Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

so‘zlar kop bo‘lsa, o‘quvchilar ularga yaqinlashishlari juda oson bo‘ladi. Agar talabalar so‘zlarning ma'nosini bilsalar, bu ularning qiziqishi va motivatsiyasini uyg‘otishi va o‘quvchilarning tinglash qobiliyatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Tinglashning uzunligi va tezligi. Talabalar uzoq qismlarni tinglashlari va barcha ma'lumotlarni eslab qolishlari muhim rol o‘ynashi mumkin. Tinglash qobiliyati yuzma-yuz muloqot orqali rivojlanadi. Yuzma-yuz muloqot ma'noni tinglash qobiliyatini rivojlantiradi. Tinglash ma'noga e'tibor qaratish va maqsadli tilda yangi va muhim tarkibni o‘rganishga harakat qilish orqali rivojlanadi. Tinglash qobiliyati tushunish faoliyati ustida ishlash orqali rivojlanadi. Tinglashning aniq maqsadlariga e'tibor qaratish orqali o‘quvchilar o‘zlarining sa'yharakatlari va qobiliyatlarini baholashlari mumkin. Aniq belgilangan tushunish faoliyati bilan talabalar erishganlarini baholash va qayta ko‘rib chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Tinglash aniqlikka e'tibor berish va shaklni tahlil qilish orqali rivojlanadi. Oliy ta’limda chet tillarini o‘rgatish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish eng muhim masalalardan biridir. Xorijiy tillarni zamon talabiga mos ravishda o‘qitishda zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanishda axborot manbalari, jihozlari, audiozual vositalar, audio va video materiallardan keng foydalanish talabalarning tinglab tushunishga oid bilimlarini mustahkamlashda muhim o‘rinni egallaydi. Tinglab tushunishni o‘rgatishda axborot texnologiyalari bilan bir qatorda pedagogik texnologiyalarning interfaol usullaridan aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs - munozara, davra nutqning mazmunini tushuntirish suhbati muhim rol o‘ynaydi. Chet tilida nutq mazmunini voqeylikka va mantiqiy tushunish muommosi munosabati bilan o‘qituvchilarning egallashlari kerak bo‘lgan quyidagi ko‘nikmalarni aniqlash mumkin. Nutqda bayon etilgan g‘oyani ko‘rsata bilish, asosiyni ikkinchi darajalidan farq qila olish, ayrim tushunilmagan joylarga qaramay nutqning mazmunini tushuntirish. Mazmun yoki bayon etilishi qiyin bo‘lgan matnni ikki yoki uch marta eshitish. Har gal tinglagandan keyin mazmunini dalillar va detallar bilan gapirib berish. Bog‘lik matnni normal tezlikda eshitish.tinglab tushunish o‘qish bilan yanada bog‘liqdir. Tinglab tushunish o‘qish bilan moslangan bo‘lishi mumkin. Tinglab tushunish yuqori bosqich talabalarida ko‘proq rivojlanishi mumkin. Ayni bir vaqtda turli xil qiziq material ma’lum qilish imkonini beradi. Tinglab tushunishni rivojlanyirishda quyidagilar usullar muhim o‘rin egallaydi: - Badiiy asar, doklad, suhbat, monolog, dialogni eshitish, axborot, radioxabar va shu kabilarni tinglash -O‘rganilayotgan tilda dublyaj qilingan kinofilmlarni ko‘rish. -Chet tili mutaxassisi tomonidan o‘qilgan xorijiy tildagi matnni eshitish -Ko‘rgan kinofilmga sharh berish, so‘zlab berish. Xulosa o‘rnida, tinglab tushunishni rivojlantirishga qaratilgan quyidagi taklif tavsiyalarni keltiramiz: 319

1. Qulog‘ingizni ingliz tilida so‘zlashuvchilar talaffuziga o‘rgatishda mazkur tilda so‘zlashuvchi mamlakatlardan kelgan ma'ruzachilar ishtirokidagi audio yozuvlarni tinglash yoki videolarni tomosha qilishdan boshlang. Har bir urg‘uning aniq talaffuz naqshlari, intonatsiyasi va ritmiga e'tibor bering. Muntazam tinglash mashqlari, masalan, qisqa parchalarni transkripsiya qilish yoki turli urg‘uli ma'ruzachilardan keyin takrorlash turli xil ingliz urg‘ularini aniqlash va tushunish qobiliyatini oshirishga yordam beradi. 2. Ingliz tilini tushunishingizni yaxshilashga yordam beradigan bir qancha usullar mavjud. Samarali usullardan biri bu faol tinglash bo‘lib, unda siz alohida so‘zlarni ochishga harakat qilishdan ko‘ra, aytilayotgan gapning mazmuni va ma'nosiga e'tibor qaratasiz. Eslatmalar olish, eshitganlaringizni umumlashtirish va nuqni mashq qilish (eshitganingizda so‘z yoki jumlalarni takrorlash) ham tushunishni yaxshilaydi. Bundan tashqari, kontekstga, tana tiliga va vizual belgilarga e'tibor berish tushunishga yordam beradigan qimmatli ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin. 3. Ingliz tilini tinglash - so‘z boyligingizni kengaytirishning ajoyib usuli. Notanish so‘z yoki iboralarga duch kelganingizda, ularni yozib oling va keyinroq ularning ma'nosini qidiring. Yangi so‘zlarning ma'nosini aniqlash uchun kontekstli maslahatlardan foydalanish zarur, shuningdek, lug‘at haqidagi tushunchangizni yanada o‘rganish va mustahkamlash uchun inglizcha - o‘zbekcha lug‘atlar yoki til o‘rganish ilovalari kabi onlayn resurslardan foydalanishingiz mumkin. Bundan tashqari, yangi so‘zlarni o‘zingizning nutq va yozish amaliyotingizga faol kiritish sizning o‘rganishingizni mustahkamlaydi. 4. Ingliz tilini tinglashda har bir so‘zni tushunish shart emas. Ona tilida so‘zlashuvchilar ko‘pincha idiomatik iboralar, jargonlar yoki tabiiy tezlikda gapirishadi, bu har bir so‘zni quloqda ushlashni qiyinlashtiradi. Buning o‘rniga, asosiy fikrlarni, asosiy iboralarni va suhbatning umumiy mazmunini tushunishga e'tibor qarating. Ingliz tilini mashq qilishda davom etsangiz va lug‘atni tushunish va tanib olish qobiliyatingiz yaxshilanadi, bu sizga tushunishdagi bo‘shliqlarni to‘ldirishga imkon beradi References: 1. Rustamova M.U. Tinglab tushunishdagi qiyinchiliklar va ularning yechimlari. Toshkent, 2022. 2. Tadjiyeva M.D. Nutqni tinglab tushunishni o‘rgatish va nutq mashqlarni taxlil qilish. Toshkent, 2021 3. Volvin S.J. va Koakli A.D. 1993-1996. 35, Tinglab tushunish malakasining ahamiyati. British Journal of Education. 4. Гальскова Н.Д., Гез Н.И. Теория обучения иностранным языкам. Лингводидактика и методика: Учеб. пособие для студ. лингв. ун-тов и фак. ин. яз. высш. пед. учеб. заведений / Н.Д. Гальскова, Н.И. Гез. – 3-е изд., стер. – М.: Академия, 2006. – 336 с. 5. Пассов Е.И. Программа – концепция коммуникативного иноязычного образования. -М.: Просвещение, 2000. 320

