Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

причины возникновения проблемы, а также практические меры и рекомендации по её решению. Ключевые слова: проблема отходов, бытовые отходы, переработка, окружающая среда, практические меры. Kirish. Rasmiy manbalrdagi ma’lumotlarga ko‘ra yurtimizda har yili 14 million tonna maishiy chiqindi hosil bo‘ladi. Miol uchun birgina Toshkent shahrining o‘zidan bir kunda 2000 tonnagacha maishiy chiqindi olib ketiladi. Ammo butun Respublika bo‘ylab umumiy chiqindining faqat 4-5% qayta ishlanadi. Qolgan qismi esa chiqindi saqlash poligonlarida yilllar mobaynida ekologiyaga zarar berib yotadi. Eng yomoni esa chiqindilarning yillik miqdori tobora o‘sib bormoqda. 2028- yilga kelib maishiy chiqindining yillik ko‘rsatkichi 16-16,7 mln tonnaga yetishi taxmin qilinmoqda. Chiqindi saqlash poligonlariga olib kelingan chiqindilar to‘rtta katta qismga bo‘lingan maydonlarga navbati bilan joylashtiriladi. Chiqindi to‘kiladi, mexanizatorlar va buldozerlar orqali ularni surib 2,5 metr qalinlikda yoyilib chiqiladi, ustini tuproq bilan yopib rekultivatsiya qilinadi. Shu tarzda navbatdagi maydonga o‘tiladi. Muallifning fikricha chqindilarning miqdori ortib borishi va betartib yig‘ilishi oqibatida poligonlarda ish jarayoni qiyin kechadi va hatto chiqindilarni to‘liq boshqarish imkoni yo‘qoladi. Misol uchun 2019-yilda Kun.uz hodimlari tomonidan olib borilgan surishturuv ishlarida Aykan invest kompaniyasi rahbari mustaqil ekspert Gulchehra Nasirlayevaning O‘zbekistondagi chiqindi utilizatsiyasi va poligonlari haqida fikrlari quyidagicha. “Poligon belgilangan tartibda o‘rab olingan bo‘lishi, tarozilar o‘rnatilishi, chiqindini utilizatsiya qilish tizimi, yerosti suvlarining holatini aniqlash bo‘yicha filtratsiya tizimi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lishi kerak. Lekin bu talablarga javob beradigan bironta poligonni respublikada uchratmadik. Har qanday chiqindixonani ham poligon deb aytish to‘g‘ri emas. Bizdagilar esa shunchaki chiqindi uyumi xolos. Ming afsuski, ular turli kasalliklarni tarqatuvchi manba bo‘lib xizmat qilmoqda.” Darhaqiqat poligonlardagi chiqindilarning salbiy ta’siri masalasiga kelganda ularning bir qancha jiddiy zararlari mavjud. 1. Chiqindi uyumlaridan hosil bo‘ladigan zaharli filtratlar 2. Chiqindilardan zaharli metan gaz hosil bo‘lishi 3. Qarovsiz chiqindilarning zararli hashorot va zararkunandalarni jalb qilishi 4. Yuqumli kasalliklar ko‘payishi Chiqindilardan hosil bo‘lgan filtrat (zaharli suyuqlik) yerga singishi oqibatida tuproq unumdorligi yo‘qoladi va yer osti suvlari ham zaharlanishiga olib keladi. Chiqindilardan hosil bo‘layotgan zaharli hid va metan gaz esa havoni ifloslanishiga va iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shadi. Misol uchun poligonlarda kichik uchqin va olov hamda achchiq qora tutunlar kuzatilgani qayd etilgan. Bunga sabab esa chiqindilar orasida to‘planib qolgan metan gaz issiq kunda yoki bosim ortishi natijasida yonishidir. Chiqindi uyumlari atrofida kalamush, sichqon va zararli hashorotlar to‘planishi va ular kasallik tashovchi ekanligi sir emas. Oqibatda esa aholi o‘rtasida yuqumli kasalliklar (o‘pka, oshqozonichak hastaliklari) ko‘payib boradi. Muallifning fikricha chiqindilarning nafaqat tabiatga yoki inson salomatligiga balki davlat iqtisodiyotiga ham zarari mavjud. Sababi mavjud resurs to‘liq qayta 244

foydalanilamaydi va chiqindining miqdori ortib borishi va qayta ishlash darajasi oz bo‘lishi oqibatida minglab gektar yer ularni saqlash uchun ajratiladi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra mamlakatda 80 dan ortiq chiqindini qayta ishlash korxonalari bir yilda respublika bo‘ylab hosil bo‘ladigan maishiy chiqindinig 10 foizini qayta ishlaydi. Chunki umumiy chiqindilarning aksariyat qismi turiga ajratilmagan holda yig‘iladi. Bu esa qayta ishlash darajasini pasaytiradti. Kun.uz hodimlari tomonidan olib borilgan intervyuda Chiqindilarni qayta yuklash va utilizatsiya qilish DUK rahbari Rafael Mikulinning aytishicha mamlakatda chiqindilarni qayta yuklash stansiyasida tajriba sifatida chiqindini saralash tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Kuniga u yerda 150-200 tonnagacha chiqindi saralanadi deydi u. So‘ngi yillarda mamlakatda chiqindilarning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun Ekologiya, atrof muhitni muhofaza qilsih va iqlim o‘zgarishi vazirligi tomonidan xorijiy investorlar bilan hamkorlikda qator loyihlar ishlab chiqilgan. 1 milliard 300 million dollarlik investitsiyalarni jalb etgan holda, 8 ta chiqindi yoqish zavodi qurish hamda Ohangaron poligonida chiqindi gazini qayta ishlash rejalashtirilgan. Bunda ko‘zlangan natijlar: 1. Chiqindining zararini bartaraf etish 2. Chiqindidan gaz va elektr energiyasi olish 3. Yuzlab ish o‘rinlarini barpo etish Ammo muaommoning asl kelib chiqishi esa aholi orasida chiqindini yig‘ish va uni tashlash savodxonligi ozligidir misol uchun O‘zbekiston ekologik partiyasi Oila va TABIAT muxbiri Saida Ibodinovna Oila va tabiat gazetasi 27-son 2025-yilda chiqindi-jamiyatning hamon og‘riqli muammosi mavzusida asl muammoni quyidagicha tasvirlaydi. “Har kuni shahar va qishloq yo‘llarida, bog‘larda, mahallalarda turli chiqindilar – plastik paketlar, salfetkalar, sigaret qoldiqlari va boshqa turdagi chiqindilarni uchratamiz. Ularning shu ahvolda yotishi ko‘pchiligimiz uchun oddiy holga aylanib ham ulgurdi.” U yana tanqidiy fikrida ota-onalar, ustozlar bolalarga axlatni belgilangan joylarga tashlash haqida ko‘p gapiramiz lekin aksaryatimiz namuna bo‘la olmaymiz mazmunida so‘z yuritadi. Shaxsiy tahlilimga ko‘ra chiqindi bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishda zamonaviy qayta ishlash va yoqish korxonalaridan tashqari aholi orasida chiqindi tashlash madaniyatini rivojlantirish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Buning uchun quyidagilar taklif etiladi. 1. Maktab va maktabgacha bo‘lgan ta’lim tashkilotlarida chiqindinig xavfi haqida va undan qanday foydalanish to‘g‘risida amaliy darsliklar sihlab chiqish 2. Xonadonlardan chiqindilarni turiga ajratib to‘plab topshirishlarini talab qilsih 3. Istalgan joyga tabiatga zarar yetkazgan holda axlat tashlab ketayotgan fuqorolarga qat’iy jarimalarni joriy etish Natijada mamlakatda yaqin yil ichida chiqindiga oid mavjud muammolar bartaraf etilishiga turtki bo‘ladi. Xulosa qilib shuni aytish joizki agar chiqindilar be e’tibor tashlansa va ular nazoratsiz qoldirilsa ularning atrof muhit va inson salomatligi hamda davlat iqtisodiytiga sezirarli salbiy ta’siri namoyon bo‘ladi. Ushbu muammoni oldini olish uchun nafaqat davlat balki fuqorolar barcha zarur chora tadbirlarni ko‘rishlari lozim. 245

