Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

2. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB). (2023). German Civil Code. München: C.H. Beck Verlag. 3. United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child. New York: United Nations General Assembly. 4. Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen und Jugend. (2021). Child and Youth Welfare in Germany. Berlin: BMFSFJ. 5. Vygotskiy, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 6. Lansdown, G. (2011). Every Child’s Right to be Heard: A Resource Guide on the UN Committee on the Rights of the Child. London: Save the Children UK. 7. Smith, A. B. (2016). Children’s Rights: Toward Social Justice. New York: Routledge. 8. Federal Statistical Office of Germany (Destatis). (2022). Children and Youth in Germany: Statistical Overview. Wiesbaden. PEDAGOGIKA FAN SIFATIDA Koshanova Muyassar Maratovna, Nurmatova Muxlisa Fazlitdinova, UMFT, Pedagogika psixologiya yo‘nalishi, 23/3-guruh talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada pedagogika fanining mohiyati, predmeti, vazifalari va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni keng tahlil qilingan. Shuningdek, pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqasi hamda zamonaviy pedagogikaning rivojlanish yo‘nalishlari yoritib berilgan. Maqolada pedagogikaning nazariy va amaliy ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan. Kalit so‘lar: pedagogika, ta’lim va tarbiya, shaxs rivoji, pedagogik jarayon, ta’lim metodlari, zamonaviy pedagogika, kompetensiyaviy yondashuv Kirish. Pedagogika jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan muhim ijtimoiy fanlardan biridir. U insonni tarbiyalash, o‘qitish va rivojlantirish jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganadi. Har bir jamiyat o‘zining ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy ehtiyojlariga mos holda ta’lim-tarbiya tizimini shakllantiradi. Shu bois pedagogika fani jamiyat ehtiyojlaridan kelib chiqib doimiy rivojlanib boradi. Mazkur maqolada pedagogikaning fan sifatidagi mohiyati, predmeti, vazifalari, boshqa fanlar bilan aloqasi hamda zamonaviy pedagogikaning rivojlanish tendensiyalari keng tahlil qilinadi. Pedagogikaning fan sifatidagi mohiyati. Pedagogika fan sifatida shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan ta’lim va tarbiya jarayonining qonuniyatlarini o‘rganadi. U o‘qitish va tarbiyalash jarayonining mazmuni, shakllari, metodlari hamda vositalarini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, pedagogika oddiy tajriba yoki amaliy faoliyatdan farqli ravishda ilmiy tadqiqot usullariga tayanadi. Ya’ni, pedagogik hodisalar kuzatish, tajriba, tahlil va umumlashtirish asosida o‘rganiladi. Bu esa pedagogik bilimlarning ilmiy asoslanganligini ta’minlaydi. Pedagogika fanining obyekti — ta’lim-tarbiya jarayonida ishtirok etuvchi shaxsdir. Uning predmeti esa shaxsni tarbiyalash, o‘qitish va rivojlantirish jarayonining mazmuni va qonuniyatlaridan iborat. Mazkur masala tahlil qilinganda, pedagogika nafaqat bolalar ta’limi bilan, balki kattalar ta’limi, uzluksiz ta’lim va o‘zini o‘zi rivojlantirish jarayonlarini ham qamrab olishi aniqlanadi. Shu 404

jihatdan pedagogika inson hayoti davomida ta’lim va tarbiya jarayonini o‘rganuvchi fan sifatida namoyon bo‘ladi. Pedagogikaning asosiy vazifalari Pedagogika fanining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: • ta’lim va tarbiya jarayonining qonuniyatlarini aniqlash; • pedagogik jarayonni takomillashtirish yo‘llarini ishlab chiqish; • ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish va umumlashtirish; • zamonaviy ta’lim texnologiyalarini joriy etish. Ushbu vazifalarni tahlil qilar ekanmiz, pedagogika faqat nazariy fan emas, balki amaliyot bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘ramiz. Pedagogik nazariya ta’lim amaliyotini boyitadi, amaliyot esa pedagogik nazariyaning rivojlanishiga turtki bo‘ladi. Pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqasi. Pedagogika ko‘plab fanlar bilan uzviy aloqada rivojlanadi. Jumladan, psixologiya shaxsning ruhiy rivojlanishini o‘rganib, pedagogik jarayonni to‘g‘ri tashkil etishga yordam beradi. Falsafa esa ta’limning maqsadi va mazmunini belgilashda metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, sotsiologiya, etika, estetika, fiziologiya kabi fanlar ham pedagogika rivojida muhim o‘rin tutadi. Bu fanlar bilan hamkorlik pedagogikaning ilmiy doirasini kengaytiradi va uning amaliy ahamiyatini oshiradi. Zamonaviy pedagogika globallashuv, raqamlashtirish va innovatsion texnologiyalar ta’sirida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv, raqamli ta’lim va inklyuziv ta’lim zamonaviy pedagogikaning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Mazkur yo‘nalish tahlili shuni ko‘rsatadiki, bugungi pedagogika o‘quvchining faolligi, mustaqil fikrlashi va ijodkorligini rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. Bu esa ta’lim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Pedagogika jamiyatning intellektual, ma’naviy va madaniy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim-tarbiya orqali jamiyatning kelajak avlodi shakllanadi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, pedagogika fanining rivoji bevosita jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq. Sifatli ta’lim tizimi iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va madaniy yuksalishga xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, pedagogika fan sifatida ta’lim va tarbiya jarayonining ilmiy asoslarini ishlab chiqadigan, jamiyat ehtiyojlariga mos shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladigan muhim fan hisoblanadi. Zamonaviy pedagogikaning rivojlanishi ta’lim tizimini takomillashtirish va barkamol avlodni voyaga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 2. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 3. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 4. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 5. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 6. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 7. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 405

8. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 9. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 10. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. MIGRANT TALABALARNING IJTIMOIY-MADANIY MOSLASHUVIDA VATANPARVARLIK TARBIYASINING O‘RNI Eshonjonov Bobir Zafarjonovich, UMFT Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi, ped.fan.b.falsafa doktori (PhD) Annotatsiya. Ushbu maqolada migrant talabalar ijtimoiy-madaniy moslashuv jarayonida vatanparvarlik tarbiyasining rolini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganiladi. Vatanparvarlik tarbiyasining identitet shakllantirishda, psixologik barqarorlikni ta’minlashda va normativ ziddiyat (yangi jamiyat me’yorlari bilan shaxsiy qadriyatlar) kontekstida moslashuvni qo‘llabquvvatlashdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Migrant talabalar, ijtimoiy-madaniy moslashuv, vatanparvarlik tarbiyasi, normativ ziddiyat, identitet, ta’lim siyosati, ijtimoiy integratsiya. Annotation. This article examines the role of patriotic education in the socio-cultural adaptation of migrant students. It explores how patriotism contributes to identity formation, psychological stability, and supports adaptation in the face of normative conflicts between new societal norms and personal values. Keywords: Migrant students, socio-cultural adaptation, patriotic education, normative conflict, identity, educational policy, social integration. Аннотация. В данной статье анализируется роль патриотического воспитания в социокультурной адаптации студентов-мигрантов. Рассматривается, каким образом патриотизм способствует формированию идентичности, психологической устойчивости и поддерживает адаптацию в условиях нормативных конфликтов между нормами нового общества и личными ценностями. Ключевые слова: студенты-мигранты, социокультурная адаптация, патриотическое воспитание, нормативный конфликт, идентичность, образовательная политика, социальная интеграция. Kirish. Globalizatsiya va akademik mobillik jarayonlari tufayli turli mamlakatlardan kelgan talabalar soni ortib bormoqda. Bu talabalar uchun yangi madaniyat va ijtimoiy muhitga moslashish jarayoni murakkab va ko‘p qirralidir: til muammolari, o‘zaro madaniy farqlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning cheklanganligi kabi qiyinchiliklar ular oldida turgan asosiy masalalardan biridir. Mazkur kontekstda vatanparvarlik tarbiyasi migrant talabalar uchun ikki tomonlama ahamiyat kasb etadi. Bir tomondan, o‘z vatani va millatiga muhabbat hissi, o‘zga madaniyatga hurmat bilan yondoshishi talabalar ichida identifikatsiya va ongli “uyga bog‘lanish”ni mustahkamlashi mumkin. Boshqa tomondan esa, vahshiy vatanparvarlik yoki milliy sadoqatni ta’kidlaydigan yondashuvlar, qo‘shni ijtimoiy guruhlar — xususan, migrant talabalar — bilan bo‘lishgan madaniy va g‘oyaviy tafovutlar yuzaga kelishiga olib kelishi mumkin. Talabalar ijtimoiymadaniy moslashuvining muvaffaqiyati nafaqat akademik yutuqlar uchun, balki ularning ruhiy farovonligi, ijtimoiy inklyuziyasi va identifikatsiya hissi uchun ham juda muhimdir. Ijtimoiy xavfsizlik, ya’ni guruhga qabul qilinish va hurmat qilinish ehtiyoji, vatanparvarlik tarbiyasi orqali qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. 406