OLIY TA'LIM MUASSASALARI TALABALARINI KELAJAKDAGI KASBIY FAOLIYATIDA ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHGA TAYYORLASH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH Nasrullayev Bauirjan Jetkerbaevich, Osiyo Xalqaro Universiteti magistranti, nasurllaevbauka2508@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tadqiqot oliy ta’lim muassasalari talabalarini kelajakdagi kasbiy faoliyatida zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanishga tayyorlash metodikasini takomillashtirish masalasini ko‘rib chiqadi. Bugungi kunda axborot texnologiyalari (AT) jahon miqyosida barcha sohalarda, jumladan, ta'limda ham katta o‘rin tutmoqda. Oliy ta'lim muassasalarida ATni o‘qitishda samarali usullar va metodlarni ishlab chiqish, talabalarni kelajakdagi kasbiy faoliyatiga muvaffaqiyatli tayyorlash uchun zarur. Tadqiqotda zamonaviy axborot texnologiyalarining pedagogik jarayonga ta'siri, o‘quv jarayonida ATni integratsiya qilish imkoniyatlari va bu texnologiyalarni kasbiy tayyorgarlikda qo‘llashning samarali usullari tahlil qilinadi. Talabalar uchun zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘rganish va qo‘llash imkoniyatlari yaratiladi, bu esa ularning kasbiy kompetentsiyalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ATdan foydalanish orqali o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi interaktiv aloqalarni kuchaytirish, ta'lim jarayonini individualizatsiya qilish va talabalar bilimini oshirish yo‘llari o‘rganiladi. Ushbu ishning natijalari, oliy ta'limi jarayonini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida takomillashtirishga qaratilgan yangi pedagogik yondashuvlar va metodlarni ishlab chiqishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: axborot texnologiyalari, kasbiy tayyorgarlik, ta'lim jarayoni, metodika, pedagogika, zamonaviy texnologiyalar, universitet ta'limi, kompetensiya, interaktiv o‘qitish, individualizatsiya. Аннотация. Данное исследование посвящено совершенствованию методики подготовки студентов университетов к эффективному использованию современных информационных технологий в их будущей профессиональной деятельности. В настоящее время информационные технологии (ИТ) играют ключевую роль в различных сферах, включая образование. Разработка эффективных методов и подходов к обучению с использованием ИТ в высших учебных заведениях является необходимым условием для успешной профессиональной подготовки студентов. Исследование включает анализ влияния современных информационных технологий на педагогический процесс, возможности интеграции ИТ в учебный процесс и эффективные методы их применения в профессиональной подготовке студентов. С помощью современных технологий создаются условия для анализа, освоения и применения учебного материала, что имеет важное значение для развития профессиональных компетенций. Также изучаются способы усиления интерактивной связи между преподавателями и студентами, индивидуализация образовательного процесса и повышение уровня знаний студентов с использованием ИТ. Результаты работы помогут разработать новые педагогические подходы и методы для совершенствования образовательного процесса в университетах с использованием современных информационных технологий. Ключевые слова: информационные технологии, профессиональная подготовка, образовательный процесс, методика, педагогика, современные технологии, университетское образование, компетенции, интерактивное обучение, индивидуализация. Abstract. This research focuses on improving the methodology for preparing university students to effectively use modern information technologies (IT) in their future professional activities. Nowadays, information technologies play a crucial role across various fields, including education. Developing effective methods and approaches for integrating IT into higher education is essential for preparing students for their future careers. The study analyzes the 321

impact of modern information technologies on the pedagogical process, opportunities for integrating IT into the educational process, and effective methods of applying them in professional training. Modern technologies create opportunities for students to analyze, learn, and apply educational materials, which is crucial for developing professional competencies. The study also explores ways to strengthen interactive communication between teachers and students, individualizing the educational process, and improving students' knowledge through the use of IT. The results of this work will contribute to the development of new pedagogical approaches and methods to enhance the educational process in universities using modern information technologies. Keywords: information technologies, professional training, educational process, methodology, pedagogy, modern technologies, university education, competence, interactive learning, individualization. Kirish. Bugungi kunda zamonaviy axborot texnologiyalari (AT) bugungi kunda jamiyatning barcha sohalarida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular nafaqat ish jarayonlarini avtomatlashtirish va samaradorlikni oshirish, balki yangi kasblar, sohalar va imkoniyatlar yaratish orqali insoniyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda. Shu bilan birga, texnologiyalarning tez rivojlanishi talabalar va mutaxassislar uchun doimiy o‘zgarishlar va yangilanishlarga moslashishni talab qiladi. Oliy ta’lim talabalarini nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy ko‘nikmalar va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash qobiliyati bilan jihozlash orqali ularni kelajakdagi kasbiy faoliyatiga tayyorlashda asosiy vazifani bajaradi. Biroq, hozirgi ta'lim tizimida zamonaviy ATdan foydalanishga o‘rgatish metodikasi hali ham yetarlicha samarali emas. Bu muammo talabalarning kelajakdagi kasbiy faoliyatida raqobatbardosh bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishini cheklaydi. Zamonaviy dunyoda ATning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar (big data), bulutli texnologiyalar, kiberxavfsizlik kabi sohalar endi nafaqat IT mutaxassislari, balki boshqa sohalar vakillari uchun ham muhim bo‘lib qolmoqda. Masalan, tibbiyot, moliya, qurilish, ta'lim kabi sohalarda ham zamonaviy ATdan foydalanish talab etiladi. Shu sababli, universitetlar talabalarni faqat o‘z sohalaridagi bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, ularni zamonaviy texnologiyalardan foydalanishga ham tayyorlashi kerak. Bu maqola oliy ta’lim muassalaridagi talabalarini kelajakdagi kasbiy faoliyatida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishga tayyorlash metodikasini takomillashtirishning dolzarb masalalariga bag‘ishlangan. Unda zamonaviy ATning ahamiyati, hozirgi ta'lim tizimidagi kamchiliklar, shuningdek, bu sohada metodikani takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari va xalqaro tajribalardan foydalanish masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, zamonaviy texnologiyalarning tez rivojlanishi talabalar va mutaxassislar uchun doimiy o‘zgarishlarga moslashishni talab qiladi. Oliy ta’lim muassasalar bu talabni qondirish uchun o‘z ta'lim metodikalarini yangi texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar asosida qayta qurishlari zarur. Faqatgina shu yo‘l bilan talabalar kelajakda muvaffaqiyatli kasbiy faoliyatni yo‘lga qo‘yishlari va global bozorda raqobatbardosh bo‘lishlari mumkin 322

1. Zamonaviy axborot texnologiyalarining ahamiyati zamonaviy dunyoda ATning rivojlanishi talabalar uchun yangi imkoniyatlar va qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Quyidagi omillar ATning ahamiyatini ta'kidlaydi: • Global raqobatbardoshlik: AT bilimlariga ega bo‘lgan mutaxassislar bozorda yuqori talabga ega. • Ish jarayonlarini avtomatlashtirish: AT yordamida samaradorlik oshiriladi va yangi yechimlar ishlab chiqiladi. • Innovatsiyalar: Yangi texnologiyalar orqali yangi kasblar va sohalar paydo bo‘lmoqda. 2. Talabalarni tayyorlashda mavjud muammolar hozirgi ta'lim tizimida quyidagi kamchiliklar mavjud: • Amaliy bilimlar etishmasligi: Talabalar nazariy bilimlar bilan cheklanib, amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘la olmaydi. • Zamonaviy dasturlar va platformalardan foydalanishning cheklanganligi: Ba'zi universitetlar yangi texnologiyalarni joriy qilishda orqada qolmoqda. • O‘qituvchilarning malakasi: Ba'zi hollarda o‘qituvchilar o‘zlari zamonaviy ATdan to‘liq foydalana olmaydi. 3. Metodikani takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari talabalarni zamonaviy ATdan foydalanishga tayyorlash uchun quyidagi choralar ko‘rilishi kerak: 3.1. Dasturlarni yangilash va innovatsion kurslarni joriy etish • Zamonaviy dasturlash tillari (Python, Java, C++), ma'lumotlar bazasi boshqaruvi, sun'iy intellekt, kiberxavfsizlik kabi kurslarni o‘quv rejalariga kiritish. • Onlayn ta'lim platformalari (Coursera, edX, Udemy) orqali qo‘shimcha bilim olish imkoniyatlarini yaratish. 3.2. Amaliy mashg‘ulotlarni kuchaytirish • Talabalarga real loyihalarda ishlash imkoniyatini berish. • Hamkorlikda amaliyot o‘tash uchun IT kompaniyalar bilan shartnomalar tuzish. 3.3. O‘qituvchilarni malakasini oshirish • O‘qituvchilarni zamonaviy AT bo‘yicha malakasini oshirish uchun treninglar va seminarlar tashkil etish. • Xalqaro tajribalarni o‘rganish va joriy etish. 3.4. Talabalar uchun innovatsion muhit yaratish • Texnoparklar, startap markazlari va laboratoriyalar tashkil etish. • Talabalar loyihalari uchun grantlar va mukofotlar ta'sis etish. 4. Xalqaro tajriba va uni O‘zbekistonda qo‘llash dunyoning yetakchi universitetlari (AQSh, Yevropa, Janubiy Koreya) talabalarni zamonaviy ATga o‘rgatishda quyidagi usullardan foydalanadi: • Interfaol ta'lim metodlari: LMS (Learning Management Systems) platformalari orqali ta'limni raqamlashtirish. • Hackathon va tanlovlar: Talabalarning innovatsion g‘oyalarini rag‘batlantirish. 323

