilig de insanın içsel huzurunu merkeze almaktadır. Diğer taraftan sosyal medya çağında bireyler sürekli görünür olmaya zorlanmaktadır. İnsanlar çoğu zaman yaşamlarını deneyimlemek yerine sergilemeye başlamaktadır. Bu durum bireylerin kendilerini sürekli başkalarıyla karşılaştırmasına neden olmakta; psikolojik baskıları artırmaktadır. Han’a (2017) göre modern birey artık dış baskılardan çok kendi performans baskısı altında yaşamaktadır. İnsan sürekli daha başarılı, daha görünür ve daha üretken olmak zorunda hissetmektedir. Kutadgu Bilig ise insanın kendi iç dünyasını koruyabilmesini, ölçülü yaşayabilmesini ve içsel denge geliştirebilmesini öğütlemektedir. Bu bağlamda Odgurmış karakteri yalnızca bireysel bir erdemi temsil etmemektedir. Aynı zamanda çağdaş dünyanın hız, rekabet ve tüketim merkezli yaşam anlayışına karşı etik ve insani bir denge önerisi sunmaktadır. Dolayısıyla Kutadgu Bilig’deki kanaat anlayışı: • tüketim kültürü eleştirisi, • sürdürülebilir yaşam, • psikolojik iyi oluş, • dijital çağda insanın yalnızlaşması, • manevi denge, • insan merkezli toplum anlayışı ‒ açısından önemli bir düşünsel çerçeve oluşturmaktadır. 4.5 Mutluluk ve İnsan Merkezli Toplum Modern dünyada mutluluk kavramı çoğu zaman ekonomik başarı, bireysel performans ve tüketim kapasitesi üzerinden tanımlanmaktadır. Ancak teknolojik 200

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may gelişmelere ve ekonomik büyümeye rağmen insanların psikolojik yalnızlık, stres, kaygı ve anlam kaybı yaşaması dikkat çekici bir çelişki ortaya koymaktadır. Bu durum, modern toplumların yalnızca maddi gelişimle sürdürülebilir bir mutluluk üretemediğini göstermektedir. Özellikle günümüzde eğitim sistemlerinin, ekonomik yapıların ve dijital kültürün insanı çoğu zaman “üreten” ve “tüketen” bir varlığa indirgediği yönünde eleştiriler yapılmaktadır (Nussbaum, 2010). Kutadgu Bilig ise mutluluğu çok daha derin ve bütüncül bir çerçevede ele almaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre gerçek mutluluk: • adalet, • akıl, • bilgi, • kanaat, • ahlaki denge ‒ ile mümkündür. Bu yaklaşım, insanı yalnızca ekonomik bir özne olarak değil; düşünsel, ahlaki ve toplumsal boyutlarıyla ele alan insan merkezli bir anlayışı yansıtmaktadır. Eserde Aytoldı karakteri aracılığıyla temsil edilen mutluluk kavramı, yalnızca bireysel haz veya geçici sevinç anlamına gelmemektedir. Mutluluk; insanın hem kendi iç huzurunu bulabilmesi hem de toplumsal uyum içerisinde yaşayabilmesiyle ilişkilendirilmektedir. Bu düşünce günümüzde “iyi oluş” (well-being) kavramıyla önemli ölçüde örtüşmektedir. OECD’nin yaşam kalitesi araştırmalarında da bireylerin mutluluğunun yalnızca gelir düzeyiyle açıklanamayacağı; sosyal ilişkiler, güven, aidiyet ve anlam duygusunun da önemli olduğu belirtilmektedir (OECD, 2020). Yusuf Has Hacib’in yaklaşımı aynı zamanda çağdaş eğitim tartışmaları açısından da dikkat çekicidir. Günümüzde eğitim sistemleri çoğu zaman sınav başarısı, rekabet ve ekonomik verimlilik odaklı hâle gelmektedir. Oysa insan merkezli eğitim anlayışı, bireyin yalnızca akademik başarısını değil; etik gelişimini, sosyal duyarlılığını ve yaşam becerilerini de önemsemektedir. Noddings’e (2013) göre eğitimin temel amacı yalnızca başarılı bireyler yetiştirmek değil; aynı zamanda mutlu, etik ve sorumluluk sahibi insanlar yetiştirmektir. Benzer biçimde Kutadgu Bilig’de bilgi, mutluluk ve ahlak birbirinden ayrı düşünülmemektedir. Bu noktada Yusuf Has Hacib’in düşünceleri çağdaş eğitim liderliği açısından da önemli mesajlar taşımaktadır. Eğitim kurumlarının yalnızca bilgi aktaran yapılar değil; aynı zamanda değer üreten toplumsal alanlar olması gerektiği düşüncesi günümüzde giderek önem kazanmaktadır. Özellikle yapay zekâ çağında insan merkezli eğitim anlayışı daha kritik hâle gelmektedir. Çünkü gelecekte birçok teknik beceri yapay zekâ sistemleri tarafından gerçekleştirilebilir hâle gelecektir. Ancak: • empati, • vicdan, • etik muhakeme, 201

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • toplumsal sorumluluk, • anlam üretme ‒ gibi insani özellikler insanın temel ayırt edici gücü olmaya devam edecektir. Dünya Ekonomik Forumu’nun (2023) geleceğin becerileri raporunda da teknik yeterliliklerin yanında: • duygusal zekâ, • liderlik, • yaratıcılık, • dayanıklılık, • sosyal etki ‒ gibi insan merkezli yetkinliklerin ön plana çıkması dikkat çekmektedir. Bu durum, Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu insan merkezli yaklaşımın günümüzde yeniden önem kazandığını göstermektedir. Kutadgu Bilig’de toplum anlayışı da dikkat çekicidir. Eserde bireyin mutluluğu ile toplumun huzuru arasında güçlü bir ilişki kurulmaktadır. İnsan yalnızca kendi çıkarını düşünerek değil; toplumsal dengeyi gözeterek yaşamalıdır. Bu yaklaşım günümüzde sosyal sorumluluk, etik vatandaşlık ve demokratik toplum anlayışlarıyla ilişkilendirilebilir. Dolayısıyla Kutadgu Bilig: • insan merkezli eğitim, • etik toplum, • iyi oluş, • sosyal sorumluluk, • sürdürülebilir mutluluk, • değer temelli yaşam ‒ gibi çağdaş tartışmalar açısından güçlü bir düşünsel kaynak niteliği taşımaktadır. 5. Sonuç, Değerlendirme ve Öneriler 5.1 Sonuç ve Genel Değerlendirme Bu araştırmada Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinde ortaya koyduğu adalet, bilgi, akıl, mutluluk ve kanaat kavramları çağdaş dünya bağlamında yeniden değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, yaklaşık bin yıl önce yazılmış olan bu eserin yalnızca tarihsel bir siyasetname olmadığı; aynı zamanda günümüz dünyasının yaşadığı etik, toplumsal, eğitsel ve düşünsel krizlere ışık tutabilecek güçlü bir düşünsel kaynak olduğu görülmüştür. Özellikle dijital çağda bilgiye erişimin olağanüstü biçimde hızlanması, insanlığın daha bilinçli ve daha huzurlu toplumlar oluşturacağı anlamına gelmemiştir. Aksine: • bilgi kirliliği, • dijital manipülasyon, • etik sorunlar, • toplumsal kutuplaşma, • yalnızlaşma, • tüketim baskısı, 202