Adabiyotlar taxlili va tadqiqot metodologiyasi. Migrant talabalar uchun ijtimoiy-madaniy moslashuv murakkab jarayon bo‘lib, ularning yangi jamiyatdagi identiteti, guruh me’yorlari (ingroup norms) va shaxsiy qadriyatlari o‘rtasida doimiy o‘zaro ta’sir yuz beradi. Guruh me’yorlari – har bir jamiyat yoki guruhda qabul qilingan, xulq-atvor va qarorqabul qilish standartlaridir. Bu me’yorlar shaxsning guruhga bo‘lgan identifikatsiyasini mustahkamlab, guruhdan chetga chiqishni cheklovchi kuch sifatida ishlaydi [1]. Biroq, migrant talabalar o‘zlarining shaxsiy me’yorlari va guruh me’yorlari o‘rtasida normativ konflikt (ya’ni, ichki ziddiyat) tajribasini boshdan kechirishi mumkin. Normativ konflikt shunday holatga ishora qiladi: shaxs guruh me’yorlariga mos boʻlishni istaydi, lekin bir paytning o‘zida o‘z ichki e’tiqodlarini ham saqlab qoladi. Bu g‘oya ijtimoiy psixologiyada keng tadqiq qilingan — masalan, Conflict Elaboration Theory (Sanchez-Mazas va boshq.) shunday ambivalensiyani model qiladi, va bu ziddiyat ishtirokchilarining munosabatlarida konstruktiv o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Vatanparvarlik tarbiyasi esa, ayniqsa bu kontekstda muhim rol o‘ynaydi: shaxs o‘z mamlakatiga bo‘lgan muhabbat va sadoqat hissi bilan birga, guruh me’yorlariga moslashish zarurati ham paydo bo‘ladi. Vatanparvarlik, guruh identifikatsiyasidagi kuchli omil sifatida, migrant talabalar o‘rtasida normativ ziddiyatning manbai bo‘lishi mumkin. Ularning yangi jamiyat me’yorlari va qadriyatlarini qabul qilishi, yoki ba’zan o‘z milliy identitetini saqlagan holda guruh ichidagi me’yorlar bilan uyg‘unlashishi normativ konflikt jarayonini rag‘batlantiradi. Shu bois, bu maqola vatanparvarlik tarbiyasining migrant talabalar orasida ijtimoiy-madaniy moslashuv jarayoniga qanday ta’sir qilishi mumkinligini o‘rganishni maqsad qilgan. Ayniqsa, normativ konflikt nazariyasi yordamida, vatanparvarlik va guruh me’yorlari o‘rtasidagi muvozanat va ziddiyatlar ularning ijtimoiy integratsiyasiga hamda attitudalarining o‘zgarishiga qanday ta’sir qilishini tahlil qilinadi. Patriotizm (vatanparvarlik) tushunchasiga ijtimoiy fanlarda bir nechta ta’riflar berilgan. Adabiyotlarda, odatda, vatanparvarlik deganda o‘z davlati va guruhiga nisbatan muhabbat va fidoyilik tushunchalari ajralib turadi. Masalan, Bar-Tal (1993) vatanparvarlikni shunday ta’riflaydi: «…uning asosiy shaklida vatanparvarlik guruh a’zolarining o‘z guruhiga va yashaydigan davlatiga bog‘lanishini anglatadi … va vatanparvarlikning asosiy elementi — ijobiy baholangan guruhga mansublik istagi» [2]. Shu nuqtai nazardan, vatanparvarlik shaxsiy va guruh hayotining fundament elementi bo‘lib, u xavfsizlik, ijobiy identitet, samaradorlik va nazorat, boshqalar bilan ijobiy aloqalar va haqiqatni anglash ehtiyojlarini qondirishi mumkin (Staub, 1997). Xususan, bir nechta mualliflar vatanparvarlikni ikki asosiy o‘qlar — bog‘liqlik (attachment) va majburiyat (commitment) — jihatlaridan tashkil topgan deb ta’riflaydi. Boshqacha qilib aytganda, vatanparvarlik turli turdagi e’tiborlarga ega (Primoratz, 2002). Birinchi o‘q — bu hissiy bog‘liqlik. Tamir ta’kidlaganidek, vatanparvarlik faqatgina davlatga sodiqlik emas, balki murakkab bir fidoyilik shakli; bunda millatga bo‘lgan bog‘liqlik shaxs uchun ustuvor qadriyat bo‘lishi mumkin. Ikkinchi o‘q esa — qatnashish (involvement). Bu shaxsning o‘z mamlakatining idealari, qadriyatlari va siyosatini himoya qilishga bo‘lgan motivatsiyasini 407

anglatadi, hatto bu qaror va siyosat peniger qiladi deb his qilinsa ham. Tamir vatanparvarlikni “ko‘z yummasdan sadoqat” (critical loyalty) deb ataydi: ya’ni vatanparvar inson o‘z guruhining ba’zi amaliyotlarini tanqid qilishi, islohotlarni qo‘llab-quvvatlashi va zarur bo‘lganda milliy harakatlarga qarshi turishi mumkin [3]. Bu nuqtai nazar “konstruktiv vatanparvarlik” va “ma’rifatli sadoqat” kabi tushunchalar bilan mos keladi. Shuningdek, Viroli (1995) “vatanparvar motivatsiyalari” tushunchasini ilgari surgan: fuqarolar o‘z jamoasiga fidokorona xizmat qilishga undaydigan motivatsiyalar. Shu ma’noda, vatanparvarlik siyosiy tushuncha bo‘lib, shaxsning jamiyatda konstruktiv ishtirokini bildiradi. Ushbu nuqta Habermas’ning “konstitutsiyaviy vatanparvarlik” ‒ ya’ni konstitutsiyaviy tartibga, ya’ni inson huquqlari kabi umumiy konstitutsiyaviy tamoyillarning milliy interpretatsiyasiga bo‘lgan bog‘liqlik tushunchasiga mos keladi. Bu, shuningdek, Habermas’ning “ma’rifatli siyosiy sotsializatsiya” tushunchasini eslatadi. Bu shuni anglatadiki, madaniyat va uning mahsulotlari — masalan, vatanparvarlik — an’anaga ko‘z yumib, dogmatik tarzda emas, balki faollik va siyosiy munosabatlar orqali avloddan-avlodga uzatiladi. Vatanparvarlikka yondashishda ikki asosiy aspektni ajratish mumkin. Birinchi tomoni — Primoratz aytganidek, o‘z yurtiga mansublikning zarur va “o‘ziga xos” hissiyotidir. Ikkinchi tomoni esa, shaxsning ba’zi qadriyat va tamoyillarni ilgari surishdagi ishtirokidir [4]. Bu ikki jihat birbiridan mustaqil emas va vatanparvarlikni toʻliq tushunish uchun ikkalasi ham zarur. Qaysi biri ustuvor bo‘lishi, shuningdek, vatanparvarlik qanday namoyon bo‘lishi va guruhlararo munosabatlarga qanday ta’sir qilishi esa shaxsning me’yorlarga yondashuvi va ularning intensivligiga bog‘liq bo‘ladi. Migrant talabalar ijtimoiy-madaniy moslashuvi — yangi ijtimoiy va madaniy muhitga integratsiyalanish jarayoni — ta’lim muassasalarida muhim pedagogik va psixologik muammolardan biridir. Bunday moslashuv jarayonida shaxsiy identitet, guruh me’yorlari va sadoqat tuyg‘ulari o‘rtasida murakkab tarmoqlar paydo bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, vatanparvarlik tarbiyasi migrant talabalar uchun muhim, ammo ikki tomonlama rol o‘ynashi mumkin. Birinchidan, vatanparvarlik tarbiyasi migrant talabalar uchun milliy identitet va ijtimoiy barqarorlik manbai bo‘lishi mumkin. Talabalar o‘z mamlakatiga bo‘lgan bog‘liqlik hissi orqali guruh identifikatsiyasini mustahkamlashi, shuningdek, ularning sadoqat va fidoyiligi vatan oldidagi burch anglashini rivojlantirishi mumkin Bu maqom, ularga yangi ijtimoiy muhitda o‘z-o‘zini qadrlash va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash strukturalarini shakllantirishda psixologik qulaylik yaratadi. Ikkinchidan, vatanparvarlik tarbiyasi normativ ziddiyatlar (normative conflict) kontekstida migrant talabalar uchun konstruktiv transformatsiya vositasi bo‘lishi ehtimoli bor. Guruh ichidagi me’yorlar — yangi jamiyatning sotsial qoidalari — bilan talabalarining shaxsiy ishonch va qadriyatlari o‘rtasida mos kelmaslik paydo bo‘lishi mumkin. Bunday normativ ziddiyat, ayniqsa vatanparvarlik orqali shakllagan sadoqat va ishtirok tuyg‘usi bilan birlashganda, talabalarni ijtimoiy dialogga, o‘z pozitsiyalarini qayta ko‘rib chiqishga va identifikatsiyasini qayta tashkil etishga undaydi. 408

