UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. Аxloq — insonni inson qilаdigаn boylik. Yusuf inson аxloqigа kаttа е’tibor bеrаdi. Hаlollik, rostgo‘ylik, sаbr, toqаt, vаfodorlik kаbi fаzilаtlаrni mаqtаydi. To‘g‘rilik yurаkning nuri, yolg‘on еsа qаlbning xаsrаtidir. 4. Nаfs ustidаn g‘аlаbа - hаqiqiy kаmolot. U nаfsni insonning еng kаttа dushmаni dеb bilаdi. Аgаr inson o‘z nаfsini yеngmаsа, u hеch qаchon komil bo‘lа olmаydi.“Nаfs istаgini tiy, o‘zingni bos — shundа oriyаt topаsаn”. 5. Xizmаt - xаlq uchun yаshаsh. Yusuf Xos Hojib jаmiyаtgа xizmаt qilishni, boshqаlаrgа foydа kеltirishni еng yuksаk burch dеb hisoblаydi. U hаr bir insonni hаlol mеhnаtgа, аdolаtli xizmаtgа chorlаydi. Odаmlаr foydаsi uchun yаshаgin, shundа noming аbаdiy bo‘lаdi. 6. Tilni t*iyish vа so‘z mаdаniyаti. U so‘zning qudrаtigа е’tibor qаrаtаdi. Til orqаli yаxshilik hаm, yomonlik hаm qilish mumkinligini аytаdi. Shuning uchun inson og‘zidаn chiqqаn hаr bir so‘zni o‘ylаb gаpirishi kеrаk. So‘zni bilib so‘zlа, o‘ylаb аyt — bilmаsаng, sukut qil, bu hаm donolik. Xulosа qilib аytgаndа, Yusuf Xos Hojibning mа’nаviy-аxloqiy qаrаshlаri bugungi kundа hаm o‘z аhаmiyаtini yo‘qotmаgаn. U insonni hаlollik, ilm, аdolаt, sаbr, xizmаt vа аql bilаn yuksаlishgа dа’vаt еtаdi. “Qutаdg‘u bilig” аsаri fаqаt аdаbiy еmаs, bаlki аxloqiy vа mа’nаviy dаstur hаmdir. Adabiyotlar: 1. Mаllаyеv N. O‘zbеk аdаbiyot tаrixi. – T.: “O‘qituvchi”, 1976, –126-bеt. 2. Yusuf Xos Hojib. Qutаdg‘u bilig. – T.: “Yulduzchа”, 1990, –11-12, 101-bеt. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutаdg‘u bilig. – T.:: “Fаn”, 1972, 15-46-bеtlаr. 4. Yusuf Xos Xojib. Qutаdg‘u bilig. – T.: “O‘zbеkiston nаshriyot ijodiy mаtbаа uyi”, 2019. –240 b. KUTADGU BİLİG’DEN DİJİTAL ÇAĞA: YUSUF HAS HACİB’İN ADALET, AKIL, BİLGİ VE ERDEM ANLAYIŞININ GÜNÜMÜZ DÜNYASINA YANSIMALARI FROM KUTADGU BILIG TO THE DIGITAL AGE: REINTERPRETING YUSUF HAS HAJIB’S PHILOSOPHY OF JUSTICE, KNOWLEDGE, WISDOM AND ETHICS IN THE CONTEMPORARY WORLD Prof. Dr. Mehmet Çağlar, Lefke Avrupa Üniversitesi-Kuzey Kıbrıs https://orcid.org/0000-0001-8288-445X, mcaglar-lau@eul.edu.tr Prof. Dr. Mehmet Çağlar, European University of Lefke – North Cyprus https://orcid.org/0000-0001-8288-445X, mcaglar-lau@eul.edu.tr Öz. Bu araştırmanın amacı, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinde ortaya koyduğu adalet, bilgi, akıl, mutluluk ve kanaat kavramlarının günümüz dünyasında yaşanan etik, siyasal, toplumsal ve eğitimsel sorunlar bağlamında yeniden değerlendirilmesidir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yaklaşımı kullanılmıştır. Çalışmanın veri kaynaklarını Kutadgu Bilig metni, Türk-İslam düşünce tarihi üzerine yapılmış çalışmalar, çağdaş eğitim ve liderlik literatürü, Dünya Ekonomik Forumu raporları, bilgi etiği ve yapay zekâ alanındaki güncel araştırmalar oluşturmaktadır. Araştırmada özellikle bilgiye erişimin hızlandığı dijital çağda, bilginin etik kullanımı, insan merkezli liderlik anlayışı, toplumsal adalet, mutluluk ve kanaat kavramlarının yeniden 180

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may önem kazandığı ortaya konulmuştur. Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce dile getirdiği düşüncelerin; günümüz eğitim sistemleri, siyasal yapılar, etik liderlik anlayışları, yapay zekâ tartışmaları ve sürdürülebilir toplum anlayışı açısından dikkat çekici ölçüde güncel olduğu görülmektedir. Araştırma sonucunda Kutadgu Bilig’in yalnızca tarihsel bir siyasetname değil; aynı zamanda çağdaş dünyanın yaşadığı değer krizlerine karşı güçlü bir etik ve felsefi rehber niteliği taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, insanlığın ihtiyaç duyduğu yeni dönüşüm süreçlerinin yalnızca teknoloji merkezli değil; aynı zamanda ahlak, vicdan, adalet ve insan merkezli değerler ekseninde şekillenmesi gerektiğini savunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib, bilgi etiği, etik liderlik, yapay zekâ Abstract. The purpose of this study is to reinterpret the concepts of justice, knowledge, wisdom, happiness, and contentment presented in Yusuf Has Hajib’s Kutadgu Bilig within the context of contemporary ethical, political, social, and educational challenges. The study employs qualitative document analysis as its primary research method. The data sources include the text of Kutadgu Bilig, studies on Turkic-Islamic intellectual history, contemporary literature on education and leadership, World Economic Forum reports, and recent research on information ethics and artificial intelligence. The study particularly emphasizes that in today’s digital age—where access to information has dramatically accelerated—the ethical use of knowledge, human-centered leadership, social justice, happiness, and contentment have regained significant importance. The findings demonstrate that the philosophical ideas proposed by Yusuf Has Hajib nearly a thousand years ago remain remarkably relevant for modern education systems, political structures, ethical leadership approaches, artificial intelligence debates, and sustainable social development. The study concludes that Kutadgu Bilig is not merely a historical political treatise but also a powerful ethical and philosophical guide for addressing the contemporary crises of values faced by humanity. Furthermore, the study argues that the transformation processes humanity needs today should be shaped not only through technology-centered approaches but also through morality, conscience, justice, and human-centered values. Keywords: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hajib, information ethics, ethical leadership, artificial intelligence 1. Giriş İnsanlık tarihi boyunca bilgi, bireylerin ve toplumların gelişiminde en önemli güç kaynaklarından biri olarak görülmüştür. Ancak yirmi birinci yüzyılda yaşanan teknolojik gelişmeler, dijitalleşme süreçleri ve yapay zekâ uygulamaları, bilgi kavramını yalnızca niceliksel olarak büyütmekle kalmamış; aynı zamanda bilginin nasıl kullanılacağına ilişkin etik tartışmaları da derinleştirmiştir. Günümüzde bilgiye ulaşmak geçmiş dönemlere kıyasla çok daha kolay hâle gelmiş olsa da; insanlığın karşı karşıya olduğu etik krizler, toplumsal kutuplaşmalar, savaşlar, çevre sorunları, ekonomik eşitsizlikler ve psikolojik yalnızlaşma gibi problemler giderek artmaktadır. Bu durum, bilgiye sahip olmanın tek başına yeterli olmadığını; önemli olanın bilgiyi hangi amaçla ve hangi etik değerler doğrultusunda kullandığımız olduğunu göstermektedir. Özellikle dijital çağın ortaya çıkardığı yapay zekâ teknolojileri, algoritmik yönetim sistemleri ve veri ekonomisi, insanlık için yeni fırsatlar kadar ciddi riskleri de beraberinde getirmiştir. Bilginin manipülasyon amacıyla kullanılması, dezenformasyonun yaygınlaşması, sosyal medya üzerinden toplumsal yönlendirmelerin artması ve teknolojinin insan psikolojisi üzerindeki etkileri, 181