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • anlam kaybı ‒ gibi sorunlar giderek derinleşmiştir. Bu durum, insanlığın yalnızca teknolojiye değil; aynı zamanda etik değerlere, düşünsel rehberliğe ve insan merkezli bir anlayışa ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. Kutadgu Bilig’de yer alan “mutluluk veren bilgi” anlayışı, bu bağlamda son derece dikkat çekicidir. Yusuf Has Hacib’e göre bilgi yalnızca güç elde etmenin aracı değildir. Bilginin gerçek amacı: • insanı olgunlaştırmak, • toplumsal adaleti güçlendirmek, • huzuru artırmak, • etik sorumluluk geliştirmek ‒ olmalıdır. Bu yaklaşım günümüzde bilgi etiği tartışmaları açısından önemli bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. Özellikle yapay zekâ çağında, teknolojik sistemlerin hangi etik değerler doğrultusunda kullanılacağı temel bir mesele hâline gelmiştir. Çünkü teknoloji kendi başına vicdan üretememektedir. Yapay zekâ bilgi işleyebilir; ancak adalet, empati, merhamet ve etik sorumluluk gibi insani değerleri kendi başına oluşturamaz. Araştırmada ayrıca Kutadgu Bilig’de yer alan adalet anlayışının çağdaş etik liderlik kuramlarıyla dikkat çekici benzerlikler taşıdığı görülmüştür. Yusuf Has Hacib’in yönetim anlayışında: • şeffaflık, • danışma, • ölçülülük, • liyakat, • halkın huzurunu önceleme ‒ temel ilkeler arasında yer almaktadır. Bu ilkeler günümüzde kamu yönetimi, eğitim liderliği ve demokratik toplum anlayışları açısından hâlâ önemini korumaktadır. Eserde öne çıkan akıl ve eleştirel düşünme yaklaşımı da çağdaş eğitim sistemleri açısından dikkat çekicidir. Dünya Ekonomik Forumu’nun (2023) raporlarında geleceğin en önemli becerileri arasında: • analitik düşünme, • problem çözme, • yaratıcılık, • etik farkındalık ‒ gibi yetkinliklerin yer alması, Yusuf Has Hacib’in düşüncelerinin çağdaş dünyayla güçlü biçimde örtüştüğünü göstermektedir. Araştırmada ayrıca modern tüketim toplumunun oluşturduğu psikolojik ve toplumsal sorunlar bağlamında kanaat kavramının yeniden önem kazandığı görülmüştür. Kutadgu Bilig’de kanaat; pasif bir kabulleniş değil, insanın tutkularını kontrol edebilmesi ve iç huzurunu koruyabilmesi olarak ele alınmaktadır. Bu yaklaşım günümüzde: • minimalizm, • sürdürülebilir yaşam, • bilinçli tüketim, 203

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • dijital detoks ‒ gibi çağdaş yaklaşımlarla ilişkilendirilebilir. Özellikle sosyal medya çağında bireylerin sürekli karşılaştırma baskısı altında yaşaması, modern insanın mutluluk anlayışını daha kırılgan hâle getirmiştir. Yusuf Has Hacib’in mutluluğu yalnızca maddi kazançla değil; adalet, ahlak ve manevi dengeyle ilişkilendirmesi bu açıdan oldukça anlamlıdır. Diğer taraftan çalışma, Kutadgu Bilig’in insan merkezli eğitim anlayışı açısından da önemli mesajlar taşıdığını göstermektedir. Günümüzde eğitim sistemleri çoğu zaman sınav başarısı ve ekonomik verimlilik ekseninde şekillenmektedir. Ancak çağdaş eğitim tartışmaları, insanı yalnızca ekonomik bir unsur olarak değil; etik, sosyal ve düşünsel yönleriyle ele alan bir anlayışın gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda Kutadgu Bilig: • insan merkezli eğitim, • etik liderlik, • bilgi etiği, • dijital çağda insan olma, • toplumsal adalet, • sürdürülebilir mutluluk ‒ gibi konular açısından yeniden değerlendirilmesi gereken güçlü bir düşünsel miras niteliği taşımaktadır. Aslında Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu temel soru bugün hâlâ geçerliliğini korumaktadır: İnsan, sahip olduğu bilgiyi hangi vicdanla kullanacaktır? Bu soru, yapay zekâ çağında insanlığın karşı karşıya olduğu en temel etik sorulardan biri olmaya devam etmektedir. 5.2 Üçüncü Rönesans ve İnsan Merkezli Gelecek Son yıllarda özellikle Türk dünyasında sıkça tartışılan “Üçüncü Rönesans” kavramı, yalnızca ekonomik veya teknolojik kalkınmayı ifade etmemektedir. Bu yaklaşım aynı zamanda: • düşünsel, • kültürel, • etik, • eğitsel ‒ bir yeniden doğuşu da ifade etmektedir. Bu noktada Yusuf Has Hacib’in düşünceleri yeniden önem kazanmaktadır. Çünkü Kutadgu Bilig, insanı merkeze alan bir uygarlık anlayışı önermektedir. Eserde bilgi ile ahlak, güç ile adalet, mutluluk ile toplumsal huzur birbirinden ayrı düşünülmemektedir. Bugün insanlık büyük bir teknolojik dönüşüm yaşamaktadır. Ancak teknoloji merkezli ilerleme tek başına insanlığın sorunlarını çözmeye yetmemektedir. Yapay zekâ sistemleri gelişmekte; fakat savaşlar, yoksulluk, eşitsizlikler ve etik krizler devam etmektedir. Bu nedenle geleceğin dünyasında ihtiyaç duyulan temel yaklaşım, insan merkezli bir dönüşüm anlayışıdır. 204

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig’in çağdaş dünyaya sunduğu en önemli mesajlardan biri de budur: İnsanlığın gerçek gelişimi yalnızca teknolojiyle değil; adalet, vicdan, akıl ve etik değerlerle mümkündür. Dolayısıyla eser, yalnızca geçmişe ait tarihsel bir metin değil; geleceğe ilişkin düşünsel bir rehber olarak da değerlendirilebilir. 5.3 Öneriler Araştırma bulguları doğrultusunda aşağıdaki öneriler geliştirilmiştir: Eğitim Sistemlerine Yönelik Öneriler • Eğitim programlarında yalnızca akademik başarı değil; etik farkındalık, eleştirel düşünme ve insan merkezli değerler de ön plana çıkarılmalıdır. • Kutadgu Bilig gibi klasik düşünce eserleri çağdaş eğitim anlayışıyla ilişkilendirilerek eğitim programlarına dahil edilmelidir. • Dijital çağda medya okuryazarlığı ve bilgi etiği eğitimleri yaygınlaştırılmalıdır. Yapay Zekâ ve Bilgi Etiğine Yönelik Öneriler • Yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesinde insan hakları ve etik ilkeler temel alınmalıdır. • Teknoloji politikalarında yalnızca verimlilik değil; insan onuru, adalet ve toplumsal fayda da dikkate alınmalıdır. • Üniversitelerde bilgi etiği ve yapay zekâ etiği üzerine disiplinlerarası çalışmalar artırılmalıdır. Eğitim Liderliği ve Kamu Yönetimine Yönelik Öneriler • Lider yetiştirme programlarında etik liderlik anlayışı güçlendirilmelidir. • Kamu yönetiminde şeffaflık, liyakat ve toplumsal güven ilkeleri ön plana çıkarılmalıdır. • Eğitim yöneticileri yalnızca teknik yeterlilik açısından değil; etik ve insani liderlik becerileri açısından da yetiştirilmelidir. Türk Dünyası Araştırmalarına Yönelik Öneriler • Kutadgu Bilig üzerine yapılan çalışmalar Türk dünyası ülkeleri arasında ortak akademik projelerle desteklenmelidir. • Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye’de ortak sempozyumlar ve araştırma merkezleri oluşturulmalıdır. • Türk-İslam düşünce mirasının çağdaş dünyayla ilişkisini inceleyen disiplinlerarası çalışmalar artırılmalıdır. Toplumsal ve Kültürel Öneriler • Tüketim merkezli yaşam anlayışına karşı insan merkezli kültürel politikalar geliştirilmelidir. • Genç kuşakların anlam, aidiyet ve etik sorumluluk duygularını güçlendirecek sosyal projeler desteklenmelidir. • Dijital çağda insanın psikolojik ve manevi dengesini koruyacak bilinçlendirme çalışmaları artırılmalıdır. 205