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston milliy axborot agentligi 01.11.2024. O‘zbekistonda chiqindi muammosi qay tarzda hal etiladi? Muhayyo Toshqorayeva O‘zA https://uza.uz/posts/652750 2. Kun.uz 24.07.2019 O‘zbekistonda chiqindi muammosi: to‘layotgan poligonlar, himoyalanmagan tabiat, yangi mexanizmga ehtiyoj Saodat Abdurahmonova https://kun.uz/uz/85325934 3. O‘zbekiston ekologik partiyasi Saida Ibodinova Oila va TABIAT muxbiri Oila va TABIAT gazetasi 27-son 10.07.2025 Chiqindi-jamiyatning hamon og‘riqli muammosi https://ecouz.uz/news/40 YANGILANAYOTGAN O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI TA'LIM VA INSON MUAMMOSI To`xtayeva Matluba Xakimovna, UMFT “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dosenti, f.f.b.f.d.(PhD) Annotatsiya. Ushbu maqolada yangilanayotgan O‘zbekistonda raqamlashtirishning inson muammosi va gumanizmga ta’siri masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, raqamlashgan jamiyatda inson muammosiga ta’sir etuvchi omillar tasniflab berilgan. Kalit so‘zlar: raqamlashtirish, gumanizm, inson muammosi, erkinlik, maxfiylik, raqamlashgan ta’lim, raqamlashgan jamiyat. Аннотация. В данной статье анализируются вопросы влияния цифровизации на проблему человека и гуманизм в условиях обновляющегося Узбекистана. Также классифицированы факторы, оказывающие влияние на проблему человека в цифровизированном обществе. Ключевые словa: оцифровка, гуманизм, человеческая проблема, свобода, конфиденциальность, цифровое образование, цифровое общество. Abstract. This article analyzes the issues of the impact of digitalization on the human problem and humanism in a renewing Uzbekistan. It also classifies the factors influencing the human problem in a digitalized society. Key words: digitization, humanism, human problem, freedom, privacy, digitized education, digitized society. Mamlakatimizda raqamli jamiyatga o‘tish, ta’lim tizimi rivojlanishning postindustrial bosqichida innovatsion va intellektual texnologiyalari rivojlanishi bilan nelgilanadi. Raqamli texnologiyalarning ta’lim, ishlab chiqarish va amaliyotga joriy qilinishi jamiyat hayotining iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy-madaniy sohalarining modernizatsiyasini tezlashtiradi. Buning mazmun-mohiyati esa 2020 yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son «Raqamli O‘zbekiston – 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qonun xujjatlarida aks etgan [1.]. Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz shart va zarur. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yo‘lidan borish imkoniyatini beradi” [2.]. Raqamli ta'lim - texnologiyalar va onlayn resurslardan foydalanishni o‘z ichiga olgan raqamli ta'lim inson hayotining turli jabhalariga, jumladan, ta'lim, ish, ijtimoiy munosabatlar va o‘z-o‘zini rivojlantirishga ta'sir qilishi mumkin. “Raqamlashtirish” amerikalik olim N.Negroponte tomonidan 1995 yili birinchi bo‘lib ilmiy atama sifatida kiritilgan [3.]. 246

Raqamli ta'lim - bu ta'lim mazmunini etkazib berish va o‘quv jarayonini tashkil qilish uchun raqamli texnologiyalar va onlayn resurslardan foydalanishga asoslangan ta'lim shakli. An'anaviy o‘qitish usullaridan farqli o‘laroq, raqamli ta'lim Internet orqali ta'lim materiallari va manbalariga kirishni taklif qiladi va kompyuterlar, smartfonlar, planshetlar, onlayn platformalar va ilovalar kabi turli xil raqamli vositalardan foydalanadi. Raqamli ta'limning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: - Onlayn kurslar va platformalar.Coursera, edX, Udemy va Khan Academy kabi turli xil ta'lim kurslari va platformalari onlayn darslar, video ma'ruzalar, topshiriqlar va testlardan foydalanish imkoniyatini beradi. - Elektron darsliklar va manbalar. Darsliklar, maqolalar, jurnallar va boshqa o‘quv materiallarining elektron versiyalariga Internet orqali osongina kirish mumkin. - Vebinarlar va onlayn konferentsiyalar. Vebinarlar va onlayn konferentsiyalar o‘qituvchilar va o‘quv jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan Real vaqtda interaktiv muloqot qilish imkoniyatini beradi. - Multimedia manbalari. Audio, video va grafik materiallardan foydalanish o‘quv materialini talabalar uchun yanada qiziqarli va qulay qilishga yordam beradi. - Interaktiv topshiriqlar va testlar. Interaktiv topshiriqlar va testlar talabalarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini onlayn tekshirish imkonini beradi. - Adaptiv o‘rganish. Ba'zi platformalar har bir talabaning individual ehtiyojlari va bilim darajalariga mos keladigan moslashuvchan ta'limni taklif qiladi. Rus olimi N.L.Sokolova raqamli texnologiyalarning jamiyat madaniy sohalarida keng tarqalishi bilan bog‘liq ravishda sodir bo‘layotgan uning keng transformatsiyalarini ta’kidlab o‘tgan. [4.] Raqamli ta'lim bir qator afzalliklarga ega, masalan, mavjudlik, moslashuvchanlik, masofadan turib o‘rganish qobiliyati va talabalarning motivatsiyasini oshirish. Shu bilan birga, raqamli tengsizlik, shaxsiy aloqalarning etishmasligi va ma'lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar kabi ba'zi muammolarni hisobga olish muhimdir. Xorijiy olim Ch.Girning “Raqamli madaniyat” asarida raqamlashtirish, raqamli jamiyat, raqamli madaniyat tushunchalarini kategorial jihatdan tadqiq etgan [5]. Raqamli ta'lim ham ijobiy jihatlar bilan bir qatorda, inson omillari bilan bog‘liq ba'zi gumanizm muammolariga olib kelishi mumkin: 1. Raqamli tengsizlik. Raqamli texnologiyalar ta'limni tarqatish uchun katta imkoniyatlarga ega bo‘lishiga qaramay, ularga kirish har doim ham bir xil emas. Kam ta'minlangan yoki uzoq mintaqalardagi odamlar yuqori tezlikdagi Internet yoki yuqori sifatli qurilmalarga kirishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin, bu esa raqamli tengsizlikni keltirib chiqaradi. 2. Ta'lim sifati. Ba'zi hollarda, onlayn ta'lim an'anaviy o‘quv dasturlari bilan bir xil ta'lim sifatini ta'minlamasligi mumkin. O‘qituvchilar va hamkasblar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqada bo‘lmaslik, shuningdek, qo‘llab-quvvatlash va 247

motivatsiyaning etarli emasligi o‘quv samaradorligini pasayishiga olib kelishi mumkin. 3. O‘zaro ta'sirning cheklanganligi. Raqamli ta'lim yuzma-yuz muloqot qilish, muhokama qilish va hamkorlik qilish imkoniyatlarini kamaytirishi mumkin, bu esa talabalarda yolg‘izlik va yolg‘izlik hissini keltirib chiqarishi mumkin. 4. Diqqat, xotira va matnga e'tibor muammolari. Darslarda raqamli qurilmalardan foydalanish, ayniqsa, yoshlarda chalg‘itish va diqqatni yo‘qotish xavfini oshirishi mumkin. 5. Ma'lumotlar xavfsizligi va maxfiyligi. Raqamli ta'limning rivojlanishi bilan talabalar ma'lumotlarining xavfsizligi va maxfiyligi, shu jumladan shaxsiy ma'lumotlarning buzilishi va ruxsatsiz shaxslar tomonidan kirish xavfi to‘g‘risida yangi savollar tug‘iladi. Jamiyat raqamli xavfsizlikning nafaqat texnik, balki gumanitar, insonparvar jihatlari bo‘yicha chuqur bilimlarga ega bo‘lishi kerak, ularni bilmaslik davlat va shaxs xavfsizligiga katta zarar yetkazadi. Bizning nazarimizda, “Raqamli O‘zbekiston” rivojlanishining zamonaviy tendensiyalari mamlakatimizning har bir fuqarosidan, uning ma’lumoti va yoshidan qat’iy nazar, axborot xavfsizligi asoslarini o‘rganishni va bilishni talab qiladi. 6. An'anaviy ko‘nikmalarni yo‘qotish. Raqamli texnologiyalardan foydalanish yozma muloqot, qog‘oz kitoblarni o‘qish va boshqalar kabi an'anaviy ko‘nikmalarni yo‘qotishiga olib kelishi mumkin, bu esa shaxsiy rivojlanish va intellektual qobiliyatlarga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu muammolarni hisobga olgan holda, raqamli ta'limdagi inson omillari bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishga yordam beradigan strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish va insonning yaxshi o‘rganishi va rivojlanishi uchun uning afzalliklaridan maksimal darajada foydalanish muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. “Raqamli O‘zbekiston – 203” strategiyasi. https://lex.uz/uz.. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2025-yil 26-yanvar. uz.u. 3. Югай Е.В. Социально-философский анализ развития цифровой культуры в Узбекистане // Автореферата диссертации доктора философии (PhD) по философским наукам. Самарканд, 2022. – С. 4. IJTIMOIY VA AMALIY FANLAR O‘QITILISHIDA ZAMONAVIY YONDASHUVLARDAN FOYDALANISH: TALABLAR VA TENDENSIYALAR Abubakirova Durdona, UMFT, Axborot xavfsizligi yoʻnalishi, K621-guruh guruh talabasi. Ilmiy rahbar: To‘xtayeva Matluba Xakimovna “Ijtimoiy fanlar”kafedrasi dotsenti, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori, (PhD). Annotatsiya. Mazkur maqolada ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanishning ilmiy-nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Ta’lim jarayonida innovatsion metodlarni qo‘llash, talabalarda mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv hamda amaliy kompetensiyalarni shakllantirish masalalariga alohida e’tibor 248