Migrant talabalar ijtimoiy-madaniy moslashuvi jarayonida vatanparvarlik tarbiyasi ikki tomonlama agent vazifasini bajaradi. Bir tomondan, u talabalar uchun identitetni mustahkamlovchi, o‘z yurtiga bo‘lgan sadoqat va guruhga mansublik hissini oshiruvchi psixologik qo‘llab-quvvatlash manbai hisoblanadi. Ikkinchi tomondan, vatanparvarlik normativ konfliktni rag‘batlantiruvchi vosita sifatida xizmat qilishi mumkin: talabalar yangi jamiyat me’yorlari bilan o‘z shaxsiy qadriyatlari o‘rtasidagi ziddiyatlarga duch kelganda, ular dialogga kirishib, o‘z pozitsiyalarini qayta ko‘rib chiqish va moslashishni chuqurlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, vatanparvarlik tarbiyasining samarali integratsiyasi orqali ijtimoiy integratsiya jarayonlari samaraliroq bo‘ladi. Migrant o‘quvchilarda konstitutsiyaviy va fuqarolik qadriyatlarini o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan ta’lim dasturlari ularning yangi jamiyat bilan uyg‘unlashuvini yaxshilashga hissa qo‘ymoqda. Vatanparvarlik tarbiyasini ta’lim siyosatida migratsiyaga sezgir strategiya sifatida ko‘rib chiqish zarur. Universitetlar va ta’lim muassasalari vatanparvarlikni yangi jamiyatga moslashuv jarayonining bir qismi sifatida rejalashtirsalar, bu nafaqat talabalar va qabul qiluvchi jamiyat o‘rtasida ijtimoiy bog‘liqlikni mustahkamlash, balki sog‘lom fuqarolik identitetini shakllantirishga ham imkon yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bar-Tal, D. (1993). Patriotism as fundamental beliefs of group members. Politics and the Individual, 3, 45-63. 2. Blank, T. (2003). Determinants of National Identity in East and West Germany: An Empirical Comparison of Theories on the Significance of Authoritarianism, Anomie, and General Self-Esteem. Political Psychology, 24, 259-288. 3. Brewer, M. B. (1999). The Psychology of Prejudice: Ingroup Love or Outgroup Hate? Journal of Social Issues, 55, 429-444. 4. Crandall, C. S., Eshleman, A., & O‘Brien, L. (2002). Social Norms and the Expression and Suppression of Prejudice: The struggle for Internalization. Journal of Personality and Social Psychology, 82, 359-378. AHMAD YASSAVIY “HIKMATLAR”INING MA’RIFIY-AXLOQIY AHAMIYATI Mahmudova Gulnoza Shuxrat qizi, Kenjayeva Shahzoda Baxtiyorovna, UMFT, PS /S-23-2- guruh, Psixologiya yo‘nalishi, 3- kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk mutasavvif va mutafakkir Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar” asarining ma’rifiy va axloqiy ahamiyati keng tahlil qilinadi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar — insonparvarlik, halollik, sabr-qanoat, adolat, ilm-ma’rifatga intilish kabi yuksak fazilatlarning tarbiyaviy mohiyati yoritiladi. Shuningdek, “Hikmatlar”ning yosh avlodni ma’naviy-axloqiy jihatdan kamol toptirishdagi o‘rni va bugungi jamiyat uchun dolzarbligi ochib beriladi Kalit so‘zlar: Ahmad Yassaviy, Hikmatlar, ma’rifat, axloq, tasavvuf, ma’naviyat, tarbiya Kirish. O‘zbek va umuman turkiy xalqlar ma’naviy merosida Ahmad Yassaviyning o‘rni beqiyosdir. U o‘zining chuqur ma’naviy-falsafiy qarashlari 409

bilan xalq ongiga yaqin, sodda va tushunarli shaklda axloqiy va ma’rifiy g‘oyalarni singdira olgan buyuk mutafakkirdir. Ahmad Yassaviy ijodining eng muhim namunasi bo‘lgan “Hikmatlar” asari asrlar davomida xalq orasida keng tarqalib, insonlarni ezgulikka, poklikka va komillikka da’vat etib kelgan. “Hikmatlar” nafaqat diniy asar, balki yuksak tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’naviy qo‘llanma sifatida ham qadrlanadi. Unda insonning ichki dunyosi, axloqiy kamoloti va jamiyatdagi mas’uliyati chuqur ifodalangan. Shu bois ushbu asarning ma’rifiy-axloqiy ahamiyatini o‘rganish bugungi kunda ham dolzarb hisoblanadi. Ahmad Yassaviy va “Hikmatlar” asarining yaratilish manbalari Ahmad Yassaviy XI–XII asrlarda yashab ijod qilgan buyuk mutasavvif, tasavvuf ta’limotining yirik namoyandalaridan biridir. U o‘z ta’limotida islomiy aqidalar bilan bir qatorda xalqona dunyoqarash va axloqiy qadriyatlarni uyg‘unlashtirgan. “Hikmatlar” asari she’riy shaklda yozilgan bo‘lib, unda tasavvufiy g‘oyalar oddiy xalq tilida bayon etilgan. Bu esa asarning keng ommaga tushunarli bo‘lishini ta’minlagan. Asarda Allohga muhabbat, Payg‘ambarimizga sadoqat, nafsni poklash va ruhiy kamolot masalalari markaziy o‘rin egallaydi. “Hikmatlar”da ma’rifiy g‘oyalarning ifodalanishi “Hikmatlar” asarida ilm va ma’rifat alohida e’tirof etiladi. Ahmad Yassaviy ilmni insonni jaholatdan qutqaruvchi, haqiqatga yetaklovchi eng muhim vosita sifatida ko‘radi. U ilmli bo‘lishni faqatgina dunyoviy manfaat uchun emas, balki ruhiy yetuklikka erishish yo‘li sifatida talqin qiladi. Asarda inson o‘zini anglash, hayot mazmunini tushunish va to‘g‘ri yo‘lni tanlash uchun ma’rifatga intilishi zarurligi ta’kidlanadi. Ahmad Yassaviy bilim va amal birligini muhim deb biladi, ya’ni ilm faqatgina so‘zda emas, balki amalda namoyon bo‘lishi lozimligini uqtiradi. Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar” asari yuksak axloqiy fazilatlarni targ‘ib etadi. Unda halollik, kamtarlik, sabr-toqat, shukronalik va adolat kabi insoniy fazilatlar asosiy g‘oya sifatida ilgari suriladi. Asarda inson nafsini jilovlash, kibru havo va manmanlikdan yiroq bo‘lish zarurligi ko‘p bor takrorlanadi. Bu g‘oyalar orqali Ahmad Yassaviy jamiyatda axloqiy poklikni saqlashga da’vat etadi. U insonning chinakam qadri boylik yoki mansab bilan emas, balki uning axloqi va ma’naviyati bilan o‘lchanishini ta’kidlaydi. Insonparvarlik va ijtimoiy mas’uliyat g‘oyalari “Hikmatlar”da insonparvarlik g‘oyasi muhim o‘rin tutadi. Ahmad Yassaviy insonlarni bir-biriga mehr-oqibatli bo‘lishga, muhtojlarga yordam berishga va adolatli hayot kechirishga chaqiradi. U jamiyatdagi tengsizlik, adolatsizlik va zulmni qoralaydi hamda insonlarni o‘zaro hurmat va hamjihatlikda yashashga undaydi. Bu g‘oyalar “Hikmatlar”ning faqat diniy emas, balki ijtimoiy-axloqiy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Bugungi kunda yosh avlodni ma’naviy-axloqiy ruhda tarbiyalash dolzarb vazifalardan biridir. Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar” asari bu borada muhim manba bo‘lib xizmat qiladi 410

Asarda ilgari surilgan sadoqat, halollik, mehnatsevarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalari yoshlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi. “Hikmatlar” yoshlarni nafaqat bilimli, balki ma’naviy yetuk inson bo‘lib voyaga yetishiga xizmat qiladi. Xulosa. Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar” asari o‘zining chuqur ma’rifiy va axloqiy mazmuni bilan bebaho ma’naviy meros hisoblanadi. Ushbu asarda ilgari surilgan g‘oyalar asrlar davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab kelmoqda. “Hikmatlar” insonni ma’naviy poklikka, ilm-ma’rifatga va axloqiy komillikka chorlaydi. Shunday ekan, Ahmad Yassaviy merosini o‘rganish va uni yosh avlod tarbiyasida keng qo‘llash jamiyat ma’naviy rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Movarounnahr, 2016. 2. Umar Xayyom. Ruboiylar va falsafiy qarashlar. – Toshkent, 2012. 3. Bahouddin Naqshband. Naqshbandiya ta’limoti. – Toshkent, 2018. 4. Al-Termiziy. Hadislar to‘plami. – Toshkent, 2017. 5. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adab al-mufrad. – Toshkent, 2017. 6. Imom Ismoil al-Buxoriy. As-sahih. – Toshkent, 2016. TA’LIM MUASSASASI MENEJMENTI Mallayeva Dilrabo, Bekiyeva Maqsuda, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 23/3-guruh talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim muassasasi menejmentining mohiyati, mazmuni va asosiy vazifalari keng yoritilgan. Ta’lim muassasasini boshqarish jarayonida menejmentning o‘rni, uning tarkibiy qismlari, boshqaruv funksiyalari va zamonaviy yondashuvlari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada ta’lim sifatini oshirishda samarali menejmentning ahamiyati, rahbar va pedagog kadrlarning boshqaruvdagi roli hamda ta’lim muassasasini rivojlantirishda menejment tizimining o‘rni ochib berilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim muassasasi, menejment, boshqaruv, ta’lim sifati, rahbar, rejalashtirish, nazorat, tashkil etish Kirish. Hozirgi globallashuv va raqobat kuchaygan sharoitda ta’lim muassasalarining samarali faoliyati ko‘p jihatdan ularning to‘g‘ri va oqilona boshqarilishiga bog‘liq. Ta’lim muassasasi nafaqat bilim beruvchi tashkilot, balki murakkab ijtimoiy-pedagogik tizim hisoblanadi. Ushbu tizimning barqaror va samarali ishlashi esa puxta o‘ylangan menejmentni talab etadi. Ta’lim muassasasi menejmenti pedagogik jarayonlarni tashkil etish, kadrlar bilan ishlash, moddiytexnik bazani rivojlantirish va ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan boshqaruv faoliyatidir. Bugungi kunda ta’lim muassasasi rahbaridan faqatgina tashkiliy ishlarni olib borish emas, balki strategik fikrlash, jamoani boshqarish, innovatsion yondashuvlarni joriy etish ham talab etiladi. Mazkur maqolaning maqsadi ta’lim muassasasi menejmentining mohiyatini, uning asosiy vazifalari va funksiyalarini keng yoritish hamda ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda menejmentning ahamiyatini ochib berishdan iborat. 411