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 1. 2. 3. 4. 2026-yil 15-may KAYNAKÇA: Acton, J. E. E. D. (1887). Letter to Bishop Mandell Creighton. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I-II. Türk Dil Kurumu Yayınları. Bauman, Z. (2007). Consuming life. Polity Press. Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, dangers, strategies. Oxford University Press. 5. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. 6. Brown, M. E., & Treviño, L. K. (2006). Ethical leadership: A review and future directions. Leadership Quarterly, 17(6), 595–616. 7. Capurro, R. (2006). Information ethics. Annual Review of Information Science and Technology, 40(1), 175–200. 8. Creswell, J. W. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage. 9. Dankoff, R. (1983). Wisdom of royal glory (Kutadgu Bilig). University of Chicago Press. 10. DeWeese, D. (2016). Islamization and native religion in the Golden Horde. Penn State University Press. 11. Floridi, L. (2013). The ethics of information. Oxford University Press. 12. Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum. 13. Fromm, E. (1976). To have or to be? Harper & Row. 14. Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. Free Press. 15. Greenleaf, R. K. (1977). Servant leadership. Paulist Press. 16. Han, B. C. (2017). The burnout society. Stanford University Press. 17. Harari, Y. N. (2018). 21 lessons for the 21st century. Spiegel & Grau. 18. Heifetz, R. A. (1994). Leadership without easy answers. Harvard University Press. 19. Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy. Aspen Institute. 20. İnayet, A. (2019). Türk dünyasında üçüncü rönesans düşüncesi üzerine değerlendirmeler. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 19(2), 45–62. 21. Kafesoğlu, İ. (1980). Kutadgu Bilig ve kültür tarihi içindeki yeri. Kültür Bakanlığı Yayınları. 22. Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux. 23. Köprülü, M. F. (1986). Türk edebiyatı tarihi. Ötüken Yayınları. 24. Merriam, S. B. (2018). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass. 25. Noddings, N. (2013). Caring: A relational approach to ethics and moral education. University of California Press. 26. Northouse, P. G. (2022). Leadership: Theory and practice (9th ed.). Sage. 27. Nussbaum, M. (2010). Not for profit: Why democracy needs the humanities. Princeton University Press. 28. OECD. (2019). Future of education and skills 2030. OECD Publishing. 29. OECD. (2020). How’s life? 2020: Measuring well-being. OECD Publishing. 30. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods. Sage. 31. Paul, R., & Elder, L. (2014). Critical thinking: Tools for taking charge of your learning and your life. Pearson. 32. Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press. 33. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. Free Press. 34. Shapiro, J. P., & Stefkovich, J. A. (2016). Ethical leadership and decision making in education. Routledge. 206

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 35. Sunstein, C. R. (2018). #Republic: Divided democracy in the age of social media. Princeton University Press. 36. UNESCO. (2020). Education for sustainable development roadmap. UNESCO Publishing. 37. UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. UNESCO Publishing. 38. World Economic Forum. (2023). The future of jobs report 2023. https://www.weforum.org 39. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık. 40. Yusuf Has Hacib. (2019). Kutadgu Bilig (R. R. Arat, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları. АБУЛҚОСИМ ФИРДАВСИЙНИНГ “ШОҲНОМА” ВА ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ “ҚУТАДҒУ БИЛИГ” АСАРЛАРИДА “АҚЛ” ТУШУНЧАСИНИНГ ГЕНЕЗИСИ (қиёсий-герменевтик таҳлил ва тадқиқ) GENESIS OF THE CONCEPT OF "INTELLECTUAL" IN ABULKASIM FIRDAVSI'S "SHAHNAMA" AND YUSUF KHAS HAJIB'S "KUTADGU BILIG" (comparative-hermeneutic analysis and research) Холмўминов Жаъфар Муҳаммадиевич, ISFT институти фалсафа фанлари доктори(DSc), “Гуманитар ва табиий фанлар” кафедраси профессори, jafarmuhammad@mail.ru https://orcid.org/0009-0009-6853-7019 Kholmuminov Jafar Mukhammadievich, ISFT Institute Doctor of Philosophical Sciences (DSc), "Humanities and Natural Sciences" professor of the department, jafarmuhammad@mail.ru https://orcid.org/0009-0009-6853-7019 Аннотация. Шарқ мумтоз адабиётида ақл тушунчаси фақат фалсафий категория сифатида эмас, балки маданий-цивилизацион тафаккурнинг марказий структураловчи тамойили сифатида намоён бўлади. Шу нуқтаи назардан қаралганда, Ҳаким Абулқосим Фирдавсийнинг “Шоҳнома” ва Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарларида “ақл” тушунчаси турли онтологик, гносеологик ва илоҳиётшунослик қатламларни акс эттирувчи икки параллел цивилизацион модел сифатида намоён бўлади. Ушбу мақолада “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг” асарларида “ақл” тушунчасининг шаклланиши, икки буюк мутафаккирнинг “ақл” ва “ақлонийлик” (рационализм) масаласига муносабати каби масалалар қиёсий-герменевтик таҳлил ва тадқиқ асосида очиб берилади, “ақл” тушунчасининг нажот, илм ва маърифат билан боғлиқ фалсафий функциялари аниқланади. Калит сўзлар: Фирдавсий, “Шоҳнома”, Юсуф Хос Ҳожиб, “Қутадғу билиг”, ақл, тушунча, генезис, ақлонийлик, рационализм, рационал тафаккур, эпик, дидактик, таҳлил, тадқиқ, герменевтика, қиёсий-герменевтик, илоҳий тартиб, космик тартиб, метафизик ва ахлоқий тартиб, ижтимоий ва сиёсий тартиб, теологик-метафизик ва онтологикгносеологик контекст, форсий анъана, туркий анъана, амалий-ахлоқий ва норматив мазмун. Abstract. In Eastern classical literature, the concept of “reason” (“intellect”) manifests not only as a philosophical category but also as a central structuring principle of cultural- 207