• Sanoat bilan hamkorlik: Talabalar uchun amaliyot va staj joylarini ta'minlash. O‘zbekistonda ham bu tajribalarni qo‘llash orqali ta'lim sifatini oshirish mumkin. 5. Kelajakdagi istiqbollar zamonaviy ATni o‘zlashtirgan talabalar kelajakda quyidagi afzalliklarga ega bo‘lishadi: • Yuqori daromadli kasblar: Dasturchi, ma'lumotlar tahlilchisi, kiberxavfsizlik mutaxassisi kabi kasblar. • Global bozorda raqobatbardoshlik: Xalqaro kompaniyalarda ishlash imkoniyati. • Innovatsion yondashuv: O‘z biznesini yaratish va rivojlantirish qobiliyati. Zamonaviy axborot texnologiyalari (AT) bugungi kunda jamiyatning barcha sohalarida, shu jumladan kasbiy faoliyatda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Oliy ta’lim mussasalarda talabalarni kelajakdagi kasbiy faoliyatida zamonaviy ATdan samarali foydalanishga tayyorlashda asosiy vazifani bajaradi. Bu jarayon faqatgina nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, amaliy ko‘nikmalar, innovatsion yondashuvlar va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashni o‘z ichiga olishi kerak. Hozirgi ta'lim tizimida talabalarni zamonaviy ATga o‘rgatishda bir qator kamchiliklar mavjud. Bular orasida amaliy bilimlar etishmasligi, zamonaviy dasturlar va platformalardan foydalanishning cheklanganligi, shuningdek, o‘qituvchilarning malakasining yetarlicha yuqori bo‘lmaganligi kabi muammolar mavjud. Bu kamchiliklarni bartaraf etish uchun quyidagi choralar ko‘rilishi zarur: Ta'lim dasturlarini yangilash va innovatsion kurslarni joriy etish. Zamonaviy dasturlash tillari, ma'lumotlar tahlili, sun'iy intellekt, kiberxavfsizlik kabi sohalar bo‘yicha yangi kurslarni o‘quv rejalariga kiritish. Amaliy mashg‘ulotlarni kuchaytirish. Talabalarga real loyihalarda ishlash, IT kompaniyalar bilan hamkorlikda amaliyot o‘tash imkoniyatlarini yaratish. O‘qituvchilarni malakasini oshirish. O‘qituvchilarni zamonaviy AT bo‘yicha malakasini oshirish uchun treninglar, seminarlar va xalqaro tajribalarni o‘rganishni tashkil etish. Innovatsion muhit yaratish. Oliy ta’limlar ichida texnoparklar, startap markazlari va zamonaviy laboratoriyalar tashkil etish, talabalar loyihalarini rag‘batlantirish. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, dunyoning yetakchi oliy ta’limlar talabalarni zamonaviy ATga o‘rgatishda interfaol ta'lim metodlaridan, hackathonlar va tanlovlardan, shuningdek, sanoat bilan yaqin hamkorlikdan keng foydalanadi. O‘zbekistonda ham bu tajribalarni qo‘llash orqali ta'lim sifatini oshirish va talabalarni kelajakdagi kasbiy faoliyatiga tayyorlash mumkin. Oliy ta’lim talabalarini zamonaviy ATga o‘rgatish nafaqat ularning shaxsiy rivojlanishiga, balki butun mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shadi. Zamonaviy texnologiyalarni egallagan mutaxassislar global bozorda raqobatbardosh bo‘lib, yangi imkoniyatlar yaratishga qodir. Shuning uchun, universitetlarda zamonaviy axborot texnologiyalaridan 324

foydalanishga o‘rgatish metodikasini takomillashtirish dolzarb va muhim vazifa hisoblanadi. Buning uchun ta'lim tizimini yangi texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar asosida qayta qurish, o‘qituvchilarni malakasini oshirish va talabalar uchun amaliy imkoniyatlar yaratish zarur. Faqatgina shu yo‘l bilan talabalar zamonaviy dunyoning talablariga javob bera oladigan mutaxassislar bo‘lib yetishadi va kelajakda muvaffaqiyatli kasbiy faoliyatni yo‘lga qo‘yishadi. Ushbu xulosa zamonaviy axborot texnologiyalarining ahamiyati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llarini keng qamrab olgan holda tayyorlandi. Dolzarbligi va amaliy ahamiyati bilan ajralib turadi Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Yuldasheva F.F., Shoqosimova D.M. "Zamonaviy davrda ta'lim tizimida qo‘llanilayotgan onlayn ta’limning yutuqlari va kamchiliklari". – Toshkent: Innovatsion ta’lim nashriyoti, 2022. – 135 b. 2. Abdullayeva V. "Onlayn ta’limning afzalliklari". – Samarqand: Fan va texnologiya nashriyoti, 2024. – 98 b. 3. Sapayozova M., Xudaynazarova Z. "Ta’limda onlayn servislaridan foydalanish". – Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti, 2024. – 112 b. 4. Vahobova F. "O‘zbekistonda to‘laqonli onlayn ta’limni yo‘lga qo‘yish imkoniyatlari". – T.: Ma’rifat nashriyoti, 2023. – 147 b. 5. Qodirov U. "Sun’iy intellekt asosida axborot-biznes tizimlarini rivojlantirish". – T.: Axborot texnologiyalari akademiyasi, 2021. – 156 b. 6. Akramova N. "Ta’lim innovatsiyalarida sun’iy intellekt roli". – Farg‘ona: Ilm va taraqqiyot nashriyoti, 2023. – 129 b. 7. Normurodov A. "Interaktiv texnologiyalar asosida onlayn ta’limni takomillashtirish". – Nukus: Qoraqalpoq universiteti nashriyoti, 2022. – 140 b. 8. Raximov D. "Ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi". – T.: Innovatsiya markazi, 2024. – 122 b. 9. Hasanov B. "Masofaviy ta’limning pedagogik asoslari". – Navoiy: Navoiy davlat pedagogika instituti nashriyoti, 2021. – 105 b. 10. Murodova S. "Onlayn repetitorlik platformalarining ta’limga ta’siri". – Andijon: Andijon davlat universiteti nashriyoti, 2023. – 118 b. BARQAROR VA BIOFIL ARXITEKTURA ASOSIDA BOLALAR SOGʻLOMLASHTIRISH MUASSASALARINI LOYIHALASHNING INNOVATSION TAMOYILLARI Ne’matova E’zoza, JizPI magistranti, Oʻzbekiston Annotatsiya. Mazkur ilmiy ishda barqaror va biofil arxitektura tamoyillari asosida bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashning innovatsion yondashuvlari tadqiq etiladi. Hozirgi globallashuv va urbanizatsiya jarayonlarida bolalar salomatligini muhofaza qilish, ularning jismoniy hamda ruhiy rivojlanishi uchun qulay meʼmoriy muhit yaratish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, ekologik muammolar kuchayib borayotgan sharoitda sogʻlomlashtirish muassasalarini zamonaviy, energiya tejamkor va tabiat bilan uygʻun loyihalash muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda biofil arxitektura konsepsiyasining nazariy asoslari hamda uning bolalar psixologiyasi va fiziologiyasiga taʼsiri tahlil qilinadi. Tabiiy yorugʻlikdan samarali foydalanish, yashil hududlarni integratsiyalash, tabiiy shamollatish tizimlari, ekologik toza qurilish 325