Ta’lim muassasasi menejmenti tushunchasi va mohiyati Ta’lim muassasasi menejmenti — bu ta’lim muassasasining barcha faoliyatini rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va nazorat qilishga qaratilgan tizimli jarayondir. Uning asosiy maqsadi ta’lim sifati va samaradorligini oshirish, pedagoglar va o‘quvchilar uchun qulay shart-sharoit yaratishdan iborat. Ta’lim menejmentining mohiyati shundaki, u pedagogik jarayonni ilmiy asosda boshqaradi. Ya’ni, ta’lim jarayonidagi barcha qarorlar tahlil, reja va aniq maqsadlarga asoslangan holda qabul qilinadi. Bunda rahbar faqat buyruq beruvchi emas, balki jamoani birlashtiruvchi, yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’lim muassasasi menejmenti pedagogik, tashkiliy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonlarning uyg‘unligi ta’lim muassasasining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Ta’lim muassasasi menejmenti bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Bu vazifalar muassasaning samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Birinchidan, ta’lim jarayonini samarali tashkil etish menejmentning asosiy vazifalaridan biridir. Bu o‘quv rejalari va dasturlarini ishlab chiqish, dars jadvalini tuzish, ta’lim jarayonini metodik jihatdan qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, kadrlar bilan ishlash ta’lim muassasasi menejmentining muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Rahbar pedagog kadrlarni tanlash, joylashtirish, ularning kasbiy rivojlanishini ta’minlash va mehnatini rag‘batlantirish bilan shug‘ullanadi. Pedagoglarning motivatsiyasi va kasbiy salohiyati ta’lim sifati bilan bevosita bog‘liqdir Uchinchidan, moddiy-texnik bazani rivojlantirish ham menejment vazifalariga kiradi. Ta’lim muassasasini zamonaviy texnologiyalar, o‘quv jihozlari va axborot resurslari bilan ta’minlash ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. To‘rtinchidan, ta’lim sifatini nazorat qilish va tahlil etish menejmentning muhim vazifasidir. O‘quvchilar bilimini baholash, pedagoglar faoliyatini tahlil qilish va natijalarga asoslanib takomillashtirish choralari ko‘riladi. Ta’lim muassasasi menejmentining funksiyalari Ta’lim muassasasi menejmenti bir nechta asosiy funksiyalar orqali amalga oshiriladi. Rejalashtirish – bu ta’lim muassasasining rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash, qisqa va uzoq muddatli maqsadlarni aniqlash jarayonidir. Rejalashtirish ta’lim muassasasining strategik rivojlanishini ta’minlaydi. Tashkil etish funksiyasi rejalashtirilgan faoliyatni amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishni o‘z ichiga oladi. Bu vazifalarni taqsimlash, jamoani shakllantirish va resurslardan oqilona foydalanishni nazarda tutadi. Boshqarish va rahbarlik funksiyasi jamoani birlashtirish, pedagoglar va xodimlarni umumiy maqsad sari yo‘naltirishga qaratilgan. Samarali rahbarlik ta’lim muassasasida sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantiradi. Nazorat va tahlil funksiyasi esa bajarilgan ishlarning natijasini baholash, kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etishga xizmat qiladi. Bu jarayon ta’lim sifatini doimiy ravishda oshirib borishga imkon yaratadi. 412

Zamonaviy ta’lim muassasasi menejmenti Zamonaviy ta’lim muassasasi menejmenti innovatsion yondashuvlarga asoslanadi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, axborot tizimlari va interaktiv boshqaruv usullari ta’lim menejmentining ajralmas qismiga aylangan. Zamonaviy menejment shaffoflik, jamoaviy boshqaruv va ochiq muloqotni talab qiladi. Rahbar pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalar bilan hamkorlikda ishlaydi. Bu esa ta’lim muassasasining ijtimoiy ishonchini oshiradi. Shuningdek, zamonaviy ta’lim menejmentida innovatsiyalarni qo‘llabquvvatlash, ijodkor pedagoglarni rag‘batlantirish va o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Xulosa Ta’lim muassasasi menejmenti ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Samarali menejment ta’lim muassasasining barcha faoliyatini yagona tizim sifatida boshqarishga, ta’lim sifatini oshirishga va shaxsni har tomonlama rivojlantirishga xizmat qiladi. Ta’lim muassasasini muvaffaqiyatli boshqarish uchun rahbar yuqori kasbiy bilimga, tashkilotchilik qobiliyatiga va zamonaviy fikrlashga ega bo‘lishi lozim. To‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan ta’lim menejmenti nafaqat ta’lim muassasasining rivojlanishiga, balki jamiyat taraqqiyotiga ham katta hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 2. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 3. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 4. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 5. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 6. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 7. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 8. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 9. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 10. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 11. Ibn Sino A. Donishnoma. – Toshkent: Fan, 2016. 12. Kaykovus. Qobusnoma. – Toshkent: Sharq, 2015. ISMOIL AL-BUXORIYNING HADISLARINING INSON KAMOLOTIDAGI O‘RNI Mamatkulova Ro‘zaxon, Raxmatullayeva Barno, UMFT Ps- 23\2-gurux Annotatsiya. Imom al-Buxoriy (asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy) (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘i) — islom olamining yirik mutafakkiri, buyuk muhaddis. Muhaddislar imomi, hadis ilmining sultoni deb ham yuritiladi. Kalit so‘zlar: Ma’naviyat, tarbiya, ta’lim–tarbiya,komil inson, hadis, axloq, odob-axloq, ma’naviy tarbiya. Asosiy qism. Otasi Ismoil o‘z davrining yetuk muhaddislaridan, Molik ibn Anasning shogirdi va yaqinlaridan biri bo‘lib, tijorat ishlari bilan shug‘ullangan. 413

