Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

otlarni chuqurroq, tizimli va ko‘p qirrali o‘rganish imkonini bermoqda. Bu esa onomastikaning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ham sezilarli darajada oshirmoqda. Adabiyotlar roʻyxati: 1. Begmatov E., Uluqov N. Oʻzbek onomastikasi terminlarining izohli lug‘ati. – Namangan, 2006. B–60. 2.Stilistika va pragmatika. Ilmiy-nazariy konferensiya materiallari. 2-qism. – Samarqand: SamDU nashri, 2010. – B. 133-137. 3. Kamolova S.J. Fansuz antoponimlaining pagmatik tavsifi. fil.fan.nom. diss.(PhD) Samarqand -2020. – B.24-25 4. Камолова С.Ж. Использование французских имен и фамилий при формировании навыков образной речи//Лисоний бирликларнинг тилларга хос, тиллараро ва лингводидактик талқини: Илмий мақолалар тўплами. Самарқанд: СамДЧТИ нашри, 2012. –B.180-181. 5. Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. / отв. ред. А.А. Реформатский. -М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. С. – 365 STRUKTURAVIY-FUNKSIONAL NAZARYALARDA VOYAGA YETMAGANLAR HUQUQBUZARLIGI Allaberganov Ixtiyor Baxtiyorovich Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU mustaqil izlanuvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada voyaga yetmaganlarning huquqbuzarlik xulq-atvori tuzilmaviy-funksional nazariyalar nuqtai nazaridan tahlil qilinadi hamda bu jarayonlarning ruhiy va ijtimoiy omillar bilan o‘zaro aloqasi o‘rganiladi. Maqola shuningdek, psixologik jihatdan voyaga yetmaganlarning o‘zini anglash, motivatsiya va qaror qabul qilish jarayonlari huquqbuzarlik xatti-harakatlariga qanday ta’sir qilishini yoritadi. Shu bilan birga, ilmiy tahlil ijtimoiy me’yorlar, strukturaviy cheklovlar va submadaniy guruhlarning o‘smir xulq-atvoridagi o‘rni va ularning huquqbuzarlikni davom ettirish yoki kamaytirishdagi rolini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi, huquqbuzarlik, strukturaviy-funksional nazariya, anomiya nazariyasi, submadaniyat, differensial imkoniyatlar, ijtimoiy moslashuv, psixologik omillar. Аннотация. В данной статье анализируется правонарушительное поведение несовершеннолетних с точки зрения структурно-функциональных теорий и изучается взаимосвязь этих процессов с психологическими и социальными факторами. В статье также рассматривается, как процессы самосознания, мотивации и принятия решений у психологически несовершеннолетних влияют на их правонарушительное поведение. В то же время научный анализ показывает роль социальных норм, структурных ограничений и субкультурных групп в поведении подростков и их роль в продолжении или снижении правонарушений.. Ключевые слова: Ювенальная преступность, правонарушения, структурно-функциональная теория, теория аномии, субкультура, 79

дифференциальные возможности, социальная адаптация, психологические факторы. Abstract: This article analyzes juvenile delinquent behavior from the perspective of structural-functional theories and examines the interrelationship of these processes with psychological and social factors. The article also explores how psychologically aware minors' self-awareness, motivation, and decisionmaking processes influence delinquent behavior. At the same time, scientific analysis shows the role of social norms, structural constraints, and subcultural groups in adolescent behavior and their role in the continuation or reduction of delinquency.. Keywords: Juvenile delinquency, delinquency, structural-functional theory, anomie theory, subculture, differential opportunities, social adaptation, psychological factors. Kirish. Quyida bayon etilayotgan maqola huquqbuzarlik xulq-atvorini tushuntirishda tuzilmaviy-funksional nazariyalarning nazariy asoslari va ularning ilmiy ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Zamonaviy sotsiologiya va ijtimoiy psixologiyada huquqbuzarlik faqat individual tanlov yoki shaxsiy og‘ish sifatida emas, balki jamiyat tuzilmasi va uning asosiy institutlari faoliyatidagi nomutanosibliklar natijasi sifatida talqin qilinadi. Aynan shu nuqtai nazardan tuzilmaviy-funksional yondashuv jamiyatni o‘zaro bog‘liq qismlardan iborat tizim deb ko‘rib, huquqbuzarlikni ushbu tizimda yuzaga keladigan zo‘riqishlar, uzilishlar va moslashuvdagi muvaffaqiyatsizliklar bilan izohlaydi. Mazkur nazariy an’ana psixologik jihatdan shaxsning ijtimoiylashuv jarayoniga alohida e’tibor qaratadi. Oila, maktab va mahalla kabi ijtimoiy institutlar orqali shaxs jamiyat tomonidan e’tirof etilgan maqsadlar, qadriyatlar va me’yorlarni o‘zlashtiradi. Biroq ushbu institutlar o‘z vazifasini to‘liq bajara olmagan sharoitda, shaxsda frustratsiya, norozilik, ishonchsizlik va majburiyatsizlik kabi psixologik holatlar shakllanadi. Bu holatlar esa huquqbuzar xulq-atvor uchun qulay zamin yaratadi. Shunday qilib, tuzilmaviy-funksional nazariyalar huquqbuzarlikni shaxs psixologiyasi bilan jamiyat tuzilmasi o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sir mahsuli sifatida talqin qiladi. Maqolada Dyurkgeymning anomiya tushunchasidan boshlab, Mertonning zo‘riqish nazariyasi, Koenning huquqbuzar submadaniyat haqidagi qarashlari, Klouard va Olinning differensial imkoniyatlar nazariyasi, shuningdek, Shou va Makkeyning ijtimoiy tartibsizlik yondashuvi hamda Xirshining ijtimoiy nazorat nazariyasigacha bo‘lgan ilmiy g‘oyalar izchil tahlil qilinadi [1, 2]. Ushbu nazariyalar huquqbuzarlikning paydo bo‘lishini nafaqat maqsadlar va vositalar o‘rtasidagi ziddiyat, balki qadriyatlarning yetarli darajada shakllanmasligi, ijtimoiy aloqalarning zaiflashuvi va nazorat mexanizmlarining susayishi bilan bog‘laydi. Shu ma’noda, mazkur maqola tuzilmaviy-funksional nazariyalarni umumlashtirgan holda, huquqbuzarlikni tushuntirishda ijtimoiy tuzilma, institutlar faoliyati va shaxsning psixologik moslashuvi o‘rtasidagi uzviy 80

bog‘liqlikni ochib berishni maqsad qiladi. Bu yondashuv huquqbuzarlikning oldini olishda jazolashdan ko‘ra, ijtimoiy sharoitlarni yaxshilash, ta’lim va tarbiya institutlarini mustahkamlash hamda ijtimoiy nazoratning sog‘lom shakllarini rivojlantirish muhimligini ilmiy asoslab beradi. Asosiy qism. Tuzilmaviy-funksional nazariyalar huquqbuzarlik xulqatvorni ijtimoiy moslashuv jarayonlaridagi zo‘riqishlar yoki buzilishlarning natijasi deb hisoblaydi. Bu nazariyalar oila va maktab kabi shaxslarni jamiyat qadriyatlariga mos xulq-atvorga o‘rgatuvchi institutlarga va ularning bu vazifani bajara olmaslik sabablariga e’tibor qaratadi. Jamiyatda qaysi xatti-harakatlar qadrlanishi va qaysilari qoralanishi haqida keng kelishuv mavjud deb hisoblanadi. Strukturaviy-funksional nazariyalar quyidagi savolga javob topishga intiladi: Nima uchun ko‘pchilik o‘smirlar bu umumiy kelishuvga zid ravishda harakat qiladi? Ya’ni, nima uchun ko‘p o‘smirlar deyarli barchamiz uchun umumiy bo‘lgan xulqatvor me’yorlarini buzadi? Anomiya nazariyasi. Funksional nazariyaning ildizlari Dyurkgeymning anomiya tushunchasiga borib taqaladi. Dyurkgeym uchun bu atama ijtimoiy tartibga solishning yo‘qligi yoki me’yorsizlikni anglatardi. Merton bu tushunchani maqsadlar va ularga erishishning qonuniy vositalari o‘rtasidagi noto‘g‘ri munosabatlar oqibatlarini tasvirlash uchun qayta jonlantirdi. Merton ijtimoiy va madaniy tuzilmaning ikki jihatini ta’kidladi: madaniy belgilangan maqsadlar (masalan, moddiy muvaffaqiyat) va ularga erishishning maqbul vositalari (masalan, ta’lim). Mertonning fikricha, jamiyatimizda muvaffaqiyatga erishish maqsadlari keng tarqalgan, ammo ularga erishish vositalari yoki imkoniyatlari teng taqsimlanmaganb [3]. Merton nazariyasi nafaqat ayrim o‘smirlarning nima uchun jinoyatchi bo‘lib qolishini, balki nima uchun ba’zi sinflarda boshqalarga qaraganda jinoyatchilik ko‘proq uchrashini ham tushuntiradi. Quyi yoki quyisinflilar muvaffaqiyatga erishish maqsadlari va vositalari o‘rtasidagi nomutanosiblikdan eng ko‘p zarar ko‘radi deb taxmin qilingani uchun, bu sinfda huquqbuzarlik xatti-harakatlarining yuqori darajasi kutiladi. Merton o‘z maqsadlariga erishish uchun yetarli vositalarga ega bo‘lmagan odamlarning bir qator moslashuv usullarini ko‘rsatib berdi. Ular orasida innovatsiya maqsadga erishish uchun qonuniy vositalarni noqonuniy vositalar bilan almashtirish bilan bog‘liq; aynan shu moslashuvga murojaat qilish quyisinfli o‘smirlar o‘rtasidagi ko‘plab o‘g‘irliklarni tushuntiradi deb hisoblanadi. Submadaniyat nazariyasi. Muvaffaqiyat maqsadlariga erishish imkoniyatining yo‘qligi natijasida guruhga asoslangan moslashuvlar huquqbuzar submadaniyatni keltirib chiqaradi. Koen ta’kidlashicha, quyi sinf bolalari va huquqbuzar submadaniyatning potensial a’zolari maktabga kirganlarida birinchi marta muvaffaqiyatsizlikni his qiladilar [4]. "O‘rta sinf mezonlari" asosida baholanganda, bu bolalarda ko‘pincha yetishmovchiliklar aniqlanadi. Natijada, ularda "maqom noroziligi" hissi kuchayib boradi. Quyi sinf bolalari o‘zlarining dastlabki tajribalari bilan o‘rta sinfning talablarini qondirishga tayyor emaslar. Shu 81