qaratilgan. Shuningdek, bugungi kunda ta’lim tizimi oldiga qo‘yilayotgan asosiy talablar va rivojlanish tendensiyalari yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: zamonaviy ta’lim, innovatsion yondashuv, ijtimoiy fanlar, amaliy fanlar, pedagogik texnologiyalar, raqamli kompetensiya. Аннотация. В данной статье проанализированы научно-теоретические и практические аспекты использования современных педагогических подходов в преподавании социальных и прикладных наук. Особое внимание уделено вопросам применения инновационных методов в образовательном процессе, формирования у студентов самостоятельного мышления, аналитического подхода и практических компетенций. Также освещены основные требования, предъявляемые к системе образования на современном этапе, и тенденции её развития. Ключевые слова: современное образование, инновационный подход, социальные науки, прикладные науки, педагогические технологии, цифровая компетентность. Abstract. This article analyzes the scientific-theoretical and practical aspects of using modern pedagogical approaches in the teaching of social and applied sciences. Special attention is given to the application of innovative methods in the educational process, as well as to the development of students’ independent thinking, analytical approach, and practical competencies. In addition, the main requirements placed on the education system today and current development trends are highlighted. Keywords: modern education, innovative approach, social sciences, applied sciences, pedagogical technologies, digital competence. Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Zamonaviy jamiyat malakali, mustaqil fikrlaydigan va raqobatbardosh kadrlarni talab etadi. Shu bois ta’lim jarayonini an’anaviy yondashuvlar asosida tashkil etish yetarli bo‘lmay, uni zamon talablariga mos ravishda takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy va amaliy fanlar ta’limida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki mazkur fanlar talabalarda jamiyatda kechayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni tushunish, ularni tahlil qilish hamda real hayotiy vaziyatlarga mos qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu nuqtayi nazardan, ijtimoiy va amaliy fanlarni o‘qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ijtimoiy va amaliy fanlarning ta’lim tizimidagi o‘rni beqiyos bo‘lib, ular shaxsning har tomonlama kamol topishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu fanlar orqali talabalar jamiyat qonuniyatlarini anglaydi, ijtimoiy munosabatlarga ongli munosabat bildirishni o‘rganadi va kelajakdagi kasbiy faoliyatiga tayyorlanadi. Shuning uchun ham bu fanlarni o‘qitishda faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol metodlardan keng foydalanish talab etiladi. Zamonaviy ta’lim yondashuvlariga interfaol metodlar, muammoli ta’lim, loyiha asosida o‘qitish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish hamda masofaviy va aralash ta’lim shakllarini kiritish mumkin. Ushbu yondashuvlar talabalarning faolligini oshirib, ularni bilim olish jarayonining bevosita ishtirokchisiga aylantiradi. Natijada talabalar mustaqil fikrlash, tahlil qilish va o‘z fikrini asoslab berish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi. Bugungi kunda ta’lim jarayoniga qo‘yilayotgan asosiy talablar quyidagilardan iborat: talaba 249

markazli yondashuvni ta’minlash, tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirish, nazariya va amaliyot uyg‘unligini ta’minlash, shuningdek, raqamli kompetensiyalarni shakllantirish. Bu talablar o‘qituvchining rolini ham o‘zgartirib, uni faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi va maslahatchi sifatida namoyon etadi. Ta’lim sohasidagi zamonaviy tendensiyalar qatoriga raqamli ta’lim platformalaridan foydalanish, elektron resurslar va onlayn kurslarni joriy etish, sun’iy intellekt elementlaridan foydalanish hamda xalqaro ta’lim tajribalarini o‘rganish va milliy ta’lim tizimiga moslashtirishni kiritish mumkin. Bu jarayonlar ijtimoiy va amaliy fanlar ta’limini yangi bosqichga olib chiqib, uning samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. So‘nggi yillarda ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Olimlar interfaol metodlar, loyiha asosida o‘qitish va raqamli ta’lim vositalarining samaradorligini ta’kidlaydilar. Tadqiqot davomida tahlil, taqqoslash, umumlashtirish va kuzatish metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, ijtimoiy va amaliy fanlar bo‘yicha o‘quv jarayonini tahlil qilish orqali zamonaviy yondashuvlarning ta’siri o‘rganildi. Ijtimoiy fanlar talabalarda jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy jarayonlarni tushunish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Amaliy fanlar esa ularning real hayotiy vaziyatlarda qaror qabul qilish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish talabalar faolligini oshirishi, bilimlarni mustahkamlashi va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishi aniqlandi. Raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish imkonini bermoqda. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish ta’lim sifatini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Innovatsion pedagogik texnologiyalar talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish bilan birga, ularni mustaqil, tanqidiy fikrlaydigan va raqobatbardosh mutaxassis sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, ta’lim muassasalarida ijtimoiy va amaliy fanlarni o‘qitishda zamonaviy yondashuvlarni tizimli ravishda joriy etish, o‘qituvchilarning innovatsion faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda ta’lim jarayonini doimiy ravishda takomillashtirib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullaeva M. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent, 2022. 2. Yo‘ldoshev J.G‘. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Toshkent, 2021. 3. Abdurahmonov Q.X. Ta’limda innovatsion yondashuvlar. Toshkent, 2020. KIBER MAKONDA DIN OMILI Hamraqulova Buhanifa Umidjon qizi, UMFT, Axborot xavfsizligi yo‘nalishi talabasi Annotatsiya. Mazkur maqola kiber makonda sharoitida din omilining jamiyat hayotiga ta’siri ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali diniy 250

axbororatlanrning tarqalishi xususiyati, ularning ma’naviy-marifi ahamiyati hamda yuzaga kelayotgan muommolar yoritiladi. Shuningdek, kiber makonda diniy ekstremizm va radikal g‘oyalarning tarqalishi xavfi,ularning yoshalar ongiga ta’siri va axborot xavfsizligini ta’minlash masalalari korib chiqiladi. Kalit so‘zlari: kiber makon, din omili, diniy axborot, ekstremizm, radikalizm, axborot xavfsizligi, yoshlar Bugungi globallashuv va raqamlashtirish davrida inson hayotining deyarli barcha jabhalari kiber makon bilan chambarchas bog‘lanib bormoqda. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, onlayn platformalar va raqamli axborot vositalari nafaqat ilmfan, ta’lim va iqtisodiyot sohalariga, balki ma’naviy-ma’rifiy hayotga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, din omilining kiber makondagi o‘rni va roli bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Kiber makon dinning targ‘iboti, diniy bilimlarning ommaga yetkazilishi, e’tiqod va ma’naviy qadriyatlarning mustahkamlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Turli diniy saytlar, onlayn ma’ruzalar, elektron kitoblar, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar orqali millionlab insonlar din haqidagi ma’lumotlarni tez va oson qabul qilmoqda. Bu esa diniy savodxonlikni oshirish, to‘g‘ri aqidaviy tushunchalarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, kiber makon din omili bilan bog‘liq muammolarni ham yuzaga chiqarayotgani sir emas. Ayrim ekstremistik va radikal oqimlar internetdan o‘z g‘oyalarini tarqatish, yoshlar ongini zaharlash, diniy tushunchalarni buzib talqin qilish vositasi sifatida foydalanmoqda. Noto‘g‘ri, tekshirilmagan va soxta diniy axborotlar jamiyatda adashish, kelishmovchilik va nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, kiber makonda din omilini to‘g‘ri anglash, undan oqilona foydalanish, ishonchli manbalarga tayanish hamda yosh avlodda tanqidiy fikrlash va diniy-ma’naviy immunitetni shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Ushbu mavzuni o‘rganish orqali kiber makonning diniy hayotga ta’siri, uning ijobiy va salbiy jihatlari hamda jamiyat barqarorligini ta’minlashdagi o‘rni chuqurroq tahlil qilinadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Lomachinska, I. & Hryshyna, Y. (2024). Internet generation in religious cyberspace: worldview challenges of the digital age. 2. Kambali, K., Muslikh, M., Abas, H. & Abdurakhman, R. (2025). Religion in Cyberspace: Islamic Religious Education in Social Media. 3. Religiosity and Cyberspace: A Meta-Analysis on the Studies of Religion and Cyberspace. KIBERXAVFSIZLIK RAQAMLI ASRNING DOLZARB MASALASI Madaminov Sherali, UMFT, Axborot xavfsizligi yoʻnalishi 1-kurs K620-25o‘ Annotatsiya. Mazkur maqolada kiberxavfsizlik tushunchasi, uning raqamli jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati yoritib berilgan. Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda axborot xavfsizligini ta’minlash dolzarb masalaga aylangani asoslab beriladi. Maqolada kiberxavflarning asosiy turlari, ularning jamiyat va davlat xavfsizligiga ta’siri, shuningdek, kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish zarurati haqida fikr yuritiladi. Ta’lim tizimida kiberxavfsizlik bilimlarini keng joriy etishning ahamiyati ham alohida ta’kidlanadi. 251