Onasi taqvodor, diyonatli, oqila ayol edi. Otasi vafot etgach, uning tarbiyasi volidasi zimmasiga tushgan. U 5—6 yoshidan islomiy ilmlarni, Muhammad (sav)ning hadislarini o‘rganishga va yodlashga kirishadi. Taniqli muhaddislar — al-Doxiliy, Muhammad ibn Salom al-Poykandiy, Muhammad ibn Yusuf al-Poykandiy, Abdulloh ibn Muhammad al-Masnadiy va boshqalardan saboq olgan. Azaldan muhaddislar safarga chiqishdan oldin o‘z yurtidagi roviylardan birorta ham hadis qoldirmasdan yozib olgan bo‘lishi va shundan keyingina boshqa shahar yoki mamlakatga safarga otlanishi mumkin edi. Buxoriy 16 yoshga yetguncha, o‘z yurtidagi mashoyixlardan hadis eshitib, yozib olib, xalifalikning turli viloyatlari tomon yo‘l oladi. 825 yili Buxoriy onasi va akasi Ahmad bilan Makkaga kelib, haj ibodatini ado etadi. Onasi va akasini Buxoroga qaytarib, o‘zi Makkada qoladi. Bu yerda faoliyat ko‘rsatayotgan mashoyixlarning ilmiy yig‘inida qatnashadi. 827 yili Madinaga boradi. Madinadagi mashhur ulamolardan Ibrohim ibn al-Munzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim ibn Hamza va boshqalar bilan muloqotda bo‘lib, ulardan hadislar bo‘yicha saboq oladi. Bu vaqtda Rasulullohning sahobalari, sahobalarning izdoshlari turli mamlakatga tarqab ketgan edilar. Shunday sharoitda Muhammad(as)ning hadislarini to‘plash turli shahar va mamlakatlarga borishni taqozo qilar edi. Bir necha tarixchilarning ta’kidlashicha, Buxoriy Hijoz, Makka, Madina, Toif, Jiddaga qilgan rihlati 6 yil davom etgan. So‘ng Basra, Kufa va Bag‘dodga safar qiladi. Shom va Misrga o‘tadi. Bundan tashqari Xuroson, Marv, Balx, Hirot, Nishopur, Ray, Jibol kabi shaharlarda bo‘lib, bu shaharlardagi olimlardan saboq oldi va hadislar to‘pladi. Xorijiy yurtlardagi safardan keyin Buxoroga qaytgach, hadis ilmini targ‘ib etishga kirishadi. Ul zotning bu sa’yu ko‘shishlari bu vaqtda Buxoroda hukmdorlik qilgan Holid ibn Ahmad az-Zuhliyga xush kelmaydi. Shu sababli Buxoriy Buxoroni tark etib, Poykendga, keyin esa Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘iga kelib yashashga majbur bo‘ladi va shu yerda vafot etadi. Buxoriy butun faoliyati davomida ilm kishilarini ma’naviy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlagan. Tijorat kilganda topgan daromadidan oyiga besh yuz dirhamdan faqiru miskinlarga, ilm toliblariga sarflagan. Shaxsiy hayotida ortiqcha dabdaba va sarf-xarajatlarga yo‘l qo‘ymagan. Buxoriy umr bo‘yi hadislarni to‘plash va tizimga solish bilan shug‘ullangan, ularni sahih (to‘g‘ri, ishonchli) va g‘ayri sahih (xato, zaif)ga ajratgan. Bu ishni hadis roviylarining maishiy hayotlari, yashash joylari, tug‘ilgan va vafot etgan sanalari, bir-birlari bilan qilgan o‘zaro muloqotlarini o‘rganish bilan bog‘liq holda olib borgan. Buxoriy jami 600 mingga yaqin hadis to‘plagan bo‘lib, shundan 100 ming «sahih» va 200 ming «g‘ayri sahih» hadisni yoddan bilgan. Buxoriy o‘zining noyob qobiliyati, iqtidori, quvvai hofizasining o‘ta kuchliligi bilan ilm ahllarini lol qoldirgan. Hadis ilmiga o‘ta fidoyilik, aql-zakovatini baxshida etish Buxoriyga shon-sharaf keltirdi, uni islom dunyosining eng buyuk allomalaridan biri sifatida tanitdi. Buxoriy 20 dan ortiq kitob tasnif etgan. Ulardan ayrimlari bizgacha yetib kelgan. Buxoriyning «Al-Jomi’ as-sahih» («Ishonchli to‘plam») deb nomlangan 4 jild (juz) dan iborat hadislar to‘plami islom olamidagi boshqa muhaddislar tuzgan 414

hadis to‘plamlari orasida eng ishonarli va mukammalidir. Asar bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shu jumladan o‘zbek tiliga ham tarjima qilinib, 1991—96 ylarda 4 jildda nashr etildi. Buxoriy yaratgan «Al-Adab al-mufrad» («Adab durdonalari») asari katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir to‘plamdir. 1322 hadis va xabar jamlangan bu asar Turkiya va Misrda bir necha marta chop etilgan. Uning o‘zbekcha tarjimasi 1990 yili Toshkentda nashr qilingan. Roviylarning kunyalariga bag‘ishlangan «Kitob al-kuna» («Kunyalar haqida kitob») 1940 yili Hindistonda chop etilgan. Buxoriyning «At-Ta’rix al-kabiyr» («Katta tarix») kitobi esa Turkiyada 9 jildda nashr qilingan. Asar qo‘lyozmasining ba’zi qismlari Haydarobod kutubxonasida saqlanadi. Shuningdek «At-ta’rix as-sag‘iyr» («Kichik tarix») ham hadis tarixiga oid qimmatli asar hisoblanadi. Bu asar Hindiston va Qohirada chop etilgan. Buxoriy yaratgan «Kitob al-favoid» («Foydali ashyolar haqida kitob»), «Al-Jomi’ al-kabiyr» («Katta tayanch»), «Xalq af’ol al-ibod», («Alloh bandalari ishlarining tabiati»), «Al-Musnad al-kabiyr» («Katta tayanch»), «At-tafsir al-kabiyr» («Katta tafsir»), «Kitob al-hiba» («Xayr-ehson haqida kitob») va boshqa asarlarning ba’zilari bizgacha yetib kelmagan, ba’zilari jahonning turli mamlakatlari kutubxonalarida saqlanayotganligi haqida ma’lumotlar bor. Buxoriyning boshqa asarlari orasida «Tafsir al-Qur’on» («Qur’on tafsiri») kitobini ham alohida ta’kidlash kerak. Buxoriy asarlari musulmon dunyosining barcha madrasa va dorilfununlarida payg‘ambar (as) sunnatlari bo‘yicha asosiy darslik, qo‘llanma hisoblanadi. Jamoat arboblari, olimu ulamolar va din peshvolari Buxoriy asarlariga tayanib ish tutadilar. Buxoriy butun faoliyati davomida ilm kishilarini ma’naviy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlagan. Tijorat kilganda topgan daromadidan oyiga besh yuz dirhamdan faqiru miskinlarga, ilm toliblariga sarflagan. Shaxsiy hayotida ortiqcha dabdaba va sarf-xarajatlarga yo‘l qo‘ymagan. Buxoriy umr bo‘yi hadislarni to‘plash va tizimga solish bilan shug‘ullangan, ularni sahih (to‘g‘ri, ishonchli) va g‘ayri sahih (xato, zaif)ga ajratgan. Bu ishni hadis roviylarining maishiy hayotlari, yashash joylari, tug‘ilgan va vafot etgan sanalari, bir-birlari bilan qilgan o‘zaro muloqotlarini o‘rganish bilan bog‘liq holda olib borgan. Buxoriy jami 600 mingga yaqin hadis to‘plagan bo‘lib, shundan 100 ming «sahih» va 200 ming «g‘ayri sahih» hadisni yoddan bilgan. Buxoriy o‘zining noyob qobiliyati, iqtidori, quvvai hofizasining o‘ta kuchliligi bilan ilm ahllarini lol qoldirgan. Hadis ilmiga o‘ta fidoyilik, aql-zakovatini baxshida etish Buxoriyga shon-sharaf keltirdi, uni islom dunyosining eng buyuk allomalaridan biri sifatida tanitdi. Buxoriy 20 dan ortiq kitob tasnif etgan. Ulardan ayrimlari bizgacha yetib kelgan. Buxoriyning «Al-Jomi’ as-sahih» («Ishonchli to‘plam») deb nomlangan 4 jild (juz) dan iborat hadislar to‘plami islom olamidagi boshqa muhaddislar tuzgan hadis to‘plamlari orasida eng ishonarli va mukammalidir. Asar bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shu jumladan o‘zbek tiliga ham tarjima qilinib, 1991—96 ylarda 4 jildda nashr etildi. Buxoriy yaratgan «Al-Adab al-mufrad» («Adab durdonalari») asari katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir to‘plamdir. 1322 hadis va xabar jamlangan bu asar Turkiya va Misrda bir necha marta chop etilgan. Uning o‘zbekcha tarjimasi 415

1990 yili Toshkentda nashr qilingan. Roviylarning kunyalariga bag‘ishlangan «Kitob al-kuna» («Kunyalar haqida kitob») 1940 yili Hindistonda chop etilgan. Buxoriyning «At-Ta’rix al-kabiyr» («Katta tarix») kitobi esa Turkiyada 9 jildda nashr qilingan. Asar qo‘lyozmasining ba’zi qismlari Haydarobod kutubxonasida saqlanadi. Shuningdek «At-ta’rix as-sag‘iyr» («Kichik tarix») ham hadis tarixiga oid qimmatli asar hisoblanadi. Bu asar Hindiston va Qohirada chop etilgan. Buxoriy yaratgan «Kitob al-favoid» («Foydali ashyolar haqida kitob»), «AlJomi’ al-kabiyr» («Katta tayanch»), «Xalq af’ol al-ibod», («Alloh bandalari ishlarining tabiati»), «Al-Musnad al-kabiyr» («Katta tayanch»), «At-tafsir alkabiyr» («Katta tafsir»), «Kitob al-hiba» («Xayr-ehson haqida kitob») va boshqa asarlarning ba’zilari bizgacha yetib kelmagan, ba’zilari jahonning turli mamlakatlari kutubxonalarida saqlanayotganligi haqida ma’lumotlar bor. Buxoriyning boshqa asarlari orasida «Tafsir al-Qur’on» («Qur’on tafsiri») kitobini ham alohida ta’kidlash kerak. Buxoriy asarlari musulmon dunyosining barcha madrasa va dorilfununlarida payg‘ambar (as) sunnatlari bo‘yicha asosiy darslik, qo‘llanma hisoblanadi. Jamoat arboblari, olimu ulamolar va din peshvolari Buxoriy asarlariga tayanib ish tutadilar. Mafkuraviy ziddiyatlar avj olgan bugungi globallashuv davrida internet va ijtimoiy tarmoqlarda yoshlar ongini zaharlashga qaratilgan tahdidlar tobora avj olib bormoqda. Achinarlisi, buning natijasida ayrim yoshlar orasida ommaviy madaniyatga ergashish, axloqsizlik, jinoyatchilik yo‘liga kirish, kashandalik, giyohvandlik, spirtli ichimliklarga ruju qo‘yish, o‘z joniga qasd qilish, milliy va diniy qadriyatlarga hurmatsizlik, ekstremizm va radikalizm kabi ijtimoiy illatlarga berilish holatlari kuzatilmoqda. Hozirgi vaqtda yoshlarni turli ijtimoiy illatlar, xususan, ekstremizm va terrorizm ta’siridan asrab-avaylashning eng muhim omillaridan biri bilim hisoblanadi. Yoshlar qanchalik bilimli bo‘lsa, ularning adashib yot yo‘llarga kirib qolishlari ham shunchalik kam kuzatiladi. “Jaholatga qarshi ma’rifat” ezgu g‘oyasining asosiy mohiyati ham shundan iborat. Biz yashab turgan bugungi davrda har qanday tahlikali fikrga qarshi fikr, g‘oyaga qarshi g‘oya, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan ham dolzarb masala bo`lib turibdi. Johilga johillik bilan qarshilik ko‘rsatish yonib turgan olovga yog‘ sepish bilan barobar. Negaki, jaholat botqog‘iga botgan kishi o‘zini tubanlikda emas, yuksakda deb hisoblaydi, unga kimdir jahl qilgani sari jazavasi qo‘ziydi. Shu bois, jaholatga qarshi faqat ilm va ma’rifat bilan kurashish kerak. Yoshlar tarbiyasida buyuk muhaddis Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning sahih hadislari o‘quvchilar tarbiyasida eng muhim manbaa bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga kelajak avlodda ma’rifatli, bilimli , zakovatli, aqlli va idrokli, baxtli va saodatli, odob- axloqli, pok hamda iffatli, sabr matonatli bo‘lib ulg‘ayish tuyg‘ulari shakllanib boradi. Imom al-Buxoriy hadislarida axloq masalasiga alohida e’tibor berilgan. Shuningdek, hadisi Sharifda «Ilm olmoqqa intilish har bir muslim va muslima uchun farzdir» deydiladi. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning hadislarida insonning ma’naviy kamolga 416