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may çağımızın temel tartışma alanlarından biri hâline gelmiştir (Harari, 2018; Floridi, 2013). UNESCO (2021) tarafından yayımlanan Yapay Zekâ Etiği Tavsiye Kararı da, teknolojik gelişmelerin insan hakları, etik değerler ve toplumsal adalet temelinde şekillendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Diğer taraftan Dünya Ekonomik Forumu’nun yayımladığı raporlarda geleceğin yetkinlikleri arasında yalnızca teknik beceriler değil; analitik düşünme, etik farkındalık, liderlik, dayanıklılık, yaratıcılık ve problem çözme gibi insan merkezli becerilerin ön plana çıktığı görülmektedir (World Economic Forum [WEF], 2023). Bu durum, çağdaş dünyanın yeniden değer temelli bir anlayışa yöneldiğini göstermektedir. Aslında bu değerlerin önemli bir bölümü, yaklaşık bin yıl önce Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı eserde dikkat çekici biçimde ele alınmıştır. Türk-İslam düşünce tarihinin en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen Kutadgu Bilig, yalnızca bir siyasetname ya da edebî eser değildir. Aynı zamanda insanın nasıl yaşaması gerektiğini, devletin hangi ilkeler üzerine kurulması gerektiğini ve bilginin hangi ahlaki sorumluluklarla birlikte ele alınması gerektiğini tartışan kapsamlı bir düşünce sistemidir. Eserde adalet, mutluluk, akıl ve kanaat kavramları üzerinden birey, toplum ve devlet ilişkileri açıklanırken; insan merkezli bir yönetim ve yaşam anlayışı ortaya konulmaktadır. Yusuf Has Hacib’in bilgi anlayışı yalnızca öğrenmeyi değil; öğrenilen bilginin insan yararına kullanılmasını esas almaktadır. Bu yönüyle eser, günümüzde sıkça tartışılan bilgi etiği, etik liderlik ve sürdürülebilir toplum kavramlarıyla önemli benzerlikler taşımaktadır. Modern dünyada eğitimin amacı da yeniden tartışılmaktadır. Eğitim sistemlerinin yalnızca sınav başarısı ve ekonomik verimlilik üretmeye odaklanması eleştirilmekte; bunun yerine iyi insan yetiştirme, etik sorumluluk geliştirme ve toplumsal duyarlılık oluşturma gibi amaçların yeniden önem kazanması gerektiği vurgulanmaktadır (Nussbaum, 2010). Bu bağlamda Kutadgu Bilig, çağdaş eğitim anlayışlarına da önemli katkılar sunabilecek bir düşünsel çerçeve oluşturmaktadır. Özellikle Türk dünyasında son yıllarda yeniden gündeme gelen “Üçüncü Rönesans” anlayışı, yalnızca teknolojik veya ekonomik gelişmeleri değil; aynı zamanda kültürel, ahlaki ve düşünsel bir yeniden yapılanmayı ifade etmektedir. Bu noktada Yusuf Has Hacib’in düşünceleri, insan merkezli bir uygarlık anlayışının inşasında yeniden değerlendirilmeye başlanmıştır (İnayet, 2019). Bu araştırmada, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig eserinde ortaya koyduğu temel kavramların çağdaş dünya bağlamında nasıl yorumlanabileceği incelenmektedir. Çalışmada özellikle bilgi etiği, yapay zekâ, etik liderlik, eğitim, toplumsal adalet ve insan merkezli toplum anlayışı bağlamında eserin günümüze sunduğu mesajlar analiz edilmektedir. 1.1 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın temel amacı, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinde yer alan adalet, akıl, mutluluk, bilgi ve kanaat kavramlarını çağdaş dünya 182

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bağlamında yeniden yorumlamak ve bu kavramların günümüz toplumlarına sunduğu etik, eğitsel ve yönetsel mesajları ortaya koymaktır. Araştırma kapsamında ayrıca: • Bilgi etiği bağlamında Kutadgu Bilig’in değerlendirilmesi, • Yapay zekâ ve dijital çağ tartışmalarıyla ilişkilendirilmesi, • Dünya Ekonomik Forumu’nun 21. yüzyıl yetkinlikleriyle karşılaştırılması, • Eğitim liderliği ve etik yönetim açısından yorumlanması, • İnsan merkezli toplum anlayışına katkılarının incelenmesi amaçlanmaktadır. 1.2 Araştırmanın Önemi Bu araştırma birkaç açıdan önem taşımaktadır. Birincisi, çalışma Türk-İslam düşünce tarihinin en önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig’i yalnızca tarihsel bir metin olarak değil; çağdaş sorunlara ışık tutabilecek bir düşünce kaynağı olarak ele almaktadır. İkincisi, günümüzde yapay zekâ, bilgi etiği ve dijital dönüşüm tartışmalarının yoğunlaştığı bir dönemde; yaklaşık bin yıl önce ortaya konulan bilgi, akıl, adalet ve etik anlayışının güncelliğini ortaya koymaktadır. Üçüncüsü, çalışma çağdaş eğitim sistemlerinde giderek önem kazanan etik liderlik, insan merkezli eğitim ve değer temelli öğrenme anlayışlarına katkı sunmaktadır. Dördüncüsü ise araştırma, Türk dünyasının ortak kültürel mirasının çağdaş akademik tartışmalar içerisinde yeniden değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. 2. Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig 2.1 Yusuf Has Hacib’in Yaşadığı Dönem ve Tarihsel Bağlam Yusuf Has Hacib, 11. yüzyılda Karahanlılar döneminde yaşamış önemli bir Türk düşünürü, devlet adamı ve şairdir. Balasagun’da doğduğu kabul edilen Yusuf Has Hacib, Türk-İslam medeniyetinin şekillenmeye başladığı kritik bir tarihsel dönemde yaşamıştır. Karahanlı Devleti, Türklerin İslamiyet’i kabul etmelerinden sonraki ilk büyük Türk-İslam devletlerinden biri olması bakımından önemli bir tarihsel role sahiptir. Bu dönem yalnızca siyasal dönüşümlerin değil; aynı zamanda kültürel ve düşünsel değişimlerin de yoğun yaşandığı bir süreçtir. Türk kültürü ile İslam düşüncesi arasında güçlü bir sentez oluşmaya başlamış; devlet yönetimi, eğitim, hukuk ve ahlak anlayışları yeniden şekillenmiştir (Köprülü, 1986). Kutadgu Bilig işte böyle bir tarihsel atmosfer içerisinde yazılmıştır. Yusuf Has Hacib eserinde yalnızca devlet yönetimine ilişkin öneriler sunmamış; aynı zamanda insanın nasıl yaşaması gerektiği, toplumun hangi ilkeler üzerine kurulması gerektiği ve bilginin nasıl kullanılacağı gibi temel felsefi soruları da tartışmıştır. Bu yönüyle eser, yalnızca bir siyasetname değil; aynı zamanda etik, sosyolojik ve eğitsel yönleri bulunan çok katmanlı bir düşünce sistemi niteliği taşımaktadır (Arat, 1979). 2.2 Kutadgu Bilig’in Yapısı ve Temel Özellikleri 183