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may civilizational thinking. From this perspective, in Hakim Abulqasim Firdousi's “Shahnameh” and Yusuf Khass Hajib's “Kutadgu Bilig”, the concept of “intellect” is presented as two parallel civilizational models reflecting different ontological, epistemological, and theological layers. This article, based on comparative-hermeneutic analysis and research, reveals issues such as the formation of the concept of “mind” in the “Shahnameh” and “Qutadgu Bilig” works, the relationship of the two great thinkers to the issue of “mind” and rationalism, and defines the philosophical functions of the concept of “mind” related to salvation, science, and enlightenment. Keywords: Firdousi, “Shahnameh”, Yusuf Hos Hajib, “Qutadgu Bilig”, reason, concept, genesis, rationality, rationalism, rational thinking, epic, didactic, analysis, research, hermeneutics, comparative-hermeneutic, divine order, cosmic order, metaphysical and moral order, social and political order, theological-metaphysical and ontological-gnoseological context, Persian tradition, Turkic tradition, practical-moral and normative content. Аннотация. В восточной классической литературе понятие «разума» проявляется не только как философская категория, но и как центральный структурирующий принцип культурно-цивилизационного мышления. С этой точки зрения, в произведениях Хакима Абулкасима Фирдоуси «Шахнаме» и Юсуфа Хос Хаджиба «Кутадгу билиг» понятие «разум» представлено как две параллельные цивилизационные модели, отражающие различные онтологические, гносеологические и теологические пласты. В данной статье на основе сравнительно-герменевтического анализа и исследования раскрываются такие вопросы, как формирование понятия «разум» в произведениях «Шахнаме» и «Кутадгу билиг» отношение двух великих мыслителей к вопросу «разум» и рационализм, определяются философские функции понятия «разум», связанные со спасением, наукой и просвещением. Ключевые слова: Фирдоуси, «Шахнаме», Юсуф Хос Хаджиб, «Кутадгу билиг», разум, понятие, генезис, разумность, рационализм, рациональное мышление, эпический, дидактический, анализ, исследование, герменевтика, сравнительно-герменевтический, божественный порядок, космический порядок, метафизический и нравственный порядок, социальный и политический порядок, теолого-метафизический и онтологогносеологический контекст, персидская традиция, тюркская традиция, практиконравственное и нормативное содержание. КИРИШ Тадқиқотнинг мақсади, вазифалари ва методологияси: Тадқиқотнинг асосий мақсади “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг” асосида “ақл” концептининг Шарқ эпик ва дидактик анъанасидаги фалсафий эволюциясини қиёсий-герменевтик таҳлил ва тадқиқ қилишдан иборат. Вазифалар: - “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг”да ақлнинг генезисини аниқлаш; - ақлнинг нажот концепти билан боғлиқлигини таҳлил қилиш; - гносеологик ва онтологик функцияларини очиб бериш; - герменевтик интерпретация орқали икки матнни қиёслаш. Тадқиқот қуйидаги методларга таянади: - герменевтик таҳлил; - қиёсий-тарихий метод; - фалсафий-онтологик таҳлил; - матнни структурали ўқиш. 208

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ханс-Георг Гадамерга кўра, ҳар қандай матнни тушуниш тарихий онглар қўшилишини талаб қилади.[5:305] Шу ёндашув ушбу тадқиқотда асосий интерпретацион база сифатида қабул қилинди. Тадқиқотда “ақл” тушунчаси фақат фалсафий ёки адабий категория сифатида эмас, балки цивилизацион онг моделини шакллантирувчи структура сифатида талқин қилинади. Асосий қисм “АҚЛ” Тушунчаси генезисининг фалсафий синтези 1. Форсий ва туркий тафаккурда ақл тушунчасининг мифологик, теологик ва фалсафий илдизлари. Шарқ мумтоз тафаккурида “ақл” тушунчаси фақат гносеологик категория сифатида эмас, балки инсоннинг космологик, ахлоқий ва илоҳий мақомини белгилаб берувчи марказий категория сифатида намоён бўлади. Айниқса, “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг” каби асарларда “ақл” тушунчаси бир вақтнинг ўзида мифологик мерос, исломий теология ва фалсафий мушоҳаданинг синтези сифатида шаклланган. Генетик жиҳатдан қаралганда, форсий ва туркий маданий маконда “ақл” тушунчасининг илдизлари исломдан олдинги мифологик тасаввурларга бориб тақалади. Зардуштийлик анъаналарида ақл (хирад) инсоний фаолиятни тартибга солувчи ва ёвузликка қарши курашда асосий восита сифатида талқин қилинади. Бу ҳақда тадқиқотчилар шундай ёзадилар: “хирад (ақл) инсонни ахлоқий танлов олдида қолдирувчи ва уни ҳақиқат сари етакловчи ички нур сифатида тушунилган”.[4:52] Мазкур мифологик асос кейинчалик Ҳаким Абулқосим Фирдавсий ижодида янги бадиий-фалсафий мазмун касб этади. “Шоҳнома”нинг муқаддима қисмидаёқ ақл “жон” билан бирга Худонинг яратилмишлари сифатида таърифланади: Ба номи худованди ҷону хирад, Каз-ин бартар андеша барнагзарад.[11:3] Ушбу мисра герменевтик жиҳатдан таҳлил қилинганда, “хирад” (ақл) тушунчаси оддий интеллект эмас, балки “олий англаш қобилияти” сифатида талқин қилинади. Бу ерда ақл – инсонни илоҳий ҳақиқатга яқинлаштирувчи восита. Демак, мифологик “ахлоқий ақл” тушунчаси эпик матнда метафизик мазмун билан бойийди. Шу билан бирга, “Шоҳнома”да ақл ҳар доим мутлақ ҳукмрон куч сифатида эмас, балки тақдир (фалак) билан мураккаб муносабатда намоён бўлади. Масалан, қаҳрамонлар кўп ҳолларда ақлга таянган ҳолда қарор қабул қилсалар-да, трагик оқибатлардан қутула олмайдилар. Бу ҳолат шундан далолат берадики, Фирдавсий тафаккури рационал тафаккур ва у космик тартиб билан қатъий мувозанат асосида шаклланган. Форсий ва туркий интеллектуал анъаналарда “ақл” тушунчасининг шаклланиши фақат мифологик ва теологик омиллар билан чекланиб қолмай, балки у аста-секин фалсафий категория сифатида ҳам мустақил мазмун касб 209

