Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Mazkur tadqiqotda aspektologiyada freym
tushunchasi harakatning vaqt va makon doirasidagi chegaralarini ifodalovchi
kognitiv model sifatida talqin qilindi. Harakatning boshlanishi, davomiyligi va
tugallanishi bilan bog‘liq semantik xususiyatlar inxoativ, interativ, protsessual,
terminativ hamda natijaviy aspektual freymlar orqali tizimlashtirildi. Ingliz va
o‘zbek tillari qiyosida aspektual vaziyatlarning leksik-grammatik ifodalanish
vositalari tahlil qilinib, ularning til egalarining olamni idrok etish uslubi bilan
uzviy bog‘liqligi ko‘rsatildi. To speak fe’li misolida olib borilgan tahlil fe’lning
turli kontekstlarda chegaralangan va chegaralanmagan aspektual ma’nolarni
ifodalash imkoniyatini namoyon etdi. Tadqiqot natijalari aspektuallik nafaqat
grammatik kategoriya, balki inson tafakkuri va kognitiv faoliyati bilan
chambarchas bog‘liq semantik hodisa ekanligini tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Lakoff, G. (1987) – Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal
About the Mind Chicago: University of Chicago Press. (pp. 25–46, 112–118).
2. Bondarko, A.V. (1971) – The Russian Verbal Aspect and Tense (Meaning and Usage)
Moscow: Education Publishing House. (pp. 53–76, 101–115).
3. Bondarko, A.V. (2001) – Principles of Functional Grammar and Aspects of
Aspectology Moscow: Editorial URSS. (pp. 45–62, 198–210).
4. Bondarko, A.V. (1991) – Functional Grammar: A Field Approach Amsterdam: John
Benjamins Publishing Company. (pp. 33–49, 150–162).
5. Sheliakin, M.A. (2008) – The Russian Verbal Category of Aspectuality Moscow: URSS
Publishing House. (pp. 14–28, 85–97).
RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA NUTQ NUQSONLI BOLALAR BILAN
MASOFAVIY LOGOPEDIK ISHLARNI LOYIHALASHTIRISHNING
ZAMONAVIY USULLARI
Murodova Madina Bahodirovna,
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi
sharoitida logopedik xizmat ko‘rsatishning an’anaviy shakllarini raqamli muhitga moslashtirish
masalalari tadqiq etilgan. Muallif tomonidan nutq nuqsoniga ega bolalar bilan masofaviy
ishlarni loyihalashtirishning sinxron va asinxron modellari tahlil qilingan. Tadqiqotda
masofaviy logopedik mashg‘ulotlar samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy
vositalar – video-konferensaloqa platformalari, interaktiv onlayn doskalar, artikulyatsion
gimnastika uchun mo‘ljallangan mobil ilovalar va gamifikatsiya elementlaridan foydalanish
mexanizmlari yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim muhiti, masofaviy logopediya, nutq nuqsonlari, teleamaliyot, onlayn korreksiya, gamifikatsiya, interaktiv vositalar, ota-onalar hamkorligi, raqamli
monitoring.
Аннотация. В данной статье исследуется адаптация традиционных форм
логопедических услуг к цифровой среде в условиях развития информационнокоммуникационных технологий. Автор анализирует синхронные и асинхронные модели
проектирования дистанционной работы с детьми с нарушениями речи. В исследовании
34
O‘sha manba – 149 b.
299
освещены механизмы использования современных инструментов, служащих повышению
эффективности дистанционных сеансов логопедии, таких как платформы для
видеоконференций,
интерактивные
онлайн-доски,
мобильные
приложения,
предназначенные для артикуляционной гимнастики, и элементы геймификации.
Ключевые слова: цифровая образовательная среда, дистанционная логопедия,
нарушения речи, телепрактика, онлайн-коррекция, геймификация, интерактивные
инструменты, сотрудничество родителей, цифровой мониторинг.
Abstract. This article investigates the adaptation of traditional forms of speech therapy
services to the digital environment amidst the development of information and communication
technologies. The author analyzes synchronous and asynchronous models for designing remote
work with children with speech impairments. The study highlights mechanisms for using modern
tools that serve to increase the effectiveness of remote speech therapy sessions, such as video
conferencing platforms, interactive online whiteboards, mobile applications designed for
articulatory gymnastics, and gamification elements.
Keywords: digital educational environment, distance speech therapy, speech disorders,
tele-practice, online correction, gamification, interactive tools, parental cooperation, digital
monitoring.
Kirish. XXI asrning uchinchi o‘n yilligida global miqyosda kuzatilayotgan
raqamli transformatsiya jarayonlari ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlari qatori
maxsus pedagogika, xususan, logopediya sohasiga ham tub o‘zgarishlarni olib
kirdi. So‘nggi yillarda yuzaga kelgan epidemiologik vaziyatlar va texnologik
inqilob an’anaviy “yuzma-yuz” korreksion mashg‘ulotlar bilan bir qatorda,
masofaviy logopedik yordam ko‘rsatish amaliyotini keng joriy etish zaruratini kun
tartibiga qo‘ydi. Raqamli ta’lim muhitida nutq nuqsonli bolalar bilan ishlash
shunchaki internet orqali muloqot qilish emas, balki pedagogik, psixologik va
texnologik yondashuvlarni integratsiya qilgan holda, mutlaqo yangi metodik
tizimni loyihalashtirishni taqozo etadi. Bugungi kunda logopediya fani oldida
turgan asosiy vazifa – masofaviy shaklning an’anaviy mashg‘ulotlarga nisbatan
samaradorligini ta’minlash, bolaning ekran qarshisidagi diqqatini barqaror saqlash
va korreksion jarayonning uzluksizligini ta’minlovchi innovatsion modellarni
ishlab chiqishdan iboratdir.
Masofaviy logopedik ishlarni loyihalashtirishda eng avvalo, “Ota-ona –
Logoped – Bola” triadasining yangi hamkorlik formatini shakllantirish hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi. An’anaviy mashg‘ulotda logoped bola bilan bevosita jismoniy
kontaktda bo‘lib, uning artikulyatsion apparatini zondlar yoki mexanik usullar
bilan to‘g‘rilash imkoniga ega edi. Raqamli muhitda esa bu imkoniyat cheklanadi.
Shu bois, masofaviy logopediyaning birinchi va eng muhim bosqichi bu – otaonani “ko-terapevt” sifatida tayyorlashdir. Logoped mashg‘ulotdan oldin ota-onaga
video-yo‘riqnomalar yuborish orqali bolaning tilini qanday holatda ushlab turish,
nafas mashqlarini qanday bajarish kerakligini o‘rgatadi. Bu yondashuv ota-onaning
farzandi rivojlanishidagi mas’uliyatini oshiradi va korreksion jarayonning
uzluksizligini ta’minlaydi.
Raqamli muhitda logopedik ishlarni tashkil etishning sinxron va asinxron
modellari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos loyihalashtirish usullarini
talab qiladi. Sinxron mashg‘ulotlar odatda Zoom, Google Meet yoki maxsus tele300
tibbiyot platformalari orqali tashkil etiladi. Bunda logopedning asosiy quroli –
“Ekran ulashish” funksiyasi va virtual fonlardir. Masalan, duduqlanishi bor yoki
fonematik eshitish qobiliyati rivojlanmagan bola bilan ishlashda logoped ekranda
statik rasmlarni emas, balki dinamik o‘zgaruvchan vizual materiallarni namoyish
etishi lozim. “Yashil ekran” texnologiyasidan foydalanish orqali logoped o‘z orqa
fonida bolaning sevimli multfilm qahramonlarini yoki ertak muhitini jonlantirishi,
o‘zi esa shu muhitning bir qismiga aylanishi mumkin. Bu usul boladagi “ekran
toliqishi” holatini bartaraf etib, mashg‘ulotni qiziqarli o‘yinga aylantiradi.