sababli, huquqbuzar submadaniyat quyi sinf o‘smirlari uchun maqbul bo‘lgan mezonlar yoki qadriyatlarning muqobil tizimi sifatida shakllanadi. Koenning ta’kidlashicha, bu submadaniyat qadriyatlari o‘rta sinf me’yorlarini butunlay rad etishni anglatadi: huquqbuzar submadaniyat o‘rta sinf turmush tarziga nisbatan nafratni ifodalab, uning qarama-qarshisini obro‘ mezoni sifatida qabul qiladi. Natijada, Koenning fikriga ko‘ra, o‘rta sinf qadriyatlariga zid bo‘lgan "foydasi yo‘q, zararli va salbiy" huquqbuzar submadaniyat paydo bo‘ladi. Biroq, bu muvaffaqiyatsizlikka bo‘lgan norozilikka nisbatan submadaniyat reaksiyasining faqat bir turi. Ko‘rib turganimizdek, ko‘plab submadaniy javoblar tuzilmaviy funktsionalizm nazariy an’analarida ishlab chiqilgan. Differensial imkoniyatlar nazariyasi. Klouard va Olin ta’kidlashicha, huquqbuzarlik va oxir-oqibat jinoiy xatti-harakatlarning turli shakllarini tushunish uchun biz quyi sinfdan chiqish yo‘lini izlayotganlar uchun mavjud bo‘lgan turli xil noqonuniy imkoniyatlarni va bu imkoniyatlar qayerga olib borishini ko‘rib chiqishimiz kerak. Turli xil jamoaviy muhitlar turli submadaniy javoblarni keltirib chiqaradi. Klouard va Olin uchta asosiy javob turi mavjudligini ta’kidlaydi, ularning har biri o‘ziga xos submadaniyatga olib keladi: barqaror jinoiy submadaniyat, nizoli submadaniyat va chekinish submadaniyati [5]. Barqaror jinoiy submadaniyat, nomidan ko‘rinib turganidek, iqtisodiy harakatchanlikning o‘sishi uchun eng istiqbolli (garchi noqonuniy bo‘lsa-da) imkoniyatlarni taqdim etadi. Klouard va Olinning fikriga ko‘ra, bu submadaniyat faqat qonuniy va noqonuniy rollarni bajaruvchilar o‘rtasida, masalan, siyosatchilar yoki politsiya va jinoyat dunyosi o‘rtasida ma’lum kelishuv mavjud bo‘lgandagina paydo bo‘lishi mumkin. Noqonuniy faoliyatning ma’qul turlari uchun himoya ta’minlangan eski uslubdagi siyosiy tizimni tasavvur qilish mumkin. Faqat shunday sharoitdagina jinoyat olamining o‘smirlik bosqichidan kattalar darajasiga ko‘tarilish imkoniyatini beruvchi barqaror qonuniyatlar o‘rnatilishi mumkin. Qonuniy va noqonuniy imkoniyatlar tuzilmalari shu tarzda bog‘langanda, ko‘chalar jinoyatchilik uchun xavfsiz bo‘ladi va bo‘lajak jinoyatchilar uchun yuqoriga ko‘tarilishning ishonchli yo‘llari paydo bo‘lishi mumkin. Zo‘ravonlik va nizolar esa qonuniy va noqonuniy faoliyatni izdan chiqaradi. Ikkala turdagi faoliyat birgalikda mavjud bo‘lsa, zo‘ravonlik cheklanadi. Biroq, ushbu faoliyat sohalari o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan " tartibsiz va xarob ahvoldagi qashshoqlar mahallasi "da zo‘ravonlik nazoratsiz hukm surishi mumkin. Klouard va Olin bu turdagi jamoalarni nizoli submadaniyatni keltirib chiqaruvchi omil sifatida ko‘radilar. Ushbu tartibsizlikning natijasi o‘smirlar ko‘cha to‘dalarining keng tarqalishi va ularning zo‘ravonlik harakatlari bo‘lib, bu ko‘chalarni daromadliroq jinoyat uchun xavfli qiladi [6]. Chekinish submadaniyati qonuniy va noqonuniy imkoniyatlar tuzilmalarida muvaffaqiyatsizlikka uchragan o‘smirlarni o‘z ichiga oladi. Bu "ikki karra muvaffaqiyatsizlar" giyohvand moddalarni suiiste’mol qilish va qochishning boshqa shakllariga duchor bo‘lishga mahkum. 82

Klouard va Olinning nazariyasi 1960-yillardagi Kennedi va Jonson ma’muriyatlarini Amerikada kambag‘allikka qarshi kurashni tashkil etishga undashda muhim rol o‘ynadi. Bu kurash quyi sinfdagi yoshlar va ozchiliklar uchun qonuniy imkoniyatlarni yaratishga qaratilgan edi. Biroq, tuzilmaviy-funksional nazariyaning yana bir muhim varianti huquqbuzarlikning eng asosiy sababi maqsadlar va vositalar o‘rtasidagi ziddiyat emas, balki maqsadlar, qadriyatlar, majburiyatlar va ijtimoiy nazoratning boshqa manbalarining nisbiy yo‘qligi ekanligini ta’kidladi. Ijtimoiy tartibsizlik nazariyasi. Shimoliy Amerikada jinoyatchilik va huquqbuzarliklarni ijtimoiy nazorat nuqtayi nazaridan tushuntirishga qaratilgan dastlabki urinishlar jamiyat darajasidagi ijtimoiy aloqalarning yo‘qligiga e’tibor qaratgan. Butun mahallalar ijtimoiy jihatdan tartibsiz, jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini oladigan birdamlik va cheklovlardan mahrum deb hisoblangan. Bu ish 1920-yillarning oxirida, Klifford Shou va Genri Makkey Chikagoning ijtimoiy tartibsizlikka duchor bo‘lgan hududlarini aniqlashga kirishganida boshlangan [7]. Ular bu jamoalarga xos jarayonlarni o‘rganishdi. Natijada, o‘zlari ijtimoiy tartibsizlik belgilari deb hisoblagan holatlarni maktabdan qochish, sil kasalligi, chaqaloqlar o‘limi, ruhiy kasalliklar, iqtisodiy qaramlik, kattalar jinoyatchiligi va voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini aniqladilar. Chikagoda bu holatlar darajasi shahar markaziga yaqin qashshoq hududlarda eng yuqori bo‘lgan; markazdan uzoqlashgan sari bu ko‘rsatkich pasayib borgan. Ushbu muammolar hudud aholisining umumiy qadriyatlariga zid deb hisoblangani uchun, bu hududlar o‘z aholisining maqsadlarini amalga oshira olmayotganligining belgisi sifatida talqin qilingan. Boshqacha aytganda, bular ijtimoiy tartibsizlik ko‘rsatkichlari sifatida qabul qilingan. Shou va Makkey, shuningdek, huquqbuzarlik bilan bog‘liq jamoa xususiyatlarini aniqlashga harakat qilishdi [8]. Bu orqali ular ijtimoiy tartibsizlikning asosiy omillari nimalardan iborat ekanligini va ular qanday qilib huquqbuzarlikka olib kelishini aniqlashni maqsad qilishgan. Uch turdagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlandi: jamoaning iqtisodiy ahvoli, aholi ko‘chib yurishlari va jamoaning xilma-xilligi. Buning natijasida qashshoqlik, yuqori darajadagi ko‘chib yurishlar va etnik xilma-xillik ijtimoiy aloqalar yoki nazoratning zaiflashishiga va o‘z navbatida huquqbuzarliklarning ko‘payishiga olib kelishi ma’lum bo‘ldi. Bularning barchasi Shou va Makkey o‘rgangan mahallalarga tegishli edi; keyingi nazariyalar esa zaiflashgan mahalla aloqalari yoki nazoratining alohida shaxslarga ta’sirini tushuntirishga bag‘ishlandi. Nazorat nazariyasi. Shaxs darajasida na maqsadlarga, na vositalarga ega bo‘lmaslik - bu majburiyatsizlik va shu sababli nazoratdan chiqib ketishni anglatadi. Xirshi ta’kidlaganidek, nazoratning yo‘qligi ko‘plab huquqbuzarlik xatti-harakatlarini tushuntirish uchun yetarlidir. Bunda nazoratning boshqa turlari (muvofiqlikka sodiqlikdan tashqari) ham mavjud bo‘lib, ular ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin: maktab va boshqa tadbirlarda ishtirok etish; do‘stlar, maktab va oilaga bog‘liqlik; turli xil qadriyatlar va tamoyillarga ishonish. Xirshining fikricha, 83