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may эта бошлайди. Бу жараён, айниқса, ислом фалсафаси ривожи билан узвий боғлиқ бўлиб, “ақл” тушунчаси гносеологик ва онтологик категория сифатида қайта ишланади. Ислом фалсафасида ақлнинг табиати ва функцияси ҳақидаги қарашлар, биринчи навбатда, Абу Наср Форобий ва Ибн Сино асарларида тизимли равишда ишлаб чиқилган. Форобий ақлни инсоннинг билиш қобилияти сифатида эмас, балки борлиқ тартибини англаш имконини берувчи универсал қувват сифатида талқин қилади: “Ақл фақат билиш воситаси эмас, балки у орқали инсон умумий қонунларни идрок этади”.[12:72] Ибн Сино эса ақлни даражаларга ажратиб, унинг ривожланиш босқичларини кўрсатади: “Ақл қувватдан фаолиятга ўтиш жараёнида камолга етади”.[7:115] Ушбу концепция герменевтик нуқтаи назардан жуда муҳим, чунки у “ақл”ни статик эмас, балки динамик жараён сифатида кўриш имконини беради. Мазкур фалсафий қарашлар кейинчалик бадиий матнларда ўзига хос шаклда акс этади. Хусусан, “Шоҳнома”да ақл кўп ҳолларда инсоннинг шахсий фазилати сифатида эмас, балки космик тартибни англаш воситаси сифатида намоён бўлади. Масалан, подшоҳлар образида ақл – давлатни бошқариш учун зарур бўлган, лекин ҳар доим ҳам етарли бўлмаган омил сифатида кўрсатилади. Бу ҳақда замонавий тадқиқотчилардан бири шундай таъкидлайди: “Фирдавсийда ақл қаҳрамонни юксалтиради, аммо уни тақдирдан ҳимоя қила олмайди”.[13:412] Бу фикр “Шоҳнома”даги трагедик сюжетлар билан ҳам тасдиқланади. Қаҳрамонлар кўп ҳолларда оқилона қарор қабул қилсалар-да, уларнинг тақдири фожеали якун топади. Демак, бу ерда рационалликнинг чекланганлиги ҳақидаги ғоя илгари сурилади. Туркий адабий-фалсафий анъанада эса вазият бироз бошқача. Қутадғу билигда ақл инсон фаолиятининг марказий ва ҳал қилувчи омили сифатида талқин қилинади. Бу асарда ақл – ахлоқ, сиёсат ва билимни бирлаштирувчи универсал тамойилдир. Муаллиф шундай ёзади: Ақлсиз киши йўл топмас ҳеч, Ақл бирла очилар барча кеч.[14:215] Ушбу мисрани герменевтик таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, бу ерда ақл “универсал калит” сифатида талқин қилинган. Яъни у нафақат билиш, балки амалий муаммоларни ҳал қилиш воситаси ҳамдир. Бу нуқтаи назарни тадқиқотчилар ҳам қўллаб-қувватлайдилар. Масалан, Р.Арнольд таъкидлайди: “Қутадғу билиг”да ақл давлат бошқарувининг асосий принципи сифатида намоён бўлади”.[2:289] Бошқача айтганда, “Юсуф Хос Ҳожиб ақлни фақат шахсий фазилат эмас, балки ижтимоий тартиб механизми сифатида кўради”.[17:134] Шу билан бирга, ҳар икки асарда ҳам ақлнинг теологик талқини муҳим ўрин тутади. Исломий дунёқараш таъсирида ақл инсонга берилган илоҳий неъмат сифатида қаралади. Бу ғоя, айниқса, Имом Ғаззолий асарларида чуқур ишлаб чиқилган: “Ақл – Аллоҳнинг инсонга 210

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may берган энг улуғ неъматидир”.[16:56] Ушбу теологик қарашлар “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг”да турлича шаклда намоён бўлади: - “Шоҳнома”да – ақл илоҳий тартибни англаш воситаси. - “Қутадғу билиг”да – илоҳий тартибни амалга ошириш воситаси. Бу фарқ жуда муҳим, чунки у икки асарнинг дунёқараш асосларини очиб беради. Замонавий тадқиқотларда ҳам бу масалага катта эътибор қаратилган. Масалан, П.Кеннеди шундай ёзади: “Ислом цивилизациясида ақл ва ваҳий ўртасидаги муносабат доимо марказий муаммо бўлган”.[8:102] Бу фикр бизнинг таҳлилимизни тасдиқлайди, чунки ҳар икки асарда ҳам айнан шу муаммо турли шаклларда намоён бўлади. Туркий тафаккурда эса “ақл” тушунчаси бошқача ривожланиш йўлини босиб ўтади. “Қутадғу билиг”да ақл, аввало, ижтимоий ва сиёсий тартибни таъминловчи категория сифатида талқин қилинади. Юсуф Хос Ҳожиб ақлни инсоннинг ахлоқий камолотини белгилаб берувчи асосий мезон сифатида кўради: Ақл бирла иш тутса киши, Бегликка етар, етар барча иши.[14:112] Бу ерда ақл – амалий фаолиятни тартибга солувчи куч. Герменевтик таҳлил шуни кўрсатадики, бу асарда ақл метафизик эмас, балки нормативамалий характерга эга. Яъни, у қандай яшаш кераклигини белгилаб беради. Теологик нуқтаи назардан, ҳар икки асарда ақл исломий дунёқараш таъсирида қайта талқин қилинган. Ислом фалсафасида ақл (ʿaql) инсонга Аллоҳ томонидан берилган неъмат сифатида қаралади ва у орқали инсон ҳақиқатни англайди. Бу ҳақда Абу Наср Форобий шундай ёзади: “Ақл – инсонни ҳайвондан ажратиб турувчи ва уни камолотга етакловчи қувватдир”.[12:67] Бу ғоялар ҳар икки асарда ҳам ўз аксини топган, аммо турлича шаклда: - “Шоҳнома”да – ақл космик, метафизик ва ахлоқий тартиб билан боғлиқ. - “Қутадғу билиг”да – ақл ижтимоий ва сиёсий тартиб асоси. Шу нуқтаи назардан, “ақл” тушунчасининг генезиси бир чизиқли эмас, балки кўп қатламли жараён сифатида намоён бўлади: мифология → теология-метафизика → фалсафий-дидактик тизим. “Ақл” тушунчаси ҳар икки маданиятда чуқур тарихий илдизларга эга бўлиб, қуйидаги ҳолатларда намоён бўлади: - форсий анъанада у кўпроқ теологик-метафизик ва онтологикгносеологик контекстда, - туркий анъанада эса амалий-ахлоқий ва норматив мазмунда намоён бўлади. Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатадики “ақл” тушунчаси форсий ва туркий тафаккурда кўп қатламли генезисга эга. Унинг шаклланиши уч босқични қамраб олади: - мифологик; 211

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may - теологик; - фалсафий. “Шоҳнома”да ақл кўпроқ: - метафизик; - теологик; - трагик. “Қутадғу билиг”да эса: - амалий; - норматив; - ижтимоий характерга эга. Шу тариқа, “ақл” тушунчасининг генезиси бир хил эмас, балки маданий ва жанрий контекстга қараб турлича мазмун касб этади. 2. Фирдавсий ва Юсуф Хос Ҳожиб тафаккурида ақл концепциясининг шаклланиши. Форсий ва туркий мумтоз адабиётда “ақл” тушунчаси фақат назарийфалсафий категория сифатида эмас, балки бадиий-ахлоқий моделнинг марказий унсури сифатида ҳам шаклланган. “Шоҳнома” ва “Қутадғу билиг”да ақлнинг талқини икки хил маданий-цивилизацион тизимнинг интеллектуал дунёқарашини ифода этади. Абулқосим Фирдавсий ижодида ақл, аввало, қаҳрамонлик эпосининг ички динамикасини белгиловчи омил сифатида намоён бўлади. “Шоҳнома”да подшоҳ ва қаҳрамон образлари орқали ақл инсоннинг ҳокимият, адолат ва тақдир билан муносабатида синовдан ўтади. Масалан, Жамшид ҳақидаги қиссаларда ақл ва кибр ўртасидаги зиддият очиқ кўринади – ақл бор, аммо у мутлақ эмас, чунки инсон нафси уни бузади. Бу нуқта замонавий эроншунослик тадқиқотларида ҳам таъкидланади: “Фирдавсийда подшоҳлик ақл билан бошланади, аммо ақлнинг йўқолиши инқирозни келтиради”[6:88] Герменевтик жиҳатдан бу ерда муҳим нуқта шуки, “Шоҳнома”да ақл доимо ахлоқий масъулият билан боғланган. Яъни, ақлнинг ўзи етарли эмас, у тўғри йўналтирилмаса, ҳалокатга олиб келиши мумкин. Шу сабабли Фирдавсий эпосида рационаллик кўп ҳолларда трагик функцияни бажаради. Туркий анъанада эса Юсуф Хос Ҳожиб ақлни бошқача моделда қуриб чиқади. “Қутадғу билиг”да ақл давлат бошқарувининг асосий принципи сифатида намоён бўлади ва у тўрт рамзий қаҳрамон орқали тизимлаштирилади. Бу ерда ақл абстракт тушунча эмас, балки конкрет сиёсий-ахлоқий механизм сифатида ифодаланади. Тадқиқотчи М.Хартман шундай ёзади: “Қутадғу билигда ақл – бу давлатни барқарор сақловчи рационал тамойилдир”.{18:143] Бу асардаги энг муҳим жиҳат шуки, ақл инсонни ҳалокатдан олиб чиқувчи восита эмас, балки “жамиятни тартибга солувчи норматив куч” сифатида талқин қилинади. Шу нуқтаи назардан, Юсуф Хос Ҳожибда рационализм индивидуал эмас, балки ижтимоий характерга эга. Агар “Шоҳнома”да ақл кўпинча метафизик, тақдир билан курашувчи категория бўлса, “Қутадғу билиг”да у мувозанатни 212