materiallaridan foydalanish kabi omillar bolalar sogʻlomlashtirish markazlari muhitini shakllantirishda asosiy mezon sifatida koʻrib chiqiladi. Shuningdek, barqaror arxitektura tamoyillari asosida energiya samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni taʼminlash masalalari yoritiladi. Ilmiy ishda innovatsion loyihalash yondashuvlari orqali bolalar uchun xavfsiz, ergonomik va funksional makon yaratish usullari taklif etiladi. Rejalashtirish jarayonida hududning iqlimiy sharoiti, milliy meʼmoriy anʼanalar hamda zamonaviy texnologiyalar uygʻunligini taʼminlash zarurligi asoslab beriladi. Natijada bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda barqarorlik va biofil dizayn tamoyillarini kompleks qoʻllash orqali sogʻlom, estetik va ijtimoiy ahamiyatga ega meʼmoriy muhitni shakllantirish mumkinligi xulosa qilinadi. Tadqiqot natijalari arxitektura sohasida bolalar uchun moʻljallangan sogʻlomlashtirish obyektlarini loyihalash amaliyotini takomillashtirish, ekologik barqaror muhit yaratish hamda kelajak avlod salomatligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: barqaror arxitektura, biofil dizayn, bolalar sogʻlomlashtirish muassasalari, innovatsion loyihalash, ekologik muhit, energiya samaradorligi, tabiiy yoritish, yashil hududlar integratsiyasi, ergonomik makon, ijtimoiy-meʼmoriy muhit, ekologik xavfsizlik, zamonaviy arxitektura texnologiyalari. Аннотация. В данной научной работе исследуются инновационные подходы к проектированию детских оздоровительных учреждений на основе принципов устойчивой и биофильной архитектуры. В современных процессах глобализации и урбанизации одним из актуальных вопросов является охрана здоровья детей, создание благоприятной архитектурной среды для их физического и психического развития. Особенно в условиях усиления экологических проблем важное значение приобретает современное, энергосберегающее и гармоничное с природой проектирование оздоровительных учреждений. В исследовании анализируются теоретические основы концепции биофильной архитектуры и её влияние на детскую психологию и физиологию. Такие факторы, как эффективное использование естественного света, интеграция зеленых зон, системы естественной вентиляции, использование экологически чистых строительных материалов, рассматриваются в качестве основных критериев формирования среды детских оздоровительных центров. В научной работе предлагаются методы создания безопасного, эргономичного и функционального пространства для детей посредством инновационных подходов к проектированию. В процессе планирования обосновывается необходимость обеспечения гармонии климатических условий региона, национальных архитектурных традиций и современных технологий. В результате делается вывод о возможности формирования здоровой, эстетически и социально значимой архитектурной среды путем комплексного применения принципов устойчивости и биофильного дизайна при проектировании детских оздоровительных учреждений. Результаты исследования служат совершенствованию практики проектирования оздоровительных объектов для детей в области архитектуры, созданию экологически устойчивой среды и укреплению здоровья будущих поколений. Ключевые слова: устойчивая архитектура, биофильный дизайн, детские оздоровительные учреждения, инновационное проектирование, экологическая среда, энергоэффективность, естественное освещение, интеграция зеленых зон, эргономичное пространство, социально-архитектурная среда, экологическая безопасность, современные архитектурные технологии. Аннотация. В данной научной работе исследуются инновационные подходы к проектированию детских оздоровительных учреждений на основе принципов устойчивой и биофильной архитектуры. В современных процессах глобализации и урбанизации одним 326

из актуальных вопросов является охрана здоровья детей, создание благоприятной архитектурной среды для их физического и психического развития. Особенно в условиях усиления экологических проблем важное значение приобретает современное, энергосберегающее и гармоничное с природой проектирование оздоровительных учреждений. В исследовании анализируются теоретические основы концепции биофильной архитектуры и её влияние на детскую психологию и физиологию. Такие факторы, как эффективное использование естественного света, интеграция зеленых зон, системы естественной вентиляции, использование экологически чистых строительных материалов, рассматриваются в качестве основных критериев формирования среды детских оздоровительных центров. В научной работе предлагаются методы создания безопасного, эргономичного и функционального пространства для детей посредством инновационных подходов к проектированию. В процессе планирования обосновывается необходимость обеспечения гармонии климатических условий региона, национальных архитектурных традиций и современных технологий. В результате делается вывод о возможности формирования здоровой, эстетически и социально значимой архитектурной среды путем комплексного применения принципов устойчивости и биофильного дизайна при проектировании детских оздоровительных учреждений. Результаты исследования служат совершенствованию практики проектирования оздоровительных объектов для детей в области архитектуры, созданию экологически устойчивой среды и укреплению здоровья будущих поколений. Ключевые слова: устойчивая архитектура, биофильный дизайн, детские оздоровительные учреждения, инновационное проектирование, экологическая среда, энергоэффективность, естественное освещение, интеграция зеленых зон, эргономичное пространство, социально-архитектурная среда, экологическая безопасность, современные архитектурные технологии. Kirish. Hozirgi davrda dunyoda ekologik muammolarning keskinlashuvi, urbanizatsiya jarayonlarining tezlashuvi va aholi salomatligiga eʼtiborning ortishi arxitektura sohasida yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Ayniqsa, bolalar sogʻlig‘i va ularning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun qulay, xavfsiz va sogʻlom meʼmoriy muhit yaratish dolzarb vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bolalar sogʻlomlashtirish muassasalari nafaqat davolash yoki dam olish maskani, balki bolalarning har tomonlama rivojlanishiga bevosita taʼsir qiluvchi muhim ijtimoiy makon hisoblanadi. Shu sababli ularni loyihalash jarayoni ilmiy asoslangan yondashuvni, innovatsion metod va texnologiyalarni, shuningdek, ekologik va psixologik talablarni kompleks hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Bugungi kunda bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarining samarali faoliyati nafaqat ularning sogʻlig‘i, balki jamiyatning kelajak avlodini tarbiyalash va barkamol shakllantirish bilan ham bogʻliqdir. Shuning uchun bunday obyektlar nafaqat arxitektura nuqtai nazaridan funksional va estetik jihatdan mukammal bo‘lishi, balki ekologik va ijtimoiy jihatdan barqaror bo‘lishi talab etiladi. Atrofmuhit ifloslanishi, shahar infratuzilmasidagi tabiiy hududlarning qisqarishi va sunʼiy makonlarning ortishi bolalarning sogʻlig‘i va rivojlanishiga salbiy taʼsir qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda ekologik barqarorlik, biofil dizayn va innovatsion yechimlarni kompleks qoʻllash 327