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig, mesnevi tarzında yazılmış didaktik bir eserdir ve yaklaşık 6645 beyitten oluşmaktadır. Eserin dili Karahanlı Türkçesidir. Yusuf Has Hacib eseri Kaşgar’da tamamlayarak dönemin hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunmuştur. Eserin adı olan “Kutadgu Bilig”, genel olarak “Mutluluk Veren Bilgi”, “Saadet Veren Bilgelik” veya “İnsanı Mutluluğa Ulaştıran Bilgi” biçiminde yorumlanmaktadır (Dankoff, 1983). Bu isim bile eserin temel yaklaşımını ortaya koymaktadır: Bilgi yalnızca teknik bir araç değil; insanı huzura, mutluluğa, adalete ve erdeme ulaştıran bir rehberdir. Eserde birey-devlet-toplum ilişkileri diyaloglar üzerinden anlatılmaktadır. Bu yöntem, okuyucunun düşünsel sürece aktif biçimde katılmasını sağlamaktadır. Kutadgu Bilig’in öğretici yapısı aynı zamanda felsefi bir tartışma ortamı oluşturmaktadır. Yusuf Has Hacib’in yaklaşımında devlet yalnızca siyasi bir mekanizma değildir; aynı zamanda toplumsal adaletin sağlanması gereken etik bir yapıdır. Bu nedenle eserde yöneticilerin sahip olması gereken özellikler ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Devlet yönetiminde: • adalet, • liyakat, • akıl, • danışma, • ölçülülük, • ahlak, • halkın huzuru temel ilkeler olarak öne çıkmaktadır. Bu yönüyle eser, çağdaş etik liderlik kuramlarıyla dikkat çekici benzerlikler göstermektedir. 2.2 Kutadgu Bilig’in Yapısı, Temel İlkeleri ve Düşünsel Derinliği Kutadgu Bilig, yalnızca bir siyasetname veya ahlak kitabı değildir. Eser; insan, toplum, devlet, bilgi, ahlak ve mutluluk arasındaki ilişkiyi çok boyutlu biçimde ele alan kapsamlı bir düşünce sistemidir. Yusuf Has Hacib, eserinde bireysel mutluluğun toplumsal adaletle; toplumsal huzurun ise bilgi, akıl ve etik yönetim anlayışıyla mümkün olabileceğini savunmaktadır. Bu yönüyle eser, yalnızca kendi döneminin değil; çağlar üstü bir düşünsel mirasın temsilcisi olarak değerlendirilebilir. Eserde devlet yönetimi ile insan ahlakı birbirinden ayrı ele alınmamaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre devletin gücü yalnızca askerî veya ekonomik kapasitesinden değil; adaletli yönetim anlayışından kaynaklanmaktadır. Bu yaklaşım günümüz kamu yönetimi ve etik liderlik anlayışlarıyla dikkat çekici ölçüde benzerlik göstermektedir. Modern liderlik kuramlarında da yöneticilerin yalnızca teknik yeterliliklere sahip olması değil; aynı zamanda etik değerlere bağlı, 184

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may şeffaf, hesap verebilir ve insan merkezli bir anlayış geliştirmesi gerektiği vurgulanmaktadır (Northouse, 2022). Kutadgu Bilig’de dikkat çeken temel noktalardan biri de bilgi ile ahlak arasında kurulan güçlü ilişkidir. Yusuf Has Hacib’e göre bilgi, insanı kibire değil; erdeme ulaştırmalıdır. Bilgi sahibi olmak tek başına yeterli değildir. Önemli olan, o bilgiyi toplum yararına kullanabilmektir. Bu yaklaşım günümüzde “bilgi etiği” kavramıyla doğrudan ilişkilendirilebilir. Özellikle dijital çağda bilginin manipülasyon amacıyla kullanılabilmesi, sosyal medya üzerinden dezenformasyonun yayılması ve yapay zekâ sistemlerinin etik tartışmalara neden olması, Yusuf Has Hacib’in düşüncelerini yeniden önemli hâle getirmektedir (Floridi, 2013). Eserde öne çıkan bir diğer önemli ilke ise liyakat anlayışıdır. Yusuf Has Hacib, devlet yönetiminde görevlendirilecek kişilerin bilgi, ahlak ve akıl bakımından yeterli olması gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım günümüz yönetim sistemlerinde sıkça tartışılan “liyakat krizi”, “kurumsal yozlaşma” ve “etik dışı yönetim” sorunları açısından dikkat çekicidir. Eserde yöneticilerin halkın huzurunu koruması, ölçülü davranması, danışmaya önem vermesi ve adaletten ayrılmaması gerektiği vurgulanmaktadır. Bunun yanında Kutadgu Bilig, insan psikolojisine ilişkin derin gözlemler de içermektedir. Yusuf Has Hacib, insanın yalnızca maddi ihtiyaçlarla mutlu olamayacağını; iç huzur, kanaat ve manevi dengeye de ihtiyaç duyduğunu belirtmektedir. Bu yaklaşım günümüzde modern tüketim toplumuna yönelik eleştirilerle önemli ölçüde örtüşmektedir. Özellikle Bauman’ın (2007) tüketim kültürü üzerine yaptığı çalışmalar, modern bireyin sürekli tüketmeye yönlendirilmesine rağmen kalıcı mutluluğa ulaşamadığını ortaya koymaktadır. Eserdeki düşünsel yapı yalnızca bireysel ahlaka değil; toplumsal düzenin korunmasına da odaklanmaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre toplumun huzuru için adalet, akıl ve etik yönetim vazgeçilmezdir. Bu durum günümüzde demokratik toplumların karşı karşıya olduğu güven krizi, toplumsal kutuplaşma ve etik sorunlarla ilişkilendirilebilir. Bir başka önemli nokta ise eserin eğitim anlayışıdır. Kutadgu Bilig’de eğitim yalnızca bilgi aktarma süreci olarak görülmemektedir. Eğitimin temel amacı, insanı olgunlaştırmak, ahlaki gelişimini desteklemek ve toplumsal sorumluluk bilinci kazandırmaktır. Bu yaklaşım çağdaş eğitim felsefesinde yeniden önem kazanan “insan merkezli eğitim” anlayışıyla benzerlik taşımaktadır (Noddings, 2013). Dolayısıyla Kutadgu Bilig, yalnızca tarihsel bir eser değil; aynı zamanda çağdaş dünyanın yaşadığı etik, toplumsal ve eğitsel krizleri anlamlandırmada kullanılabilecek güçlü bir düşünsel kaynak niteliği taşımaktadır. 2.3 Kutadgu Bilig’de Temel Karakterler ve Temsil Ettikleri Kavramlar Kutadgu Bilig’in en dikkat çekici özelliklerinden biri, düşüncelerin sembolik karakterler üzerinden aktarılmasıdır. Yusuf Has Hacib, soyut kavramları insanlaştırarak okuyucunun düşünsel sürece daha aktif biçimde katılmasını 185

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may sağlamıştır. Bu yöntem, eserin yalnızca öğretici değil; aynı zamanda felsefi ve edebî bir derinlik kazanmasına katkı sunmaktadır. Eserde dört temel karakter bulunmaktadır ve bu karakterlerin her biri belirli bir kavramı temsil etmektedir. Küntogdı — Adalet Küntogdı, eserde adaleti temsil eden hükümdardır. Yusuf Has Hacib’e göre devletin ayakta kalabilmesi için en temel unsur adalettir. Adalet yalnızca hukuksal bir kavram değil; toplumsal düzenin, güvenin ve huzurun temelidir. Bugün dünyada yaşanan siyasal krizler, toplumsal eşitsizlikler ve güven kayıpları dikkate alındığında; Yusuf Has Hacib’in adalet anlayışının hâlâ güncelliğini koruduğu görülmektedir. Özellikle etik liderlik literatüründe adalet, yöneticilerin sahip olması gereken temel değerlerden biri olarak kabul edilmektedir (Brown & Treviño, 2006). Aytoldı — Mutluluk ve Saadet Aytoldı, mutluluğu ve saadeti temsil etmektedir. Ancak burada söz konusu olan mutluluk, yalnızca bireysel haz veya maddi refah değildir. Yusuf Has Hacib’e göre gerçek mutluluk; adaletli toplum düzeni, iç huzur ve ahlaki dengeyle mümkündür. Modern toplumlarda mutluluk çoğu zaman tüketimle ilişkilendirilirken; Kutadgu Bilig mutluluğu daha derin ve manevi bir çerçevede ele almaktadır. Bu durum günümüzde pozitif psikoloji ve iyi oluş araştırmalarıyla da ilişkilendirilebilir (Seligman, 2011). Ögdülmiş — Akıl ve Bilgi Ögdülmiş, aklı ve bilgiyi temsil etmektedir. Eserde akıl, insanın doğruyu yanlıştan ayırmasını sağlayan temel güç olarak görülmektedir. Ancak Yusuf Has Hacib’in bilgi anlayışı yalnızca öğrenmeye değil; öğrenilen bilginin etik biçimde kullanılmasına da vurgu yapmaktadır. Bu yaklaşım günümüzde bilgi etiği, medya okuryazarlığı ve yapay zekâ tartışmaları açısından dikkat çekici bir önem taşımaktadır. Dijital çağda bilgiye ulaşmak kolaylaşmış; ancak doğru bilgiye ulaşmak ve bilgiyi etik biçimde kullanmak daha karmaşık hâle gelmiştir. Ögdülmiş karakteri, aynı zamanda çağdaş eğitim sistemlerinde önem kazanan eleştirel düşünme, problem çözme ve analitik değerlendirme becerileriyle de ilişkilendirilebilir. Odgurmış — Kanaat ve Manevi Denge Odgurmış ise kanaati, ölçülülüğü ve manevi dengeyi temsil etmektedir. Yusuf Has Hacib’e göre insanın gerçek huzura ulaşabilmesi için yalnızca maddi kazançlara değil; içsel dengeye ve ahlaki olgunluğa da ihtiyaç vardır. Bu yaklaşım günümüz tüketim toplumuna yönelik eleştiriler açısından oldukça anlamlıdır. Modern birey sürekli daha fazlasını istemeye yönlendirilirken; Kutadgu Bilig insanın iç huzurunu korumasının önemine dikkat çekmektedir. 186