Kalit so‘zlar. Kiberxavfsizlik, raqamli asr, axborot xavfsizligi, kiberhujum, phishing, zararli dastur, raqamli savodxonlik, internet xavfsizligi, axborot tizimlari, kiberxavf. Аннотация. В данной статье раскрывается понятие кибербезопасности, её роль и значение в цифровом обществе. Обосновывается, что в условиях стремительного развития цифровых технологий обеспечение информационной безопасности становится одной из наиболее актуальных задач. В статье рассматриваются основные виды киберугроз, их влияние на безопасность общества и государства, а также подчёркивается необходимость формирования культуры кибербезопасности. Особое внимание уделяется значимости широкого внедрения знаний по кибербезопасности в систему образования. Ключевые слова: кибербезопасность, цифровая эпоха, информационная безопасность, кибератака, фишинг, вредоносное программное обеспечение, цифровая грамотность, безопасность в интернете, информационные системы, киберугроза. Abstract. This article explains the concept of cybersecurity and highlights its role and importance in the digital society. It substantiates that in the current period of rapid development of digital technologies, ensuring information security has become a pressing issue. The article discusses the main types of cyber threats, their impact on societal and state security, and emphasizes the necessity of developing a culture of cybersecurity. Special attention is also given to the importance of widely integrating cybersecurity knowledge into the education system. Keywords: cybersecurity, digital age, information security, cyberattack, phishing, malware, digital literacy, internet safety, information systems, cyber threat. Kirish. Bugungi kunda insoniyat hayoti tobora raqamli muhit bilan chambarchas bog‘lanib bormoqda. Internet, axborot texnologiyalari, mobil qurilmalar va sun’iy intellekt kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Davlat boshqaruvi, bank tizimi, ta’lim, sog‘liqni saqlash, savdo-sotiq va hatto shaxsiy muloqotlar ham raqamli makonda amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi ham keskin dolzarb bo‘lib bormoqda. Kiberxavfsizlik bugungi raqamli asrda jamiyat barqarorligi va taraqqiyoti uchun muhim omillardan biriga aylandi. Kiberxavfsizlik tushunchasi va uning mohiyati. Kiberxavfsizlik – bu axborot tizimlari, tarmoqlar, qurilmalar va ma’lumotlarni ruxsatsiz kirish, buzish, o‘g‘irlash yoki yo‘q qilishdan himoya qilishga qaratilgan choralar majmuidir. Uning asosiy vazifasi – axborotning maxfiyligi, yaxlitligi va mavjudligini ta’minlashdir. Ya’ni, ma’lumotlar faqat ruxsat etilgan shaxslar tomonidan foydalanilishi, o‘zgartirilmasligi va doimo foydalanish imkoniyatida bo‘lishi lozim. Raqamli texnologiyalar rivojlangani sari kiberxavf-xatarlar ham murakkablashib bormoqda. Bugun nafaqat yirik tashkilotlar, balki oddiy foydalanuvchilar ham kiberhujumlar nishoniga aylanishi mumkin. Phishing xabarlari, zararli dasturlar, viruslar, “xakerlik” hujumlari orqali shaxsiy ma’lumotlar o‘g‘irlanmoqda, bank hisoblari buzilmoqda, muhim tizimlar ishdan chiqarilmoqda. Kiberxavflarning turlari va oqibatlari. Kiberxavflar turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Eng keng tarqalgan turlariga quyidagilar kiradi: • Zararli dasturlar (malware) – kompyuter yoki telefon tizimiga zarar yetkazuvchi viruslar, trojanlar va josus dasturlar. • Phishing – foydalanuvchini aldash orqali uning parollari va bank ma’lumotlarini qo‘lga kiritish usuli. 252

• DDoS hujumlari – server yoki saytni haddan tashqari so‘rovlar bilan band qilib, uni ishlamay qolishiga olib kelish. Ma’lumotlar o‘g‘irlanishi – kompaniya yoki shaxsga tegishli muhim axborotlarning noqonuniy ravishda qo‘lga kiritilishi. Bunday hujumlar katta moddiy zarar keltirishi, tashkilotlar obro‘siga putur yetkazishi, hatto milliy xavfsizlikka tahdid solishi mumkin. Masalan, bank tizimiga qilingan hujum moliyaviy inqirozga sabab bo‘lishi, energetika yoki transport tizimlariga aralashuv esa jamoat xavfsizligini izdan chiqarishi mumkin. Kiberxavfsizlikning jamiyatdagi o‘rni. Raqamli jamiyat sharoitida kiberxavfsizlik nafaqat texnik masala, balki ijtimoiy va siyosiy ahamiyatga ega muammo hisoblanadi. Davlatlar o‘z axborot makonini himoyalash uchun maxsus strategiyalar ishlab chiqmoqda, qonunlar qabul qilinmoqda, mutaxassislar tayyorlanmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat tizimining rivojlanishi bilan birga, kiberxavfsizlikni mustahkamlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Axborot tizimlarini himoyalash, davlat organlari va tashkilotlarda xavfsizlik standartlarini joriy etish, aholining raqamli savodxonligini oshirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jamiyatda kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Har bir foydalanuvchi oddiy qoidalarga amal qilsa – kuchli parollardan foydalanish, noma’lum havolalarga kirmaslik, dasturlarni faqat ishonchli manbalardan yuklab olish – kiberxavflar sezilarli darajada kamayadi. Ta’lim va kiberxavfsizlik Kiberxavfsizlik sohasida bilim va malakaga ega kadrlarni tayyorlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida axborot xavfsizligi asoslarini o‘rgatish, yoshlarni raqamli makonda mas’uliyatli bo‘lishga o‘rgatish zarur. Bu nafaqat kelajak mutaxassislarini tayyorlash, balki jamiyatni umumiy himoya qilishga xizmat qiladi. Talabalar va o‘quvchilar internetdan foydalanishda shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash, ijtimoiy tarmoqlarda ehtiyotkor bo‘lish, soxta axborotni farqlash kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozim. Chunki kiberxavfsizlik faqat mutaxassislar vazifasi emas, balki har bir foydalanuvchining mas’uliyatidir. Xulosa qilib aytganda, kiberxavfsizlik raqamli asrning eng dolzarb masalalaridan biridir. Axborot texnologiyalarining jadal rivoji bilan birga kiberxavf-xatarlar ham kuchayib bormoqda. Ular shaxsiy hayotga, iqtisodiyotga, davlat xavfsizligiga jiddiy tahdid solishi mumkin. Shu sababli kiberxavfsizlikni ta’minlash – davlat, jamiyat va har bir fuqaroning umumiy vazifasidir. Raqamli dunyoda xavfsiz yashash uchun texnik himoya vositalari bilan birga, kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish, aholining raqamli savodxonligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Faqat shundagina biz raqamli texnologiyalarning imkoniyatlaridan to‘liq va xavfsiz foydalanishimiz mumkin bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Xudoyberdiyev, A.A. Axborot xavfsizligi asoslari. -T.: O‘zbekiston, 2020. 2. Abdullayev, B.R., & Karimov, S.S. Kiberxavfsizlik va axborotni himoyalash texnologiyalari. -T.: Fan va texnologiya, 2021. 253