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may таъминловчи асосий тамойил сифатида чиқади. Бу фарқ икки цивилизацион модел ўртасидаги фундаментал фарқни кўрсатади: - форсий эпик анъана – метафизик-трагик рационаллик; - туркий дидактик анъана – норматив-ижтимоий рационаллик. “Шоҳнома”да ақл очиқ интерпретация майдони бўлиб қолади, “Қутадғу билиг”да эса у норматив маъно тизимига айланади. Фирдавсий ўзининг “рационалистик концепцияси”ни ақлни алқаш ва таърифлаш билан бошлайди. У “ақлни қадрлаш”ни муҳим деб ҳисоблайди: Кунун, эй хирадманд, арҷи хирад Бад-ин ҷойгаҳ гуфтан андархурад. Хирад беҳтар аз ҳарчӣ Эзад-т дод, Ситоиш хирадро беҳ аз роҳи дод. Хирад раҳнамою хирад дилкушой, Хирад даст гирад ба ҳар ду сарой.[19:17] Таржимаси: Эй донишманд, энди ақлнинг қадрини англа; бу ўринда ақл ҳақида сўз айтиш жоиз ва муносибдир. Сенга Худо берган барча неъматлардан ақл афзалдир; адолат йўлида ақлни мадҳ этиш энг улуғ ишдир. Ақл йўл кўрсатувчидир, дилни ёритувчидир; у инсонни икки дунёда ҳам қўллаб-қувватлайди. Ақл ва ақлонийлик – барча ишларни, у хоҳ шахсий муносабатларда бўлсин, хоҳ давлат ишларини бошқаришда, “Шоҳнома”нинг бошдан охиригача марказий ўрин тутади. Фирдавсий том маънода рационалист мутафаккирдир, буни “Шоҳнома”нинг ибтидосидан жой олган “Ситойиши хирад” – “Ақл васфида” номли парчадан ҳам англаш мумкин: بیار از خرد،کنون تا چه داری که گوش ْنیوشَنده زو بر خورد خرد بهتر از هر چه ایزد بِداد ستایش خرد را بِه از را ِه داد ُ خرد رهنمای و خرد دل گشای سرای خرد دست گیر ْد به هر دو ْ از او شادمانی و زویَت غمیست و زویت فزونی و زویت کمیست مر ِد خرد،چه گفت آن خردمند که دانا ز گفتار او بَر خورد کسی کو خرد را ندارد ز پیش ریش،دلش گردد از کرد ٔه خویش هُشیوار دیوانه خواند ُورا بیگانه داند ُورا،خویش همان ْ سرای ارجمند از اویی به هر دو ْ پای دارد به بند،گسسته خرد 213

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may چون بنگری،خرد چشم جان است ْ ْ جهان نَسپری شادان ،تو بیچش ْم آفرینش خرد را شناس نخست ْ آن سه پاس ِ نگهبان جان است و ِ سه پاس تو چشم است و گوش و زبان [19:17].کز این سه رسد نیک و بد بیگمان Мазмуни: Энди ақлдан ниманг бўлса, олиб кел, токи тингловчининг қулоқлари ундан баҳра олсин. Ақл, Худо берган неъматларнинг энг яхшисидир. Ақлни алқаш адолат йўлини алқашдан афзалдир. Ақл раҳнамо, ақл кўнгилни очгувчидир. Ақл икки дунёда сени қўлингдан тутгувчидир. Хурсандчилигинг ҳам ундан, ғаминг ҳам ундандир. Кўринг ҳам ундан, камчилигинг ҳам ундандир. Доно унинг сўзидан озиқа олгувчи оқил киши нима деди? Кимки ақл билан иш тутмаса, қилган ишларидан кўнгли ҳасратга тўлади. Ҳушёр (оқил) одам уни девона дейди, ўз қариндоши уни бегона ҳисоблайди. Сен у туфайли икки сарой (дунёда) муҳтарамсан, ундан узилганнинг оёғи кишандадир. Агар эътибор берсанг, ақл жоннинг кўзидир, сен эса кўзсиз дунёни кезолмайсан. Олам яралишидан аввал ақлни танигин. У жон ва уч шукронанинг қўриқловчисидир. Сенинг уч шукронанг кўз, қулоқ ва тилдир, сенга яхши-ёмон ана шу уч нарсадан етади. Фирдавсийнинг ақл ҳақидаги бирламчи қарашлардан шундай натижа чиқади: - Ақл – илоҳий неъмат; - Ақл – нажот воситаси; - Ақл – икки дунё (дунё ва охират) раҳнамоси; - Ақл – инсонни маънавий ва онтологик қутқарувчи куч. Ислом фалсафаси таъсирида ҳар икки асарда ҳам ақл илоҳий манба билан боғланади, аммо бу боғланиш шакли турлича. Масалан, исломий анъанада ақл ва ваҳий ўртасидаги муносабат доимо мувозанатда қаралади. Ибн Рушд бу ҳақда шундай ёзади: “Ақл ва ваҳий бир-бирига зид эмас, балки бир ҳақиқатнинг икки йўлидир”.[1:54] Бу ғоя “Қутадғу билиг”да тўлиқ норматив шаклда намоён бўлади, чунки у ерда ақл илоҳий тартибни амалга ошириш механизми ҳисобланади. “Шоҳнома”да эса илоҳий тартиб 214