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Özellikle minimalizm, bilinçli tüketim ve sürdürülebilir yaşam anlayışlarının yaygınlaşmaya başladığı günümüzde, Odgurmış karakterinin temsil ettiği düşünceler yeniden önem kazanmaktadır. 2.4 “Mutluluk Veren Bilgi” Kavramının Günümüz Açısından Değerlendirilmesi Kutadgu Bilig’in adı olan “Mutluluk Veren Bilgi”, eserin temel felsefesini özetlemektedir. Buradaki bilgi anlayışı, yalnızca teknik becerilere veya akademik birikime indirgenmemektedir. Yusuf Has Hacib’e göre bilgi, insanı erdeme, adalete, huzura ve toplumsal sorumluluğa ulaştırmalıdır. Bugün modern dünyada bilgi çoğu zaman ekonomik güç, rekabet veya teknolojik üstünlük aracı olarak değerlendirilmektedir. Ancak insanlığın karşı karşıya olduğu etik krizler, çevresel sorunlar ve toplumsal çatışmalar; bilginin ahlaki bir çerçeve olmadan yeterli olmadığını göstermektedir. Bu noktada Kutadgu Bilig, çağdaş dünyaya önemli bir mesaj vermektedir: Bilgi, insanı yüceltmediği sürece eksik kalır. Özellikle yapay zekâ çağında bu yaklaşım daha da önem kazanmaktadır. Yapay zekâ sistemleri büyük miktarda veriyi işleyebilmekte; ancak vicdan, empati ve etik sorumluluk gibi insani değerleri kendi başına üretememektedir. Bu nedenle günümüz dünyasının yalnızca teknolojiye değil; aynı zamanda etik rehberliğe de ihtiyaç duyduğu görülmektedir. Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu bu yaklaşım, insan merkezli bir gelecek tasarımının düşünsel temellerinden biri olarak değerlendirilebilir. 3. Yöntem 3.1 Araştırma Modeli Bu araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yaklaşımı kullanılmıştır. Nitel araştırmalar; bireylerin düşüncelerini, toplumsal olayları, kültürel yapıları ve anlam dünyalarını derinlemesine incelemeyi amaçlayan araştırma süreçleri olarak tanımlanmaktadır (Creswell, 2017; Merriam, 2018). Özellikle tarihsel, felsefi ve düşünsel metinlerin incelenmesinde doküman analizi yöntemi önemli bir araştırma yaklaşımı olarak kullanılmaktadır. Doküman analizi, yazılı belgelerin sistematik biçimde incelenmesi, yorumlanması ve anlamlandırılması sürecidir (Yıldırım & Şimşek, 2021). Bu yöntem yalnızca mevcut metinlerin betimlenmesini değil; aynı zamanda metinlerin içerdiği düşünsel yapının, temaların ve anlam ilişkilerinin çözümlenmesini de kapsamaktadır. Bu araştırmada Kutadgu Bilig, yalnızca tarihsel bir eser olarak ele alınmamış; aynı zamanda çağdaş dünyanın yaşadığı etik, toplumsal ve eğitsel sorunları anlamlandırabilecek düşünsel bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada tarihsel yorumlama ile çağdaş sosyal bilim yaklaşımları birlikte kullanılmıştır. Bu yönüyle araştırma, yorumlayıcı (interpretive) paradigma çerçevesinde yapılandırılmıştır. 187

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Araştırmanın temel yaklaşımı, Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu düşüncelerin günümüz bağlamında nasıl anlamlandırılabileceğini ortaya koymaktır. Bu nedenle çalışma yalnızca tarihsel bilgi aktarmayı değil; aynı zamanda çağdaş dünyaya yönelik eleştirel bir tartışma geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada özellikle: • bilgi etiği, • etik liderlik, • yapay zekâ, • insan merkezli eğitim, • adalet, • kanaat, • mutluluk, • eleştirel düşünme gibi kavramlar ekseninde tematik bir çözümleme yapılmıştır. Bu yaklaşım, klasik metin incelemelerinden farklı olarak Kutadgu Bilig’i yaşayan ve günümüz dünyasına mesajlar veren dinamik bir düşünsel kaynak olarak değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. 3.2 Veri Kaynakları Araştırmanın temel veri kaynağını Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eseri oluşturmaktadır. Çalışmada özellikle Reşit Rahmeti Arat tarafından hazırlanan çeviri ve inceleme metinlerinden yararlanılmıştır (Arat, 1979; Yusuf Has Hacib, 2019). Araştırmada yalnızca birincil kaynaklarla sınırlı kalınmamış; aynı zamanda çağdaş literatür de kapsamlı biçimde incelenmiştir. Bu doğrultuda aşağıdaki veri kaynaklarından yararlanılmıştır: Birincil Kaynaklar • Kutadgu Bilig metni • Yusuf Has Hacib üzerine yapılan klasik çalışmalar • Türk-İslam düşünce tarihi kaynakları İkincil Kaynaklar • Eğitim felsefesi literatürü • Etik liderlik çalışmaları • Dünya Ekonomik Forumu raporları • Yapay zekâ etiği üzerine araştırmalar • Bilgi etiği literatürü • İnsan merkezli eğitim yaklaşımları • Dijital toplum ve tüketim kültürü çalışmaları Araştırma kapsamında ayrıca Özbekistan, Kazakistan ve diğer Türk dünyası ülkelerinde yayımlanan çalışmalardan da yararlanılması hedeflenmiştir. Bunun temel nedeni, Kutadgu Bilig’in yalnızca Türkiye merkezli değil; tüm Türk dünyasının ortak düşünsel mirası olarak değerlendirilmesidir. 188

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Özellikle son yıllarda Türk dünyasında yeniden gündeme gelen “Üçüncü Rönesans” anlayışı çerçevesinde Yusuf Has Hacib’in düşüncelerinin yeniden yorumlanmaya başlanması, araştırmanın önemini artırmaktadır (İnayet, 2019; DeWeese, 2016). Araştırmada çağdaş literatür ile tarihsel kaynaklar birlikte değerlendirilmiş; böylece hem tarihsel bağlam hem de güncel yorumlama süreci bütüncül biçimde ele alınmıştır. 3.3 Veri Analizi Süreci Araştırmada verilerin analizinde tematik analiz yaklaşımı kullanılmıştır. Tematik analiz, belirli veri setleri içerisinde tekrar eden anlam örüntülerinin, kavramların ve temaların belirlenmesi sürecidir (Braun & Clarke, 2006). Araştırmanın analiz süreci dört aşamada gerçekleştirilmiştir: Birinci Aşama: Dokümanların İncelenmesi İlk aşamada Kutadgu Bilig metni ayrıntılı biçimde incelenmiş; eserde tekrar eden temel kavramlar belirlenmiştir. Özellikle: • adalet, • bilgi, • akıl, • mutluluk, • kanaat, • yönetim, • ahlak, • insan, • devlet kavramları üzerinde yoğunlaşılmıştır. Bu süreçte eserin yalnızca yüzeysel anlamları değil; metaforik ve felsefi yönleri de dikkate alınmıştır. İkinci Aşama: Kodlama Süreci İkinci aşamada metin içerisindeki düşünceler tematik kodlara ayrılmıştır. Kodlama sürecinde hem klasik içerik analizi yaklaşımı hem de yorumlayıcı analiz yaklaşımı birlikte kullanılmıştır. Örneğin: • “adalet” kavramı etik liderlik ve toplumsal güven, • “akıl” kavramı eleştirel düşünme ve analitik beceriler, • “kanaat” kavramı tüketim kültürü eleştirisi, • “bilgi” kavramı bilgi etiği ve yapay zekâ bağlamında değerlendirilmiştir. Bu süreçte çağdaş literatür ile Kutadgu Bilig arasında kavramsal ilişkiler kurulmuştur. Üçüncü Aşama: Temaların Oluşturulması Kodlama sürecinden sonra benzer anlam örüntüleri bir araya getirilerek ana temalar oluşturulmuştur. Araştırmada belirlenen temel temalar şunlardır: Ana Tema Alt Temalar Adalet Etik yönetim, toplumsal güven, liderlik 189