3. Usmonov, M.N. Raqamli texnologiyalar va axborot xavfsizligi muammolari. -T.: Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2019. 4. Stallings, W. Cryptography and Network Security: Principles and Practice. Pearson Education, 2017. 5. ISO/IEC 27001:2013. Information technology — Security techniques — Information security management systems — Requirements. INTERNET VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR: GLOBAL DUNYOGA OCHILGAN ESHIK Hayitboyev Xo‘janazar, UMFT, Axborot xavfsizligi yoʻnalishi K620-guruh guruh talabasi, Ilmiy rahbar: To‘xtayeva Matluba Xakimovna, UMFT, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori, (PhD). Annotatsiya. Ushbu maqolada internet va raqamli texnologiyalarning zamonaviy jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, ularning ijtimoiy ong, ilm-fan, iqtisodiyot va madaniyatga ko‘rsatgan ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Internet global axborot makoni sifatida insoniyatning bilim olish, muloqot qilish va ijtimoiy jarayonlarda ishtirok etish shakllarini tubdan o‘zgartirdi. Maqolada texnologik taraqqiyotning falsafiy mohiyati, uning ijtimoiy mas’uliyati hamda axborot xavfsizligi nuqtayi nazaridan keltirib chiqarayotgan muammolar ilmiy asosda yoritilgan. Kalit so‘zlar: Internet, raqamli texnologiyalar, globalizatsiya, axborot jamiyati, axborot xavfsizligi, kiberxavfsizlik. Аннотация. В данной статье глубоко анализируется роль интернета и цифровых технологий в развитии современного общества, а также их влияние на общественное сознание, науку, экономику и культуру. Интернет как глобальное информационное пространство коренным образом изменил формы получения знаний, общения и участия человека в социальных процессах. В статье с научной точки зрения освещается философская сущность технологического прогресса, его социальная ответственность, а также проблемы, возникающие с точки зрения информационной безопасности. Ключевые слова: Интернет, цифровые технологии, глобализация, информационное общество, информационная безопасность, кибербезопасность. Abstract. This article provides an in-depth analysis of the role of the Internet and digital technologies in the development of modern society, as well as their impact on public consciousness, science, the economy, and culture. The Internet, as a global information space, has fundamentally transformed the ways in which people acquire knowledge, communicate, and participate in social processes. From a scholarly perspective, the article examines the philosophical essence of technological progress, its social responsibility, and the challenges it poses in terms of information security. Keywords: Internet, digital technologies, globalization, information society, information security, cybersecurity. Axborot jamiyati tushunchasi ilmiy muomalaga XX asrning ikkinchi yarmida kirib kelgan bo‘lib, u bilim va axborot asosiy ishlab chiqarish resursiga aylangan jamiyatni anglatadi. Internet bu jarayonning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, axborot almashinuvi tezligi va ko‘lamini mislsiz darajada kengaytirdi. Ilgari bilim faqat ma’lum ijtimoiy qatlamlar yoki geografik hududlar doirasida mavjud bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda internet bu chegaralarni butunlay yo‘q qildi. Natijada, ilm-fan demokratlashdi, bilim ochiq va ommaviy tus oldi. Bu holat ijtimoiy tenglikni mustahkamlash bilan birga, axborotdan noto‘g‘ri foydalanish xavfini ham yuzaga chiqardi. Raqamli texnologiyalar inson 254

tafakkurining ishlash uslubiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalarning jadal rivoji axborot xavfsizligi, shaxsiy hayot daxlsizligi va kiberxavfsizlik masalalarini kun tartibiga olib chiqmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), bulutli texnologiyalar inson qaror qabul qilish jarayonini tezlashtirdi, ammo shu bilan birga insonning tanqidiy fikrlash qobiliyatini sinov ostiga qo‘ymoqda. Falsafiy nuqtayi nazardan, raqamli texnologiyalar insonni passiv iste’molchiga aylantirish xavfini tug‘diradi. Shu sababli, raqamli dunyoda yashayotgan shaxs faqat texnik bilimga emas, balki axborot madaniyati va axborot mas’uliyatiga ham ega bo‘lishi zarur. Internet va raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi bilan bir qatorda axborot xavfsizligi muammolari ham keskinlashdi. Kiberhujumlar, shaxsiy ma’lumotlarning noqonuniy tarqalishi, raqamli manipulyatsiyalar global xavfsizlik masalasiga aylandi. Axborot xavfsizligi — bu nafaqat texnik himoya, balki ijtimoiy va axloqiy masala hamdir. Insonning raqamli muhitdagi xatti-harakati, axborotni tanlash va tarqatishdagi mas’uliyati jamiyat xavfsizligining muhim omiliga aylanmoqda. Shu jihatdan, axborot xavfsizligi yo‘nalishida tahsil olayotgan mutaxassislar jamiyatning kelajakdagi barqarorligi uchun strategik ahamiyatga ega. Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish kerakki internet va raqamli texnologiyalar insoniyatni global miqyosda birlashtirgan ulkan imkoniyatlar manbai hisoblanadi. Biroq bu imkoniyatlar bilan birga, chuqur mas’uliyat va ongli yondashuv ham talab etiladi. Raqamli dunyo insoniyatni yuksak taraqqiyot sari yetaklashi yoki aksincha, nazoratsiz axborot oqimi orqali ijtimoiy inqirozlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, internet va raqamli texnologiyalarni nafaqat texnik, balki ijtimoiy, falsafiy va axborot xavfsizligi nuqtayi nazaridan chuqur o‘rganish zamonaviy ilm-fanning dolzarb vazifalaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Matluba To‘xtayeva “Talaba yoshlar o‘rtasidagi kasbiy bilim saloxiyatini takomilashtirishda xorij tajribasining na’munasi”. //Sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot //SIRI 2025 – 2 b. 225-229. 2. Matluba To‘xtayeva “Ta’lim sohasida xorijiy tillarni o‘qitish - metodlardan foydalanish”. //Pedagogical sciences and teaching methods// ISBN 978-955-3605-86-4 // 1, 175177. 3. Matluba To‘xtayeva “ Tаlаbаlаrda sаmаrаli muloqot texnologiyasi vа pedаgogik imkoniyatlаr” //Ta’limda raqamliva innovatsion texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari. 2023/12.1 //171-174. 4. Schneier, B. Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press, 2015. O‘ZBEKISTONDAGI EKOLOGIK MUAMMOLAR SHAROITIDA BARQAROR MA’LUMOTLAR MARKAZLARINI LOYIHALASH Xayitmurod Muhammad Tolibjon o‘g‘li, UMFT, 1- kurs talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonning tez rivojlanayotgan ma’lumotlar markazi sanoati jiddiy ekologik muammolarga duch kelayotgani ko‘rib chiqiladi. Orol dengizi 1960255

yillardan beri suvni oqib ketishi tufayli 90 foizdan ko‘proqqa qisqardi, bu zaharli chang bo‘ronlari, tuproq sho‘rlanishi, havo ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq suv tanqisligini kuchaytirdi. Ushbu sharoitda Saudiyaning DataVolt kompaniyasi Toshkentda 10-12 MVt quvvatli markazdan boshlab, 2030-yilga qadar 500 MVtgacha kengayishni rejalashtirmoqda, bu iqtisodiyotga yordam bersa-da, suv resurslariga bosim o‘tkazishi mumkin. Maqolada asosiy ekologik xatarlar, an’anaviy suvli sovutish risklari va passiv dizaynlar, quyosh/adsorbsion sovutgichlar hamda immersion sovutish kabi muqobillar tahlil qilinadi. Ushbu texnologiyalarni "Yashil Makon" va sug‘orishni yaxshilash dasturlari bilan birlashtirish xarajatlarni kamaytirish, ESG standartlariga moslashish va chiqindi issiqlikdan qishloq xo‘jaligi uchun foydalanish imkonini beradi. Natijada, maqola raqamli o‘sishni atrof-muhitga zarar bermasdan qo‘llab-quvvatlashga chaqiradi. Kalit so‘zlar: Orol dengizi inqirozi, suv tanqisligi, iqlim o‘zgarishi, tuproq sho‘rlanishi, havo ifloslanishi, chang bo‘ronlari, muzliklarning erishi, ekologik muammolar, O‘zbekiston atrof-muhiti, ma’lumotlar markazlari, DataVolt, raqamli infratuzilma, Toshkent IT Park, barqaror rivojlanish, yashil IT, immersion sovutish, passiv sovutish, adsorbsion sovutgichlar, quyoshli sovutish, chiqindi issiqlikni qayta tiklash, PUE samaradorligi, suvni tejaydigan sovutish, qayta tiklanadigan energiya, ESG muvofiqligi, xarajatlarni tejash, irrigatsiyani modernizatsiya qilish, Yashil Makon, BMTTD dekarbonizatsiya, ekologik barqarorlik, yashil ma’lumotlar markazlari. Аннотация. В этой статье рассматривается, как быстро развивающаяся индустрия центров данных Узбекистана сталкивается с серьезными экологическими проблемами. Аральское море сократилось более чем на 90% с 1960-х годов из-за отвода речной воды, что усилило дефицит воды, связанный с токсичными пыльными бурями, засолением почвы, загрязнением воздуха и изменением климата. В этих условиях саудовская компания DataVolt планирует расширение от 10-12 МВт в Ташкенте до 500 МВт по всей стране к 2030 году, что может поддержать экономику, но также увеличить давление на водные ресурсы. Статья анализирует ключевые экологические риски, опасности традиционного водяного охлаждения и альтернативы, такие как пассивные дизайны, солнечные/адсорбционные чиллеры и иммерсионное охлаждение. Интеграция этих технологий с программами "Yashil Makon" и улучшением ирригации позволяет снизить затраты, соответствовать стандартам ESG и использовать отходное тепло для сельского хозяйства. В итоге статья призывает к поддержке цифрового роста без ущерба для окружающей среды. Ключевые слова: Кризис Аральского моря, дефицит воды, изменение климата, засоление почвы, загрязнение воздуха, пыльные бури, таяние ледников, экологические проблемы, окружающая среда Узбекистана, центры данных, DataVolt, цифровая инфраструктура, Ташкентский IT-парк, устойчивое развитие, зеленые ИТ, иммерсионное охлаждение, пассивное охлаждение, адсорбционные чиллеры, солнечное охлаждение, рекуперация отходного тепла, эффективность PUE, водосберегающее охлаждение, возобновляемая энергия, соответствие ESG, экономия затрат, модернизация ирригации, Yashil Makon, декарбонизация ПРООН, экологическая устойчивость, зеленые центры данных Abstract. This article examines how Uzbekistan's rapidly developing data center industry faces serious environmental challenges. The Aral Sea has shrunk by more than 90% since the 1960s due to river water diversion, exacerbating water scarcity linked to toxic dust storms, soil salinization, air pollution, and climate change. In this context, Saudi Arabia's DataVolt plans expansion from a 10-12 MW facility in Tashkent to 500 MW nationwide by 2030, which could boost the economy but strain water resources. The article analyzes key ecological risks, dangers of traditional water cooling, and alternatives like passive designs, solar/adsorption chillers, and immersion cooling. Integrating these technologies with programs like "Yashil Makon" and irrigation improvements reduces costs, meets ESG standards, and enables waste heat use for agriculture. Ultimately, it calls for supporting digital growth without harming the environment. 256