yetish uchun talab etiladigan insoniy fazilatlar aks ettirilgan bo‘lib, bular mehroqibat ko‘rsatish, sahiylik, ochiq ko‘ngillilik, ota-ona va kattalarga, qarindoshlarga g‘amxo‘rlik, hurmat, faqir-bechoralarga muruvvat, vatanga muhabbat, mehnat va kasb-hunarni ulug‘lash, halollik, poklik, o‘zaro do‘st, tinchtotuv bo‘lish, ilmning qadr qimmati ilm o‘rganishga bo‘lgan muhabbat va boshqalardan iboratdir. Bundan tashqari, ma’naviy kamolga yetish uchun inson o‘zini qanday bo‘lmasin yomon illatlardan tiyish, har qanday yaxshilik sari intilish kerakligi borasidagi pand-nasihatlar ham axloqiy-ma’naviy tarbiyani rivojlantirishda o‘z ifodasini topgan bo‘lib bularning barchasi Qur’oni Karim ko‘rsatmalaridan kelib chiqadi va komil insonni shakllantirish mezoni sifatida hozirgi kunda yoshlarimizda ma’naviy tarbiya uchun yetakchi omillardan biri sanaladi Xulosa. Hadis ilmining rivojida oltin davr hisoblangan hijriy, uchinchi (milodiy to‘qqizinchi) asrda hadisshunoslikda katta muvaffaqiyatlar qo‘lga kiritilgan, butun islom dunyosidagi eng nufuzli manbalar deb tan olingan oltita ishonchli hadislar to‘plamining (as-sihoh as-sitta) mualliflari yashab ijod qilganlar. Yana shunisi diqqatga sazovorki, mazkur olti muhaddisning deyarli hammasi Markaziy osiyolik bo‘lib, ular: Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, Imom Muslim ibn al-Hajjoj). Muhaddis Muhammad ibn Ismoil Al-Buxoriy asarlarida hadis ilmining orni. Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy, Imom Abu Dovud Sulaymon Sijistoniy, Imom Ahmad An-Nasoiy Imom Abu Abdulloh Muxammad ibn Yazib ibn Mojja kabi siymolardir. Shular ichidan “Hadis ilmida amir al-mo‘miniyn degan sharafli nomga sazovor bo‘lgan Imom al-Buxoriy alohida e’tiborga molik buyuk olimdir Adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi". -T.: Davlat ilmiy nashiryoti, 2003. 2. Shovosil Ziyodov, Jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashishning samarali modeli 3. Bobomurod ogli, O. B., & Abdulla ogli, J. B. (2023). Imom Al Buxoriyning hadislarini yoshlar tarbiyasida tutgan orni. 4. Алимов У. Қуръони Каримдан кейинги иккинчи муқаддас китоб. Имом алБухорий сабоқлари.Тошкент.2009. Б. 7. 5. Orifbekovna, S. L., & Muzaffarovna, M. Z. (2022). Muhaddis Muhammad Ibn Ismoil Al-Buxoriy asarlarida hadis ilmining orni. Journal of new century innovations, 17(2), 51-55 KAYKOVUSNING “QOBUSNOMA” ASARI VA UNING PEDAGOGIK FIKR TARAQQIYOTIDA TUTGAN O‘RNI Mamatraimova Mohirabonu, Odiljonova Sevinch, UMFT, 3-kurs S01-23P/S guruh talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada Sharq ma’rifiy-adabiy merosining nodir namunalaridan biri bo‘lgan Kaykovusning “Qobusnoma” asarida ilgari surilgan pedagogik g‘oyalar keng tahlil qilinadi. Asarda ta’lim-tarbiya, axloqiy kamolot, ilm-ma’rifatning ahamiyati, ota-ona va ustozning o‘rni, shaxs tarbiyasida hayotiy tajribaning roli yoritilgan. Shuningdek, “Qobusnoma”ning pedagogik fikr taraqqiyotidagi o‘rni va uning bugungi ta’lim-tarbiya tizimi uchun ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Kaykovus, Qobusnoma, pedagogik fikr, ta’lim, tarbiya, axloq, ustoz, ilmma’rifat 417

Kirish. Sharq xalqlari pedagogik tafakkuri rivojida didaktik va axloqiy asarlar muhim ahamiyat kasb etgan. Ana shunday bebaho meroslardan biri — Kaykovus tomonidan yaratilgan “Qobusnoma” asaridir. Ushbu asar o‘g‘il farzand tarbiyasiga bag‘ishlangan nasihatnoma bo‘lib, unda shaxs kamolotining turli jihatlari chuqur yoritilgan. “Qobusnoma” asari asrlar davomida yosh avlodni axloqiy, aqliy va ijtimoiy jihatdan tarbiyalashda muhim manba bo‘lib kelgan. Kaykovus va “Qobusnoma” asarining yaratilish tarixi Kaykovus XI asrda yashab ijod qilgan davlat arbobi va mutafakkir bo‘lib, “Qobusnoma” asarini o‘g‘li Gilonshohga nasihat sifatida yozgan. Asar nasriy shaklda bo‘lib, unda hayot tajribasi, axloqiy qarashlar va tarbiyaviy ko‘rsatmalar mujassam. Asar 44 bobdan iborat bo‘lib, unda ilm olish, kasb tanlash, muomala madaniyati, do‘stlik, mehnatsevarlik va insoniy fazilatlar keng yoritilgan. “Qobusnoma”da ilm olish eng muhim tarbiyaviy vazifa sifatida talqin etiladi. Kaykovus ilmni insonni komillikka yetkazuvchi asosiy vosita deb biladi. Muallif yoshlarni ilm olishga, ustozga hurmat bilan qarashga va bilimni amaliy hayotda qo‘llay bilishga undaydi. Ilm faqat nazariya emas, balki hayotiy tajriba bilan uyg‘un bo‘lishi lozimligi ta’kidlanadi. Asarda axloqiy tarbiya masalalari markaziy o‘rin egallaydi. Kaykovus halollik, rostgo‘ylik, kamtarlik, sabr-toqat va adolat kabi fazilatlarni inson kamolotining asosi deb hisoblaydi. U manmanlik, yolg‘onchilik va johillik kabi illatlarni qoralab, yoshlarni yuksak axloqli bo‘lishga chaqiradi. Bu g‘oyalar pedagogik tarbiyaning asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Ota-ona va ustozning tarbiyadagi o‘rni. Kaykovus tarbiyada ota-ona va ustozning o‘rniga alohida e’tibor qaratadi. Ularning shaxsiy namunasini tarbiyaning eng samarali vositasi deb hisoblaydi. Asarda ustozni hurmat qilish, uning nasihatlariga amal qilish shaxs tarbiyasining muhim sharti sifatida ko‘rsatiladi. Bu fikrlar bugungi pedagogik qarashlar bilan hamohangdir. “Qobusnoma”da tarbiya faqat nazariy bilim bilan cheklanmasligi, balki hayotiy tajriba orqali mustahkamlanishi zarurligi ta’kidlanadi. Kaykovus insonni real hayotda to‘g‘ri yo‘l topa oladigan, mustaqil qaror qabul qila oladigan shaxs qilib tarbiyalash muhim deb hisoblaydi. “Qobusnoma”ning pedagogik fikr taraqqiyotidagi o‘rni. “Qobusnoma” Sharq pedagogik tafakkurining rivojida muhim bosqich bo‘lib, u keyingi mutafakkirlar va adiblar ijodiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Asarda ilgari surilgan ta’lim-tarbiyaviy g‘oyalar keyingi asrlarda yaratilgan pedagogik asarlar uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda “Qobusnoma” asaridagi pedagogik g‘oyalar o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Axloqiy tarbiya, ustozga hurmat, ilmga intilish kabi qarashlar zamonaviy ta’lim tizimida ham muhim ahamiyatga ega. Asar yosh avlodni ma’naviy barkamol qilib tarbiyalashda bebaho manba hisoblanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Kaykovusning “Qobusnoma” asari pedagogik fikr taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Unda ta’lim va tarbiya masalalari chuqur va tizimli tarzda yoritilgan. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar bugungi pedagogika fani va ta’lim-tarbiya amaliyotida ham muhim ahamiyat kasb etadi hamda yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalashga xizmat qiladi. 418