dolzarb masala sifatida qaraladi. Barqaror arxitektura va biofil dizayn tamoyillari bugungi meʼmorchilikda asosiy yondashuvlardan biri hisoblanadi. Barqaror arxitektura resurslardan oqilona foydalanish, energiya samaradorligini oshirish, atrof-muhitga zarar yetkazmaslik va inson salomatligi uchun qulay muhit yaratishni nazarda tutadi. Biofil dizayn esa inson va tabiat oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlikni tiklashga qaratilgan yondashuv bo‘lib, tabiiy elementlarni (yorugʻlik, suv, o‘simliklar, tabiiy materiallar) makonga integratsiyalash orqali psixologik farovonlikni oshiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tabiiy muhit bilan uygʻunlashtirilgan makonlarda bolalarning ruhiy holati yaxshilanadi, stress darajasi kamayadi va tiklanish jarayoni tezlashadi. Mazkur ilmiy ish dolzarbligi bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PF–5847-son farmoni bilan ekologik taʼlim va sogʻlomlashtirish muassasalarini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari belgilangan. Shu bilan birga, arxitektura va qurilish standartlari bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarida xavfsizlik, ergonomika va gigiyenik talablarga rioya qilishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan, zamonaviy loyiha va konsepsiyalarni ishlab chiqish hamda ularni amaliyotga tatbiq etish ilmiy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Mazkur tadqiqotning maqsadi — barqaror va biofil arxitektura tamoyillari asosida bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashning innovatsion yondashuvlarini ilmiy asoslash, ularning ijtimoiy, ekologik va psixologik samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqotning vazifalari sifatida: barqaror va biofil arxitektura konsepsiyalarini tahlil qilish, bolalar salomatligi va psixologiyasiga taʼsirini o‘rganish, innovatsion loyiha yechimlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish uchun metodik asos yaratish belgilangan. Shunday qilib, mazkur ish nafaqat bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalash jarayonini ilmiy asoslash, balki ekologik barqaror, ergonomik va estetik jihatdan mukammal meʼmoriy makon yaratishga xizmat qiladi. U bolalarning sogʻlom rivojlanishi, psixologik farovonligi va kelajak avlodning barqaror jamiyatda yashash imkoniyatini taʼminlashga qaratilgan. Asosiy qism. Bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalash zamonaviy arxitekturaning ijtimoiy jihatdan eng masʼuliyatli yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Bunday obyektlar nafaqat davolash yoki dam olish funksiyasini bajaradi, balki bolalarning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita taʼsir koʻrsatuvchi makon sifatida shakllanadi. Shu sababli ularni loyihalashda funksional qulaylik bilan bir qatorda ekologik barqarorlik, psixologik komfort va xavfsizlik mezonlari kompleks ravishda hisobga olinishi zarur. Hozirgi davrda urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi, sanoatlashuv va ekologik muammolarning kuchayishi bolalar salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Atmosfera ifloslanishi, yashil hududlarning qisqarishi va sunʼiy muhitning ortishi natijasida bolalarda turli nafas yoʻllari kasalliklari, allergik reaksiyalar hamda stress bilan bogʻliq holatlar koʻpaymoqda. Shu nuqtai nazardan, 328

sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda tabiiy muhit bilan uygʻunlikni taʼminlash dolzarb masalaga aylanmoqda. Barqaror va biofil arxitektura tamoyillari aynan mana shu muammoning samarali yechimi sifatida qaraladi. Barqaror arxitektura konsepsiyasi uch asosiy omil — ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlik tamoyillariga tayanadi. Ekologik barqarorlik tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitga zarar yetkazmaslik va energiya samaradorligini oshirishni nazarda tutadi. Bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarida bu tamoyilni amalga oshirish uchun binoning joylashuvi va orientatsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Quyosh nurlaridan maksimal darajada foydalanish, issiqlik yoʻqotilishini kamaytirish, tabiiy shamollatish tizimlarini tashkil etish energiya sarfini sezilarli kamaytiradi. Bundan tashqari, yomgʻir suvlarini yigʻish va qayta ishlatish, yashil tom texnologiyalarini qoʻllash ham ekologik samaradorlikni oshiradi. Iqtisodiy barqarorlik esa obyektning uzoq muddatli ekspluatatsiya jarayonida tejamkorligini taʼminlash bilan bogʻliq. Energiya tejamkor texnologiyalar dastlabki bosqichda qoʻshimcha investitsiya talab qilishi mumkin, biroq uzoq muddatda xarajatlarni kamaytiradi. Shu bilan birga, zamonaviy muhandislik tizimlari, avtomatlashtirilgan boshqaruv elementlari va energiya monitoringi tizimlari orqali resurslar sarfini nazorat qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa sogʻlomlashtirish muassasalarining iqtisodiy samaradorligini oshiradi. Ijtimoiy barqarorlik omili bolalar uchun xavfsiz, qulay va inklyuziv muhit yaratishni nazarda tutadi. Loyihalash jarayonida yosh xususiyatlarini inobatga olish, harakatlanish qulayligini taʼminlash va universal dizayn tamoyillarini qoʻllash muhimdir. Nogironligi boʻlgan bolalar uchun ham qulay sharoit yaratish zamonaviy arxitekturaning ajralmas qismiga aylangan. Rampalar, keng yoʻlaklar, maxsus sanitariya xonalari va xavfsiz oʻyin maydonchalari bunday obyektlarning zarur elementlari hisoblanadi. Biofil arxitektura tamoyillari esa bolalarning psixologik va emotsional farovonligini taʼminlashga qaratilgan. Insonning tabiat bilan aloqasi uning ruhiy barqarorligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Tabiiy yorugʻlikning yetarli darajada kirib kelishi biologik ritmlarni meʼyorlashtiradi va umumiy sogʻlomlashtiruvchi taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli katta deraza ochilishlari, ichki hovlilar va atriumlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Yashil hududlarni ichki makon bilan integratsiyalash, landshaft dizaynini faol qoʻllash bolalarda ijobiy emotsional fonni shakllantiradi. Tabiiy materiallardan foydalanish ham biofil dizaynning muhim jihati hisoblanadi. Yogʻoch, tabiiy tosh va ekologik toza bo‘yoqlar nafaqat estetik jihatdan jozibador, balki sogʻliq uchun xavfsizdir. Rang tanlashda esa pastel va tabiiy rang gammasidan foydalanish bolalarda xotirjamlik hissini uygʻotadi. Haddan tashqari yorqin va sunʼiy ranglardan qochish tavsiya etiladi, chunki ular psixologik zoʻriqishni kuchaytirishi mumkin. Bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini funksional-rejalashtirish jarayonida hududiy zonalashuv muhim ahamiyatga ega. Davolash xonalari, dam olish 329

hududlari, oʻyin maydonchalari va taʼlim zonalari bir-biri bilan mantiqiy bogʻlangan, biroq sanitariya-gigiyena talablariga javob beradigan tarzda ajratilgan boʻlishi lozim. Ochiq va yopiq makonlar oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik bolalarning harakat faolligini oshiradi hamda ularning ijtimoiylashuv jarayoniga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Iqlim sharoitini hisobga olish ham muhim omildir. Issiq iqlimli hududlarda tabiiy soyalanish elementlari, shamollatish galeriyalari va suv inshootlaridan foydalanish mikroiqlimni yaxshilaydi. Sovuq hududlarda esa issiqlikni saqlovchi konstruktiv yechimlar va energiya samarador oynalar qoʻllanilishi maqsadga muvofiqdir. Hududning tabiiy relyefi va landshaft xususiyatlarini saqlab qolish ekologik muvozanatni buzmaslikka yordam beradi. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish zamonaviy loyihalash jarayonining ajralmas qismidir. Raqamli modellashtirish va simulyatsiya dasturlari orqali binoning energiya samaradorligi oldindan tahlil qilinadi. Aqlli boshqaruv tizimlari yordamida yoritish, isitish va shamollatish jarayonlari avtomatik tarzda boshqariladi. Bu esa ichki muhit parametrlarini doimiy nazorat qilish imkonini beradi. Shunday qilib, bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini barqaror va biofil arxitektura asosida loyihalash ko‘p bosqichli va kompleks jarayon hisoblanadi. Ekologik xavfsizlik, energiya samaradorligi, psixologik komfort va funksional qulaylik uygʻunligi natijasida sogʻlom, estetik va innovatsion meʼmoriy muhit shakllanadi. Bunday yondashuv bolalarning salomatligini mustahkamlash, ularning barkamol rivojlanishi uchun qulay shart-sharoit yaratish hamda jamiyatning barqaror taraqqiyotiga hissa qoʻshishga xizmat qiladi. Xulosa. Mazkur tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda barqaror va biofil arxitektura tamoyillarini kompleks qoʻllash zamonaviy meʼmorchilikning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda ekologik muammolar, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi va bolalar salomatligiga boʻlgan eʼtiborning ortishi sogʻlom, xavfsiz va funksional meʼmoriy muhit yaratishni dolzarb vazifaga aylantirmoqda. Shu jihatdan, arxitektura nafaqat bino qurish jarayoni, balki inson salomatligiga bevosita taʼsir koʻrsatuvchi ijtimoiy omil sifatida namoyon boʻladi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, barqaror arxitektura tamoyillari asosida energiya samaradorligini taʼminlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda ekologik xavfsiz materiallarni qoʻllash bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarining uzoq muddatli samaradorligini oshiradi. Bunday yondashuv nafaqat atrof-muhitga salbiy taʼsirni kamaytiradi, balki iqtisodiy jihatdan ham maqbul natijalarni beradi. Shu bilan birga, ichki mikroiqlimni barqaror saqlash, tabiiy yoritish va shamollatish tizimlarini toʻgʻri tashkil etish bolalarning jismoniy sogʻligʻiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Biofil arxitektura elementlarining integratsiyasi esa bolalarning ruhiyemotsional holatini yaxshilashda muhim omil ekanligi asoslab berildi. Tabiiy 330