Keywords: Aral Sea crisis, water scarcity, climate change, soil salinization, air pollution, dust storms, glacier melting, environmental problems, Uzbekistan environment, data centers, DataVolt, digital infrastructure, Tashkent IT Park, sustainable development, green IT, immersion cooling, passive cooling, adsorption chillers, solar cooling, waste heat recovery, PUE efficiency, water-saving cooling, renewable energy, ESG compliance, cost savings, irrigation modernization, UNDP decarbonization, environmental sustainability, green data centers. Kirish. Bugungi kunda axborot ilm-fan, iqtisodiyot va jamiyat taraqqiyotining asosiy omili hisoblanadi. Bulutli xizmatlar va sun’iy intellektni qo‘llab-quvvatlash orqali ma’lumotlar markazlari markaziy rol o‘ynaydi. Biroq, O‘zbekistonda - qurg‘oqchil, suvi cheklangan mamlakatda bunday inshootlarning tez qurilishi jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Orol dengizi 1960yillardan beri suvni qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirish natijasida o‘z maydonining 90 foizdan ortig‘ini yo‘qotdi. Bu Qoraqalpog‘iston kabi hududlarda zaharli chang bo‘ronlari va sog‘liq bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqardi. Qishloq xo‘jaligi yerlarining katta maydonlari tuz to‘planishidan aziyat chekmoqda, havo sifati ko‘pincha xavfsiz darajadan pastga tushmoqda va muzliklarning erishi kelajakda suv ta’minotiga tahdid solmoqda. Qishloq xo‘jaligi mavjud suvning 90 foizidan foydalanadi, ammo samarasiz kanallar orqali ko‘p narsa yo‘qotiladi. Saudiya Arabistonining "DataVolt" kompaniyasi Toshkentdagi 257

IT-parkda 10-12 MVt quvvatga ega ma’lumotlar markazini qurishni boshladi, mamlakat bo‘ylab 500 MVtgacha kengaytirish rejalashtirilgan. An’anaviy sovutish tizimlari katta miqdorda suv iste’mol qiladi, bu yerda muammoli. Barqaror yondashuvlar esa "Yashil makon" daraxt ekish dasturi va irrigatsiyani modernizatsiya qilish loyihalari kabi milliy sa’y-harakatlarga mos kelishi mumkin. Ekologik muammolar. O‘zbekiston bir qator ekologik muammolarga duch kelmoqda: - Orol fojiasi, muzliklarning erishi va yuqori oqimdagi suvdan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan kuchli suv tanqisligi. - Ekin maydonlari unumdorligini pasaytiruvchi tuproq sho‘rlanishi va eroziyasi. - Tez-tez chang bo‘ronlari zararli zarralarni olib keladi, bu esa sog‘liq muammolariga olib keladi. - Iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan haroratning ko‘tarilishi va yog‘ingarchilikning o‘zgarishi. Yangi ma’lumotlar markazlari bu muammolarga issiqlik ajralib chiqishi yoki yerning buzilishi orqali qo‘shimcha qilishi mumkin. Ijobiy qadamlar qatoriga 2025-yilni atrof-muhitni muhofaza qilish va kanallarni takomillashtirishga qaratilgan yil deb e’lon qilish kiradi. Ma’lumotlar markazi zaifliklari. Ma’lumotlar markazlari katta miqdorda elektr energiyasi va sovutishni talab qiladi. Quruq hududlarda odatdagi suvli sovitish mos kelmaydi. DataVolt loyihalari qayta tiklanadigan energiya va ilg‘or hamkorlikdan foydalanadi, ammo puxta rejalashtirilmasa, ular suv stressini kuchaytirishi mumkin. Zamonaviy germetik tizimlar changli sharoitlarda yaxshiroq ishlaydi. O‘zbekistonning quyosh nuri mo‘lligi va qo‘llab-quvvatlovchi siyosati ekologik toza ma’lumotlar markazlarida yetakchi bo‘lish imkoniyatini beradi. Barqaror sovitish yechimlari Sovutishning bir nechta samarali, kam suvli usullari mavjud: • Passiv usullar (soyali osmalar, yashil tomlar, tungi shamollatish) suv ishlatmasdan sovutishga bo‘lgan ehtiyojni 50-70 %ga kamaytiradi. • Adsorbsion yoki quyosh energiyasida ishlaydigan sovutgichlar energiya va suv sarfini 60 %gacha kamaytiradi. • Immersion sovutish serverlarni maxsus suyuqliklarga joylashtiradi, bu esa suv sarfini 95 %ga kamaytiradi va yuqori samarali ishlash imkonini beradi. • Geotermal elementli gibrid tizimlar chiqindi issiqlikni boshqa maqsadlarda ishlatishi mumkin. Immersion sovutish tizimi misoli. Ushbu yechimlar changga chidamli bo‘lib, mahalliy quyosh resurslaridan samarali foydalangan holda xalqaro dekarbonizatsiya maqsadlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Imtiyozlar va integratsiya: Barqaror amaliyotlarni qo‘llash aniq afzalliklarni ta’minlaydi: operatsion xarajatlarning pastligi (30-40% tejash), ESG talablariga rioya qilishning osonligi, suvni sezilarli darajada tejash va qishloq xo‘jaligi bilan amaliy aloqalar (masalan, issiqxonalar uchun ortiqcha issiqlikdan foydalanish). Umumiy issiqlik loyihalari uchun siyosiy rag‘batlantirishlar oziqovqat xavfsizligini yaxshilashi mumkin. Butun mamlakat bo‘ylab qo‘llash 258