Logopedik mashg‘ulotlarni loyihalashtirishda gamifikatsiya va interaktiv
raqamli resurslardan foydalanish samaradorlikni 30-40 foizga oshirishi
tadqiqotlarda o‘z tasdig‘ini topgan. Hozirgi kunda “Wordwall”, “LearningApps”
yoki “Mercibo" kabi platformalar logopedlarga bolaning nutqiy rivojlanish
darajasiga mos keluvchi individual o‘yinlarni bir necha daqiqada yaratish imkonini
beradi. Masalan, tovushlarni avtomatlashtirish bosqichida bola ekrandagi “sehrli
g‘ildirak”ni aylantiradi va tushgan rasm nomini to‘g‘ri talaffuz qilsa, dastur unga
rag‘batlantiruvchi ballar yoki animatsiyalar taqdim etadi. Bu yerda muhim
pedagogik jihat shundaki, raqamli o‘yin boladagi qo‘rquv va xavotirni yo‘qotadi.
Nutq nuqsoni bor bola odatda xato qilishdan qo‘rqadi, lekin kompyuter o‘yinida
xato qilish – bu shunchaki “yana bir urinish” deganidir. Bu psixologik qulaylik
bolaning nutqiy tashabbuskorligini oshiradi.
Yana bir innovatsion yo‘nalish – bu Sun’iy Intellekt va mashinali o‘qitish
texnologiyalarini logopedik jarayonga integratsiya qilishdir. Zamonaviy mobil
ilovalar va dasturlar endilikda “Speech Recognition” (Nutqni aniqlash) funksiyasi
bilan jihozlanmoqda. Bu texnologiya bolaning talaffuzini millisekundlar ichida
tahlil qilib, tovushning qanchalik to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri aytilganini vizual
diagramma shaklida ko‘rsatib beradi. Masalan, “R” tovushini talaffuz qilishda
qiynalayotgan bola uchun mo‘ljallangan ilovada, agar bola tovushni to‘g‘ri aytsa,
ekrandagi mashina harakatga keladi yoki gul ochiladi. Bu – “Biofeedback”
mexanizmi bo‘lib, bola o‘z nutqining natijasini ko‘zi bilan ko‘radi. Logoped uchun
bunday tizimlar monitoring vositasi bo‘lib xizmat qiladi; u masofadan turib
bolaning haftalik rivojlanish dinamikasini raqamli grafiklarda kuzatib borishi va
shunga qarab keyingi mashg‘ulot rejasini o‘zgartirishi mumkin.
Asinxron metodikani loyihalashtirishda esa “Video-modellashtirish” usuli
yuqori samara beradi. Bunda logoped bola uchun maxsus qisqa video-topshiriqlar
yozib yuboradi. Bola bu videoni o‘ziga qulay vaqtda, bir necha marta qayta ko‘rib,
mashqlarni bajaradi va natijasini videoga olib, logopedga qaytaradi. Bu usul,
ayniqsa, dizartriya kabi og‘ir nutq nuqsonlarida, bola tez charchab qoladigan
holatlarda juda qo‘l keladi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlardagi
yopiq guruhlarda ota-onalar hamjamiyatini shakllantirish, u yerda muvaffaqiyatli
keyslarni almashish ham ruhiy qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratadi.
Raqamli ta’lim muhitida logopedik ishlarni tashkil etishda kiberxavfsizlik va
gigiyena talablariga rioya qilish ham dolzarb masaladir. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti tavsiyalariga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun uzluksiz ekran
301
vaqti cheklangan bo‘lishi kerak. Shu bois, masofaviy logopedik mashg‘ulotlarni
loyihalashtirishda “20/20/20” qoidasiga amal qilish va mashg‘ulotning kamida 50
foizini ekrandan tashqari, ya’ni amaliy harakatlar bilan uyg‘unlashtirish talab
etiladi. Logoped veb-kamera qarshisida shunchaki gapirib o‘tirmasdan, bolani
xona bo‘ylab harakatlanishga, sakrashga, raqsga tushishga undovchi interaktiv
ssenariylarni tuzishi lozim.
Raqamli ta’lim muhitida nutq nuqsonli bolalar bilan masofaviy ishlarni
loyihalashtirish – bu murakkab, ko‘p qirrali pedagogik jarayondir. U an’anaviy
metodikani inkor etmaydi, aksincha, uni raqamli vositalar, sun’iy intellekt va
multimedia imkoniyatlari bilan boyitadi. Kelajak logopediyasi devorlar bilan
chegaralangan xonalar emas, balki geografik to‘siqlarni bilmaydigan, har bir
bolaga individual yondashish imkonini beruvchi gibrid makondir. Mazkur
innovatsion usullarning joriy etilishi chekka hududlardagi bolalarga ham sifatli
korreksion yordam olish imkonini beradi va inklyuziv ta’lim tamoyillarini
to‘laqonli amalga oshirishga xizmat qiladi. Muvaffaqiyat garovi esa
texnologiyaning mukammalligida emas, balki logopedning ushbu vositalardan o‘z
pedagogik maqsadlari yo‘lida oqilona va kreativ foydalana olishidadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Azimova N.M. Logopediya: nazariya va amaliyot. – T.: Fan va texnologiya, 2021. –
216 b.
2. Abdullaeva M.S. Inklyuziv ta’limda logoped faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari //
Pedagogik innovatsiyalar jurnali. – 2022. – №2. – B. 45–50.
3. Xamidova Sh.R. Bolalarda nutqni rivojlantirishda logopedning o‘rni va vazifalari. –
T.: Ilm-ziyo, 2020. – 184 b.
4. Xodjaeva D.A. Nutqni korreksiya qilishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar //
Ta’lim va innovatsiyalar jurnali. – 2023. – №4. – B. 37–42.
5. Зимняя И.А. Педагогическая психология. – М.: Логос, 2009. – 384 с.
6. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Смысл, 2005. – 352 с.
7. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 2001. – 349 с.
DEVELOPMENT OF A SOFTWARE ASSISSANT FOR LANGUAGE
LEARNING, USING SPACED REPETITION AND LLM TECHNOLOGY
Murtazoyev Alisher Nazirjon o‘gli, Master of Samarkand State University
named after Sharof Rashidov, murtazoyevalisher2@gmail.com
Scientific supervisor: Popov Mikhail Valentinovich – PhD, professor
mpopov@fastmail.fm
Annotation. This work analyzes the methods of effective organization of the language
learning process, leveraging large language models (LLMs). The aim of the study is to automate
the technology for creating digital flashcards and tailoring them to a student’s growing
vocabulary. Many students have difficulties mastering a foreign language or terms within a
particular subject. One of the most effective techniques for this is the use of flash cards with the
aid of spaced-repetition [1] software such as Anki [2]. In this regard, a review of available card
decks for Uzbek and other central Asian languages was carried out on the AnkiWeb platform,
which is widely used around the world. During the study, a mechanism for creating flashcards
302
enriched with translation, short annotations, and contextual examples using LLM was proposed.
The proposed approach serves to increase the effectiveness of independent education.
Keywords: LLM, TTS, Anki, Uzbek-German dictionary, artificial intelligence,
educational technology.
Аннотация. В данной работе анализируются методы эффективной организации
процесса изучения языка с использованием больших языковых моделей (ЛЯМ). Целью
исследования является автоматизация технологии создания цифровых карточек и их
адаптация к растущему словарному запасу учащегося. Многие учащиеся испытывают
трудности при освоении иностранного языка или терминов по тому или иному предмету.
Одним из наиболее эффективных методов для этого является использование флеш-карт
с помощью программного обеспечения с пространственным повторением [1], такого как
Anki [2]. В связи с этим на платформе AnkiWeb, которая широко используется во всем
мире, был проведен обзор доступных колод карт для узбекского и других
центральноазиатских языков. В ходе исследования был предложен механизм создания
флеш-карт, обогащенных переводом, краткими аннотациями и контекстуальными
примерами с использованием LLM.
Предлагаемый подход служит повышению
эффективности самостоятельного обучения.
Ключевые слова: LLM, TTS, Anki, узбекско-немецкий словарь, искусственный
интеллект, образовательные технологии.
Introduction. Learning a language has always been a difficult and timeconsuming occupation, but now there is an opportunity to make this process
effective with the help of recently developed natural language processing (NLP)
techniques, in particular GPT-based Large Language Models (LLMs). It is known
to everyone that the method of flashcards is an effective method for memorizing
vocabulary, but the process of preparing this method is long and requires a lot of
resources and time. The aim of this work is to develop automated processes for
creating Anki flashcards, a digital variant of this method. In addition to this, we
will consider that it is possible to create a large dictionary for representatives and
students of this direction without human intervention even on the words related to
the above special subject or direction.