landshaft elementlari, yashil hududlar, suv inshootlari va tabiiy ranglar uygʻunligi bolalarda xotirjamlik, faoliyatga qiziqish va ijobiy kayfiyatni shakllantiradi. Tabiat bilan bevosita aloqador muhit tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi va stress omillarini kamaytiradi. Shu sababli, sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda ichki va tashqi makonning o‘zaro uygʻunligi ustuvor yoʻnalish sifatida qaralishi lozim. Shuningdek, innovatsion texnologiyalar va zamonaviy muhandislik tizimlarini qoʻllash orqali muassasalarda energiya monitoringi, aqlli boshqaruv va mikroiqlim nazoratini samarali tashkil etish mumkinligi taʼkidlandi. Bu esa barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish bilan bir qatorda, xavfsiz va qulay muhitni yaratishga xizmat qiladi. Umuman olganda, bolalar sogʻlomlashtirish muassasalarini loyihalashda barqarorlik va biofil dizayn tamoyillarini uygʻunlashtirish orqali ekologik, ijtimoiy va estetik jihatdan mukammal meʼmoriy makon yaratish mumkin. Tadqiqot natijalari ushbu yoʻnalishda ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish hamda kelgusida arxitektura amaliyotida qoʻllash uchun metodik asos boʻlib xizmat qiladi. Mazkur yondashuv kelajak avlod salomatligini mustahkamlash, ularning barkamol rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish hamda ekologik barqaror jamiyatni shakllantirishga hissa qoʻshadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Beatley, T. Biophilic Cities: Integrating Nature into Urban Design and Planning. Washington: Island Press, 2011. 2. Kellert, S.R., Heerwagen, J., Mador, M. Biophilic Design: The Theory, Science and Practice of Bringing Buildings to Life. New Jersey: Wiley, 2008. 3. Yeang, K. EcoDesign: A Manual for Ecological Design. London: Wiley-Academy, 2006. 4. Edwards, B. Sustainable Architecture: European Directives and Building Design. London: Routledge, 2014. 5. Kibert, C.J. Sustainable Construction: Green Building Design and Delivery. New Jersey: John Wiley & Sons, 2016. 6. Ching, F.D.K. Architecture: Form, Space, and Order. New Jersey: Wiley, 2015. 7. Olds, A.R. Child Care Design Guide. New York: McGraw-Hill, 2001. THE INFLUENCE OF DIGITAL TECHNOLOGIES ON THE VOCABULARY OF THE ENGLISH LANGUAGE Niyadullaeva Sabrina Shavkat kizi, Uzbek State University of World Languages Integrated English Course No. 3, Faculty of English 3 Abstract. This article analyzes the influence of digital technologies on the formation and development of modern English vocabulary. It examines key linguistic processes occurring under the influence of the digital environment: the emergence of neologisms, semantic changes, the active use of abbreviations, and the influence of internet communication and social media on linguistic norms. Particular attention is given to specific examples of lexical units that have emerged as a result of the digitalization of society. It concludes that digital technologies are one of the key factors in the lexical dynamics of the English language in the 21st century. Keywords: digital technologies, English language, vocabulary, neologisms, Internet discourse, semantic changes, social networks. 331

Аннотация. В данной статье анализируется влияние цифровых технологий на формирование и развитие современной английской лексики. В ней рассматриваются ключевые лингвистические процессы, происходящие под влиянием цифровой среды: возникновение неологизмов, семантические изменения, активное использование аббревиатур, влияние интернет-коммуникации и социальных сетей на языковые нормы. Особое внимание уделяется конкретным примерам лексических единиц, возникших в результате цифровизации общества. В ней делается вывод, что цифровые технологии являются одним из ключевых факторов лексической динамики английского языка в XXI веке. Ключевые слова: цифровые технологии, английский язык, лексика, неологизмы, интернет-дискурс, семантические изменения, социальные сети. Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning zamonaviy ingliz tili lug‘at tarkibining shakllanishi va rivojlanishiga ta’siri tahlil qilinadi. Unda raqamli muhit ta’sirida sodir bo‘layotgan asosiy lingvistik jarayonlar: neologizmlarning paydo bo‘lishi, semantik o‘zgarishlar, qisqartmalarning faol qo‘llanilishi, internet muloqoti va ijtimoiy tarmoqlarning til me’yorlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Jamiyatni raqamlashtirish natijasida yuzaga kelgan leksik birliklarning o‘ziga xos namunalariga alohida e’tibor qaratilgan. Raqamli texnologiyalar XXI asrda ingliz tili leksik dinamikasining asosiy omillaridan biri hisoblanadi, degan xulosaga kelingan. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, ingliz tili, leksika, neologizmlar, internet diskursi, semantik o‘zgarishlar, ijtimoiy tarmoqlar. Introduction. Language is constantly evolving under the influence of social, cultural, and technological factors. In the 21st century, digital technology has become one of the most significant drivers of linguistic change. The internet, mobile communications, social media, artificial intelligence, and digital platforms have significantly impacted communication methods, which in turn have led to significant changes in English vocabulary. English, as the primary language of the global digital space, is particularly susceptible to such changes. English, as the primary means of international communication in the context of digitalization, is subject to large-scale and rapid impact from information and communication technologies. This process is bidirectional: on the one hand, technology creates a need for the nomination of new concepts, on the other hand, the language environment itself, mediated by technology ( social networks , instant messengers , forums), becomes an incubator for lexical innovations. Digital technologies are shaping new realities that require linguistic denotation. As a result, numerous neologisms have emerged in the English language. For example, words like smartphone , tablet , chatbot , cybersecurity , and livestream were originally used in professional settings but have become commonplace over time. Furthermore, the digital environment accelerates the spread of new words. Thanks to social media and online platforms, lexical innovations quickly spread beyond professional communities and become entrenched in everyday speech. The most obvious way to enrich the vocabulary is through the direct borrowing of terms related to hardware and software, the internet environment, and digital practices. Many of these, initially professional terms or trademarks (Google, Twitter, Bitcoin ), quickly become common words, often undergoing a process of 332