ma’lumotlar markazlarining kelajakdagi suv tanqisligiga hissa qo‘shishining oldini oladi. Xulosa. O‘zbekistonning raqamli kelajagi va ekologik barqarorligi o‘zaro chambarchas bog‘liq. Ma’lumot markazlarining jadal o‘sishi sun’iy intellekt va bulutli xizmatlar orqali iqtisodiy rivojlanish, ish o‘rinlari yaratish va texnologik yetakchilik uchun ulkan imkoniyatlarni taqdim etadi. Biroq, o‘tkir suv tanqisligi, Orol dengizi halokatining davom etayotgan ta’siri va kuchayib borayotgan iqlim o‘zgarishi bilan kurashayotgan mamlakatda cheksiz kengayish bu zaifliklarni yanada kuchaytirish xavfi mavjud. An’anaviy bug‘latib sovitish tizimlari, ayniqsa, bizning qurg‘oqchil iqlim sharoitimizga mos kelmaydi, chunki ular juda ko‘p suv sarflaydi. Bundan farqli o‘laroq, innovatsion yechimlar - immersion sovutish, passiv arxitektura dizaynlari, adsorbsion sovutgichlar va quyosh bilan integratsiyalashgan tizimlar - yuqori unumdorlik va samaradorlikni saqlab qolgan holda resurslarga bo‘lgan talabni keskin kamaytirishi mumkin. Ushbu barqaror texnologiyalar shunchaki yumshatish emas, balki ijobiy hissa qo‘shish yo‘llarini ochadi. Chiqindi issiqlikni qayta ishlash qishloq xo‘jaligi issiqxonalarini isitishi mumkin, qayta tiklangan kondensat sug‘orishni to‘ldirishi mumkin va quyosh energiyasidan foydalanish O‘zbekistonning mo‘l-ko‘l quyoshi va milliy karbonsizlanish maqsadlariga to‘liq mos keladi. "Yashil makon"ni ko‘kalamzorlashtirish dasturi va Jahon banki ko‘magida irrigatsiyani modernizatsiya qilish kabi davom etayotgan tashabbuslar bilan integratsiya qilinganda, ma’lumotlar markazlari potensial yuklamalardan ekologik tiklanish va qishloqlarni rivojlantirishning faol tarafdorlariga aylanishi mumkin. Bunday sinergiya nafaqat ESG muvofiqligini ta’minlaydi va operatsion xarajatlarni 3040% ga kamaytiradi, balki oziq-ovqat xavfsizligi va milliy barqarorlikni ham mustahkamlaydi. Texnologiyalarga ishtiyoqmand va vatanimga chuqur sadoqatli birinchi kurs talabasi sifatida ma’lumotlar markazini barqaror rivojlantirishni ham kasbiy, ham vatanparvarlik burchi sifatida ko‘raman. O‘qishim va kelajakdagi faoliyatimni yashil IT yechimlarini ilgari surishga - tadqiqotlar o‘tkazish, sanoat hamkorligini rivojlantirish va O‘zbekistonni mas’uliyatli raqamli infratuzilmada mintaqaviy kashshof sifatida ko‘rsatadigan siyosatni targ‘ib qilishga bag‘ishlamoqchiman. Texnologik taraqqiyotni atrof-muhitni muhofaza qilish bilan uyg‘unlashtirish orqali biz kelgusi avlodlar uchun gullab-yashnaydigan farovon, barqaror mamlakatni barpo etishimiz mumkin - bu innovatsiyalar va g‘amxo‘rlikning merosidir, men uni yaratishga yordam berishga qat’iy qaror qildim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Glantz, M. (Ed.). Creeping Environmental Problems and Sustainable Development in the Aral Sea Basin. Cambridge University Press. 2. Alger, D. Grow a Greener Data Center. Cisco Press. 3. Schulz, G. The Green and Virtual Data Center. CRC Press. 4. NASA Earth Observatory. Shrinking Aral Sea. https://earthobservatory.nasa.gov/worldof-change/AralSea 5. World Bank. (2025). Uzbekistan to Modernize Its Irrigation Infrastructure. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/05/21/uzbekistan-to-modernize-itsirrigation-infrastructure-with-world-bank-support 259

6. Data Center Dynamics. (2024). DataVolt breaks ground on data center in Tashkent. https://www.datacenterdynamics.com/en/news/datavolt-breaks-ground-on-data-center-intashkent-uzbekistan/ GENDER TENGLIK TUSHUNCHASINING FALSAFIY ASOSLARI VA OʻZBEKISTONDA AYOLLARGA E'TIBOR Qilichova Odina, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi Ilmiy raxbar: To`xtayeva Matluba Xakimovna, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dosenti, f.f.b.f.d.(PhD) Annotasiya. Ushbu maqolada faylasuflarning erkaklar va ayollar tengligi haqidagi gʻoyalari, gender tenglik va feminizm tushunchalari, jamiyat hayotida ayollarning ijtimoiysiyosiy faoliyat koʻrsatishiga toʻsiq boʻladigan muammolar, Oʻzbekistonda ushbu toʻsiqlarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar atroflicha tahlil etilgan. Kalit soʻzlar: gender tenglik, feminizm, ayollar huquqi, pozitiv diskriminasiya, inson huquqlari, stereotiplar, ijtimoiy mavqe, xotin-qizlar, ijtimoiy muammo, urf-odatlar. Аннотация. В данной статье подробно анализируются идеи философов о равенстве мужчин и женщин, понятиях гендерного равенства и феминизма, проблемах, которые сдерживают общественно-политическую активность женщин в обществе, а также меры, направленные на устранение этих препятствий в Узбекистане. Ключевые слова: гендерное равенство, феминизм, права женщин, позитивная дискриминация, права человека, стереотипы, социальный статус, женщины, социальная проблема, традиции. Annotation. This article analyzes in detail the ideas of philosophers about the equality of men and women, the concepts of gender equality and feminism, problems that hinder the sociopolitical activity of women in society, as well as measures aimed at eliminating these obstacles in Uzbekistan. . Key words: gender equality, feminism, women's rights, positive discrimination, human rights, stereotypes, social status, women, social problem, traditions. Gender tenglik tushunchasi uzoq davrlardan falsafaning tadqiqot ob'ekti boʻlib kelgan. Erkak va ayollar tengligi gʻoyasini birinchi boʻlib yunon olimi Antifont oʻz asarlarida qoʻllagan holda: «Tabiat barchani: ayollarni ham, erkaklarni ham teng qilib yaratadi, lekin odamlar insonlarni tengsiz holatga soluvchi qonunlarni ishlab chiqishadi», deb ta'kidlagan. Qadimgi Yunonistonning Suqrot, Aflotun, Arastu kabi olimlari eng yaxshi davlat sifatida jamiyatda tenglik va adolat hukm surgan polisni nazarda tutishgan va eng yaxshi qonunlar sifatida barcha tengligi kafolatlangan qonunlarni ilgari surishgan. Aflotun ayollar va erkaklar oʻrtasidagi oʻzaro teng huquqlilikni e'tirof etib, jinslar oʻrtasidagi biologik tafovutlarni nomuhim tafovutlar deb izohlaydi, ayolning reproduktiv holati ularni faqat uy-roʻzgʻor ishlari bilan chegaralanib, ijtimoiy vazifalardan chetlatilishiga asos boʻla olmaydi, deb uqtiradi. U yigit va qizlarning ta'lim olishi, erkin kasb tanlashi, oʻz qobiliyatiga yarasha ijtimoiy mavqeni egallashi kabi teng imkoniyatlarni qoʻllab-quvvatlagan. Sharq qomusiy olimlaridan Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida tenglik hukm surgan davlatni fozillikka intilgan davlat sifatida qayd etgan. Ayollar masalasi jamiyat, ijtimoiy munosabatlar, millatlar, davlatlar, madaniyat va sivilizasiyalar bilan uzviy bogʻliqdir. Tarixiy taraqqiyot natijasida xotin-qizlar masalasiga ijtimoiy muammo sifatida qarala boshlandi va bu holat 260

feminizm gʻoyasi bilan bogʻliqdir. 1779- yili fransuz faylasufi J.Kondorse “Ayollarga fuqarolik huquqini berish toʻgʻrisida”, Olimpiya de Guj esa “Fuqarolik va ayol huquqi” deklarasiyasi orqali Evropa, keyinchalik AQShda ayollarning ijtimoiy va siyosiy huquqlari uchun harakatga asos soldilar. Ushbu davrdan boshlab “feminizm” tushunchalari paydo boʻldi. Feminizm ayollarni erkaklar bilan teng huquq va teng imkoniyatlarga ega boʻlishi hamda ayollarning barcha koʻrinishlardagi kamsitilishiga qarshi qaratilgan. Tarix koʻrsatadiki, feministik harakat xotin-qizlar masalasi unutilgan, davlat boshqaruv organida erkaklar ustuvorlik qilgan, ayollarning ijtimoiy-siyosiy hayotda faoliyat koʻrsatishiga toʻsiqlar paydo boʻlganida yuzaga keladi. Oʻzbekistonda ushbu toʻsiqlarni bartaraf etishga, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga davlatning oʻzi kirishgan. Feminizm ayollarning oʻz huquq va erkinliklari uchun kurashini ifoda etuvchi ijtimoiy harakat boʻlsa, “gender” erkak va ayol oʻrtasidagi munosabatlarni nazarda tutuvchi tushunchadir. Bugungi kunda falsafaning asosiy masalalaridan biri boʻlgan insonning ijtimoiy mohiyati muammosi butun dunyoda keng yoyilgan gender tadqiqotlarida oʻz aksini topmoqda. Bu gʻoyaning ilgari surilishi natijasida umumbashariy tafakkurda ayollar va erkaklar oʻrtasidagi gender tenglikni ta'minlash zaruriyati kun tartibiga qoʻyilmoqda, ularning inson huquqlari va imkoniyatlari tengligini kafolatlashga harakat qilinmoqda. Gender muammosi, eng avvalo ijtimoiy muammo ekanligi, ya'ni faqat ayolning emas, balki erkaklarning ham, jamiyatning ham muammosi ekanligini ta'kidlashga toʻgʻri kelmoqda. Oʻzbekistonda xotin-qizlarning oʻz imkoniyatlarini toʻliq namoyon qilishlari uchun ijtimoiy-ma'naviy muhit yaratilmoqda. Tashkilotchilik, tadbirkorlik, ishbilarmonlik qobiliyatiga ega boʻlgan xotin-qizlarning boshqaruv tizimida hech qanday toʻsiqlarsiz oʻz qonuniy oʻrnini egallashini ta'minlash, parlamentdagi oʻrnini oshib borishiga erishish ularning hayotdagi mavqei koʻtarilishi uchun zamindir. Oʻzbekistonda 2019-yil 2-sentyabrda “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida”gi [2] hamda «Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida»gi [3] qonunlarning qabul qilinishi bu boradagi huquqiy asoslarni mustahkamladi. Bugungi kun jamiyatida esa pozitiv diskriminasiyaga alohida e'tibor qaratilmoqda. Pozitiv diskiriminasiya – bu kam sonli boʻlgan guruh yoki qatlamga alohida imkoniyatlar va kvotalar berish degani. U korxonada, ta'limda, ilmda va hokazo sohalarda gender tenglikka erishish uchun qoʻllaniladigan usuldir. Masalan, Oʻzbekistonda olima, muhandis, dasturchi, jarroh (va hokazo) ayollar kam. Ushbu sohalarda ayollarning koʻpayishiga esa ehtiyoj mavjud. Shunday sharoitda yollarni ushbu yoʻnalishlarga koʻproq jalb qilib oʻqitish, buning uchun ularga alohida shart-sharoitlar yaratish pozitiv diskriminasiya hisoblanadi. Bugun an'anaviy oʻzbek jamiyatida pozitiv diskriminasiyaga ehtiyoj mavjud. Chunki ayollarimizning ta'lim olishi, ilm bilan shugʻullanishi va ijtimoiy faolligini ragʻbatlantirishga ehtiyoj katta. Qolaversa, jamiyatimizda ayollar zimmasiga ortilgan maishiy majburiyatlar yuki ogʻir. Qonun oilada, jamiyatda turli illatlar, an'ana niqobi ostidagi ojizlarga zulm, ularning huquqini toptash holatlariga qarshi kurashadi. Biz an'analar bilan yashaymiz. Lekin 261