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Kaykovus. Qobusnoma. – Toshkent: Sharq, 2015. 2. Sa’diy Sheroziy. Guliston. – Toshkent, 2014. 3. Jomiy A. Tanlangan asarlar. – Toshkent, 2013. 4. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Movarounnahr, 2016. 5. Umar Xayyom. Ruboiylar va falsafiy qarashlar. – Toshkent, 2012. 6. Bahouddin Naqshband. Naqshbandiya ta’limoti. – Toshkent, 2018. 7. Al-Termiziy. Hadislar to‘plami. – Toshkent, 2017. 8. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adab al-mufrad. – Toshkent, 2017. 9. Imom Ismoil al-Buxoriy. As-sahih. – Toshkent, 2016. ABDURRAHMON JOMIY TA'LIM TARBIYA HAQIDA Mashrabova Charos, Zufarov Shaxnoza, UMFT, PS-23/01- guruh talabsi Annotatsiya. Ushbu annotatsiyada XV asrning buyuk mutafakkiri, shoir va olimi Abdurrahmon Jomiyning ta’lim-tarbiya masalasiga oid qarashlari keng yoritilgan. Jomiy o‘zining ilmiy- falsafiy va badiiy asarlarida ta’limni inson kamolotining asosiy omili sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, ilm insonni jaholatdan saqlaydi, tafakkurni yuksaltiradi va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi. Jomiy ta’limni tarbiya bilan uzviy bog‘liq holda ko‘rib, axloqiy poklik, halollik, kamtarlik, sabr-toqat va insonparvarlik kabi fazilatlarni tarbiyaning muhim unsurlari deb hisoblaydi Kalit so‘zlar: Abdurrahmon Jomiy, ta’lim, tarbiya, axloq, komil inson, ilm-ma’rifat, ustoz va shogird, ma’naviyat. Kirish. Sharq mutafakkirlari orasida Abdurrahmon Jomiy (1414–1492) alohida o‘rin egallaydi. U nafaqat yirik shoir va faylasuf, balki ta’lim-tarbiya masalalariga chuqur e’tibor qaratgan alloma sifatida ham tanilgan. Jomiy o‘z asarlarida inson kamoloti, ilm olishning ahamiyati, axloqiy tarbiya va ruhiy poklikni bir-biri bilan chambarchas bog‘liq holda talqin etadi. Uning fikricha, haqiqiy ta’lim faqat bilim berish bilangina cheklanmay, balki insonni komil shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qilishi lozim. Abdurahmon Jomiy ta’lim va tarbiyani inson kamolotining eng muhim omili deb biladi. Uning fikricha, inson tug‘ilganda sof va pok bo‘lib dunyoga keladi, ammo shaxs sifatida kamol topishi to‘g‘ri ta’lim-tarbiya, yaxshi muhit va ustozlar ta’siri orqali shakllanadi. Jomiy asarlarida ilm egallash faqat bilim to‘plash emas, balki axloqni sayqallash, ruhiy poklanish va jamiyatga foydali inson bo‘lib yetishish vositasi sifatida talqin etiladi. Asosiy qism. Tarbiya — inson shaxsini ma’naviy, axloqiy va ruhiy jihatdan kamol toptirishga qaratilgan uzluksiz jarayondir. Abdurrahmon Jomiy ta’limtarbiya masalasiga alohida e’tibor qaratib, tarbiyani inson kamolotining eng muhim sharti deb hisoblaydi. Uning fikricha, tarbiya ilm bilan uyg‘unlashgandagina haqiqiy samara beradi, chunki axloqsiz ilm jamiyat uchun zararli bo‘lishi mumkin Jomiy tarbiyaning asosiy maqsadini komil insonni shakllantirishda deb biladi. U insonda halollik, kamtarlik, sabr-toqat, adolat, mehr-shafqat va insonparvarlik kabi fazilatlarni tarbiyalash zarurligini ta’kidlaydi. Allomaning qarashlariga ko‘ra, tarbiya avvalo oilada boshlanadi, keyinchalik esa ustozlar va 419

jamiyat orqali davom ettiriladi. Ayniqsa, ustozning shaxsiy namunasi tarbiyada muhim o‘rin tutadi. Abdurrahmon Jomiy nazarida tarbiya nafaqat tashqi xulq-atvorni, balki insonning ichki dunyosini poklashga xizmat qilishi lozim. Shunday tarbiya orqali jamiyatda ma’naviy yetuk, ongli va mas’uliyatli shaxslar voyaga yetadi. Insonning jismoniy, ruhiy, axloqiy, maʼnaviy va intellektual jihatdan shakllanishi, jamiyatda toʻgʻri yashashga tayyorlanishi uchun oʻtkaziladigan pedagogik jarayon boʻlib, uni ota-onalar, oʻqituvchilar va jamiyat amalga oshiradi, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlar, mehnatsevarlik, sabr-toqat kabi fazilatlarni shakllantiradi. Insonning jismoniy, ruhiy, axloqiy, maʼnaviy va intellektual jihatdan shakllanishi, jamiyatda toʻgʻri yashashga tayyorlanishi uchun oʻtkaziladigan pedagogik jarayon boʻlib, uni ota-onalar, oʻqituvchilar va jamiyat amalga oshiradi, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlar, mehnatsevarlik, sabr-toqat kabi fazilatlarni shakllantiradi. Tarbiyaning asosiy jihatlari: Maʼnaviy va axloqiy rivojlanish: Insonni yuksak axloq, madaniyat, maʼnaviyat va umuminsoniy qadriyatlarga oʻrgatish, xususan, hurmat, toʻgʻri xulqatvor va oʻzini tutishni shakllantirish. Jismoniy rivojlanish: Sogʻlom va barkamol boʻlib yetishishi uchun jismoniy tarbiya, toza havoda sayr qilish, mehnat bilan shugʻullanishni oʻrgatish. Intellektual rivojlanish: Aqliy mehnatga oʻrgatish, mustaqil fikrlash qobiliyatini charxlash, bilim va tafakkur darajasini oshirish. Jamiyatga tayyorlash: Oʻzini jamiyatda toʻgʻri tutishni, Vatan va oʻziga boʻlgan mas’uliyat oshirish. Tarbiyaning manbalari: Oila, Maktab va taʼlim muassasalari Jamoatchilik Diniy institutlar Axloq – kishilarning bir-birlariga, oilaga, jamiyatga boʻlgan munosabatlarida namoyon boʻladigan xatti-harakatlari, xulq-atvorlari, odoblari majmui. Huquqdan farqli ravishda axloq talablarini bajarish-bajarmaslik maʼnaviy taʼsir koʻrsatish shakllari (jamoatchilik tomonidan baho berish, qilingan ishni maʼqullash yoki qoralash) bilan belgilanadi. Axloqni etika fani oʻrganadi[1]. Insoniyat taraqqiyotida axloq muhim oʻrin tutadi. Sharqning buyuk mutafakkirlari insonni axloqiy kamol toptirish, uni har tomonlama rivojlantirish, maʼnaviy qiyofasini shakllantirish jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri, deb qarashgan. Inson axloqiy, umuman maʼnaviy va maʼrifiy jihatdan kamol topishi jarayonida turli tarixiy bosqichlardan – johillik, nodonlikdan ilmga, yovuzlikdan ezgulikka, vahshiylikdan insoniylikka oʻtarkan, jamiyat ham shu tariqa rivojlanadi. Ikki muqobil ibtido – yovuzlik va ezgulik, jaholat va kamolatning oʻzaro kurashi inson va jamiyat taraqqiyotini belgilagan, inson aqlzakovat sohibi sifatida oʻzini anglashiga olib kelgan. Bu ikki muqobil kuch kurashi jamiyatdagi mavjud ijtimoiy munosabatlarda ifodalansa, insonga nisbatan uning ichki olamiga xos nafs bilan qalb, aql bilan aqlsizlik oʻrtasidagi kurashda ifodalanadi. Axloq muayyan jamiyat va davrda oʻzgarishlarga uchrashi, rivojlanishi, soʻnishi mumkin. Har bir xalqning yoki millatning oʻziga xos axloqi 420