appellation ( deonymization ): to Google (search the internet ) tweet (to publish on Twitter ), to Photoshop (to manipulate an image). This category also includes hybrids of existing concepts: malware, blog (from web + log), and netiquette ( netiquette). The main methods of developing digital vocabulary: Word formation. One of the most productive ways to expand vocabulary is word formation. Compounding and affixation are actively used in English: website, livestream , touchscreen , downloadable , user-friendly . The suffixes -er , -ing , -able are widely used to denote new digital concepts, such as blogger , streaming , shareable . Abbreviations and acronyms. Digital communication is focused on speed and brevity, which encourages the active use of abbreviations and acronyms. Examples include AI ( artificial intelligence ), URL , FAQ , DM ( direct message ), ASAP. Graphic abbreviations such as OMG, BTW, IDK are also widespread in social networks, and are gradually penetrating into spoken language. Semantic changes. Many common words have acquired new meanings in the digital context. For example, "cloud" previously referred to a natural phenomenon and is now used to refer to cloud data storage; "friend" has become a verb used to describe adding a user to a social network; "post" has acquired the meaning of publishing content online; and "wall" is used to refer to a personal page on a social network. Social media has a significant impact on the development of modern English vocabulary. Online discourse is characterized by high dynamism and informality , which is reflected in the emergence of new words and expressions. For example: hashtag , meme , viral , influencer , trending , cancel culture . The word "viral" originally referred to medicine, but in the digital context it has come to denote the rapid dissemination of information. The term "influencer" reflects a new social role that has emerged exclusively in the digital environment. Online communication also facilitates the convergence of spoken and written language. The use of emoji , abbreviations, and colloquial forms influences the changing stylistic norms of language. The impact of digital technology on English vocabulary is systemic. It not only expands the vocabulary quantitatively, but also transforms the lexical system qualitatively. The boundaries between professional and general vocabulary are becoming less clear, and the language is becoming more flexible and adaptable. From a linguistic perspective, these processes confirm the ability of the English language to quickly respond to changes in society and integrate new concepts without losing communicative effectiveness. Digital neologisms often emerge from below, in user speech, democratizing linguistic norm-setting. However, this poses a challenge for lexicographers: the rate at which new words emerge outpaces the ability to register them in authoritative dictionaries. Furthermore, the line between professional slang (IT jargon) and common vocabulary is blurring. Words such as " bug ," "firewall , " 333

and "bandwidth " have gone from being highly technical to being understood by a wider audience, often acquiring figurative meanings (e.g., " emotional"). bandwidth - emotional resources). The influence of digital technologies on English vocabulary is systemic and transformative. It manifests itself not simply in the emergence of new words, but in the activation of certain semantic and word-formation processes, and the formation of new communicative practices and registers. Language demonstrates a high degree of adaptability, quickly responding to the challenges of the times. Studying this dynamic is key to understanding contemporary development trends not only in English but also in other languages influenced by global digital culture. Further research could focus on quantitative analysis of the penetration of digital vocabulary into different styles of speech, as well as cross-cultural analysis of the borrowing of these lexemes into other languages. The influence of social media and online discourse on English vocabulary represents the most dynamic and democratic aspect of digital linguistic transformation. These platforms act as a global interactive laboratory where new words, meanings, and forms of communication are born, spread virally, and either become entrenched in the language or disappear just as quickly. Key mechanisms of influence: 1. Virality and memetic diffusion. Online discourse, especially on social media ( Twitter , TikTok , Reddit ), transforms linguistic innovations into memes - units of culture transmitted through imitation. These can include: • Individual words or phrases: " Based " (sincere, going against the trend), " Slay " (act impressively, cope brilliantly), " Touch" grass " (a call to take a break from the Internet). • Grammar patterns: Constructions like " Let's get this bread " (to achieve the goal), " Because [ noun ]" ( " Because science !" ). • Entire syntactic patterns and intonations transmitted through video formats . 2. The dominance of the oral-written form ( written Social media. blurs the boundaries between spoken and written language, creating a hybrid register characterized by: • Imitation of spontaneity: omg , ikr , afaik , tbh . • Phonetic writing: "u" instead of " you " , " gonna " , " wanna " , " yeet " . • Intonation markers: intentional doubling of letters ( " soooo goooood " ), capslock for emphasis ( "I AM ANGRY" ). • Specific punctuation: no periods at the end of messages (perceived as coldness), ellipses for reticence... or threats. 3. Platform-specific vocabulary . Each platform forms its own sociolect : • Twitter (X): Brevity, hashtags as a means of categorization and irony (# blessed , # fail ), threads . 334

• TikTok / Reels : Music and video formats are making sound phrases popular ("Oh no ... oh no no no ..." ), creating global contexts. • Reddit : A specific subreddit culture with unique jargon ( "OP" — Original Poster , "TIL" - Today I Learned , "AMA" - Ask Me Anything ), upvot / davot system . • Discord /Gaming Platforms: Abbreviations ( GG — Good Game , AFK — Away From Keyboard ), situational jargon ( " to nerf " — to weaken, " to buff " — to strengthen). This influence creates a "digital divide" between generations and user groups. What is a natural code for digital natives may be an incomprehensible cipher for outsiders. Furthermore, a conflict arises between the dynamic norms of internet discourse and the conservative, codified norms, posing a difficult challenge for education and lexicography to capture and describe this "living" linguistic layer. Thus, digital technologies have a powerful and multifaceted influence on the vocabulary of the English language. They facilitate the active creation of neologisms, the semantic rethinking of existing words, and the development of new communication models. Digital vocabulary reflects contemporary realities and demonstrates the close connection between language and the technological development of society. Further study of these processes is a promising area of modern linguistics. Bibliography: 1. Crystal D. Language and the Internet. Cambridge University Press , 2011. 2. Crystal D. English as a Global Language. Cambridge University Press , 2003. 3. McArthur T. The Oxford Companion to the English Language. Oxford University Press , 2018. 4. Tagliamonte S. Teen Talk: The Language of Adolescents. Cambridge University Press, 2016. 5. Yule G. The Study of Language. Cambridge University Press , 2020. 6. Herring S. Computer-Mediated Communication. Linguistic, Social and Cross-Cultural Perspectives. John Benjamins , 2014. TALABALARDA RAQAMLI TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHNING METODIK TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH: SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASHNING LINGVISTIK HAMDA IJTIMOIY-GUMANITAR JIHATLARI Nuraliyeva Feruza Abdusalim qizi, TerDPI, o‘qituvchi feruza.abdusalimovna@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada talabalarda raqamli tafakkurni rivojlantirishning metodik tizimini takomillashtirish masalalari sun’iy intellekt va innovatsion pedagogik yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli ta’lim muhiti sharoitida kadrlar tayyorlash jarayonining lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar omillari yoritiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari, media savodxonlik va kommunikativ kompetensiyalarning integratsiyasi talabaning tanqidiy, ijodiy va ijtimoiy mas’uliyatli tafakkurini shakllantirishini asoslaydi. Kalit so‘zlar: raqamli tafakkur, sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, lingvistik kompetensiya, ijtimoiy-gumanitar ta’lim, metodik tizim. 335

Аннотация. В данной статье анализируются методологические инновационные педагогические проекты развития компьютерной грамотности у учащихся на основе искусственной инновационной педагогики. Подчеркиваются лингвистические, социальные и гуманистические аспекты процесса поддержки кадров в сфере бухгалтерского учета и безопасности. Интеграция технологий искусственного интеллекта, медиаграмотности и коммуникативных компетенций способствует развитию критического, творческого и социально ответственного мышления учащихся. Ключевые слова: цифровое мышление, искусственный интеллект, инновационное образование, лингвистическая компетенция, социально-гуманитарное образование, методическая система. Abstract. This article analyzes methodological innovative pedagogical projects for the development of computer literacy in students based on artificial innovative pedagogy. The linguistic, social and humanistic aspects of the process of supporting personnel in the accounting, security educational environment are highlighted. The integration of artificial intelligence technologies, media literacy and communicative competencies underpins the student's critical, creative and socially responsible thinking. Keywords: digital thinking, artificial intelligence, innovative education, linguistic competence, social and humanistic education, methodological system. Kirish. Raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi va sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’limga kirib kelishi oliy ta’lim tizimida kadrlar tayyorlash modelini tubdan o‘zgartirmoqda. Zamonaviy mutaxassis nafaqat kasbiy bilimga, balki raqamli tafakkur, kommunikativ madaniyat va ijtimoiy mas’uliyatga ham ega bo‘lishi zarur [1]. Ayniqsa, sun'iy intellekt asosidagi o‘qitish muhitida til, muloqot va ijtimoiy qadriyatlar masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda [2]. Shunday ekan talabalarda raqamli tafakkurni shakllantirish metodikasini takomillashtirishda lingvistik va ijtimoiy-gumanitar omillarni inobatga olish muhim ilmiy vazifa hisoblanadi.Quyida shu kabi omillar bilan tanishishimiz mumkin. 1. Raqamli tafakkur va sun’iy intellekt integratsiyasi Raqamli tafakkur — bu axborotni izlash, tahlil qilish, baholash va raqamli muhitda samarali muloqot yuritish qobiliyatidir [3]. Sun’iy intellekt texnologiyalari (chatbotlar, adaptiv o‘qitish tizimlari, til modellaridan foydalanish) ushbu jarayonni individuallashtirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim talabaning mustaqil o‘rganish faoliyatini faollashtirib, refleksiv fikrlashni rivojlantiradi [2]. 2. Lingvistik jihatlar Sun’iy intellekt vositalari bilan ishlash jarayonida til kompetensiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Raqamli muhitda muloqot ko‘p hollarda matnli va multimodal shaklda amalga oshadi. Shuning uchun ta'lim oluvchilar: akademik yozuv madaniyati; raqamli kommunikatsiya etikasi; terminologik savodxonlik; ko‘p tillilik kompetensiyasini egallashi zarur [4]. Sun’iy intellekt yordamida tarjima, matn tahlili va nutqni avtomatik qayta ishlash vositalari lingvistik ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. 336