The relevance of the topic and the level of knowledge of the problem
As a first step in the study, the available resources (decks) for speakers of the
Uzbek language on the Anki platform were analyzed. The results of the research
showed that today there are only 7 open card sets in the Uzbek language. Of these,
3 are related to Russian, 2 in English, 1 in Turkish and 1 is a spelling dictionary.
The quality of these sets is also not satisfactory: the ratings are at a maximum of 3
levels, the number of cards (notes) on average exceeds 3500, however, audio
material is found only in Russian pairs, and picture desks are not available at all.
The situation in the languages of the Central Asian states was also studied for
comparative analysis. There are 17 desks in Kazakh (mainly with English and
Russian), 10 in Kyrgyz (all English-Kyrgyz), and 5 in Tajik (mostly EnglishTajik), while no open resources have been found in Turkmen.
By contrast, the number of German-related desks is close to 1000 (although
AnkiWeb does not provide exact statistics, the scale is quite extensive). These
desks are composed mostly in pairs with monolingual or European languages
303
(English, Portuguese, Spanish) and partly Asian languages (Arabic, Chinese,
Japanese). Their ratings are high and are enriched with picture and audio material
[2].
From this analysis, it is clear that there are serious barriers to using the Anki
app for speakers of a language that is not part of the ranks of world languages
(low-resource languages). There are also no materials at all available for language
learners that need special technical vocabulary (for example Engineering or
Computer Science).To address this problem, it is especially important to create
high-quality teaching materials on the example of Uzbek-German language by
using the possibilities of large language models [6].
Methodology. In the practical part of the study, we developed the following
step-by-step methodology using LLM (Google Gemini and ChatGPT) and word
processing tools:
Database Generation (Prompt Engineering): Compiling a dictionary in a
traditional way is time-consuming. In our approach, the process was automated by
giving a specific request (prompt) to the LLM. More than 50 German terms in the
field of "Sport" were selected for the purpose of experiment. The model was
instructed to present these words in the form of a table with sentences on the
Uzbek translation, article and application in context. This method is in line with
modern approaches to the role of artificial intelligence in education [8].
Data formatting: The flexibility of the AnkiWeb platform allows for the
integration of various data structures beyond its native .apkg and .colpkg formats.
It effectively supports universal file types such as .csv, .txt, and .tsv, which
facilitates seamless data migration. Furthermore, compatibility with .db and .xml
formats—standard in other specialized software—simplifies the process of
importing external decks. This flexibility was used in the initial study, although
there are plans to use the .apkg format directly in the future.
Import and integration: The finished file was uploaded via the "Import"
section of the AnkiWeb platform. As a result, each row became a separate digital
card. The base created at the present stage is running locally (on the learner's
device), but there is the possibility of mass sharing it in the future [4].
Figure 1
Results and discussion
304
The experience has shown that the creation of a digital dictionary using LLM has
an advantage in terms of time and quality over traditional methods.
● Time efficiency: On average, the process (generation, formatting, and
import) took only 10-15 minutes if in our methodology it took only 2-3 hours to
manually type a traditional dictionary enriched with 50 words, examples.
● Flexibility (Tailor-made): The greatest achievement of this method is that
the student can create a personal dictionary for any narrow range of topics, based
on his or her specialty (medicine, law, IT) [7]. This, in turn, helps overcome
language barriers within science, as mentioned above.
● Available restrictions: The cards currently created are primarily in text
form. According to studies, visual and audio materials increase recall by up to 65%
[3]. Therefore, in the next stages, it is planned to enrich these digital cards using
Text-to-Speech (TTS) technology for auditory reinforcement. Furthermore, future
developments will include the translation of existing decks from other languages
and the automated extraction of vocabulary from digital academic and literary texts
to generate more comprehensive learning materials. This expansion aims to
transition from simple text-based cards to a multifaceted multimedia learning
environment.
Conclusion. This study showed that artificial intelligence, particularly LLM
technologies, open the door of great opportunities in the study of foreign languages
for low-resource languages such as Uzbek.
Thanks to the methodology we offer, each student or teacher can quickly and
easily create "micro-dictionaries" adapted to their needs. To fill the gap in the
Uzbek language segment on the Anki platform, automatic translation from more
popular language pairs can be used.InIn the future, it is desirable to implement a
full automation of this process with the help of APIs, i.e. a system for receiving a
finished .apkg
References:
1. Cepeda NJ, Vul E, Rohrer D, Wixted JT, Pashler H. Spacing effects in learning: a
temporal ridgeline of optimal retention. Psychol Sci. 2008 Nov;19(11):1095-102. doi:
10.1111/j.1467-9280.2008.02209.x. PMID: 19076480.
2. https://faqs.ankiweb.net/what-spaced-repetition-algorithm.html
3. Zayniddin Sanakulov, “Typology of dictionaries: on the example of dictionaries
created with the participation of German and Uzbek languages”, 2020 European Journal of
Research
and
Reflection
in
Educational
Sciences,
UK,
page
134-143,
https://www.idpublications.org/
4. Sutra, “Implementing Anki to Improve Vocabulary Mastery, University of West
Sulawesi”, 2024 , Indonesia
5. Jenna Engelhart, “Investigating the Effects of Anki Digital Flashcards on Omani
Foundation Students’ Vocabulary Learning”, 2023, Sultan Qaboos University, Oman
https://www.proquest.com/openview/680db5a08130eafe32fcaef3de101ab6/1?pqorigsite=gscholar&cbl=2026366&diss=y
6. Yelyzaveta Kryukova, Natalia Yamshynska, Neonila Kutsenok, Inna Meleshko, "Spaced
Repetition Method to Improve Students' English Proficiency", 2024, Ukraina, Education.
Innovation. Practice, pp 34-41, DOI: 10.31110/2616-650X-vol12i8-005
305
https://www.oip-journal.org/index.php/oip/article/view/400/292
7. Leyla Khaldurdiyeva, “Vocabulary building technologies in teaching foreign
language”, Philology Matters, Uzbekistan, 2025 Vol. 1 M1
Linguistics, 93-100,
DOI:10.36078/987656110
https://journals.tnmu.uz/fm/article/view/1185/1238
8. Mohira Matqosimova, “ A comparative analysis of synonyms in the german and uzbek
languages”, International Journal of Artificial Intellegence, 2023, pp 283-286
https://inlibrary.uz/index.php/ijai/article/view/97951
ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES' FUNCTION IN ESP
INSTRUCTION
Mirzaakhmedova N.A., Assistant teacher
Tashkent university of architecture and civil engineering
n.mirzaaxmedova9@gmail.com
Annotation. The incorporation of artificial intelligence (AI) into English for Specific
Purposes (ESP) education has notably changed the landscape of language learning. Tools
powered by AI improve personalized learning experiences, enable automated evaluations, and
offer engaging interactions through virtual simulations. This paper examines the function of AI
in ESP education, emphasizing its advantages, uses, and obstacles. Technologies like chatbots,
adaptive learning systems, and speech recognition applications enhance both language learning
and professional communication abilities. Although AI improves efficiency and involvement,
issues such as data privacy and the necessity for human oversight continue to be significant
concerns. This research underscores the possibilities of AI in transforming ESP education and
proposes future pathways for its successful adoption.
Keywords: intelligence, ESP teaching, adaptive learning, machine learning, automated
assessment, virtual simulations, and personalized learning.
Annotatsiya. Sun’iy intellekt (SI)ning maxsus maqsadlar uchun ingliz tilini (ESP)
o‘qitishga joriy etilishi til o‘rganish manzarasini sezilarli darajada o‘zgartirdi. SI asosidagi
vositalar shaxsiylashtirilgan ta’lim jarayonini yaxshilaydi, avtomatlashtirilgan baholashni
amalga oshirishga imkon beradi va virtual simulyatsiyalar orqali qiziqarli o‘zaro aloqani taklif
etadi. Ushbu maqolada ESP ta’limida SI ning o‘rni ko‘rib chiqilib, uning afzalliklari,
qo‘llanilish sohalari va to‘siqlari yoritiladi. Chatbotlar, moslashuvchan o‘quv tizimlari va
nutqni tanish ilovalari kabi texnologiyalar tilni o‘rganish bilan birga professional muloqot
ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. SI samaradorlik va jalb etilish darajasini oshirsa-da,
ma’lumotlar maxfiyligi va inson nazoratiga bo‘lgan ehtiyoj kabi muammolar hanuz dolzarb
bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot SI ning ESP ta’limini transformatsiya qilishdagi salohiyatini
ta’kidlaydi va uni muvaffaqiyatli joriy etishning kelajakdagi yo‘nalishlarini taklif etadi.