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ana Tema Alt Temalar Bilgi Bilgi etiği, dijital çağ, yapay zekâ Akıl Eleştirel düşünme, analitik beceriler Kanaat Tüketim kültürü, iç huzur Mutluluk İnsan merkezli toplum, eğitim Bu temalar oluşturulurken çağdaş sosyal bilim literatürüyle karşılaştırmalı değerlendirmeler yapılmıştır. Dördüncü Aşama: Yorumlama ve Çağdaş Bağlamla İlişkilendirme Son aşamada elde edilen bulgular çağdaş dünya bağlamında yorumlanmıştır. Özellikle: • dijitalleşme, • yapay zekâ, • etik liderlik, • eğitim krizleri, • toplumsal yabancılaşma, • tüketim kültürü, • insan merkezli yönetim ‒ gibi konularla ilişkilendirmeler yapılmıştır. Bu süreçte amaç yalnızca tarihsel bir çözümleme yapmak değil; Kutadgu Bilig’in günümüz dünyasına sunduğu düşünsel katkıları ortaya koymaktır. Araştırmada yorumlama süreci gerçekleştirilirken araştırmacının öznel değerlendirmelerinin bilimsel çerçevede temellendirilmesine dikkat edilmiş; farklı kaynaklardan elde edilen bulgular karşılaştırmalı biçimde ele alınmıştır (Patton, 2015). 4. Bulgular ve Tematik Tartışma 4.1 Adalet ve Etik Yönetim Kutadgu Bilig’de adalet, devletin ve toplumun temel direği olarak ele alınmaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre bir devletin uzun süre ayakta kalabilmesi yalnızca askerî güç, ekonomik zenginlik veya siyasal otoriteyle mümkün değildir. Devletin gerçek gücü, adaletli yönetim anlayışından kaynaklanmaktadır. Eserde Küntogdı karakteri aracılığıyla temsil edilen adalet kavramı, yalnızca hukuksal düzeni ifade etmez; aynı zamanda yöneticilerin ahlaki sorumluluklarını, toplumsal dengeyi ve insan onuruna saygıyı da içermektedir. Yusuf Has Hacib, yöneticilerin halktan kopmaması gerektiğini, gücün kibir üretmemesi gerektiğini ve devlet yönetiminin vicdan temelinde şekillenmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım günümüz dünyasında yaşanan siyasal krizlerle karşılaştırıldığında dikkat çekici ölçüde günceldir. Günümüzde birçok ülkede: • yolsuzluk, • etik dışı yönetim anlayışları, • toplumsal kutuplaşma, • güç yoğunlaşması, • güven kaybı ‒ gibi sorunlar yaşanmaktadır. 190

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Özellikle modern yönetim anlayışlarında etik liderlik kavramı giderek daha önemli hâle gelmiştir. Brown ve Treviño’ya (2006) göre etik liderlik; adalet, dürüstlük, şeffaflık ve insan merkezli karar verme süreçlerini içermektedir. Bu yaklaşım, Yusuf Has Hacib’in yöneticilere ilişkin ortaya koyduğu düşüncelerle büyük ölçüde örtüşmektedir. Devamında özellikle: • etik liderlik, • eğitim yönetimi, • şeffaflık, • kamu yönetiminde güven krizi, • Dünya Ekonomik Forumu’nun liderlik becerileri ‒ üzerine daha derin tartışmalar geliştirilecektir. Modern dünyada kamu yönetimi alanında yaşanan en önemli sorunlardan biri, toplumların yöneticilere duyduğu güvenin giderek azalmasıdır. Siyasal kutuplaşmalar, ekonomik eşitsizlikler, şeffaflık eksikliği ve etik dışı uygulamalar yalnızca devlet yapılarını değil; toplumsal psikolojiyi de doğrudan etkilemektedir. Fukuyama’ya (1995) göre güven duygusu, toplumsal düzenin sürdürülebilirliği açısından temel unsurlardan biridir. Güvenin zayıfladığı toplumlarda kurumsal yapılar kırılganlaşmakta, bireyler arasında yabancılaşma artmaktadır. Bu noktada Kutadgu Bilig’in ortaya koyduğu yönetim anlayışı dikkat çekicidir. Yusuf Has Hacib’e göre yönetici yalnızca emir veren kişi değildir; aynı zamanda toplumsal adaletin koruyucusudur. Yönetici halkın huzurundan sorumludur ve yönetimde ölçülülük, vicdan ve danışma kültürü esas alınmalıdır. Bu yaklaşım günümüzde demokratik liderlik ve katılımcı yönetim anlayışlarıyla önemli benzerlikler taşımaktadır. Özellikle çağdaş liderlik literatüründe “hizmetkâr liderlik” (servant leadership) yaklaşımı, yöneticinin gücü kendisi için değil; toplumun yararı için kullanması gerektiğini savunmaktadır (Greenleaf, 1977). Benzer biçimde Yusuf Has Hacib de yöneticinin halkın mutluluğunu öncelemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu durum, Kutadgu Bilig’in yalnızca tarihsel bir siyasetname olmadığını; aynı zamanda çağdaş liderlik kuramlarıyla ilişkilendirilebilecek güçlü bir etik metin olduğunu göstermektedir. Günümüzde eğitim yönetimi alanında da etik liderlik önemli bir tartışma alanı hâline gelmiştir. Eğitim kurumlarının yalnızca akademik başarıya değil; aynı zamanda etik değerlere, insan haklarına ve toplumsal sorumluluğa odaklanması gerektiği belirtilmektedir (Shapiro & Stefkovich, 2016). Yusuf Has Hacib’in yöneticilere ilişkin ortaya koyduğu ilkeler, eğitim liderliği açısından da dikkat çekici mesajlar taşımaktadır. Örneğin Kutadgu Bilig’de yöneticilerin: • bilgili, • adaletli, • sabırlı, • danışmaya açık, 191

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • halkın ihtiyaçlarını gözeten kişiler olması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu ilkeler günümüzde etkili okul liderliği 192ey apa eğitim yönetimi anlayışlarının temel özellikleri arasında yer almaktadır. Diğer taraftan dijital çağın ortaya çıkardığı yeni yönetim biçimleri de etik tartışmaları artırmaktadır. Büyük veri sistemleri, algoritmalar 192ey apay zekâ destekli yönetim mekanizmaları karar alma süreçlerini hızlandırırken; insan unsurunun geri plana itilmesi riskini de beraberinde getirmektedir. Floridi (2013), dijital çağda etik ilkelerin yeniden tanımlanması gerektiğini belirtmektedir. Çünkü teknoloji tek başına adalet üretememektedir. Teknolojik sistemlerin hangi etik değerler doğrultusunda kullanılacağı insanın sorumluluğundadır. Bu noktada Yusuf Has Hacib’in düşünceleri yeniden önem kazanmaktadır. Kutadgu Bilig’de güç ile ahlak arasındaki ilişkinin sürekli vurgulanması, günümüzde teknoloji merkezli yönetim anlayışlarına karşı insan merkezli bir denge önerisi sunmaktadır. Ayrıca eserde yöneticilerin kibirden uzak durması gerektiği sık sık vurgulanmaktadır. Gücün insanı yozlaştırabileceği düşüncesi, modern siyaset teorilerinde de önemli bir tartışma alanıdır. Lord Acton’un ünlü “Güç yozlaştırır; mutlak güç mutlak yozlaştırır” sözü (Acton, 1887), Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce dile getirdiği düşüncelerle dikkat çekici biçimde örtüşmektedir. Kutadgu Bilig’de adalet yalnızca cezalandırma sistemi olarak değil; toplumsal huzurun temel şartı olarak görülmektedir. Bu yaklaşım günümüz sosyal adalet anlayışlarıyla da ilişkilendirilebilir. Rawls’a (1971) göre adalet, toplumsal kurumların temel erdemidir. Benzer biçimde Yusuf Has Hacib de toplumun ayakta kalabilmesi için adaletin vazgeçilmez olduğunu savunmaktadır. Dolayısıyla Kutadgu Bilig’in adalet anlayışı, günümüzde: • etik liderlik, • kamu yönetimi, • eğitim liderliği, • dijital etik, • insan merkezli yönetim ‒ gibi alanlarda yeniden değerlendirilebilecek güçlü bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. 4.2 Bilgi, Hikmet ve Bilgi Etiği Bilgi, insanlık tarihinin her döneminde güç, gelişim ve dönüşümün temel unsurlarından biri olarak görülmüştür. Ancak dijital çağda bilgi kavramı yalnızca değerli bir kaynak olmaktan çıkmış; aynı zamanda kontrol edilmesi gereken devasa bir güç alanına dönüşmüştür. Günümüzde internet, sosyal medya, yapay zekâ sistemleri ve dijital ağlar aracılığıyla bilgiye ulaşmak son derece kolaylaşmıştır. Bununla birlikte bilgi kirliliği, manipülasyon, dezenformasyon ve etik dışı veri kullanımı gibi sorunlar da ciddi biçimde artmıştır. Bu noktada Kutadgu Bilig’de ortaya konulan bilgi anlayışı dikkat çekici bir güncellik taşımaktadır. Yusuf Has Hacib’e göre bilgi, insanı yalnızca güçlü değil; aynı zamanda erdemli hâle getirmelidir. Bilginin amacı yalnızca yönetmek, 192