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may кўпроқ тақдир (фалак) шаклида намоён бўлади ва ақл уни тўлиқ ўзгартира олмайди. Рус шарқшунос олими E.Бертелс таъкидлаганидек, “Юсуф Хос Ҳожибда инсон ақли илоҳий тизим билан уйғунлашган ҳолда идеал давлат моделини яратади”.[3:201] Ушбу таҳлиллардан қуйидаги илмий хулосалар келиб чиқади: 1. “Шоҳнома”да ақл: - қаҳрамонлик контекстида; - трагик динамикада; - тақдир билан зиддиятда. 2. “Қутадғу билиг”да ақл: - давлат бошқаруви асоси; - норматив ахлоқий тамойил; - ижтимоий тартиб механизми. 3. Иккала асарда ҳам ақл илоҳий асос билан боғлиқ, аммо: - форсий анъанада у метафизик ва чексиз. - туркий анъанада у конструктив ва маконда чекланган. Юсуф Хос Ҳожиб “Қутадғу билиг”нинг тўрт рамзий қаҳрамонини тўрт асл воқейлик билан боғлайди: - Кунтуғди – адл (адолат) – подшоҳ; - Ойтўлди – давлат – вазир; - Ўгдулмиш – ақл-заковат – вазирнинг ўғли; - Ўзғурмиш – сабр-қаноат – вазир қариндоши: Ҳар бирига бериб бир от улуғвор, Маъносин бу янглиғ айламиш ошкор: Адлни Кунтуғди элик деб атар, Уни, боқ, подшоҳ деб тахт узра тутар. Давлат-чи, бериб Ойтўлди номин, Вазирлик ўрнида тутмиш мақомин. Ақлу заковатни атаб Ўгдулмиш, Буни вазир ўғли ўрнида билмиш. Сабру қаноатни Ўзғурмиш деб, боқ, Вазирга қариндош этмиш яқинроқ. Ҳикмат шу тўртовлон алоқасида, Китоб шу қудратга мақтов, қасида.[15:14] “Қутадғу билиг”нинг бутун композицияси ва мазмунмундарижасини ана шу тўрт асл ҳақиқат ўртасидаги уйғунлик масаласи ташкил этади. Юсуф Хос Ҳожиб ақлни давлатчилик ва бошқарувнинг учинчи рукни деб билади ва “оламни олмоқ учун заковат, элни олмоқ учун ақлфаросат керак”, дейди: Жаҳонгир бўлмоқ-чун заковат керак, Эл олмоқ-чун ақл, фаросат керак.[15:33] 215

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Фирдавсий ва Юсуф Хос Ҳожиб ижодида “ақл” тушунчаси фақат этик ёки сиёсий категория сифатида эмас, балки инсон онги ва тарихий тажрибанинг интерпретацион маркази сифатида ҳам намоён бўлади. Бу жиҳатни чуқурроқ англаш учун матнларни герменевтик ўқиш, яъни уларни фақат мазмун жиҳатидан эмас, балки маъно ишлаб чиқариш жараёни сифатида таҳлил қилиш зарур. “Шоҳнома”да ақл образи доимо ҳаракатдаги куч сифатида чиқади, аммо у ҳеч қачон мутлақ суверен позицияга эга бўлмайди. Матннинг ички структурасида ақл ва тақдир ўртасидаги муносабат диалектик зиддият шаклида қурилади. Буни герменевтик нуқтаи назардан шундай тушуниш мумкин: Фирдавсийда матн “ақлни мақтайди”, аммо бир вақтнинг ўзида унинг чегараларини ҳам кўрсатади. Яъни, матн ичида икки қатламли маъно ишлайди – эксплицит (ақлни улуғлаш) ва имплицит (ақлнинг етарсизлиги). Ж.Розенберг илғаганидек, “Шоҳнома”да рационаллик доимо фатализм сояси остида қолади, бу эса эпоснинг трагик онтологиясини ташкил қилади”.[10:119] Бу фикрни герменевтик жиҳатдан кенгайтирсак, “Шоҳнома”да ақл – интерпретация объекти эмас, балки интерпретация жараёнининг ўзида муаммога айланади. Масалан, қаҳрамонлар кўп ҳолларда тўғри рационал қарор қабул қилади, аммо натижа уларнинг назоратидан чиқади. Демак, матнда рационаллик билан воқелик ўртасида узилиш мавжуд. Бу ҳолатни фалсафий тилда ифодаласак, “Шоҳнома”да ақл онтологик жиҳатдан етарли эмас: у борлиқни тўлиқ қамраб ололмайди. Шу сабабли Фирдавсийда инсон ақли доимо космик тартиб (фалак; қазо ва қадар) билан нисбатда қолади. “Қутадғу билиг”да эса вазият мутлақо бошқача герменевтик моделга эга. Бу ерда матн структураси “дидактик диалог” асосида қурилган бўлиб, ақл доимо маънони ташкил этувчи марказий принцип сифатида ишлайди. Юсуф Хос Ҳожибда ақл фақат тушунув эмас, балки тартиб яратувчи фаолиятдир. Матндаги қаҳрамонлар – Кунтуғди, Айтолди, Ўғдўлмиш ва Одғурмиш – ақлнинг турли функционал аспектларини ифодалайди. Герменевтик жиҳатдан бу тузилма шунга ишора қиладики, ақл бу ерда бир шахсга тегишли хусусият эмас, балки кўпқиррали тизимдир. Яъни, ақл матн ичида дискурсив равишда тарқалган. Бу ҳақда тадқиқотчи Б.Кёпрүлю шундай ёзади: “Қутадғу билиг”да ҳар бир қаҳрамон ақлнинг муайян функционал кўринишини ифодалайди”.[9:201] Бу ерда муҳим герменевтик нуқта шуки, “Қутадғу билиг”да ақл – интерпретация объекти эмас, балки нормализация механизми. Яъни, у фақат тушунтирмайди, балки қандай яшаш кераклигини белгилайди. Шунинг учун ҳам матнда ақл ва адолат ўртасида тўғридантўғри онтологик тенглик ўрнатилади. Буни фалсафий тилда ифодаласак, Юсуф Хос Ҳожибда ақл – борлиқнинг норматив принципига айланади. Икки асарни герменевтик қиёслаганда муҳим фарқ очилади: - “Шоҳнома”да матн охирида маъно очилади, лекин очиқ қолади; - “Қутадғу билиг”да эса маъно белгиланади ва нормалаштирилади. 216

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Бу фарқни замонавий герменевтика нуқтаи назаридан шундай изоҳлаш мумкин: Фирдавсийда “очиқ матн” модели устун, Юсуф Хос Ҳожибда эса “ёпиқ норматив матн” модели ишлайди. Ханс-Георг Гадамернинг таълимотига кўра, ҳар бир матн интерпретатор билан диалогга киришади. “Шоҳнома”да бу диалог очиқ ва кўп маъноли, шу сабабли у турли даврларда қайта-қайта талқин қилинади. “Қутадғу билиг”да эса диалог нисбатан чекланган, чунки матн ўзида норматив маънони белгилаб қўяди. Бу ҳолатни шундай умумлаштириш мумкин: - Фирдавсийда ақл – интерпретация муаммоси; - Юсуф Хос Ҳожибда ақл – интерпретация ечими. 1. “Шоҳнома”да ақл: - диалектик зиддиятда; - фатализм билан чегараланган; - интерпретацион очиқликка эга. 2. “Қутадғу билиг”да ақл: - функционал тизим; - норматив структура; - маънони белгилаб берувчи механизм. 3. Герменевтик фарқ: - Фирдавсий → очиқ, кўп маъноли матн. - Юсуф Хос Ҳожиб → ёпиқ, норматив матн. Фирдавсий ва Юсуф Хос Ҳожиб асарларида “ақл” тушунчасининг генезиси таҳлили шуни кўрсатадики, мазкур категория бир хил семантик майдонда ҳаракат қилмайди, балки тарихий-маданий, фалсафий ва жанрий контекстларга қараб турлича мазмун касб этади. Шоҳнома ва Қутадғу билигда ақл нафақат инсон қобилияти сифатида, балки бутун цивилизацион дунёқарашнинг структураловчи тамойили сифатида намоён бўлади. Генезис нуқтаи назаридан қаралганда, “ақл” тушунчаси уч асосий интеллектуал қатлам орқали шаклланган: биринчидан, мифологик қатлам – бу ерда ақл инсоний тажриба ва космик тартиб ўртасидаги воситачи куч сифатида тушунилган; иккинчидан, теологик қатлам – ақл илоҳий неъмат, ваҳий ва маърифат билан боғлиқ категория сифатида талқин этилган; учинчидан, фалсафий қатлам – ақл гносеологик ва онтологик асос сифатида тизимлашган. Бу уч қатламнинг ўзаро кесишуви натижасида Шарқ мумтоз тафаккурида рационалликнинг икки хил модели шаклланади: эпикметафизик модел ва дидактик-норматив модел. Абулқосим Фирдавсий ижодида биринчи модел устунлик қилади. “Шоҳнома”да ақл доимо ҳаракатдаги категория сифатида намоён бўлади. У инсонни юксалтириши мумкин, аммо уни тақдирдан тўлиқ озод қила олмайди. Шу сабабли эпосда рационаллик доимо трагик структура ичида қолади. Буни герменевтик жиҳатдан шундай тушуниш мумкин: матн ақлни 217