huquqbuzar xulq-atvor ushbu nazoratlarning mavjudligi bilan teskari mutanosibdir. Boshqacha aytganda, bu nazoratlar kuchayishi bilan muvofiqlik ham oshib boradi. Nazorat nazariyasiga ko‘ra, odamlar qanchalik sodiq, bog‘langan, jalb qilingan va e’tiqodli bo‘lsa, ularning jamiyatga bo‘lgan bog‘liqligi shunchalik mustahkam bo‘ladi. Xirshi yana ta’kidlaydiki, jinoyatchi xulq-atvorni keltirib chiqarish uchun maqsadlar va vositalar o‘rtasida alohida ziddiyat bo‘lishi shart emas; faqat ijtimoiy aloqaning cheklovchi elementlarini yo‘q qilish kifoya [9]. Shu paytgacha ko‘rib chiqqan har bir nazariyada qadriyatlar yoki e’tiqodlar huquqbuzarlikni keltirib chiqarishda ma’lum rol o‘ynaydi. Muvaffaqiyat maqsadlari yoki qadriyatlarining mavjudligi, ammo ularga erishish vositalarining yo‘qligi, shuningdek, bu maqsadlar yoki qadriyatlarning umuman yo‘qligi ham g‘ayriqonuniy xatti-harakatlarni keltirib chiqarishi mumkinligi ta’kidlanadi. Aynan shu qadriyatlarga urg‘u berish va ularni yetkazishda maktab hamda oilaning roli strukturaviy-funksional nazariyalarni bir-biriga bog‘laydi. Xulosa. Strukturaviy-funksional nazariyalar kontekstida voyaga yetmaganlar huquqbuzarligi murakkab ijtimoiy va psixologik jarayonlar natijasidir. Jamiyat institutlarining yetarlicha samarali ishlamasligi, me’yorlarning nomutanosibligi va ijtimoiy resurslarning cheklanishi o‘smirlarni qonunni buzishga, submadaniy guruhlar va tengdoshlar ta’siriga moyil qiladi. Psixologik nuqtai nazardan, bu jarayon frustratsiya, norozilik, ijtimoiy qabul qilinmaslik hissi, o‘zini past baholash va shaxsiy motivatsiyaning noto‘g‘ri yo‘naltirilishi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, voyaga yetmaganlar uchun qonuniy va noqonuniy imkoniyatlar mavjudligi ularning tanlovlarini va xulq-atvor shakllanishini belgilaydi. Strukturaviy-funksional yondashuv voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini oldini olish va profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu nazariyalar voyaga yetmaganlarning psixologik xususiyatlari, ijtimoiy muhitdagi moslashuv mexanizmlari va submadaniy guruhlar ta’sirini integratsiyalash orqali huquqbuzarlikning kelib chiqish sabablarini tushunishga imkon beradi. Shu bilan birga, maqola o‘smirlar huquqbuzarligi bilan bog‘liq psixologik, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni ilmiy jihatdan yoritib, amaliy tadqiqotlar, profilaktika dasturlari va ijtimoiy siyosatni shakllantirishda muhim tavsiyalar beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Olimov L., Nazarov A. “Xulqi og‘ishgan bolalar psixologiyasi”, Toshkent-2020, B-496. 2. Xalimova M.V. “Xulqi og‘ishgan bolalar psixologiyasi”, Toshkent-2024, B-203 3. Xakimova I.M. “Deviant xulq-atvor psixologiyasi”, o‘quv qo‘llanma, Toshkent-2014, B144 4. Becker, Howard 1963 Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. New York: Free Press. ‒1964 The Other Side: Perspectives on Deviance. New York: Free Press. 5. Blumstein, Alfred, and Richard Rosenfeld 1998 "Explaining Recent Trends in U.S. Homicide Rates." Journal of Criminal Law and Criminology 88:1175–1216. 6. Chambliss, William, and Robert Seidman 1971 Law, Order and Power. Reading, Mass.: Addison-Wesley. 7. Cloward, Richard, and Lloyd Ohlin 1960 Delinquency and Opportunity: A Theory of Delinquent Gangs. New York: Free Press. 84

8. Cohen, Albert 1955 Delinquent Boys. New York: Free Press. 9. Colvin, Mark, and John Pauly 1983 "A Critique of Criminology: Toward an Integrated Structural-Marxist Theory of Delinquency Production." American Journal of Sociology 89(3):512–552. RAQAMLI HUQUQIY TA’LIMDA ELEKTRON SHARTNOMALAR: SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘QITISH METODIKASI Allambergenova Farida Bazarbay qizi, O‘zR Adliya vazirligi huzuridagi Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutining tayanch doktoranti, e-mail: faridaallambergenova98@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezisda raqamli huquqiy ta’lim tizimida elektron shartnomalarni o‘qitishda sun’iy intellektga asoslangan metodik yondashuvlar ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. O‘zbekiston qonunchiligi va xorijiy tajriba qiyosiy o‘rganilib, ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish bo‘yicha takliflar beriladi. Kalit so‘zlar: elektron shartnoma, raqamli huquqiy ta’lim, sun’iy intellekt, elektron imzo, masofaviy ta’lim. Аннотация. В данной диссертации с научно-теоретической и практической точек зрения анализируются методические подходы, основанные на искусственном интеллекте, для обучения электронным контрактам в системе цифрового юридического образования. Проведен сравнительный анализ законодательства Узбекистана и зарубежного опыта, а также предложены рекомендации по модернизации образовательного процесса. Ключевые слова: электронный контракт, цифровое юридическое образование, искусственный интеллект, электронная подпись, дистанционное обучение. Abstract. This thesis analyzes, from both scientific-theoretical and practical perspectives, methodological approaches based on artificial intelligence for teaching electronic contracts within the digital legal education system. Comparative studies of Uzbek legislation and foreign experience are conducted, and recommendations for modernizing the educational process are provided. Keywords: electronic contract, digital legal education, artificial intelligence, electronic signature, distance learning. Kirish. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar, jumladan, sun’iy intellekt jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Xususan, iqtisodiy va huquqiy munosabatlarda an’anaviy shakllar bilan bir qatorda elektron muhitda amalga oshiriladigan bitimlar, shartnomalar va kelishuvlar keng qo‘llanila boshladi. Elektron tijorat, masofaviy xizmatlar, onlayn bank xizmatlari va raqamli platformalar orqali tuziladigan shartnomalar zamonaviy huquqiy munosabatlarning ajralmas qismiga aylangan. Shu jarayonda yuridik kadrlarni tayyorlash tizimi ham tubdan yangilanishi zarurati yuzaga kelmoqda. Chunki an’anaviy huquqiy ta’lim modellarida asosan qog‘oz shaklidagi shartnomalar, “namunaviy shartnoma”lar va klassik fuqarolikhuquqiy institutlar ustuvor o‘rganiladi. Holbuki, amaliyotda bitimlar tobora ko‘proq elektron shaklda tuzilmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib kelishi huquqiy ta’limni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish imkonini bermoqda. Sun’iy intellekt yordamida talabalar real hayotga yaqinlashtirilgan virtual vaziyatlar orqali 85