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kazanmak veya üstünlük sağlamak değildir. Gerçek bilgi, insanı adalete, hikmete ve toplumsal huzura ulaştırmalıdır. Eserde Ögdülmiş karakteri aracılığıyla temsil edilen bilgi ve akıl kavramları, yalnızca teorik öğrenmeyi değil; aynı zamanda düşünsel olgunluğu ve etik sorumluluğu da ifade etmektedir. Yusuf Has Hacib’in yaklaşımında bilgi ile ahlak birbirinden ayrı düşünülemez. Bu anlayış günümüzde bilgi etiği kavramının temelini oluşturan düşüncelerle büyük ölçüde örtüşmektedir. Bilgi etiği, bilginin üretilmesi, paylaşılması ve kullanılması süreçlerinde etik ilkelerin korunmasını ifade etmektedir (Capurro, 2006). Özellikle dijital çağda bireylerin kişisel verilerinin korunması, yapay zekâ algoritmalarının adil çalışması ve bilginin manipülasyon amacıyla kullanılmaması önemli etik tartışmalar hâline gelmiştir. Harari’ye (2018) göre geleceğin dünyasında en büyük güç, bilgi akışını kontrol edenlerin elinde olacaktır. Bu durum, bilginin yalnızca teknik değil; aynı zamanda etik bir mesele olduğunu göstermektedir. Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu yaklaşım da tam olarak bu noktaya işaret etmektedir: Bilgi, insan yararına kullanılmadığında tehlikeli bir güce dönüşebilir. Bugün yapay zekâ teknolojileri sağlık, eğitim, ekonomi ve güvenlik gibi birçok alanda kullanılmaktadır. Ancak yapay zekâ sistemlerinin: • önyargılı kararlar verebilmesi, • veri mahremiyetini ihlal edebilmesi, • insan davranışlarını manipüle edebilmesi ‒ gibi riskler ciddi etik tartışmalara neden olmaktadır (Bostrom, 2014). UNESCO’nun (2021) yapay zekâ etiği raporunda özellikle insan merkezlilik, şeffaflık, adalet ve hesap verebilirlik ilkeleri vurgulanmaktadır. Dikkat çekici olan nokta ise, bu ilkelerin önemli bir bölümünün Kutadgu Bilig’de de farklı kavramlarla yer almasıdır. Yusuf Has Hacib’in bilgi anlayışı aynı zamanda eğitim felsefesi açısından da önem taşımaktadır. Modern eğitim sistemleri çoğu zaman bilgi yüklemeye dayalı bir yapı hâline dönüşmektedir. Oysa Kutadgu Bilig’de bilgi, insanın karakter gelişimiyle birlikte ele alınmaktadır. Freire’ye (1970) göre eğitim yalnızca bilgi aktarımı değil; aynı zamanda bireyin bilinçlenme sürecidir. Benzer biçimde Yusuf Has Hacib de insanın yalnızca öğrenmesini değil; öğrendiği bilgiyi hikmete dönüştürmesini önemsemektedir. Devamında özellikle: • dijital çağda bilgi kirliliği, • yapay zekâ etiği, • eleştirel medya okuryazarlığı, • eğitim sistemlerinde bilgi ve değer ilişkisi, • Dünya Ekonomik Forumu yetkinlikleriyle bağlantılar ‒ daha ayrıntılı biçimde ele alınacaktır. Dijital çağın en büyük sorunlarından biri, bilgi miktarının artmasına rağmen hakikate ulaşmanın zorlaşmasıdır. Günümüzde bireyler her gün milyonlarca veri, 193

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may haber, yorum ve içerikle karşı karşıya kalmaktadır. Ancak bu yoğun bilgi akışı içerisinde doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki sınırlar giderek belirsizleşmektedir. Özellikle sosyal medya platformlarında yayılan dezenformasyon, manipülasyon ve algoritmik yönlendirmeler bireylerin düşünme süreçlerini doğrudan etkileyebilmektedir (Sunstein, 2018). Bu noktada Yusuf Has Hacib’in bilgi anlayışı yalnızca bilgi sahibi olmayı değil; doğru düşünmeyi, sorgulamayı ve hakikati aramayı ön plana çıkarmaktadır. Kutadgu Bilig’de akıl ve bilgi, insanı karanlıktan aydınlığa ulaştıran bir rehber olarak görülmektedir. Ancak bu rehberliğin gerçekleşebilmesi için bilginin ahlaki sorumlulukla birlikte ele alınması gerekmektedir. Özellikle çağdaş toplumlarda “enformasyon fazlalığı” problemi önemli bir tartışma alanı hâline gelmiştir. Bilginin niceliksel olarak çoğalması, bireylerin daha bilinçli hâle geldiği anlamına gelmemektedir. Aksine aşırı bilgi yüklenmesi, bireylerin düşünsel derinlik geliştirmesini zorlaştırabilmektedir (Han, 2017). Yusuf Has Hacib’in hikmet merkezli bilgi anlayışı ise bilginin yalnızca depolanmasını değil; anlamlandırılmasını ve insan hayatına etik biçimde yön vermesini esas almaktadır. Bu yaklaşım günümüzde medya okuryazarlığı ve eleştirel dijital okuryazarlık kavramlarıyla da ilişkilendirilebilir. Modern eğitim sistemlerinde bireylerin yalnızca bilgiye ulaşmayı değil; bilgiyi analiz etmeyi, sorgulamayı ve etik biçimde kullanmayı öğrenmeleri gerektiği vurgulanmaktadır (Hobbs, 2010). Aslında Kutadgu Bilig’de ortaya konulan düşünce yapısı da benzer bir yaklaşımı işaret etmektedir. Özellikle yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte bilgi üretim süreçleri büyük ölçüde dönüşmektedir. Günümüzde yapay zekâ sistemleri: • metin yazabilmekte, • görsel üretebilmekte, • insan davranışlarını analiz edebilmekte, • karar verme süreçlerine katılabilmektedir. Ancak bu durum, insanın düşünsel sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Tam tersine insanın etik sorumluluğunu daha da artırmaktadır. Çünkü teknolojiyi yöneten temel unsur hâlâ insanın değer sistemidir. Bostrom’a (2014) göre yapay zekâ teknolojileri insanlık için büyük fırsatlar sunarken; kontrolsüz gelişmeleri ciddi riskler de oluşturabilir. Bu nedenle teknolojik ilerlemenin etik ilkelerle dengelenmesi gerekmektedir. Yusuf Has Hacib’in bilgiye yüklediği ahlaki sorumluluk anlayışı, bu noktada çağdaş tartışmalara önemli katkılar sunmaktadır. Kutadgu Bilig’de bilginin kibir üretmemesi gerektiği de dikkat çekici biçimde vurgulanmaktadır. Bilgi sahibi kişinin tevazu sahibi olması gerektiği belirtilmektedir. Günümüzde ise bilgi çoğu zaman güç, statü ve rekabet aracı olarak kullanılabilmektedir. Özellikle dijital platformlarda bilgi, bireyler üzerinde hegemonya kurmanın bir aracı hâline dönüşebilmektedir. Bu durum, etik bilgi kullanımının neden önemli olduğunu yeniden göstermektedir. 194