Kalit so‘zlar: intellekt, ESP o‘qitish, adaptiv o‘rganish, mashinali o‘rganish,
avtomatlashtirilgan baholash, virtual simulyatsiyalar va shaxsiylashtirilgan o‘rganish.
Аннотация. Внедрение искусственного интеллекта (ИИ) в обучение английскому
языку для специальных целей (ESP) заметно изменило ландшафт изучения языков.
Инструменты на основе ИИ улучшают персонализированный процесс обучения,
позволяют проводить автоматизированные оценки и предлагают увлекательное
взаимодействие
посредством
виртуальных
симуляций.
В
данной
статье
рассматривается роль ИИ в обучении ESP, подчеркиваются его преимущества, области
применения и препятствия. Такие технологии, как чат-боты, адаптивные системы
обучения и приложения для распознавания речи, улучшают как изучение языка, так и
навыки профессионального общения. Хотя ИИ повышает эффективность и
вовлеченность, такие проблемы, как конфиденциальность данных и необходимость
306
человеческого контроля, по-прежнему остаются серьезными. Данное исследование
подчеркивает возможности ИИ в преобразовании образования ESP и предлагает
будущие пути его успешного внедрения.
Ключевые слова: интеллект, обучение ESP, адаптивное обучение, машинное
обучение,
автоматизированное
оценивание,
виртуальные
симуляции
и
персонализированное обучение.
Introduction. The swift progress in Artificial Intelligence (AI) has
transformed various fields, including education. English for Specific Purposes
(ESP) teaching, which aims to equip students with language skills for professional
or academic environments, has greatly benefited from AI technologies.
Conventional ESP teaching methods typically depend on textbooks, lectures, and
human teachers, whereas AI introduces novel approaches to customize learning,
deliver immediate feedback, and boost engagement. Tools powered by AI, such as
Natural Language Processing (NLP), chatbots, and virtual reality simulations,
provide learners with an engaging and interactive language learning experience
that is specifically designed to meet their professional requirements.
Professionals in a variety of sectors need to acquire industry-specific
communication skills in addition to language competency as globalization grows.
ESP students can practice real-world events, get immediate feedback, and learn at
their own pace thanks to AI. AI-powered writing aides, for instance, assist students
in honing their technical writing, while speech recognition software enhances
fluency and pronunciation. AI-based adaptive learning systems also assess
students' progress and tailor courses to each student's areas of weakness, increasing
the effectiveness and learner-centeredness of ESP instruction.
AI APPLICATIONS IN ESP TEACHING
AI technologies are used in ESP instruction using a variety of instruments
and approaches, such as: 1. Language practice chatbots. AI-powered chatbots serve
as online instructors, offering practice and feedback on conversations in real time.
These chatbots assist ESP learners grow by simulating professional conversations
in fields like business, engineering, and healthcare.
2. Systems of Adaptive Learning. Learning platforms driven by AI modify
information according to students' progress and understanding levels. These
systems employ machine learning algorithms to customise grammar workouts,
vocabulary drills, and case studies unique to a given sector.
3. Training in Speech Recognition and Pronunciation. By analysing speech
patterns and offering helpful feedback, AI solutions like Google's Speech-to-Text
and Duolingo‘s AI-driven pronunciation models assist learners in improving their
spoken English. This is especially helpful for ESP students in professions like
aviation, customer service, and healthcare that call for good verbal communication.
4. Evaluation of Writing Automatically. By providing recommendations on syntax,
vocabulary, and coherence, AI-based writing aides like Grammarly and Turnitin
assist ESP learners in improving their technical and academic writing.
5. Immersion learning through virtual and augmented reality. Virtual reality
(VR) environments driven by artificial intelligence (AI) offer ESP learners realistic
307
simulations of professional settings. Medical students, for instance, can participate
in virtual patient consultations, while AI-generated negotiation simulations are
available to business students.
AI'S ADVANTAGES FOR ESP TEACHING There are many benefits of
using AI in ESP instruction, such as: Personalized learning ensures a more
effective and engaging learning experience by tailoring teachings to each learner's
specific needs. Instant Feedback: Learners can continuously develop thanks to
automated evaluation technologies that offer instant corrections and suggestions.
Time and Cost Efficiency: By automating repetitive operations like assignment
grading and student progress tracking, AI lessens the strain of teachers.
Instant Feedback: Learners can continuously develop with the help of
automated assessment systems that offer prompt corrections and recommendations.
Time and Cost Efficiency: By automating repetitive processes like grading
coursework and monitoring student progress, AI lessens the workload of educators.
Enhanced Engagement: ESP learning is made more interesting and inspiring by
gamification components and interactive AI-driven exercises.
DIFFICULTIES AND LIMITATIONS Despite its benefits, using AI in ESP
instruction has a number of drawbacks. Lack of Human Interaction: The depth of
communication and cultural understanding that human instructors offer may not be
entirely replicated by AI systems. Data Privacy and Ethical Issues: To guarantee
security and regulatory compliance, the use of AI-powered platforms necessitates
the cautious treatment of students' personal data. Technical Obstacles: Some
educational institutions lack the infrastructure and resources necessary to
incorporate cutting-edge AI technologies into their ESP programs. Even though
artificial intelligence (AI) has many benefits for teaching English for Specific
Purposes (ESP), integrating it is not without difficulties. limit To ensure AI's
efficient and responsible application in ESP education, these issues—which stem
from technological, pedagogical, ethical, and institutional factors—must be
carefully taken into account. The absence of human interaction in AI-powered
learning settings is one of the main problems. Conventional ESP training
frequently depends on student-teacher contact, in which teachers offer tailored
explanations, cultural insights, and immediate feedback according to each student's
particular need. Even with their sophisticated capabilities, AI-driven systems might
not be able to fully capture the richness of human connection. Although virtual
teachers and chatbots can mimic dialogue, They are unable to comprehend
emotions, cultural sensitivity, and contextual subtleties—all of which are essential
in ESP instruction. This restriction can make it more difficult for students to
acquire the vital communication skills needed in work environments.
The reliance on data quality and biases in AI systems is another important
drawback. Large datasets are necessary for AI-driven learning platforms to provide
feedback, evaluate student performance, and make tailored recommendations.
However, biases in these datasets could result in unfair or erroneous ratings. An AI
writing assistant that has been predominantly educated in Western academic
308
writing styles, for example, might not be able to adequately aid students from a
variety of linguistic backgrounds, leading to biased criticism. This restriction can
make it more difficult for students to acquire the vital communication skills needed
in work environments.
The reliance on data quality and biases in algorithms for AI. Large datasets
are necessary for AI-driven learning platforms to provide feedback, evaluate
student performance, and make tailored recommendations.
However, biases in these datasets could result in unfair or erroneous ratings.
An AI writing assistant that has been predominantly educated in Western academic
writing styles, for example, might not be able to adequately aid students from a
variety of linguistic backgrounds, leading to biased criticism. Similarly, non-native
speakers with a variety of accents may find it difficult to have their pronunciation
and fluency appropriately assessed by AI speech recognition systems, which could
result in poor learning outcomes. AI-based ESP instruction is further hampered by
accessibility concerns and technical constraints. Robust technology infrastructure,
such as fast internet, strong computer systems, and digital literacy among teachers
and students, are necessary for implementing AI-powered applications. Numerous
academic institutions, They might not have the means to completely incorporate AI
into their curricula, especially in underdeveloped nations. Additionally, a digital
divide that inhibits equal learning opportunities may result from some pupils' lack
of access to gadgets or reliable internet connections. To guarantee that all students,
regardless of background, can benefit from emerging technologies, AI-based
solutions must be created with inclusivity in mind. The implementation of AI in
ESP education is still significantly hampered by worries about data security and
privacy. Large volumes of student data are frequently gathered and processed by
AI-driven platforms in order to customize educational experiences.