elektron shartnomalar tuzish, tahlil qilish, nizolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tadqiqot elektron shartnomalar bo‘yicha o‘quv jarayonlarini sun’iy intellekt vositalari yordamida modernizatsiya qilishning ilmiy asoslarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekistonning amaldagi qonunchilik bazasi va xorijiy tajribalar bilan taqqoslash orqali samarali metodik yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon beradi. Elektron shartnoma – bu taraflarning huquq va majburiyatlarini belgilovchi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida tuziladigan fuqarolik-huquqiy bitimdir. Uning asosiy xususiyati shundan iboratki, tuzilishi, imzolanishi va saqlanishi elektron muhitda amalga oshiriladi. Elektron shartnoma zamonaviy huquqshunoslikda an’anaviy shartnomalardan farqli ravishda nafaqat taraflarning kelishuvini ifodalaydi, balki u raqamli huquqiy maydonda yaratiladigan va ishonchli elektron vositalar orqali tasdiqlanadigan bitim sifatida qaraladi. Bu huquqiy vosita taraflarning huquq va majburiyatlarini belgilash bilan birga, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida tuziladi, imzolanishi va saqlanishi elektron muhitda amalga oshiriladi. Xorijiy olim McIlroyning fikricha, elektron shartnoma — bu “elektron formatda yaratiladigan fuqarolik-huquqiy bitim bo‘lib, uning shartlarining texnologik vositalar bilan himoyalanganligi, tomonlarning elektron imzo orqali ishonchli autentifikatsiyalanishi va shartnoma mazmunining o‘zgarmasligini ta’minlash shartlarini o‘z ichiga oladi”[1]. Shu yondashuv elektron shartnomani an’anaviy hujjatlarning shunchaki raqamli nusxasi sifatida emas, balki raqamli ekosistema kontekstida mustaqil huquqiy obyekt sifatida qarashni talab qiladi. Elektron shartnoma huquqiy adabiyotda ko‘pincha an’anaviy shartnoma munosabatlarining axborot-kommunikatsiya vositalari orqali amalga oshiriladigan zamonaviy shakli sifatida ta’riflanadi. Huquqshunos tadqiqotchi Oybek Mutalovning fikriga ko‘ra, O‘zbekiston kontekstida elektron shartnomalarning huquqiy tabiati shartnomaviy majburiyatlar bilan bir qatorda raqamli muhitda tuzish, elektron imzo asosida autentifikatsiya, hamda shartnoma mazmunining o‘zgarmasligini ta’minlash kabi texnologik komponentlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu yondashuv an’anaviy shartnoma tuzish jarayonidan farqli o‘laroq, huquqiy tasdiqlash va elektron identifikatsiyani muhim unsur deb biladi, chunki elektron shartnomalar amalda raqamli iqtisodiyot sharoitida tomonlarning huquqiy munosabatlarini texnologik vositalar bilan mustahkamlaydi.[2] Ellada Sarsenbaevaning tahliliga qaraganda, elektron shartnomalar O‘zbekiston Respublikasida “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi, “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi qonunlar hamda Fuqarolik kodeksi normativlari asosida tartibga solinadi, lekin amaliyotda ularning isbotlanishi, xavfsizlik mexanizmlari va texnik infratuzilma jarayonlari ham huquqiy tahlil talab qiladigan murakkab omillardir. Mutaxassis shuningdek elektron shartnomalarning yuridik kuchi, shartnomaviy elementlar (oferta va aksept), elektron imzo tomonidan kafolatlangan 86

tomonlar huquqiy identifikatsiyasi va shartnomani bajarishning huquqiy tavsifi kabi qirralariga alohida e’tibor qaratadi[3]. Ushbu ikki yondashuv o‘rtasida qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, McIlroyning tavsifi (elektron shartnomani raqamli bitim sifatida ko‘rish) — texnologik vositalar bilan himoyalangan shartnoma modeliga urg‘u berar ekan, O‘zbekistonlik olimlarning ta’riflari amaliyotda huquqiy tartibga solishga bog‘liq real komponentlarga ko‘proq e’tibor beradi. Mutalov elektron shartnoma tuzish jarayonida texnologik asoslarga tayanadi, Sarsenbaeva esa qonunchilik va amaliy qo‘llanilish mexanizmlari bilan bog‘liq muammolarni ham ochib beradi. Shu nuqtai nazarlarni hisobga olgan holda, elektron shartnoma konseptual jihatdan uch asosiy elementga ega: • raqamli muhitda tuzish va saqlash – shartnoma matni qog‘ozda emas, balki elektron tizimda shakllanadi; • elektron imzo va autentifikatsiya – tomonlar shaxsini aniqlash va bitimning haqiqiyligini tasdiqlash mexanizmlari mavjud; • texnologik ishonchlilik – shartnoma yaratilgan va saqlangan tizim ma’lumotlarining butunligi va o‘zgarmasligi kafolatlanadi. Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, elektron shartnoma nafaqat raqamli hujjat, balki raqamli huquqiy maydonda mustaqil huquqiy obyekt sifatida qaraladi. Shu bois, uni o‘qitishda an’anaviy huquqiy metodlardan tashqari, raqamli kompetensiyalar asosida pedagogik yondashuvlarni rivojlantirish zarur. Huquqshunoslikda elektron shartnomalar bir qator jihatlari bilan muhim hisoblanadi. Jumladan, bitim tuzish shaklining transformatsiyasi, isbotlash mexanizmlarining o‘zgarishi, elektron imzoning yuridik kuchi, masofaviy identifikatsiya masalalari va xalqaro elektron savdoda kollizion masalalar. Raqamli huquqiy ta’lim sharoitida talabalar nafaqat elektron shartnomalarning nazariy asoslarini, balki ularni amaliy qo‘llash ko‘nikmalarini egallashi zarur. Masalan, talabaga elektron platforma orqali shartnoma tuzish jarayonini bosqichma-bosqich simulyatsiya qilish imkonini beruvchi sun’iy intellekt asosidagi o‘quv dasturlari yuqori samaradorlik beradi. Sun’iy intellekt talabalarga shartnoma shartlarini tahlil qilishda yordam beradi, muammoli yoki noaniq shartlarni aniqlaydi, qonunbuzarliklar xavfini oldindan ko‘rsatadi va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bu esa yuridik ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida elektron shartnomalar sohasini tartibga soluvchi asosiy normativ-huquqiy hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi Qonun, “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonun, “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi Qonun va “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonunlar hisoblanadi. Qonunchilikda elektron hujjat qog‘oz shaklidagi hujjat bilan teng yuridik kuchga ega ekanligi e’tirof etilgan. Shu bilan birga, amaliyotda elektron shartnomalarning isboti bilan bog‘liq muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, sudlarda elektron hujjatlarning qabul qilinishi bo‘yicha yagona amaliyotning 87

shakllanmaganligi, elektron imzo sertifikatlariga bo‘lgan ishonch darajasining pastligi va notarial tizimning to‘liq raqamlashtirilmaganligi masalalari mavjuddir. Bularning barchasi yuridik ta’lim jarayonida elektron shartnomalarga oid bilim va ko‘nikmalarni chuqurroq berish zaruratini ko‘rsatadi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish huquqiy ta’limni individuallashtirish imkonini beradi. Masalan, talabaga bilim darajasiga moslashtirilgan topshiriqlar, real sud amaliyoti asosida keyslar, elektron shartnoma tuzish bo‘yicha virtual treninglar va huquqiy chatbotlar orqali konsultatsiya. Ushbu metodlar talabalarda nafaqat nazariy bilim, balki amaliy kompetensiyalarni shakllantiradi. Talabalar elektron shartnomalarni tuzish jarayonida yuzaga keladigan nizolarni modellashtiradi va ularni hal qilishni o‘rganadi. Raqamli transformatsiya sharoitida O‘zbekistonda elektron shartnomalarning huquqiy muomalada faol qo‘llanilayotgani kuzatilsa-da, yuridik ta’lim tizimida mazkur institutni o‘qitish metodikasi hanuzgacha an’anaviy yondashuv doirasida qolib ketmoqda. Amaldagi o‘quv dasturlarida elektron shartnomalar ko‘pincha faqat normativ-huquqiy jihatdan izohlanadi, ularning raqamli muhitda tuzilishi, elektron imzo bilan tasdiqlanishi, elektron dalillarning isbotlash kuchi kabi masalalar esa amaliy mashg‘ulotlar orqali yetarlicha mustahkamlanmaydi. Bu holat huquqshunos kadrlarning real raqamli huquqiy munosabatlarda samarali faoliyat yuritishiga to‘sqinlik qiluvchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Huquqiy ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish mazkur metodik bo‘shliqni bartaraf etishning muhim vositalaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Xususan, S.S. Sunkanmi sun’iy intellektga asoslangan ta’lim platformalari huquqiy axborotlarni tezkor izlash, normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish va sud amaliyotini o‘rganishda talabalar faolligini oshirishini asoslaydi. Muallifning fikricha, sun’iy intellekt vositalari ta’lim jarayonini individuallashtirish imkonini beradi hamda talabalarni mustaqil huquqiy izlanishga yo‘naltiradi[4]. Mazkur yondashuv elektron shartnomalarni o‘qitishda ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, talabalar sun’iy intellekt asosidagi qidiruv va tahlil vositalari orqali real elektron bitimlar mazmunini huquqiy jihatdan baholash ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar. Boshqa bir tadqiqotda O. Zaiarnyi va S. Illarionova huquqiy ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishni faqat axborotga kirish vositasi sifatida emas, balki talabalarni real huquqiy vaziyatlarga yaqinlashtiruvchi didaktik instrument sifatida talqin etadilar. Mualliflar elektron shartnomalar bo‘yicha virtual keýslar, shartnoma tuzish jarayonini simulyatsiya qiluvchi platformalar hamda nizoli bandlarni aniqlashga qaratilgan sun’iy intellekt asosidagi mashg‘ulotlarni joriy etish huquqiy kompetensiyalarni shakllantirishda samarali ekanini asoslaydi[5]. Ushbu yondashuv O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida “Elektron shartnomalar huquqi” yo‘nalishidagi fanlarni o‘qitishda amaliy komponentni kuchaytirish imkonini beradi. 88

Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayrim davlatlarda huquqiy ta’lim jarayoniga sun’iy intellekt asosidagi virtual yuridik klinikalar va raqamli simulyatorlar joriy etilmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqiga a’zo ayrim mamlakatlarda talabalar elektron shartnomalar bo‘yicha virtual platformalarda oferta va akseptni shakllantirish, elektron imzo orqali bitimni tasdiqlash hamda shartnoma shartlarining huquqiy risklarini tahlil qilishni amaliy tarzda o‘rganadilar. Bunday yondashuv huquqiy ta’limni me’yoriy bilimlar doirasidan chiqarib, raqamli huquqiy munosabatlar sharoitiga moslashgan kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur ilmiy yondashuvlar O‘zbekiston sharoitida huquqiy ta’limni modernizatsiya qilish zaruratini ko‘rsatadi. Elektron shartnomalarni o‘qitishda sun’iy intellekt asosidagi simulyatsiyalar, virtual mashg‘ulotlar va interaktiv keýslar joriy etilishi talabalarni raqamli huquqiy muhitga moslashgan holda tayyorlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, bunday texnologiyalarni joriy etishda akademik halollik, huquqiy tafakkurni sun’iy intellekt “tayyor javoblari” bilan almashtirib yubormaslik hamda o‘qituvchining metodik rahbarligini saqlab qolish masalalari alohida e’tiborni talab etadi. Mazkur ikki yondashuvni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Sunkanmi sun’iy intellektni asosan huquqiy ta’lim infratuzilmasini raqamlashtirish va resurslarga kirishni optimallashtirish vositasi sifatida baholaydi, Zayarnyi va Illariyonova esa SIni huquqiy kompetensiyalarni shakllantirishga bevosita xizmat qiluvchi didaktik instrument sifatida ko‘radilar. Elektron shartnomalarni o‘qitish kontekstida ikkinchi yondashuv metodik jihatdan yanada samaraliroq ko‘rinadi, chunki u talabalarni raqamli huquqiy munosabatlar muhitida real vaziyatlarga yaqinlashtiradi. Shu bois, huquqiy ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish metodikasini takomillashtirishda nafaqat texnologik infratuzilmani rivojlantirish, balki sun’iy intellekt asosida elektron shartnomalar bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar, simulyatsiyalar va keyslar tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Elektron shartnomalarni raqamli huquqiy ta’lim jarayoniga integratsiya qilish O‘zbekiston yuridik ta’limining samaradorligini oshiradi. Masalan, elektron shartnomalar moduli virtual laboratoriyalar yaratish natijasida sun’iy intellekt asosidagi simulyator joriy etilib, talaba elektron platformada oferta–aksept tuzishi, elektron imzo qo‘llashi va nizoli bandlarni sun’iy intellekt yordamida aniqlashga yordam beradi, xorijiy tajribani o‘quv jarayoniga kiritish uni o‘rganish va integratsiya qilishga ko‘maklashadi, shuningdek, maxsus onlayn kurslar va treninglar orqali talabalar raqamli huquqiy savodxonlikni oshiriladi. Taklif etilayotgan yondashuvlarning amaliyotga izchil joriy etilishi yuridik ta’lim tizimining sifat ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi hamda o‘quv jarayonining zamonaviy raqamli talablarga moslashuvini ta’minlaydi. Natijada, huquqshunos kadrlar nafaqat an’anaviy huquqiy institutlar doirasida, balki elektron shartnomalar, raqamli dalillar va masofaviy huquqiy munosabatlar sharoitida ham samarali faoliyat yurita oladigan kasbiy kompetensiyalarga ega bo‘ladi. Pirovardida, bunday yondashuv O‘zbekiston fuqarolarining raqamli 89

huquqiy muhitda huquq va majburiyatlarini ongli ravishda amalga oshirish darajasini oshirishga, shuningdek, davlatning raqamli transformatsiya jarayonlarida inson kapitalini mustahkamlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. McIlroy, J., Digital Contracts and Legal Innovation, Oxford University Press, 2025, pp. 47–52. https://doi.org/10.1093/law/9780192868763.003.0018 . 2. Mutalov, O., O‘zbekistonda elektron shartnomalarning huquqiy tartibi: muammolar va istiqbollar, Actual Problems of Humanities and Social Sciences, 4(10), 2024, 203–208. https://scienceproblems.uz/index.php/journal/article/view/2404/2201. 3. Sarsenbaeva, E., O‘zbekiston Respublikasida elektron shartnomalarni tuzish va amalga oshirishning huquqiy xususiyatlari va amaliy muammolari, Journal of New Uzbekistan Studies, 2(4), 2025, 145–147. https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49609/31557. 4. Sunkanmi, S. S., The Use of Technology and Artificial Intelligence (AI) in Legal Education, Fountain University Law Journal, 2025. Havola: https://fountainjournals.com/index.php/FULAJ/article/view/546 . 5. Zaiarnyi, O. & Illarionova, S., Artificial Intelligence in Legal Education: Advancing Training for Future Professionals, Information Technologies and Learning Tools, 105(1), 2025. Havola: https://journal.iitta.gov.ua/index.php/itlt/article/view/5835 . BADIIY TARJIMA JARAYONIDA SUN’IY INTELLEKT VA EKVIVALENTLIK MASALALARI Anvarova Farangiz Anvarovna, TerDU tayanch doktoranti e-mail: anvarovafarangiz9624@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellektning tarjima jarayonida, xususan, badiiy tarjimadagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi va uning turlari haqida so‘z yuritiladi. Turli qarashlar nuqtai nazaridan aytishimiz mumkinki, badiiy tarjima o‘zining maxsus qoidalariga ega bo‘lgan holda qaysidir ma’noda murakkabroq tarjima turi hisoblanadi. Professional tarjimongina bunday qoidalarga rioya qilish, shuningdek, sun'iy intellektdan foydalanish orqali har qanday qiyinchiliklarni bartaraf etadi, natijada, mukammal asarlardan birini yaratadi. Maqolada mashhur amerikalik yozuvchi Den Braun asarlarining tarjimonlar hamda sun’iy intellekt yordamida qilingan tarjimalari solishtiriladi. Kalit so‘zlar: tarjima, badiiy tarjima, sun’iy intellekt, kompyuter tarjimasi, mashina tarjimasi, ekvivalentlik, formal ekvivalentlik, dinamik ekvivalentlik. Аннотация. В данной статье рассматривается важность искусственного интеллекта в процессе перевода, в частности, в литературном переводе, и анализируются его виды. С другой точки зрения можно сказать, что литературный перевод в некотором смысле является более сложным видом перевода, имеющим свои особые правила. Только профессиональный переводчик, придерживаясь таких правил, а также используя искусственный интеллект, может преодолеть любые трудности и в результате создать одно из совершенных произведений. В статье проводится сравнение переводов произведений известного американского писателя Дэна Брауна, выполненных переводчиками и с использованием искусственного интеллекта. Ключевые слова: перевод, литературный перевод, искусственный интеллект, компьютерный перевод, машинный перевод, эквивалентность, формальная эквивалентность, динамическая эквивалентность. Annotation. This article discusses the significance of artificial intelligence in the translation process, particularly in literary translation, and discusses its types. From a different 90