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may идеаллаштиради, аммо бир вақтнинг ўзида унинг етарсизлигини ҳам кўрсатади. Бу ҳолатни замонавий тадқиқотчилар ҳам тасдиқлайдилар: “Фирдавсий эпосида инсон ақли ва космик детерминизм ўртасида узлуксиз зиддият мавжуд”.[6:143] Юсуф Хос Ҳожиб ижодида эса иккинчи модел шаклланади. “Қутадғу билиг”да ақл фақат билиш воситаси эмас, балки ижтимоий тартибни қуриш механизми сифатида намоён бўлади. Бу ерда рационаллик норматив характерга эга бўлиб, у давлат, ахлоқ ва инсон муносабатларини бир тизимга келтиради. Герменевтик жиҳатдан қаралганда, бу икки асар ўртасидаги фарқ фақат мазмун даражасида эмас, балки матннинг ўзига хос “ақлни ишлаб чиқариш режими”да ҳам кўринади. “Шоҳнома”да матн очиқ, кўп маъноли ва интерпретацияга бой бўлса, “Қутадғу билиг”да маъно нисбатан тизимлашган ва норматив шаклда берилади. Ханс-Георг Гадамер герменевтикаси нуқтаи назаридан бу ҳолатни шундай изоҳлаш мумкин: “Шоҳнома” ўқувчини маънони қайта яратишга мажбур қилса, “Қутадғу билиг” уни маънони қабул қилиш ва татбиқ этишга йўналтиради. Биринчи ҳолатда интерпретация очиқ, иккинчи ҳолатда эса йўналтирилган. Шу асосда айтиш мумкинки, “ақл” тушунчаси ҳар икки асарда ҳам универсал категория бўлса-да, у турли цивилизацион мантиқий моделлар ичида турлича функцияни бажаради: - форсий эпик анъанада ақл – экзистенциал синов объекти; - туркий дидактик анъанада ақл – ижтимоий тартиб инструменти. Фалсафий жиҳатдан бу фарқ Шарқ тафаккурида рационалликнинг икки параллел йўлини кўрсатади: бири онтологик-трагик йўл, иккинчиси норматив-этик йўл. Хулоса: Ақл тушунчаси Шарқ мумтоз интеллектуал анъанасида универсал категория сифатида шаклланиб, у орқали инсоннинг борлиқ, ҳақиқат ва илоҳий тартиб билан муносабати ифодаланади. Фирдавсий нигоҳида бу муносабат ниҳоятда кенг қамровли бўлиб, кўпроқ инсон борлиғининг жавҳари (субстанцияси), оламни билиш воситаси ва нажот йўли бўлса, Юсуф Хос Ҳожиб нигоҳида тизимли ва норматив характерга эга. Шу маънода ақл фақат билиш воситаси эмас, балки маъно, жамият ва илоҳийликни боғловчи асосий фалсафий кўприк сифатида ҳам намоён бўлади. Ушбу тадқиқот Ҳаким Абулқосим Фирдавсийнинг “Шоҳнома” ва Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарларидаги “ақл” концептини қиёсийгерменевтик метод асосида таҳлил қилиб, қуйидаги натижаларга келди: 1. “Ақл” тушунчаси Шарқ фалсафасида универсал онтологик ва гносеологик категория ҳисобланади. 2. “Шоҳнома”да ақл фақат фалсафий-гносеологик категория бир категория эмас, балки инсон борлиғининг жавҳари (субстанцияси), оламни билиш воситаси, инсон, борлиқ ва ижтимоий воқеликни нажот йўлига бошлайдиган илоҳий қудратдир. 218

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. “Қутадғу билиг”да ақл – норматив-ижтимоий тизимни шакллантирувчи механизм. 4. Ақл нажот концепти сифатида ҳам “Шоҳнома”да, ҳам “Қутадғу билиг”да барқарор, доимий ва тизимли характерга эга. 5. Илоҳиётшуносликда ақл илоҳий тартиб билан икки хил муносабатда: иерархик ва синтетик. Қиёсий таҳлиллардан шундай умумий хулосалар келиб чиқади: 1. “Шоҳнома”: - рационализм – метафизик-очиқ. - ақл – илоҳий нур. - билиш – интерпретатив ҳаракат. 2. “Қутадғу билиг”: - рационализм – норматив-тизимли. - ақл – давлат ва ахлоқ механизми. - билиш – амалий конструкция. Шарқ интеллектуал анъанасида ақл икки хил цивилизацион йўналишда ривожланади: - биринчиси – эпик-онтологик рационализм (Фирдавсий). - иккинчиси – дидактик-норматив рационализм (Юсуф Хос Ҳожиб). Бу икки модел қуйидаги умумий нуқталарда бирлашади: - Ақл – илоҳий неъмат. - Ақл – инсонни борлиқ билан боғловчи восита. - Ақл – маъно ва тартиб яратувчи универсал принцип. Фирдавсий ва Юсуф Хос Ҳожиб ижоди мисолида ақл концепцияси таҳлили шуни кўрсатадики, Шарқ интеллектуал анъанасида рационаллик бир хил мазмунда эмас, балки турли цивилизацион контекстларда турлича функцияни бажаради. Бир ҳолатда у инсоннинг тақдир билан курашувчи трагик қобилияти ва нажот йўли бўлса, бошқа ҳолатда у жамият ва давлатни тартибга солувчи норматив механизм сифатида намоён бўлади. Шу тариқа, ақл нафақат билиш воситаси, балки илоҳийлик, жамият ва маъно ўртасидаги асосий герменевтик кўприк сифатида шаклланади. Таҳлиллар асосида қуйидаги илмий хулосаларга келиш мумкин: 1. “Ақл” тушунчаси форсий ва туркий тафаккурда бир хил эмас, балки кўп қатламли генезисга эга. 2. Унинг шаклланиши мифологик, теологик ва фалсафий босқичларни қамраб олади. 3. Шоҳномада рационаллик трагик-метафизик характерга эга 4. Қутадғу билигда эса рационаллик норматив-ижтимоий тизим сифатида шаклланган 5. Герменевтик таҳлил шуни кўрсатадики, икки асарда матннинг ўзи ҳам турлича “ақл модели”ни яратади: очиқ интерпретацион ва ёпиқ норматив моделлар. 219