However, since breaches could reveal private student information, it is
imperative to ensure the security of this data. Organizations are required to abide
by data protection laws like the GDPR and other local regulations, to protect the
privacy of students. Furthermore, the usage of collected data by AI systems raises
ethical questions about whether it is shared with third parties, maintained safely, or
used for profit. Teachers and students could be reluctant to completely trust AIdriven solutions if there are unclear rules and laws.
The requirement for ongoing human supervision and involvement is another
significant obstacle. AI cannot completely replace the function of human teachers,
even if it can automate tasks like grading, personalized content delivery, and
feedback production.
ESP instruction frequently entails difficult activities that call for human
expertise, such as persuasive communication, negotiation, and cultural adaption.
Teachers must actively assist pupils and make sure AI-generated feedback is
precise and significant, as well as clearing out misconceptions that AI systems can
overlook. Learners may become unduly dependent on AI-generated responses in
the absence of appropriate instructor intervention, which could result in superficial
309
learning. The expense of incorporating AI into ESP instruction may also be a
barrier. A substantial financial commitment is needed to develop and sustain AIpowered learning systems. Institutions may need to set aside money for AI
software purchases, teacher training, digital infrastructure upgrades, and regular
system updates.
Some schools may not be able to use AI-enhanced ESP teaching techniques
due to the high expenses, which would limit their capacity to provide students
state-of-the-art language learning options. Additionally, AI-generated content
might not be relevant to ESP instruction in terms of culture and context. ESP
students need extremely specialized language instruction that is suited to their line
of work, be it engineering, business, medical, or law. While AI can produce
generic language exercises, it might find it difficult to produce highly specialized
content that meets the demands of many businesses' real-world communication
needs. For instance, a medical student studying ESP could require realistic patient
communication settings and extremely complex terminology, which AI systems
might not always be able to give. In order to make sure that course materials are in
line with industry standards and practical applications, human instructors continue
to be essential.
Finally, the implementation of AI in ESP education may be hampered by
instructor opposition and a lack of digital literacy. Many teachers might not be
familiar with AI technology and be unwilling to incorporate them into their lessons
because they lack the necessary technical know-how or fear of losing one's job.
Teacher training programs that give teachers the skills they need to successfully
incorporate AI tools into their teaching methods are necessary for the successful
application of AI. AI implementation in ESP classrooms may encounter resistance
in the absence of adequate training and assistance, which would restrict its
potential impact.
Conclusion. By improving efficiency, engagement, and personalization, AI
technologies have drastically changed ESP instruction. From speech recognition to
chatbots AI tools provide learners creative ways to acquire industry-specific
language abilities, from VR simulations to adaptive learning platforms. To
guarantee AI's successful incorporation into ESP education, however, issues like
moral dilemmas, technological constraints, and the requirement for human
intervention must be resolved. AI's position in ESP instruction will grow as
technology develops further, providing new opportunities to improve professional
communication abilities across a range of domains.
References:
1. English for Specific Purposes: A Learning-centered Approach, Hutchinson, T., &
Waters, A. (2015). Press of Cambridge University.
2. Basturkmen, H. (2022). Ideas and Options in English for Specific Purposes. Routledge.
3. Long, M.H. (2024). Second Language Acquisition and Task-Based Language
Teaching. Routledge
310
ONLAYN TA’LIMDA CHET TILI O‘RGANISHNING SAMARADORLIGI
Nabijonova Xabiraxon, ADCHTI
Jo‘rayeva Lola
Annotatsiya. Ushbu maqolada onlayn ta’lim tizimi orqali chet tillarini o‘rganishning
samaradorligi tahlil qilinadi. Unda zamonaviy raqamli platformalar, masofaviy dars usullari va
interaktiv o‘quv materiallarining o‘quvchilarning til o‘rganish jarayoniga ta’siri o‘rganiladi.
Shuningdek, an’anaviy va onlayn ta’lim shakllari o‘rtasidagi farqlar, onlayn o‘qitishning
afzalliklari hamda yuzaga keladigan muammolar yoritib beriladi. Tadqiqot natijalari onlayn
ta’lim orqali chet tillarini o‘rganish samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z
ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: onlayn ta’lim, chet tili, samaradorlik, raqamli platformalar, masofaviy
o‘qitish, interaktiv o‘qish, ta’lim texnologiyalari
Аннотация. В данной статье анализируется эффективность изучения
иностранных языков через систему онлайн-образования. В нем изучается влияние
современных цифровых платформ, методов дистанционного обучения и интерактивных
учебных материалов на процесс изучения языка учащимися. Также освещаются различия
между традиционными и онлайн-формами обучения, преимущества онлайн-обучения и
возникающие проблемы. Результаты исследования включают практические
рекомендации по повышению эффективности изучения иностранных языков посредством
онлайн-образования.
Ключевые слова: онлайн-образование, иностранный язык, эффективность,
цифровые
платформы,
дистанционное
обучение,
интерактивное
обучение,
образовательные технологии
Abstract. This article analyzes the effectiveness of learning foreign languages through an
online education system. It examines the impact of modern digital platforms, distance learning
methods, and interactive educational materials on students' language learning processes. It also
highlights the differences between traditional and online forms of education, the advantages of
online learning, and the challenges that arise. The research results include practical
recommendations for increasing the effectiveness of foreign language learning through online
education.
Keywords: online education, foreign language, effectiveness, digital platforms, distance
learning, interactive learning, educational technologies
Kirish. Ma’lumki chet tilini o‘rganish umuman olganda o‘z mahalliy tilidan
boshqa tilda so‘zlasha bilish hozirgi rivojlanib borayotgan 21asrning muhim
jihatlaridan biri hisoblanadi.Dastlabki yillarda chet tilini o‘qitish uchun faqatgina
an’anaviy o‘qitish tizimidan foydalanilgan bo‘lsa,hozirga kelib buning o‘rnini
raqamli texnologiyalar ya’ni onlayn o‘qitish tizimi egallamoqda.Bunga turtki
bo‘lgan asosiy omil sifatida COVID-19 pandemiyasini ta’kidlash mumkin.Chunki
virus har bir sohaga jumladan ta’limga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi.Ana shu davrdan
buyon onlayn ta’lim va bu formatda chet tili o‘rganish odamlar orasida
ommalashib odatiy holga keldi. Tan olish kerakki, onlayn ta’lim O‘zbekiston
Ta’lim tizimi uchun yangilik edi.Hech qanday tayyorgarchiliksiz bu tizimga kirib
kelindi. Olimlar an’anaviy ta’limni rivojlantirish uchun turli metodikalar izlab
chiqishganidek,onlayn ta’lim tizimi uchun ham nazariya va metodlarni o‘rgana
boshladilar. Onlayn ta’limni smaradorligini tahlil qilishdan oldin, bu uchun olimprofessorlarimiz tomonidan berilgan fikr va nazariyalarni keltirib o‘taman.
311
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti katta o‘qituvchisi
N.V. Raxmatova o‘z tadqiqotlarida chet tili o‘qitish jarayonida an’anaviy
metodlardan voz kechib, texnologiyalar asosida o‘quvchini faol ishtirokchi sifatida
jalb etish zarurligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, onlayn platformalar yordamida
tashkil etilgan darslar talabalarning tilni tezroq o‘zlashtirishiga, mustaqil fikrlash
va muloqot kompetensiyalarini shakllantirishga xizmat qiladi [Raxmatova, 2023].
Farg‘ona davlat universiteti Chet tillari fakulteti tadqiqotchisi G.S. Solijona
esa o‘z maqolasida raqamli texnologiyalar va onlayn platformalarning chet tili
o‘qitishdagi rolini tahlil qiladi. Muallifning fikricha, masofadan ta’lim shaklida
interaktiv materiallar va multimedia resurslaridan foydalanish o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshiradi va tilni o‘zlashtirish jarayonini samarali qiladi [Solijona,
2024].
Onlayn ta’limning ham o‘z navbatida turli hil tariflari mavjud. Birinchi
virtual maktablar 1990-yillarning oʻrtalarida AQSh va Kanadada paydo boʻlgan.
Masalan, Ontariodagi xususiy virtual maktab 1996-yildayoq ikkita onlayn dars
taklif qildi, biri biologiya va biri Kanada adabiyoti. Floridadagi yirik virtual
maktabda 30 000 ga yaqin talaba tahsil oladi.