point of view, we can say that literary translation is a more complex type of translation, having its own special rules. Only a professional translator, respecting such kind of rules, as well as using artificial intelligence, can overcome any difficulties, as a result, create one of the perfect works. In this article famous write Dan Brown’s works’ translations by both translators and artificial intelligence are compared. Key words: translation, literary translation, artificial intellegence, computer translation, machine translation, equivalence, formal equivalence, dynamic equivalence. Kirish. Bugungi kunda sun’iy intellektning rivojlanishi jamiyatning barcha sohalarida bo‘lgani kabi tarjima sohasida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning tarjima sohasida qo‘llanila boshlagani tarjimonlarga sezilarli qulaylik yaratdi, ayniqsa, ilmiy, texnik va sohaviy tarjimalarda. XXI asrga kelib tarjima va texnologiya o‘rtasidagi munosabatlar axborot texnologiyalari rivojlanishi tufayli kundan-kunga muhim ahamiyat kasb etmoqda. CT (Computer Translation) va MT (Machine Translation) vositalari, sun'iy intellektning taraqqiyoti va rivojlanishi tufayli tarjima faoliyati yanada kompyuterlashtirildi va tarjimon ish yuki kamaydi hamda tarjima jarayoni ancha oson va samarali bo‘ldi, natijada, bu minimal grammatik va sintaktik xatolarni o‘z ichiga olgan matnlarning yaratilishiga olib keldi. Biroq tarjimada ekvivalentlik masalasi muammo bo‘lib qoldi. Asosiy qism. Badiiy tarjimada ekvivalentlik muammosi doimo dolzarb bo‘lib kelgan. Badiiy tarjimada barcha turdagi kompyuter va mashina yordamidagi tarjima vositalari, shu jumladan sun'iy intellekt inson ongi kabi maqsadli matnlarni ishlab chiqa olmaydi, degan fikrga asoslanadi. Chunki badiiy matnlar boshqa turdagi matnlardan farq qilib, u bir qancha badiiy jihatlarga ega bo‘ladi. Badiiy tarjima jarayoni tarjimondan manba va maqsadli tildan to‘g‘ri foydalanish va milliy kolorit ya’ni manba tili madaniyatiga xos jihatlarni tarjima tiliga ma’no adekvatligini saqlagan holda ko‘chirib o‘tkazishni, bir so‘z bilan aytganda, ijodiy yondashishni talab qiladi. Badiiy tarjimadagi asosiy munozaralardan biri asl matnga sodiqlik va uni yangi auditoriyaga moslashtirishdagi ijodkorlik o‘rtasidagi ziddiyatdir. Ba'zi olimlarning ta'kidlashicha, tarjima tarjima aktidir, bunda tarjimon maqsadli tildagi matnning hammuallifiga aylanadi. Bu jarayon ko‘pincha ijodiy muammolarni hal qilishni o‘z ichiga oladi, bunda tarjimon yangi auditoriya bilan rezonanslashgan holda asl nusxaning mohiyatini aks ettiruvchi yangi iboralarni o‘ylab topishi kerak. Volter Benjamin o‘zining "Tarjimonning vazifasi" deb nomlangan qo‘lyozmasida tarjima nafaqat so‘zma-so‘z ekvivalentlikka, balki asl mohiyati bilan chuqur bog‘lanishga intilishi kerakligini ta'kidlaydi. Benjamin tarjimon asl matn ortidagi "sof tilni" ochishi va ushbu til tajribasini maqsadli tilda qayta yaratishi kerakligini taklif qiladi. Badiiy tarjima jarayonida asl nusxa va tarjima matni o‘rtasidagi lingvistik ekvivalentlikka erishish tarjimonlar oldida turgan eng murakkab vazifalardan biridir. Ekvivalentlik tushunchasi tarjima nazariyasining markaziy masalalaridan bo‘lib, u asl va tarjima matnlari o‘rtasidagi turli darajadagi moslikni anglatadi [1]. Badiiy tarjima jarayonida sun’iy intellektdan foydalaninsh qaysidir ma’noda vaqtni tejashi mumkin, biroq bu tarjimonlarga ish qolmadi, degani emas. Tarjima qadimdan inson tafakkuri va madaniyatini ifodalovchi jarayon bo‘lib kelgan. 91

Ayniqsa badiiy tarjimada inson omili beqiyos ahamiyatga ega, chunki sun’iy intellekt matnga hissiy rang va madaniy bo‘yoqlarni yetarlicha bera olmaydi. XX asrning mashhur tarjima nazariyotchilaridan biri, “Dynamic equivalence” (dinamik ekvivalentlik) nazariyasi bilan tanilgan Eugene Nida o‘zining “Toward science of translating” asarida: “Machine translation can process words, but not meanings-meaning belongs to people.” – “Mashina tarjimasi so‘zlarni qayta ishlashi mumkin, ammo ma’noni anglay olmaydi-ma’no insonlarga tegishli.” – mazmundagi fikrni bergan [2]. Mashina tarjimasi, asosan matn shakli (so‘zlar, sintaksis, grammatik struktura) bilan ishlaydi va formal ekvivalentlikni ta’minlay oladi, xolos. Aksincha esa, tarjimon xabar bilan ishlaydi va dinamik ya’ni funksional ekvivalentlikni ta’minlab beradi. Boshqacha qilib aytganda, mashina tarjimasi lingvistik birliklar bilan ishlab, o‘quvchining matnga nisbatan reaksiyasini hisobga olmaydi. Tarjimon esa matndan anglashilgan kommunikativ xabarni tahlil qilib, tarjima qiladi. Ketfordning ta’kidlashicha, ekvivalentlik faqat manba va maqsadli matn obyektlari hech bo‘lmaganda ba'zi umumiy substantiv xususiyatlarni birlashtirganda yuzaga kelishi mumkin [3]. Garchi manba matnning har bir elementini mukammal tarzda takrorlashning iloji bo‘lmasa-da, tarjimalarni o‘qiydiganlar asl nusxani o‘qiganlar kabi his-tuyg‘ular va zavqlanishni kutishadi. Tarjimonlar sintaksis, lug‘at va adabiy an’analar kabi manba matnning asl matn komponentlariga rioya qilishlarini tarjima jarayonida o‘zlarining shaxsiy imtiyozlari bilan diqqat bilan muvozanatlashlari kerak. Badiiy tarjimada lingvistik ekvivalentlikka erishish murakkab va ko‘p qirrali jarayon hisoblanadi. Ekvivalentlikning turli darajalari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos yondashuvni talab etadi. Masalan, leksik-semantik darajada ekvivalentlikka erishish uchun tarjimon so‘zlarning ko‘p ma'noliligi, konnotativ ma'nolari va uslubiy xususiyatlarini hisobga olishi lozim. Tillar orasidagi tizimli farqlar ekvivalentlikka erishishda jiddiy to‘siq bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilidagi fe'l zamonlari tizimi rus yoki ingliz tilidagidan farq qiladi, bu esa temporal munosabatlarni aniq ifodalashda qiyinchilik tug‘diradi. Bunday hollarda grammatik transformatsiyalar qo‘llash orqali muammoni hal etish mumkin [4]. Sun’iy intellekt asosidagi mashina tarjimasi grammatik va leksik aniqlik jihatidan inson tarjimasiga yaqinlashgan bo‘lsa-da, semantik chuqurlik, madaniy kontekst va pragmatik niyatni anglashda cheklangan [5]. Yuqoridagi fikrlardan shu narsa aniqki, ekvivalentlik bilan bog‘liq muammolarni sun’iy intellekt bilan hal qiliish biroz qiyin masaladir. Misol uchun, Den Braunning “Farishtalar va Iblislar” asaridagi quyidagi jumlaga e’tibor qilamiz: “He crossed himself and looked again at the fax, his eyes seeming to pool with waves of abhorrence”. Tarjimon tomonidan qilingan tarjima varianti: “Keyin esa cho‘qinib olib, yana faksga tikildi. Ko‘zlarida nafrat bilan so‘radi”. Google translate tarjimasi: “U o‘zini kesib o‘tdi va yana faksga qaradi, ko‘zlari jirkanch to‘lqinlarga to‘lib ketgandek edi”. 92