taraqqiyot istasak, qonunlar bilan ham yashashni boshlashimiz kerak. Urf-odatlar shunchaki urf-odat boʻlgani uchun emas, inson sha'ni va qadr-qimmatini ulugʻlagani, turmushini qulay qilgani bilan qadrli. Ijobiy urf-odat va an'analarni insonni kamsituvchi va tahqirlovchi illatlardan farqlashda oʻrtada faqat bir mezon turadi: inson shaxsi va uning huquqlaridir. Biz milliy ma'naviyatga boy millat sifatida buni tezroq anglashimiz kerak. Oʻzbekiston ayollari mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida yanada faol ishtirok etishiga yordam berish “BMT-Ayollar” tashkilotining ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda vaqtinchalik maxsus choralarni koʻrish dasturi amalga oshirilmoqda. Mazkur dastur “BMT-Ayollar” tashkilotining Oʻzbekistonning Xotin-qizlar qoʻmitasi, Inson huquqlari milliy markazi, Oliy Majlis, siyosiy partiyalar, nodavlat-notijorat tashkilotlar bilan olib borilgan keng koʻlamdagi maslahatlashuv jarayonidan kelib chiqqan tavsiyalar [4] asosida ishlab chiqilib, uning doirasida Oʻzbekistonda boshqaruv lavozimlarini egallaydigan ayollar sonini koʻpaytirishga qaratilgan ishlarni amalga oshirish koʻzda tutilgandir. Ayolga imkoniyat va vakolat berish, uni faollashtirish jamiyatni yanada rahm-shafqatli, insonparvar va ma'rifatli qiladi. Hozirda jamiyatimizda ayol hokim, ayol rektor, ayol vazir va vazir oʻrinbosarlari barmoq bilan sanarli. Prezidentimiz taklifi bilan Oʻzbekiston Oliy Majlis Senatida “Xotin-qizlar va gender tenglik masalalari” boʻyicha tashkil etilgan qoʻmita albatta, mamlakatimiz hayotida xotinqizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularga keng imkoniyatlar yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Prezident Shavkat Mirziyoevning 2019-yil iyun oyida Oliy Majlis Senatidagi nutqida shunday deydi: “Shu oʻrinda meni ongimizda chuqur ildiz otgan bir aqida koʻp oʻylantiradi. Biz doimo ayol - bu ona, oilamiz bekasi, deb ularni ulugʻlaymiz. Bu toʻgʻri, albatta. Ammo hozirgi kunda har bir xotin-qiz demokratik jarayonlarning kuzatuvchisi emas, balki faol va tashabbuskor ishtirokchisi boʻlmogʻi shart”. [4] Bu borada doimiy, koʻlamdor va salmoqli natijalarga erishish uchun albatta, dasturul amal kerak. Shu nuqtai nazardan, mamlakatimizda aynan shu masalalarga bagʻishlangan hujjat – 2020–2030-yillarga moʻljallangan Oʻzbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasi ishlab chiqildi. [5] Xulosa qilib aytganda hozirgi kunda gender tenglikni ta'minlash masalasida davlatimiz tomonidan koʻp ishlar, chora-tadbirlar amalga oshirilib kelinmoqda. Ayniqsa keyingi yillar ichida koʻplab qonunlar, farmon va qarorlar qabul qilindi va xotin–qizlar muammolarini hal etishda qilingan ishlar, koʻrilayotgan amaliy chora-tadbirlarning koʻlami kengayib bormoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. –T.: Oʻzbekiston, 2023. 2. https://lex.uz/acts/4494849 3. https://lex.uz/docs/4494709 4. “2030- yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasida Gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash haqida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Qarori, 2021- yil, 28- may. 262

5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Mamlakatimizni 2022- yil 1- martdagi “Xotin-qizlarni qoʻllab-quvvatlash tizimi hamda ularning jamiyatdagi mavqeini yanada mustahkamlash masalalari” boʻyicha videoselektor yigʻilishidagi ma'ruzasi. RAQAMLI VA TEXNOLOGIK TARAQQIYOT SHAROITIDA FALSAFIY TAFAKKURNING AHAMIYATI Yarashov Sarvar Norqul o‘g‘li, UMFT, nodavlat oliy taʼlim muassasasi katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli va texnologik taraqqiyot sharoitida falsafiy tafakkurning jamiyat, ayniqsa yoshlar ongini shakllantirishdagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Texnologiyalar jadallik bilan rivojlanayotgan zamonda inson tafakkuri, axloqiy mas’uliyati va tanqidiy fikrlash qobiliyatini saqlab qolish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Maqolada texnologik determinizm, raqamli ong, axborot bosimi va falsafaning metodologik vazifalari yoritilib, falsafiy tafakkurning ijtimoiy barqarorlik va ma’naviy muvozanatni ta’minlashdagi roli asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: falsafiy tafakkur, raqamli jamiyat, texnologik taraqqiyot, tanqidiy fikrlash, axborot bosimi, axloqiy mas’uliyat. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение философского мышления в формировании сознания общества, в частности молодежи, в условиях цифрового и технологического прогресса. В эпоху стремительного развития технологий актуализируется вопрос сохранения человеческого мышления, этической ответственности и способности к критическому анализу. В статье рассматриваются такие концепции, как технологический детерминизм, цифровое сознание, информационное давление и методологические задачи философии. Обосновывается роль философской рефлексии в обеспечении социальной стабильности и духовного баланса. Ключевые слова: философское мышление, цифровое общество, технологический прогресс, критическое мышление, информационное давление, этическая ответственность. Abstract. This article analyzes the role and significance of philosophical thought in shaping the consciousness of society, particularly the youth, within the context of digital and technological advancement. In an era of rapid technological evolution, the preservation of human cognition, ethical responsibility, and critical thinking skills has become increasingly paramount. The paper explores the concepts of technological determinism, digital consciousness, and information overload, alongside the methodological functions of philosophy. Furthermore, it substantiates the role of philosophical reflection in maintaining social stability and spiritual equilibrium. Keywords: philosophical thought, digital society, technological progress, critical thinking, information overload, ethical responsibility. Kirish. XXI asr insoniyat taraqqiyotida raqamli va texnologik inqiloblar davri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (big data), raqamli kommunikatsiyalar va algoritmik boshqaruv kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi. Bunday sharoitda texnologiyalar inson hayotini yengillashtirish bilan birga, uning tafakkuri, qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Texnologik taraqqiyotning jadalligi ko‘pincha uning oqibatlarini chuqur anglashga imkon bermaydi. Aynan shu nuqtada falsafiy tafakkur insonni texnologiyaga tobe bo‘lishdan emas, balki uni ongli boshqarish va anglashga chorlovchi muhim intellektual vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Nemis faylasufi 263