Hozirgi vaqtda virtual maktablar butun dunyoda mavjud, biroq AQShda ular
ayniqsa juda keng tarqalgan. Ushbu taʼlim muassasalari oʻrta taʼlim tizimiga
birlashtirilgan: oʻquvchilar „oddiy“ maktabning kompyuter laboratoriyalarida
oʻtirgan holda fanlar boʻyicha topshiriqlarni bajarishlari mumkin. Baʼzida taʼlim
yarim kunlik shaklda amalga oshiriladi, baʼzan esa kunduzgi va masofaviy taʼlim
elementlarini birlashtiradi.
Til o‘rganishda nafaqat onlayn ta’lim balki ,dasturlashtirilgan ,takomillashib
borayotgan onlayn kurs,platformalarni ahamiyati kata.Bu platforma va kurslarning
quyida afzalliklari ro‘yhatini ko‘rish mumkin:
Onlayn kurslar orqali chet tilini uyda,ko‘chada,o‘qishdan yoki ishdan
qaytayotgan vaqtda bemalol o‘rganib ketish mumkin. Hech qanday o‘quv
markazlarga vaqt va pul sarflab borishning hojati yo‘q.Barcha ma’lumot va
topshiriqlar birgina platformada joylashgan.
Izlanishlarga ko‘ra, onlayn-ta’lim ko‘pgina ko‘rsatkichlarga ko‘ra an’anaviy
ta’limdan sifat borasida qolishmaydi. Amerika universitetlari o‘qituvchilarining 77
foizi onlayn-ta’limni sifat jihatdan an’anaviy ta’lim bilan teng, ba’zida esa undan
ustun deb hisoblashadi. Kursning samaradorligi asosan tinglovchiga bog‘liq:
masofaviy ta’lim ko‘proq intizom va shaxsiy nazorat talab qiladi.Turli qulay
vositalar: prezentatsiyalar, testlar, videolar, chat, ekran namoyishi va darsni qaytaqayta ko‘ra olish imkoniyati ta’limning yuqori samaradorligini ta’minlaydi.
Sun'iy intellekt (SI) va mashina o‘qitish texnologiyalari chet tili o‘qitish
jarayonini avtomatlashtirishda katta rol o‘ynaydi. AI algoritmlari til o‘rganishdagi
xatolarni tahlil qilish, talaffuzni to‘g‘rilash va o‘quvchilarni individual ravishda
o‘qitishda yordam beradi. Shuningdek, sun'iy intellekt asosida yaratilgan chatbotlar va til o‘rganish platformalari o‘quvchilarga interaktiv va shaxsiylashtirilgan
o‘quv jarayonini taqdim etadi.
312
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashda pedagogik yondashuvlar katta
ahamiyatga ega. O‘qituvchilar texnologiyalardan foydalanishda an'anaviy
metodlardan farqli o‘laroq, interaktiv va individual yondashuvni qo‘llashlari lozim.
Masalan, flipped classroom (aylanma sinf) metodikasi, problem based learning
(muammo asosida o‘qitish) kabi metodlar texnologiyalar bilan birlashtirib,
samarali o‘qitish jarayonini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sayfurov, D.M. (2023). Onlayn ta’lim va masofaviy o‘qitish: kompyuterli tarmoq
texnologiyalari. -T.: O‘zbekiston Ta’lim Nashriyoti.
2. Mannanova, N. (2022). Onlayn ta’limni masofaviy ta’limning bir turi sifatida tahlil
qilish [Falsafa doktori dissertatsiyasi]. Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
3. Raxmatova, N.V. (2023). Chet tili o‘qitishda texnologiyalar integratsiyasi va onlayn
shakllar [Maqola]. O‘zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti Ilmiy Jurnali, 15(2), 45–52.
4. Solijona, G.S. (2024). Chet tillarini o‘qitishda raqamli texnologiyalarining roli.
Farg‘ona davlat universiteti, Pedagogika Jurnali, 9(1), 34–41.
5. Avazmatova, M. (2023). Chet tillarini onlayn tarzda samarali o‘qitishning nazariy
asoslari. O‘zbekiston Milliy Universiteti Ilmiy Jurnali, 7(3), 12–20.
6. Parbaboyev, D. (2022). Masofaviy ta’limning kelib chiqish tarixi. Jizzax davlat
pedagogika universiteti Ilmiy Jurnali, 5(4), 8–15.
7. Lolahon, J. (2023). Expression of words related to religious faith in “sister carrie”.
universal journal of social sciences. philosophy and culture, 1(7), 89-93.
8. Жураева, Л. (2024). Значение народных пословиц в узбекской и английской прозе
(на примере произведений «Сестра Керри» и «Ночь и день»). Зарубежная лингвистика и
лингводидактика, 2(1/S), 255-259.
9. Jo‘rayeva, L. (2025). Ijtimoiy tarmoqlarda neologizmlarning bugungi kundagi
qoʻllanilishi. Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные
проблемы социально-гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and Social
Sciences., 5(1s), 298-302.
10. Lolahon, J. (2023). Expression of words related to religious faith in “sister carrie”.
universal journal of social sciences. philosophy and culture, 1(7), 89-93.
11. Жураева, Л. (2024). Значение народных пословиц в узбекской и английской
прозе (на примере произведений «Сестра Керри» и «Ночь и день»). Зарубежная
лингвистика и лингводидактика, 2(1/S), 255-259.
12. Jo‘rayeva, L. (2025). Ijtimoiy tarmoqlarda neologizmlarning bugungi kundagi
qoʻllanilishi. Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные
проблемы социально-гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and Social
Sciences., 5(1s), 298-302.
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA KASBIY KOMPETENSIYANI
SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI
Narenova Munira Farxodovna, ChDPU,
pedagogika fakulteti magistranti
muniranarenova51@gmail.com.
Annotatsiya. Ushbu tezis bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy kompetensiyani
shakllantirishning pedagogik-psixologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda
kompetensiya kontseptsiyasining evolyutsiyasi, pedagogik va psixologik nazariy asoslar,
shakllantirish texnologiyalari va metodlari tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi,
313
pilot loyihalar va empirik monitoring natijalari asosida samarali strategiyalar ishlab chiqilgan.
Tezisda pedagogik va psixologik komponentlarning uzviy integratsiyasi, innovatsion metodlar va
psixotipik individualizatsiya yondashuvi bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: kasbiy kompetensiya, bo‘lajak o‘qituvchi, pedagogik asoslar, psixologik
yondashuv, refleksiya, innovatsion metodlar
Annotation. This thesis is devoted to the study of pedagogical and psychological
foundations for developing professional competencies in future teachers. The research analyzes
the evolution of the competence concept, pedagogical and psychological theoretical bases,
training technologies, and methods. Additionally, it presents effective strategies based on
Uzbekistan’s experience, pilot projects, and empirical monitoring results. Recommendations
include the integrated application of pedagogical and psychological components, innovative
teaching methods, and psychotypical individualization.
Keywords: professional competence, future teacher, pedagogical foundations,
psychological approach, reflection, innovative methods
Аннотация. Данная тезисная работа посвящена изучению педагогических и
психологических основ формирования профессиональной компетентности будущих
учителей. В исследовании анализируются эволюция концепции компетенции,
педагогические и психологические теоретические основы, технологии и методы
формирования компетенций. Кроме того, представлены эффективные стратегии на
основе опыта Узбекистана, пилотных проектов и эмпирических данных мониторинга.
Приведены рекомендации по интеграции педагогических и психологических компонентов,
внедрению инновационных методов и психотипической индивидуализации.
Ключевые слова: профессиональная компетентность, будущий учитель,
педагогические основы, психологический подход, рефлексия, инновационные методы.
Kirish. Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy kompetensiyani shakllantirish
zamonaviy pedagogika va psixologiya nuqtai nazaridan dolzarb masalalardan
biridir. Kasbiy kompetensiya tushunchasi birinchi marta 135970-yillarda D.