Chat GPT tarjimasi: “U o‘zini xoch bilan belgilab, faksga qayta tikildi; ko‘zlarida jirkanchlik to‘lqinlari to‘planayotgandek edi”. Endi yuqoridagi uch xil variantning tahlilini faqat bitta so‘z misolida ko‘rib chiqsak. Jumladagi “crossed” so‘zini tarjimon “cho‘qinib oldi” tarzida, Google translate “kesib o‘tdi” deb, Chat GPT esa “xoch bilan belgiladi” deb tarjima qilgan. Biz bilamizki, xristian dinida xoch muhim ahamiyatga ega va aynan xoch belgisini qo‘lni peshona va yelkalarga tekkizish orqali ifodalash ya’ni cho‘qinib olish an’anasi keng tarqalgan. Lekin islom dini asosida yaratilgan o‘zbek madaniyati uchun bu holat begona. Biroq tarjimon manba tili madaniyatidan yaxshi xabardor bo‘lgan holda dinamik ekvivalentlikni saqlab qolgan. Aksincha, sun’iy intellektning har ikkala turida ham bu holat kuzatilmagan ya’ni tarjimalar formal ekvivalentlikka asoslangan. Natijada ma’noda g‘alizlik yuz bergan. Keyingi misol, yozuvchining “Da Vinchi Siri” asaridagi ushbu jumlani olsak: “No clue. I’m a dock rat. They don’t let us anywhere near the clients. You need to go in and ask the front desk”. Tarjimon tomonidan qilingan tarjima varianti: “Meni biladi deb o‘ylaysizmi? Bizdakalarni mijozlarga umuman yaqin yo‘latishmaydi. Yaxshisi, ichkariga kirib, navbatchidan so‘rang”. Google translate tarjimasi: “Hech qanday ma'lumot yo‘q. Men dok kalamushman. Ular bizni mijozlarga yaqin joyda qo‘ymaydilar. Siz ichkariga kirib, old stoldan so‘rashingiz kerak”. Chat GPT tarjimasi: “Hech qanday tasavvur yo‘q. Men dok ishchisiman. Mijozlarga yaqinlashishimizga ruxsat berishmaydi. Siz kirib, oldingi stolga so‘rashingizga to‘g‘ri keladi”. Jumlada “I’m a dock rat” iborasi kontekst ma’nosini yanada tushunarli bo‘lishi uchun keltirilgan ya’ni chindan ham hech narsani bilmasligini ta’kidlash ma’nosida. Tarjimon buni to‘g‘ri anglagan holda iborani so‘zma-so‘z tarjima qilmay, “meni biladi deb o‘ylaysizmi?” deb tarjima qilgan. Biroq, sun’iy intellektning har ikkala turi ham iboraning to‘liq tarjimasini keltirgan. Xolbuki, kalamush yoki dok so‘zlarining bu yerga umuman aloqasi yoq. Xulosa. Qisqacha qilib shuni aytishimiz mumkinki, badiiy tarjima jarayonida so‘z tanlash, hissiy va emotsional hamda majoziy ma’noli elementlarni tarjima qilish, madaniy ma’noni ochib berish sun’iy intellekt uchun murakkab jarayon. Bunday holatlarda inson omili yordamida mukammal tarjimaga erishiladi. Sun’iy intellekt tarjimonning ishini yengillashtiradi, ammo bu tarjima jarayonini to‘liq uning qo‘liga topshirish kerak degani emas. Eng sifatli tarjima – inson tafakkuri va texnologiya uyg‘unlashuvidan hosil bo‘lgan tarjimadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Baker M. In other words: A coursebook on translation. London: Routledge. 2018. 2. Tog‘ayeva J. Sh. Badiiy tarjimada sun’iy intellekt va inson to‘qnashuvi. Universal journal of social sciences, philosophy and culture. 2025. 3. Barış Can Aydini. A case study on artificial intelligence and the problem of equivalence in literary translation: Translation of the novel ‘sinekli bakkal’ by Halide Edib Adivar into English. Kirikkale university journal of social sciences. 2024. 93

4. Botirova R. Badiiy tarjimada asl nusxa va tarjima matni o‘rtasidagi lingvistik ekvivalentlik muammolari. Journal of science-innovative research in uzbekistan. 2024.5. Karimova M. A. Sun’iy intellekt va tarjima jarayoni: mashina tarjimasining Filologik muammolari. Ilm-fan xabarnomasi. 2025. BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING KASBIY FAOLIYATINI KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA SAMARALI TASHKIL ETISHDA SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI Asatullayeva Farangiz Laziz-kizi, BuxDPI Pedagogika nazariyasi va tarixi mutaxassisligi 1-kurs magistranti. Teshayev Sobit Sodik o‘g‘li, Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti “Psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya. Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etishda sun’iy intellekt va innovatsion pedagogik texnologiyalarning o‘rni, ularning kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishdagi nazariy va amaliy imkoniyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: kompetensiyaviy yondashuv, kasbiy kompetensiya, sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, pedagogik texnologiyalar, raqamli kompetensiya. Аннотация. В статье рассматривается роль искусственного интеллекта и инновационных педагогических технологий в эффективной организации профессиональной деятельности будущих учителей на основе компетентностного подхода, а также их значение в формировании профессиональных и цифровых компетенций. Ключевые слова: компетентностный подход, профессиональная компетенция, искусственный интеллект, инновационные технологии, педагогическая деятельность, цифровая компетентность. Abstract. The article analyzes the role of artificial intelligence and innovative pedagogical technologies in organizing the professional activity of future teachers based on a competency-based approach and their importance in developing professional and digital competencies. Keywords: competency-based approach, professional competence, artificial intelligence, innovative education, pedagogical technologies, digital competence. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida pedagog kadrlarni tayyorlash jarayoni tubdan yangilanmoqda. Global raqamlashtirish jarayonlari, sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’limga kirib kelishi hamda kompetensiyaviy yondashuvning ustuvor ahamiyat kasb etishi bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini tashkil etishning yangi mexanizmlarini talab etmoqda. Kompetensiyaviy yondashuv ta’lim natijasini bilim hajmi bilan emas, balki shaxsning real faoliyatda qo‘llay oladigan kompetensiyalari bilan baholashni nazarda tutadi. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, pedagogning kasbiy kompetensiyasi metodik, kommunikativ, refleksiv va axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi [1]. Bugungi kunda sun’iy intellekt asosidagi vositalar individual o‘qitish, ta’lim natijalarini tahlil qilish va o‘quv jarayonini modellashtirish imkonini berib, pedagogik ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida e’tirof etilmoqda. 94

Birinchidan, individual o‘qitishni ta’minlash sun’iy intellekt texnologiyalarining eng muhim pedagogik imkoniyatlaridan biridir. An’anaviy ta’lim modelida o‘qitish ko‘pincha o‘rtacha darajadagi o‘quvchiga moslashtiriladi, bu esa individual farqlarni to‘liq hisobga olishga imkon bermaydi. Adaptiv o‘qitish tizimlari esa o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish tezligi, xatolari va qiziqishlarini tahlil qilib, mos o‘quv materiallarini tavsiya etadi. Tadqiqotchilar buni “personalized learning environment” deb ataydilar va bunday muhit o‘quv motivatsiyasi hamda o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshirishini ta’kidlaydilar [2]. Ikkinchidan, ta’lim natijalarini tahlil qilish imkoniyati pedagogik qarorlar qabul qilish sifatini oshiradi. Sun’iy intellekt asosidagi analitik tizimlar katta hajmdagi o‘quv ma’lumotlarini (learning analytics) qayta ishlash orqali o‘quvchilarning qiyinchiliklari, bilimlardagi bo‘shliqlar va rivojlanish dinamikasini aniqlash imkonini beradi. Bu esa o‘qituvchiga individual yondashuvni rejalashtirish, o‘quv dasturini moslashtirish va o‘quvchilarga o‘z vaqtida pedagogik yordam ko‘rsatishga xizmat qiladi [3]. Uchinchidan, o‘quv jarayonini modellashtirish sun’iy intellekt texnologiyalarining yana bir muhim ilmiy jihati, modellashtirish vositalari murakkab pedagogik jarayonlarni virtual muhitda sinovdan o‘tkazish, turli o‘qitish strategiyalarining samaradorligini prognoz qilish va pedagogik innovatsiyalarni joriy etishdan oldin ularning natijalarini baholash imkonini beradi. UNESCO ekspertlari ta’kidlaganidek, bunday yondashuv ta’lim tizimini ilmiy asosda boshqarish va strategik rejalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi [4]. Shuningdek, sun’iy intellekt vositalari bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish jarayonida ham muhim rol o‘ynaydi. Ular pedagogik vaziyatlarni simulyatsiya qilish, virtual sinf muhitida mashq qilish va refleksiv tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish imkonini beradi. Bu esa kompetensiyaviy yondashuvning asosiy talabi - nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan integratsiya qilish tamoyiliga to‘liq mos keladi. Umuman olganda, ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan, ma’lumotlarga asoslangan va prognozlash imkoniyatiga ega tizimga aylantirish orqali pedagogik ta’lim samaradorligini oshirishning muhim omili bo‘lib xizmat qiladi. Asosiy qism. Mazkur maqolaning maqsadi bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini kompetensiyaviy yondashuv asosida samarali tashkil etishda sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalarning ahamiyatini ilmiy tahlil qilishdan iborat bo‘lib, kompetensiyaviy yondashuv pedagogik ta’limda shaxsning kasbiy faoliyatga tayyorgarligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, u bilim, ko‘nikma va malakalarni integratsiyalashgan holda rivojlantirishni nazarda tutadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pedagogning kasbiy kompetensiyasi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: ➢ metodik kompetensiya ➢ kommunikativ kompetensiya ➢ refleksiv kompetensiya 95