3. Ijtimoiy-gumanitar omillar Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim jarayoni axloqiy, madaniy va ijtimoiy mas’uliyat masalalarini ham qamrab oladi. Raqamli tafakkur faqat texnik ko‘nikma emas, balki ijtimoiy ong shaklidir. Talaba axborotni tanqidiy baholash, manipulyatsiyadan himoyalanish, raqamli etikaga rioya qilishni o‘rganishi zarur [5]. Bu jihatlar ijtimoiy-gumanitar fanlar integratsiyasi orqali shakllanadi. 4. Metodik tizimni takomillashtirish yo‘nalishlari Sun’iy intellekt asosida adaptiv o‘qitish – individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish. Adaptiv o‘qitish nimaligiga e’tibor qarataylik– bu har bir talabaning imkoniyatlari, bilimi va o‘rganish sur’atiga qarab moslashtirilgan o‘qitish usuli. Oddiy qilib aytganda: har bir talaba o‘z darajasida o‘rganadi. Agar biror mavzu qiyin bo‘lsa, tizim uni asta-sekin osonroq qilib tushuntiradi; agar talaba mavzuni tez o‘zlashtirsa, murakkabroq vazifalarni beradi. Shu tariqa har bir kishi o‘ziga qulay usulda va samarali tarzda bilim oladi. Loyiha asosida o‘qitish – talabalarning raqamli mahsulot yaratish faoliyatini rivojlantirish. Raqamli diskurs tahlili – til va axborot madaniyatini rivojlantirish. Raqamli diskurs tahlili yordamida talabalar onlayn muhitda yozgan matn va muloqotlari o‘rganilib, ularning fikrlash darajasi, tanqidiy tafakkuri va kommunikativ ko‘nikmalari tahlil qilinadi. Gumanitar fanlar integratsiyasi – axloqiy va ijtimoiy tafakkurni shakllantirish. Ushbu yondashuvlar metodik tizimning yaxlitligini ta’minlaydi [1]. Bugungi raqamli davr sharoitida talabalarda raqamli tafakkurni shakllantirish oddiy ko‘nikma emas, balki zamonaviy shaxsni tarbiyalashning muhim omiliga aylanmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga kirib kelishi o‘qitish usullarini tubdan o‘zgartirib, bilim olish jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan, moslashuvchan va interaktiv shaklga olib chiqmoqda. Biroq texnologiya o‘zi yetarli emas — u inson tafakkuri, til madaniyati va ijtimoiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgandagina haqiqiy natija beradi. Raqamli tafakkurga ega talaba nafaqat axborotni iste’mol qiladi, balki uni tahlil qiladi, baholaydi va jamiyat manfaatiga xizmat qiladigan shaklda qayta ishlab bera oladi. Lingvistik kompetensiyalar esa bu jarayonda asosiy vosita bo‘lib, fikrni aniq, mantiqiy va madaniy ifodalash imkonini yaratadi. Ijtimoiy-gumanitar yondashuv esa talabaning mas’uliyatini, axloqiy pozitsiyasini va tanqidiy fikrlashini mustahkamlaydi. Shunday ekan sun’iy intellekt imkoniyatlarini ta’lim jarayoniga joriy etishda metodik tizimni takomillashtirish faqat texnologik yangilanish emas, balki inson omiliga tayangan kompleks jarayon sifatida qaralishi zarur[6]. Bunday yondashuv kelajak mutaxassislarining nafaqat raqamli, balki madaniy va ijtimoiy jihatdan ham yetuk bo‘lib shakllanishini ta’minlaydi. 337

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign. 2. UNESCO. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. UNESCO Publishing. 3. European Commission. (2022). DigComp 2.2: The digital competence framework for citizens. Publications Office of the European Union. 4. Redecker, C. (2020). Digital competence of educators (DigCompEdu): European framework. European Commission. 5. OECD. (2021). Digital education outlook 2021: Pushing the frontiers with AI, blockchain and robots. OECD Publishing. 6. Nuraliyeva, F. A. qizi, & Karimova, MX qizi.(2024). Sun’iy intellektning kompyuter grafikasiga bog ‘lanish bosqichlari. Educational Research in Universal Sciences, 3(1), 65-68. 7. Nuraliyeva, F. A. qizi, & Karimova, MX qizi. (2024). Sun’iy intellektning kompyuter grafikasiga bog ‘lanish bosqichlari. Educational Research in Universal Sciences, 3(1), 65-68. 8. Yusupov, A. (2021). Ijtimoiy-gumanitar fanlar va raqamli ta’lim integratsiyasi. Toshkent: Ilm-Fan Nashriyoti. 9. Axmedov, R., & Rustamova, N. (2021). Sun’iy intellekt va pedagogik innovatsiyalar: Talabalarni tayyorlash tizimi. Toshkent: Fan va Ta’lim. SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH HAMDA O‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR MASALALARI Nurmatova Iroda Iskandar qizi, TIIU Maktabgacha ta`lim yo`nalishi 3-bosqich talabasi Nurmatovairoda325@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada, innovatsion texnologiyalarning jadallik bilan rivojlanib borishi kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularni malakasini oshirish jarayonini yangicha yondashuvlar bilan tashkil etish imkonini bermoqda. To‘rtinchi sanoat inqilobining eng samarali texnologiyalaridan biri sifatida qaralayotgan sun’iy intellekt (SI), ta’lim jarayonlarini boshqarishni tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa bunday texnologiyalar yordamida ta’limni har bir shaxsga moslashtirish va ularning ehtiyojlarini individual qondirish imkonini taqdim etmoqda. Ushbu maqolada moslashuvchan, masofaviy va elektron ta’lim, shu jumladan, SI texnologiyalari yordamida boshqaruv kadrlarini kompetensiyalarini uzluksiz rivojlantirib borish bo‘yicha ilg‘or xorijiy davlatlar tajribasi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida, O‘zbekiston Respublikasida davlat fuqarolik xizmatida faoliyat yuritayotgan boshqaruv kadrlarining kompetensiyalarini rivojlantirish jarayonini raqamli transformatsiya qilish, unda SI vositalaridan foydalanish, mazkur tizimni raqamli boshqarish hamda uning iqtisodiy samaradorliklari keltirib o‘tiladi. Kalit so‘zlar: Тa'limda sun'iy intellekt, pedagogik oliy ta'lim, ta'lim jarayonlarini avtomatlashtirish, SI ning o‘quv natijalariga ta'siri, SI bilan qayta aloqa, ta'lim etkаsi, o‘quv jarayonidagi innovatsiyalar. sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, lingvistik modellar, ijtimoiygumanitar fanlar, kadrlar tayyorlash. Аннотация. В данной статье рассматривается, как стремительное развитие инновационных технологий позволяет организовывать процесс обучения, переподготовки и повышения квалификации персонала с использованием новых подходов. Искусственный интеллект (ИИ), считающийся одной из наиболее эффективных технологий четвертой промышленной революции, радикально меняет управление образовательными процессами. В частности, такие технологии предоставляют возможность адаптировать 338