McClelland tomonidan “bilimdan ko‘ra ko‘nikmalar” paradigmasi sifatida taklif
etilgan bo‘lib, zamonaviy ta’rifga ko‘ra, bu bilim, ko‘nikma va shaxsiy
xususiyatlar majmuasi bo‘lib, mustaqil ravishda kasbiy vazifalarni bajarishga
imkon beradi. O‘zbekiston sharoitida esa kompetensiyalar tizimi 2017-yilda
“O‘qituvchi kompetensiyasi” modeli orqali joriy etilgan, 2021-yilda 414-son qaror
bilan yetti kompetensiya klasteri belgilangan va 2024-yilda “Raqamli o‘qituvchi”
standarti qabul qilingan. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, pedagogika universitetlari
talabalari orasida kasbiy tayyorgarlik darajasi 68%ni tashkil etib, bu tizimni
takomillashtirish va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.
Kasbiy kompetensiya piramidasi O‘zbekistonda bazaviy bilimlardan
boshlanib, fan bo‘yicha maxsus bilimlar, pedagogik, metodik va axloqiy
komponentlar orqali innovatsiya va inklyuzivlikni o‘z ichiga oladi va doimiy
rivojlanish bilan yakunlanadi. Ushbu36 piramida asosida kompetensiya
shakllantirish uch bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda nazariy
tayyorgarlik beriladi, bunda didaktika va pedagogik psixologiya kurslari orqali
talabalarning nazariy bilimlari mustahkamlanadi. Ikkinchi bosqichda metodik
tayyorgarlik kuchaytiriladi: mikro-darslar, seminarlar va metodik mashg‘ulotlar
35
36
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2017). O‘qituvchi kompetensiyasi modeli. Toshkent.
Oliy ta’lim vazirligi. (2024). “Raqamli o‘qituvchi” standarti. Toshkent.
314
yordamida ko‘nikmalar rivojlantiriladi. Uchinchi bosqichda amaliyotga o‘tiladi,
ya’ni maktab amaliyoti va refleksiya asosida bilim va ko‘nikmalar amalda
qo‘llaniladi. Shu jarayonda innovatsion metodlardan foydalanish samaradorlikni
oshiradi, xususan, flipped classroom (Moodle orqali uy vazifalari), gamifikatsiya
(Kahoot, Quizizz) va case-study metodlari amaliy tajriba berib, o‘quv jarayonini
interaktiv qiladi. Kompetensiya baholash rubrika tizimi orqali amalga oshiriladi:
bilim 30%, ko‘nikma 40%, qadriyat 30% nisbatida baholanadi. Shuningdek, har bir
talaba uchun video-darslar, refleksiya jurnali va o‘quvchi feedbackini o‘z ichiga
olgan raqamli portfolio tashkil etiladi.
Psixologik yondashuv kasbiy kompetensiyani shakllantirishda muhim o‘rin
tutadi. Motivatsiya ierarxiyasi Maslow nazariyasi asosid37a O‘zbekiston
kontekstiga moslashtirilgan bo‘lib, fiziologik ehtiyojlardan boshlanib, ijtimoiy
munosabatlar, xavfsizlik, ijtimoiy tan olinish, kasbiy o‘z-o‘zini rozi qilish va milliy
g‘ururga qadar rivojlanadi. Emotsional intellekt D. Goleman modeli orqali
baholanadi: o‘zini boshqarish 28%, empatiya 35%, ijtimoiy ko‘nikmalar 42% ni
tashkil qiladi. Psixologik shakllantirish jarayonida refleksiya sikli (tajriba,
kuzatish, tahlil, amal), jurnal yuritish, video-refleksiya va 360° feedback tizimlari
qo‘llaniladi. Stressga chidamlilikni oshirish uchun Mindfulness kurslari, kognitivbehavioral terapiya texnikalari va biofeedback mashqlari tatbiq etiladi.
Shuningdek, MBTI asosidagi psixotipik individualizatsiya orqali talabalarning turli
shaxsiy xususiyatlari – loyiha boshqaruvi, guruh motivatsiyasi, tizimli darslar va
emotsional qo‘llab-quvvatlash kabi kasbiy rollarga moslashtiriladi.
Pedagogik va psixologik komponentlar birlashtirilganda samarali
integratsiya yuzaga keladi. Nazariy bosqichda didaktika va motivatsiya
uyg‘unlashadi, metodik bosqichda texnologiyalar refleksiya bilan, amaliy
bosqichda esa amaliyot stress boshqaruvi bilan uyg‘unlashadi. O‘zbekiston
tajribasida pilot loyihalar orqali raqamli infratuzilma – Bilimdon.uz (150,000
foydalanuvchi), Moodle LMS (72 fakultet) va AI diagnostika yordamida
kompetensiya indeksi ishlab chiqilgan. TDPU monitoringi natijalariga ko‘ra,
kasbiy tayyorgarlik darajasi 2022-yilda 58%, 2023-yilda 64%, 2024-yilda 72%
bo‘lib, 2026-yilda 85% ga yetishi prognoz qilinmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2017). O‘qituvchi kompetensiyasi modeli.
Toshkent.
2. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2021). 414-son qaror: Kompetensiya klasterlari.
Toshkent.
3. Oliy ta’lim vazirligi. (2024). “Raqamli o‘qituvchi” standarti. Toshkent.
4. Oliy ta’lim agentligi. (2024). O‘zbekiston pedagogika universitetlari talabalari kasbiy
tayyorgarligi statistikasi. Toshkent.
5. TDPU monitoringi. (2024). Kasbiy tayyorgarlik dinamikasi. Toshkent: TDPU.
6. TDPU. (2023). Pilot loyiha hisobotlari: Kompetensiya indeksi va AI diagnostika.
Toshkent.
37
TDPU. (2023). Pilot loyiha hisobotlari: Kompetensiya indeksi va AI diagnostika. Toshkent.
315
7. Bilimdon.uz platformasi. (2024). Foydalanuvchi statistikasi va ta’limiy tahlillar.
Toshkent.
8. TDPU. (2023). Refleksiya va video-darslar asosida bo‘lajak o‘qituvchilar tayyorlash
texnologiyalari. Toshkent.
CHET TILDA TINGLAB TUSHUNISHDAGI QIYINCHILIKLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISH USULLARI
Nargiza Usmonova,
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va
texnologiyalar universiteti magistranti
Annotatsiya. Xorijiy tillarni o‘qitishdan maqsad to‘rtta nutq faoliyati turlarini
rivojlantirishdan iborat. Shulardan birinchisi tinglab tushunish faoliyati bo‘lib talabalar o‘zga
tildagi nutqni audiomatn, video va bevosita suhbatdoshi orqali tinglab tushunishi va suhbatga
kirisha olishi kerak. Chet tilni o‘rganayotganlar audiomatnni tinglab tushunishda bir qancha
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ushbu maqolada talabalarning nutqidagi tinglab tushunish
bilan bog‘liq qiyinchiliklarning qiyosiy tahlili ularni bartaraf etish usullari va taklif-tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar: nutq, tinglab- tushunish, qiyinchiliklar, idrok qilish, audiomatn, axborot,
suhbatdosh, pedagogik texnologiyalar.
Аннотация. Целью обучения иностранным языкам является развитие четырех
видов речевой деятельности. Первым из них является аудирование, при котором
учащиеся должны уметь слушать и понимать речь на иностранном языке посредством
аудиотекста, видео и прямого разговора с собеседником. Ученики изучающие
иностранный язык, сталкиваются с рядом трудностей при аудировании и понимании
аудиотекстов. В статье дается сравнительный анализ трудностей, с которыми
сталкиваются студенты при восприятии устной речи на слух, а также методы их
преодоления и предложения.
Ключевые слова: речь, аудирование, трудности, восприятие, аудиотекст,
информация, собеседник, педагогические технологии, текст.
Annotation. The goal of teaching foreign languages is to develop four types of speech
activities. The first of these is listening and comprehension activities, in which students should
be able to listen and understand speech in a foreign language through audio text, video and
direct interlocutor and engage in conversation. Students learning a foreign language encounter
a number of difficulties in listening and understanding audio text. This article presents a
comparative analysis of the difficulties associated with listening and understanding in students'
speech, methods for eliminating them, and suggestions and recommendations.
Keywords: speech, listening and comprehension, difficulties, perception, audio text,
information, interlocutor, pedagogical technologies.
Kirish. Tinglab tushunish deganda, tinglovchi tinglash orqali tovushli
xabarni taniydi, idrok qiladi, tushunadi va izohlaydi, faol ongli nutqiy fikrlash
faoliyati asosan tinglash orqali tushuniladi. Tinglash orqali nutqni idrok etish va
tushunishni o‘rganish sohasidagi muammolardan biri, bu yagona metodikaning
yo‘qligidir.