➢ axborot-kommunikatsion kompetensiya Yevropa komissiyasining DigCompEdu modeli pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti ekanligini ko‘rsatadi [5]. Sun’iy intellektning pedagogik ta’limdagi o‘rnini ochib berishda dastlab sun’iy intellekt asosidagi texnologiyalarni quyidagicha ifodalash mumkin: ➢ o‘quv materiallarini individuallashtirish, ➢ bilimlarni diagnostika qilish, ➢ ta’lim natijalarini prognozlash, ➢ virtual pedagogik muhit yaratish imkonini beradi. Shuningdek Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (Organisation for Economic Coperation and Development)ning ta’lim va raqamli texnologiyalar bo‘yicha olib borgan tadqiqotlarida sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari o‘qituvchining kasbiy faoliyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Bu tadqiqotlariga ko‘ra, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari o‘qituvchilarning analitik fikrlash va pedagogik qaror qabul qilish kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi deb takidlanadi [6]. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun bu quyidagi kompetensiyalarni shakllantiradi: ➢ pedagogik tahlil qilish ➢ refleksiya ➢ innovatsion fikrlash ➢ raqamli savodxonlik Innovatsion yondashuvlar va ularning ahamiyatini ochib berishda, innovatsion pedagogik texnologiyalar, jumladan: ➢ loyiha metodi ➢ muammoli ta’lim ➢ blended learning ➢ simulyatsion treninglar ta’lim jarayonining faol va interaktiv bo‘lishini ta’minlaydi. Tadqiqotlar innovatsion metodlardan foydalanish talabalarning mustaqil fikrlashini va kasbiy tayyorgarligini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatadi [7]. Integratsiyalashgan yondashuv modeli: Ya’ni, sun’iy intellekt, innovatsion metodlar, kompetensiyaviy yondashuvning o‘zaro integratsiyasi quyidagi natijalarni beradi: ➢ kasbiy refleksiya rivojlanadi ➢ pedagogik qaror qabul qilish tezlashadi ➢ metodik tayyorgarlik kuchayadi ➢ darsni loyihalash sifati oshadi, bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatga tayyorgarligini yangi bosqichga olib chiqadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ilmiy o‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini kompetensiyaviy yondashuv asosida samarali tashkil etishda sun’iy intellekt va innovatsion pedagogik texnologiyalar muhim omil hisoblanadi. Ular 96

ta’lim jarayonini individuallashtirish, refleksiyani rivojlantirish va kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish imkonini beradi. Qolaversa taklif sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: 1. Pedagogik oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt asosidagi ta’lim platformalarini joriy etish. 2. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun raqamli pedagogika bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish. 3. Virtual dars modellashtirish laboratoriyalarini yaratish. 4. Innovatsion metodlardan foydalanish bo‘yicha treninglar o‘tkazish. 5. Kompetensiyaviy baholash tizimini joriy etish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Shulman L. Knowledge and Teaching: Foundations of the New Reform. Harvard Educational Review, 1987, Vol.57(1), pp.1–22. 2. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Boston: Center for Curriculum Redesign. 3. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. London: Pearson. 4. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Guidance for Policy-makers. Paris, 2021, pp.10–25. 5. Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators (DigCompEdu). Luxembourg, 2017, pp.20–35. 6. OECD. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. Paris, 2020, pp.40–60. 7. Fullan M. Stratosphere: Integrating Technology, Pedagogy and Change Knowledge. Pearson, 2013, pp.50–70. SUN’IY INTELLEKT MUHITIDA CLIL ORQALI ILM EGALLASH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH Avezova Rohila Abdusharipovna, UrDPI, O‘zbekiston, Urganch, email: rohilaavezova5@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola oliy ta’limda ingliz tili o‘qitish jarayonida sun’iy intellekt (AI) va innovatsion yondashuvlarning rolini o‘rganadi. Maqolada AI texnologiyalarini qo‘llashning lingvistik va ijtimoiy-gumanitar jihatlari, shaxsiylashtirilgan ta’lim, interfaol vositalar va madaniy sezgirlik masalalari yoritilgan. Tadqiqot ingliz tili o‘qitishda AI texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi, infratuzilmani rivojlantirish, o‘qituvchilarni tayyorlash va etik masalalarni hal qilish zarurligini ta’kidlaydi. Kalit soʻzlar: Sun’iy intellekt, AI, ingliz tili oʻqitish, oliy ta’lim, innovatsion yondashuvlar, shaxsiylashtirilgan ta’lim, interfaol vositalar, lingvistik jihatlar, ijtimoiygumanitar masalalar, oʻqituvchilarni tayyorlash, raqamli savodxonlik. Аннотация. Данная статья исследует роль искусственного интеллекта (ИИ) и инновационных подходов в преподавании английского языка в высшем образовании. В статье рассматриваются лингвистические и социально-гуманитарные аспекты интеграции ИИ, включая персонализированное обучение, интерактивные инструменты и культурную чувствительность. Исследование предоставляет практические рекомендации по внедрению технологий ИИ в преподавание английского языка, подчеркивая необходимость развития инфраструктуры, подготовки преподавателей и учета этических аспектов. 97

Ключевые слова: Искусственный интеллект, ИИ, преподавание английского языка, высшее образование, инновационные подходы, персонализированное обучение, интерактивные инструменты, лингвистические аспекты, социально-гуманитарные вопросы, подготовка преподавателей, цифровая грамотность. Annotation. This article explores the role of artificial intelligence (AI) and innovative approaches in teaching English in higher education. It highlights the linguistic and sociohumanitarian aspects of AI integration, focusing on personalized learning, interactive tools, and cultural sensitivity. The study provides practical recommendations for implementing AI technologies in English language teaching, emphasizing the need for infrastructure development, teacher training, and ethical considerations. Keywords: Artificial Intelligence, AI, English language teaching, higher education, innovative approaches, personalized learning, interactive tools, linguistic aspects, sociohumanitarian issues, teacher training, digital literacy. Kirish. Zamonaviy texnologiyalar ta’lim sohasida tub o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Sun’iy intellekt (AI) va innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayoniga yangi imkoniyatlarni olib keldi. Bu texnologiyalar nafaqat ta’limni sifat jihatidan yaxshilash, balki o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun yangi metodik yondashuvlarni ham taklif qilmoqda. Oliy ta’limda ingliz tili o‘qitish jarayoni ham ushbu o‘zgarishlardan chetda qolmadi. AI va innovatsion yondashuvlar til o‘qitishda samarali vositalar sifatida qo‘llanilmoqda, bu esa nafaqat til ko‘nikmalarini oshirish, balki ta’limni shaxsiylashtirish va interfaollikni kuchaytirish imkoniyatini beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari, xususan, chatbotlar, virtual reallik muhitlari, avtomatik nutq va yozuv tahlili dasturlari, talabalarga ingliz tilini o‘rganishda yordam beradi. Misol uchun, ChatGPT kabi chatbotlar talabalarga ingliz tilida suhbatlashish, savollar berish va javoblar olish imkoniyatini beradi. Grammarly kabi dasturlar esa talabalarning yozuvlaridagi grammatik xatolarni tuzatish va tilni mukammal ishlatishga yordam beradi. Innovatsion yondashuvlar esa ta’limni shaxsiylashtirish, o‘quv materiallarini moslashtirish va o‘quv jarayonini interfaol qilish imkoniyatlarini yaratadi. Masalan, AI asosidagi dasturlar talabalarning darajasi va qiziqishlariga mos mashqlar va vazifalarni tayyorlash imkoniyatini beradi. Bu esa har bir talabaning o‘z sur’atida o‘rganishini ta’minlaydi. Biroq, AI va innovatsion yondashuvlardan foydalanish jarayonida bir qator lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar ham yuzaga kelmoqda. Lingvistik jihatdan, AI dasturlari tilni o‘rganishni osonlashtirsa-da, ularning natijalari har doim ham mukammal emas. Masalan, chatbotlar ba’zan noto‘g‘ri yoki noaniq javoblar berishi mumkin. Ijtimoiy-gumanitar jihatdan esa, AI texnologiyalari ta’limda tenglikni ta’minlash, madaniy tafovutlarni hisobga olish va ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash kabi masalalarni ko‘tarmoqda. Ushbu maqola oliy ta’limda ingliz tili o‘qitish jarayonida AI va innovatsion yondashuvlardan foydalanishning lingvistik va ijtimoiy-gumanitar jihatlarini tahlil qiladi. Maqolada AI texnologiyalarining ta’limdagi o‘rni, ularning afzalliklari va qiyinchiliklari, shuningdek, ingliz tili o‘qitish jarayoniga ta’siri haqida so‘z yuritiladi. Bundan tashqari, AI va innovatsion yondashuvlardan samarali foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham keltiriladi. Ushbu tadqiqotning 98