bilan bir qatorda, umumbashariy axloq meʼyorlari ham bor. Bunday axloq meʼyorlari jamiyatning umumiy taraqqiyotiga samarali taʼsir koʻrsatadi. Qisqacha aytganda, axloq: Qadriyatlar: halollik, adolat, mehr-shafqat, mas’uliyat Me’yorlar: jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor qoidalari Vijdon: insonning ichki bahosi, o‘zini nazorat qilish Munosabatlar: boshqalarga hurmat, odob, bag‘rikenglik Axloq shaxs tarbiyasida, oilada, jamiyatda va kasbiy faoliyatda muhim o‘rin tutadi. U vaqt va madaniyatga qarab ayrim jihatlarda farqlanishi mumkin, ammo asosiy tamoyillar (yaxshilik qilish, zarar yetkazmaslik) deyarli hamma joyda umumiydir. Axloqning asosiy tamoyillari 1. Halollik – rostgo‘ylik, yolg‘ondan yiroq bo‘lish 2. Adolat – har kimga haqqoniy munosabat 3. Mas’uliyat – o‘z ishiga va so‘ziga javob berish 4. Mehr-shafqat – boshqalarga yordam berish, rahm-shafqatli bo‘lish 5. Vijdon – ichki axloqiy nazorat 6. Hurmat – inson qadr-qimmatini tan olish Abdurrahmon Jomiy (1414–1492) — buyuk mutafakkir, shoir va tasavvuf olimi bo‘lib, uning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari Sharq pedagogik tafakkurida muhim o‘rin egallaydi. Jomiy ta’lim va tarbiyani insonni komillikka yetkazuvchi eng asosiy vosita deb bilgan. Jomiyning ta’lim haqidagi qarashlari. Jomiyning fikricha, ilm — insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan eng ulug‘ ne’matdir. U ta’lim haqida quyidagi g‘oyalarni ilgari suradi: • Ilm insonni jaholatdan qutqaradi • Bilim aqlni charxlaydi, tafakkurni kengaytiradi • Ilm boylikdan ustun, chunki boylik yo‘qoladi, ilm esa qoladi • Jomiy ilmni faqat dunyoviy manfaat uchun emas, balki haqiqatni anglash va ma’naviy yuksalish uchun zarur deb hisoblaydi. Abdurrahmon Jomiyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari Sharq ma’naviyma’rifiy tafakkurining yuksak cho‘qqilaridan biridir. U ta’lim va tarbiyani birbiridan ajralmas, o‘zaro bog‘liq jarayon sifatida talqin qiladi. Jomiy nazarida insonni haqiqiy kamolotga yetkazadigan kuch — ilm bilan tarbiya uyg‘unligidir. Xulosa. Jomiy ilmni insonning aql-zakovatini yuksaltiruvchi, tafakkurini charxlovchi va jaholatdan qutqaruvchi eng ulug‘ ne’mat deb biladi. Biroq u faqat ilmning o‘zi yetarli emasligini, agar ilm axloq va ma’naviyat bilan mustahkamlanmasa, u jamiyat uchun zararli bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shu sababli Jomiy ta’limni tarbiya bilan birga olib borishni eng muhim shart deb hisoblaydi. Abdurahmon Jomiy nazarida ta’lim va tarbiya ajralmas, ular birga insonni ilmli, axloqli va kamolotli qilishga xizmat qiladi. Ilm faqat kitobdan o‘rganish emas, balki qalbni tozalash, odobni rivojlantirish va amaliy hayotda qo‘llashdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 421

3. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 4. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 5. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. ABU ALI IBN SINONING ILMIY MEROSI VA UNING TA’LIM-TARBIYA HAQIDAGI QARASHLARI Maxmudova Matluba, Foziljonova Omina, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 550-guruh talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada jahon ilm-fani va pedagogik tafakkuri rivojida muhim o‘rin egallagan buyuk mutafakkir Abu Ali Ibn Sinoning ilmiy merosi hamda uning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari keng tahlil qilinadi. Unda Ibn Sinoning fan sohalariga qo‘shgan hissasi, shaxs kamoloti, ta’limning mazmuni, tarbiyaning ahamiyati, ustoz va shogird munosabatlari haqidagi fikrlari yoritilgan. Shuningdek, allomaning pedagogik qarashlarining bugungi zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Abu Ali Ibn Sino, ilmiy meros, ta’lim, tarbiya, pedagogik qarashlar, shaxs kamoloti, ustoz-shogird Kirish. Abu Ali Ibn Sino (980–1037) — Sharq va jahon ilm-fani tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk alloma, faylasuf, tabib va pedagogdir. U Movarounnahr hududida yetishib chiqqan bo‘lib, o‘zining serqirra ilmiy faoliyati bilan Sharq uyg‘onish davrining yirik namoyandalaridan biri hisoblanadi. Ibn Sino nafaqat tibbiyot, balki falsafa, mantiq, matematika, musiqa va pedagogika sohalarida ham chuqur ilmiy qarashlar yaratgan. Allomaning ta’lim-tarbiya haqidagi fikrlari shaxsni har tomonlama kamol toptirishga qaratilgan bo‘lib, bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Asosiy qism. Ibn Sino juda boy ilmiy meros qoldirgan bo‘lib, uning 450 dan ortiq asar yozgani manbalarda qayd etiladi. Shulardan 240 ga yaqini bizgacha yetib kelgan. Asosiy ilmiy asarlari “Al-Qonun fi-t-tibb” – tibbiyot sohasidagi eng mashhur asari bo‘lib, bir necha asrlar davomida Yevropa va Sharq universitetlarida asosiy darslik sifatida foydalanilgan. “Kitob ash-shifo” – falsafa, mantiq, tabiatshunoslik va matematika masalalarini qamrab olgan yirik ensiklopedik asar. “Donishnoma”, “Najot”, “Ishorat va tanbihot” – ilmiy-falsafiy va ma’rifiy mazmunga ega asarlar. Bu asarlarda Ibn Sino ilm va bilimni inson kamolotining asosiy omili sifatida talqin etadi. Ibn Sino ta’limni insonning aqliy rivojlanishida hal qiluvchi omil deb hisoblagan. Unga ko‘ra, ta’lim jarayoni tizimli, izchil va yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi lozim. Alloma ta’lim jarayonida quyidagi tamoyillarga alohida e’tibor qaratgan: • ta’limning bosqichma-bosqichligi; • nazariya va amaliyot birligi; • bilimlarni ongli va mustahkam o‘zlashtirish; • o‘quvchining qobiliyati va qiziqishini hisobga olish. 422

Ibn Sino bilimni majburan emas, balki qiziqish orqali berish tarafdori bo‘lgan. Ibn Sino tarbiyani shaxs kamolotining eng muhim omili sifatida baholagan. Uning fikricha, tarbiya faqat bilim berish bilan cheklanmaydi, balki insonning axloqiy, jismoniy va ma’naviy jihatdan rivojlanishini ta’minlashi lozim. Alloma tarbiyani quyidagi yo‘nalishlarda olib borishni taklif etgan: 1. Axloqiy tarbiya – halollik, odob, sabr-toqat va adolatni shakllantirish; 2. Aqliy tarbiya – tafakkur, mantiqiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilishni rivojlantirish; 3. Jismoniy tarbiya – sog‘lom tana sog‘lom aqlning asosi ekanligini ta’kidlash; 4. Mehnat tarbiyasi – mehnatsevarlik va mas’uliyat hissini shakllantirish. Ibn Sino ustoz shaxsiga alohida ahamiyat bergan. Ustoz bilimli, sabrli, adolatli va shogirdiga mehr bilan munosabatda bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan. Shogird esa ustozni hurmat qilishi, ilmga chanqoq va intiluvchan bo‘lishi lozim. Ustoz va shogird o‘rtasidagi sog‘lom munosabat ta’lim samaradorligini oshiruvchi muhim omil sifatida ko‘rilgan. Bugungi zamonaviy ta’lim tizimida Ibn Sinoning pedagogik qarashlari quyidagi jihatlarda muhim ahamiyat kasb etadi: • shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni rivojlantirishda; • ta’lim va tarbiya uyg‘unligini ta’minlashda; • sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etishda; • ma’naviy-axloqiy tarbiyani kuchaytirishda. Uning qarashlari hozirgi pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘un bo‘lib, ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Abu Ali Ibn Sino ilmiy merosi va uning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari jahon pedagogik tafakkurining bebaho xazinasi hisoblanadi. U shaxsni har tomonlama yetuk, bilimli va axloqli qilib tarbiyalash g‘oyasini ilgari surgan. Ibn Sinoning pedagogik merosi bugungi kunda ham yosh avlodni barkamol inson etib tarbiyalashda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – T.: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – T.: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – T., 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 8. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – T., 2019. 9. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – T., 2021. O‘RTA OSIYO SHARQ UYG‘ONISH DAVRIDA XUROSON VA MOVAROUNNAHRDA TARBIYA, MAKTAB VA PEDAGOGIK FIKRLAR Mirsoatov Javohir Toxir ogli, Yunusov Shoxrux Fahriddin o‘g‘li, 423