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Diğer taraftan Dünya Ekonomik Forumu’nun (2023) geleceğin becerileri raporunda; • analitik düşünme, • yaratıcı düşünme, • problem çözme, • dayanıklılık, • etik farkındalık, • liderlik ‒ gibi yetkinliklerin ön plana çıktığı görülmektedir. Dikkat çekici olan nokta, Yusuf Has Hacib’in yaklaşık bin yıl önce bilgiye yalnızca teknik değil; aynı zamanda etik ve insani bir anlam yüklemiş olmasıdır. Bu durum, Kutadgu Bilig’in çağdaş yetkinlik tartışmaları açısından da önemli bir düşünsel kaynak olduğunu göstermektedir. Ayrıca bilgi ile mutluluk arasındaki ilişki de eserde önemli bir yer tutmaktadır. Modern dünyada bilgi çoğu zaman ekonomik başarıyla ilişkilendirilirken; Yusuf Has Hacib bilgi ile insanın iç huzuru arasında bağ kurmaktadır. Bu yaklaşım günümüzde pozitif psikoloji ve iyi oluş araştırmalarıyla da ilişkilendirilebilir (Seligman, 2011). Dolayısıyla Kutadgu Bilig’de ortaya konulan bilgi anlayışı: • bilgi etiği, • dijital vatandaşlık, • yapay zekâ etiği, • medya okuryazarlığı, • eleştirel düşünme, • insan merkezli eğitim ‒ gibi çağdaş tartışmalar açısından dikkat çekici bir düşünsel derinlik sunmaktadır. 4.3 Akıl ve Eleştirel Düşünme Kutadgu Bilig’de akıl, insanı diğer canlılardan ayıran en temel güçlerden biri olarak görülmektedir. Yusuf Has Hacib’e göre insanın doğru karar verebilmesi, adaleti sağlayabilmesi ve toplumsal huzuru koruyabilmesi için aklını etkin biçimde kullanması gerekmektedir. Bu nedenle eserde akıl yalnızca bireysel bir özellik değil; aynı zamanda toplumsal düzenin temel dayanaklarından biri olarak değerlendirilmektedir. Ögdülmiş karakteri aracılığıyla temsil edilen akıl kavramı, bilgiyle birlikte düşünülmektedir. Ancak burada söz konusu olan yalnızca ezberlenmiş bilgi değil; sorgulayan, analiz eden ve anlamlandıran bir düşünme biçimidir. Bu yaklaşım günümüzde eleştirel düşünme kavramıyla büyük ölçüde örtüşmektedir. Paul ve Elder’a (2014) göre eleştirel düşünme, bireyin bilgiyi sorgulaması, analiz etmesi, değerlendirmesi ve mantıklı sonuçlara ulaşabilmesi sürecidir. Günümüz dünyasında bireylerin karşı karşıya kaldığı yoğun bilgi akışı düşünüldüğünde, eleştirel düşünme becerileri her zamankinden daha önemli hâle gelmiştir. Özellikle dijital çağda bireylerin: • doğru bilgiye ulaşabilmesi, 195

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • manipülasyonları fark edebilmesi, • propaganda tekniklerini çözümleyebilmesi, • algoritmik yönlendirmeleri anlayabilmesi ‒ için güçlü düşünme becerilerine ihtiyaç duyduğu görülmektedir. Bu bağlamda Yusuf Has Hacib’in akıl merkezli yaklaşımı oldukça dikkat çekicidir. Kutadgu Bilig’de insanın aceleci davranmaması, düşünmeden karar vermemesi ve aklını öfke ya da tutkuların etkisine bırakmaması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu durum günümüzde karar verme psikolojisi ve bilişsel farkındalık çalışmalarıyla ilişkilendirilebilir (Kahneman, 2011). Modern eğitim sistemlerinde de eleştirel düşünme önemli bir beceri olarak kabul edilmektedir. Dünya Ekonomik Forumu’nun (2023) raporunda analitik düşünme ve problem çözme geleceğin en önemli yetkinlikleri arasında gösterilmektedir. Benzer biçimde OECD’nin eğitim raporlarında da bireylerin yalnızca bilgi ezberleyen değil; sorgulayan, yorumlayan ve çözüm üreten bireyler olması gerektiği vurgulanmaktadır (OECD, 2019). Yusuf Has Hacib’in düşünce sistemi, bu çağdaş yaklaşımlarla dikkat çekici biçimde örtüşmektedir. Çünkü Kutadgu Bilig’de akıl, yalnızca bireysel başarı için değil; toplumsal iyilik için de gerekli görülmektedir. Özellikle eğitim sistemlerinin sınav merkezli yapılara dönüşmesi, eleştirel düşünme becerilerinin yeterince gelişememesine neden olabilmektedir. Freire (1970), geleneksel eğitim anlayışını “bankacı eğitim modeli” olarak eleştirmiş ve öğrencilerin pasif bilgi depolarına dönüştürüldüğünü savunmuştur. Yusuf Has Hacib’in yaklaşımı ise daha çok düşünen, sorgulayan ve ahlaki sorumluluk geliştiren birey modeline yakındır. Yirmi birinci yüzyılın en önemli tartışmalarından biri, insan aklının teknoloji karşısındaki konumudur. Yapay zekâ sistemlerinin gelişmesiyle birlikte bilgi işleme süreçleri hızlanmış; karar verme mekanizmaları büyük ölçüde dijitalleşmeye başlamıştır. Ancak bu durum, insan aklının önemini azaltmamış; tam tersine eleştirel düşünme becerilerinin daha da gerekli hâle gelmesine neden olmuştur. Çünkü günümüzde sorun yalnızca bilgiye ulaşmak değildir. Asıl mesele: • hangi bilginin doğru olduğu, • hangi bilginin manipülatif olduğu, • hangi kararın etik olduğu, • hangi yönlendirmenin insan yararına hizmet ettiği ‒ sorularına cevap verebilmektir. Bu noktada Yusuf Has Hacib’in akıl anlayışı dikkat çekici bir düşünsel derinlik sunmaktadır. Kutadgu Bilig’de akıl, yalnızca zihinsel bir kapasite olarak değil; insanı doğruya ulaştıran ahlaki bir rehber olarak ele alınmaktadır. İnsan aklı; tutkuların, öfkenin, kibirin ve güç arzusunun kontrol edilmesinde önemli bir denge unsuru olarak görülmektedir. 196

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bu yaklaşım günümüzde özellikle etik karar verme süreçleri açısından önem taşımaktadır. Çünkü yapay zekâ sistemleri büyük miktarda veriyi analiz edebilmekte; ancak vicdan, empati ve ahlaki muhakeme gibi insani özellikleri tam anlamıyla üretememektedir. Bu nedenle teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, insan aklı ve etik sorumluluğu merkezi önemini korumaktadır. Kahneman’ın (2011) ortaya koyduğu hızlı ve yavaş düşünme modeli de bu bağlamda dikkat çekicidir. Günümüzde bireyler çoğu zaman hızlı, yüzeysel ve refleksif kararlar vermeye yönlendirilmektedir. Sosyal medya algoritmaları, kısa içerik kültürü ve sürekli bilgi akışı, derin düşünme süreçlerini zayıflatabilmektedir. Yusuf Has Hacib’in düşünce sistemi ise aceleci kararlar yerine ölçülü, akılcı ve sorgulayıcı bir yaklaşımı ön plana çıkarmaktadır. Özellikle dijital platformların bireylerin düşünme biçimleri üzerindeki etkisi, çağımızın önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir. Algoritmalar insanların hangi içerikleri göreceğini belirlemekte; bu durum zamanla bireylerin düşünsel dünyalarını daraltabilmektedir. Sunstein’a (2018) göre dijital yankı odaları, bireylerin yalnızca kendi görüşlerini destekleyen içeriklerle karşılaşmasına neden olmakta ve eleştirel düşünmeyi zayıflatmaktadır. Kutadgu Bilig ise bireyin aklını özgür biçimde kullanmasını savunmaktadır. Eserde düşünmeden hareket eden, öfkesine teslim olan veya yalnızca çıkar peşinde koşan bireylerin hem kendilerine hem topluma zarar vereceği vurgulanmaktadır. Bu yaklaşım günümüz medya manipülasyonları ve dijital yönlendirme tartışmaları açısından oldukça günceldir. Diğer taraftan çağdaş eğitim sistemlerinde eleştirel düşünmenin geliştirilmesi temel hedeflerden biri hâline gelmiştir. OECD’nin (2019) eğitim raporlarında öğrencilerin yalnızca bilgi depolayan bireyler değil; sorgulayan, yorumlayan ve çözüm üreten bireyler olarak yetiştirilmesi gerektiği belirtilmektedir. Benzer biçimde Dünya Ekonomik Forumu (2023), geleceğin becerileri arasında analitik düşünme, problem çözme ve yaratıcı düşünmeyi ön plana çıkarmaktadır. Ancak modern eğitim sistemlerinin önemli bir kısmı hâlâ sınav merkezli ve ezbere dayalı bir yapıyı sürdürmektedir. Bu durum öğrencilerin düşünsel derinlik geliştirmesini zorlaştırabilmektedir. Freire’nin (1970) eleştirdiği “bankacı eğitim modeli”, öğrencilerin pasif bilgi alıcılarına dönüştürülmesini ifade etmektedir. Yusuf Has Hacib’in yaklaşımı ise daha çok: • düşünen, • sorgulayan, • anlamlandıran, • etik sorumluluk taşıyan ‒ birey modeline yakındır. Bu nedenle Kutadgu Bilig yalnızca siyasal bir eser değil; aynı zamanda güçlü bir eğitim felsefesi metni olarak da değerlendirilebilir. Özellikle çağımızda insan aklı ile yapay zekâ arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanması gerekmektedir. Yapay zekâ bilgi işleyebilir; ancak: • vicdan geliştiremez, 197

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • ahlaki sorumluluk hissedemez, • insan acısını gerçek anlamda deneyimleyemez, • etik sezgi üretemez. Bu nedenle geleceğin toplumlarında en önemli meselelerden biri, teknolojik gelişmeler ile insani değerler arasındaki dengeyi kurabilmektir. Yusuf Has Hacib’in düşünceleri bu noktada yeniden önem kazanmaktadır. Çünkü Kutadgu Bilig’de akıl, yalnızca bireysel başarı aracı değil; insanı adalete, ölçülülüğe ve toplumsal huzura ulaştıran etik bir güç olarak görülmektedir. Ayrıca eserde yöneticilerin akıl sahibi olması kadar danışmaya açık olması gerektiği de vurgulanmaktadır. Bu yaklaşım çağdaş liderlik kuramlarında yer alan: • katılımcı liderlik, • kolektif akıl, • iş birliği kültürü ‒ gibi kavramlarla ilişkilendirilebilir. Heifetz’e (1994) göre çağdaş liderlik, yalnızca emir verme süreci değil; karmaşık sorunları birlikte çözebilme kapasitesidir. Yusuf Has Hacib’in yönetim anlayışı da benzer biçimde ortak aklı ve danışmayı önemsemektedir. Dolayısıyla Kutadgu Bilig’de akıl kavramı: • eleştirel düşünme, • etik karar verme, • insan merkezli eğitim, • dijital çağda bilinçli birey olma, • liderlik, • yapay zekâ etiği ‒ gibi çağdaş tartışmalar açısından önemli bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. 4.4 Kanaat ve Tüketim Toplumu Modern dünya, büyük ölçüde tüketim merkezli bir yaşam anlayışı üzerine kurulmuştur. Günümüzde bireyler yalnızca ihtiyaçlarını karşılamak için değil; kimlik oluşturmak, statü kazanmak ve toplumsal görünürlük elde etmek amacıyla da tüketmeye yönlendirilmektedir. Özellikle dijital medya ve reklam kültürü, bireylerde sürekli daha fazlasına sahip olma isteği oluşturmaktadır. Ancak bu durum beraberinde önemli psikolojik ve toplumsal sorunları da getirmektedir. • yalnızlaşma, • tatminsizlik, • tükenmişlik, • anlam kaybı, • sürekli rekabet hissi ‒ modern toplumların temel problemleri arasında yer almaktadır. Bauman’a (2007) göre tüketim toplumu, bireyleri sürekli eksiklik hissi içerisinde tutarak daha fazla tüketmeye yönlendirmektedir. Bu nedenle modern birey çoğu zaman sahip olduklarıyla değil; sahip olmadıklarıyla kendini tanımlamaktadır. 198

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may İşte bu noktada Kutadgu Bilig’de yer alan kanaat anlayışı dikkat çekici bir alternatif sunmaktadır. Odgurmış karakteri aracılığıyla temsil edilen kanaat kavramı, insanın yalnızca maddi kazançlarla mutlu olamayacağını; gerçek huzurun içsel denge ve ölçülülükle mümkün olduğunu ifade etmektedir. Yusuf Has Hacib’e göre insanın tutkularını kontrol edebilmesi, nefsine sınır koyabilmesi ve ölçülü yaşayabilmesi gerçek olgunluğun göstergesidir. Bu yaklaşım günümüzde minimalizm, sade yaşam ve bilinçli tüketim hareketleriyle önemli benzerlikler taşımaktadır. Özellikle sosyal medya çağında bireyler sürekli başkalarının yaşamlarıyla karşılaştırılmaktadır. Bu durum bireylerde yetersizlik hissi ve sürekli daha fazlasına ulaşma baskısı oluşturabilmektedir. Han’a (2017) göre modern toplum “performans toplumu”na dönüşmüş; bireyler sürekli üretmek, tüketmek ve başarılı görünmek zorunda bırakılmıştır. Kutadgu Bilig ise insanın kendi iç huzurunu korumasını, ölçülü yaşamasını ve manevi denge geliştirmesini öğütlemektedir. Bu yönüyle eser, çağdaş dünyanın hız, tüketim ve rekabet merkezli yaşam anlayışına karşı insan merkezli bir denge önerisi sunmaktadır. 4.4 Kanaat ve Tüketim Toplumu (Devam) Modern tüketim kültürünün en dikkat çekici özelliklerinden biri, bireylerin mutluluğu dışsal nesnelerde aramaya yönlendirilmesidir. Reklamlar, dijital platformlar ve popüler kültür aracılığıyla bireylere sürekli olarak daha fazla tüketmeleri gerektiği mesajı verilmektedir. Böylece insanın değeri; sahip olduğu nesneler, görünürlüğü ve ekonomik gücü üzerinden tanımlanmaya başlanmaktadır. Ancak bu süreç, bireyin iç huzurunu güçlendirmek yerine çoğu zaman daha derin bir tatminsizlik üretmektedir. Fromm’a (1976) göre modern insan “olmak” yerine “sahip olmak” merkezli bir yaşam biçimine yönelmiştir. Bu durum bireyin kendi iç dünyasından uzaklaşmasına neden olmaktadır. Yusuf Has Hacib’in kanaat anlayışı ise tam tersine insanın kendi iç dengesini korumasını esas almaktadır. Kutadgu Bilig’de kanaat, pasif bir kabulleniş değil; insanın tutkularını kontrol edebilmesi ve ölçülü yaşayabilmesi olarak ele alınmaktadır. Bu yaklaşım bireyin hem psikolojik hem de toplumsal açıdan daha dengeli bir yaşam sürmesine katkı sağlamaktadır. Eserde özellikle aşırılıktan kaçınma düşüncesi dikkat çekmektedir. Yusuf Has Hacib’e göre insanın: • hırsına yenik düşmemesi, • kibirden uzak durması, • ölçülü davranması, • maddi dünyanın geçiciliğini fark etmesi ‒ gerekmektedir. Bu yaklaşım günümüzde sürdürülebilir yaşam tartışmaları açısından da önemli bir anlam taşımaktadır. Çünkü modern tüketim kültürü yalnızca bireylerin psikolojik yapısını değil; aynı zamanda doğal çevreyi de olumsuz etkilemektedir. Sürekli büyüme ve sınırsız tüketim anlayışı çevresel krizleri derinleştirmektedir. 199