E.I. Passov "tinglab tushunish" va "idrok etish" tushunchalarini o‘z nuqtai
nazaridan farqlaydi. Tinglash - bu nutqni quloq orqali idrok etish, chet tilini
o‘rganishda darsning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri. Grammatika sizga
tilning tuzilishini tushunish qobiliyatini beradi - bu vositadir. Lug‘at ma'noni
316
tushunish darajasini belgilaydi. Tinglash suhbatdoshingiz aytganlarini eshitishga
yordam beradi [8].
Chet tillarini o‘qitishning an'anaviy usullari tinglashni o‘rgatish maxsus
didaktik yondashuvni talab qilmaydigan va tovushlar va intonatsiya elementlarini
idrok etish bilan chegaralangan nutq faoliyatining bir turi sifatida qaraladi.
Amalda ma'lum bo‘ladiki, nutq faoliyatining to‘rt turida shakllantiriladigan
barcha ko‘nikmalar orasida talabalarning tinglash qobiliyatlari, qoida tariqasida,
eng kam rivojlangan. Biroq, hozirgi bosqichda ular aloqa jarayonining
muvaffaqiyatli oqimining zarur sharti sifatida tan olingan.
N. D. Galskova va N. I. Gezning ta'rifi bo‘yicha tinglashning retseptiv turi
asosan quloq yordamida tinglash kompetensiyasini rivojlantirishda o‘z aksini
topadi. Psixologik nuqtai nazardan nutq faoliyati va idrok etish, bu ma'lumotni
idrok etish, tushunish va faol qayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab
retseptiv aqliy faoliyat hamda og‘zaki nutqni yanada yaxshilash uchun kerakli
bo‘lgan nazariya hisoblanadi [7].
Tinglab tushunish shuningdek, “akustik signalni qayta ishlashda analitiksintetik jarayon bo‘lib, uning natijasi idrok etilgan axborotni tushunish” nutqni
idrok etish nazariyasi nuqtai nazaridan sintez orqali tahlil qilish kerak [2].
Xorijiy filologlarni metodikasida “tinglab tushunish” tushunchasiga
turlicha ta’rif berilgan. Shunday qilib, S. J. Volvin va A. D. Koakli tinglashni
"idrok etish, diqqatni jamlash va og‘zaki va vizual stimullarning ma'nosini
aniqlash jarayoni" deb hisoblashadi [1]. M. Pedi "tinglash - bu diqqatni jamlash,
idrok etish, talqin qilish, yodlash va ifodalangan (og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan)
so‘rovlar, muammolar va tashqi ma'lumotlarga reaktsiyaning faol va dinamik
jarayoni" deb hisoblaydi.
J. Rubin ham tinglashning faol xususiyatini ta’kidlab, nutq faoliyatining bu
turini “faol tinglovchi hozirgi paytda nima sodir bo‘layotganini va nimani
ifodalamoqchi ekanligini tushunish uchun eshitish ko‘rish belgilaridan
ma'lumotlarni tanlaydigan va sharhlaydigan jarayon” deb hisoblaydi [3;151]. O‘z
navbatida, G. Bak tinglash ovozli xabarni talqin qilishning faol jarayoni
ekanligini ta'kidlaydi. Tinglovchining lingvistik va ekstralingvistik bilimlariga
asoslanadi [1;186].
Nutqni idrok etish mexanizmlarining ishlashi nuqtai nazaridan J. B. Kerroll
tomonidan taklif qilingan tinglash ta'rifi tinglab tushunish kompetensiyasi
yuzasidan qiziqish uyg‘otadi. Bu tinglashni shaxsning eshitish ma'lumotlarini
tushunish, tan olish, farqlash yoki e'tiborsiz qoldirish qobiliyatini o‘z ichiga olgan
harakatlar majmui sifatida tavsiflaydi. Xorijiy tadqiqotchilar shuningdek, nutqni
idrok etishning fiziologik jarayoni sifatida qaraladigan "eshitish" tushunchasi
bilan ishlaydi. Tadqiqotlar natijasida, tinglab tushunishni idrok etishni,
tushunishga qaratilgan faol ongli nutq-fikrlash jarayoni va kiruvchi audio xabarni
talqin qilish deb ta'riflaymiz. Shuningdek, tinglab tushunish turlarini tasniflovchi
quyidagi mezonlarga asoslangan turli yondashuvlarni misol qilishimiz mumkin:
• tinglab tushunishning maqsadi;
317
• tovushli axborotni idrok etish va tushunish shartlari;
• muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning xarakteri;
• tovushli axborotni idrok etish va tushunish jarayonida tinglovchining roli.
Ingliz tilini tushunishda keng tarqalgan muammolar orasida ona tilida
so‘zlashuvchilarning gapirish tezligi, boshqa tillarga nisbatan talaffuzdagi farqlar
va so‘zlashuv iboralari yoki mintaqaviy urg‘ulardan foydalanish kiradi. Shuni ham
ta'kidlash kerakki, tildagi rasmiyatchilik va ro‘yxatga olishda farq qilishi mumkin,
bu esa ma'lum kontekstlarda tushunish uchun qo‘shimcha harakat talab qilishi
mumkin. Biroq, og‘zaki ingliz tili bilan faol shug‘ullanish va turli tinglash
strategiyalarini qo‘llash orqali bu qiyinchiliklarni engib o‘tish mumkin.
Tilga oid shakiy qiyinchiliklar. Ma’nosi har xil, tovush shakli esa o‘xshash
so‘zlarni tinglab tushunish qiyinchilik tug‘diradi.
- Mazmunga doir qiyinchiliklar. Olinayotgan axborot qamrovidagi nima,
qayerda, kim bilan qachon bo‘lishi kabi dalillarni idrok etish bobida yoki umumiy
g‘oyaga taalluqli qiyinchiliklar mavjud.
- Nutqiy idrok qilishning shart-sharoitidagi qiyinchiliklar. Bulardan nutq
tezligi, ohangi va mehanik yozilgan audiomatnning murakkabligi. Shu bilan birga
audiomatnni bir marta idrok etish, notanish talabani tinglash ham tinglab
tushunishda qiyinchilik tug‘dirishi mumkin.
- Nutq shakliga oid qiyinchiliklar. Dialog nutqda javob qaytarish,monologni
tinglashda esa uzun jumlalarni eshitish saqlash o‘quvchi uchun muayyan
qiyinchilik keltirib chiqaradi.
- Tilshunoslik nuqtaviy nazaridan sodir bo‘ladigan qiyinchiliklar. Ular
lisoniy- leksik, grammatik va fonetik qiyinchiliklar.
- Audiomatn tuzulishiga oid qiyinchiliklar. Audiomatnning tuzulishi ham
qiyinchiliklarga olib kelishi aniqlangan. Chunki bayon etilayotgan axborotni ilg‘ab
olishga uning bevosita dahldor.
O‘quvchi tinglab tushunishida duch keladigan qiyinchiliklarni e’tirof
etishdan maqsad ularning oldini olish choralarini ko‘rishdir. Qiyinchiliklar
mehnat va vaqt talab qiladi, maxsus mashqlar bajarish jaruratini tug‘diradi.
Qiyinchiliklarni o‘z vaqtida bartaraf etish yo‘li bilan ta’lim jarayonini
jadallashtirish va o‘qitishning eng optimal metodikasini ishlab chiqarishga
muvaffaq bo‘linadi.
Olimlar tomonidan quyidagi muammolar aniqlangan:
Yozib olingan materiallarning sifati. Ba'zan talabalar sifatli bo‘lmagan
audiomatndan yoki ovoz hira olingan materiallardan foydalanadilar. Ovoz
tizimining sifati o‘quvchilarning tinglab tushunishlariga ta'sir qilishi mumkin;
Madaniy farqlar. Talabalar tushunishga sezilarli ta'sir ko‘rsatadigan
madaniy til qobiliyatlari bilan tanish bo‘lishi kerak. Agar tinglash vazifasi
butunlay boshqa madaniy materiallarni o‘z ichiga olsa, o‘quvchilar
tushunishlarida muhim muammolarga duch kelishlari mumkin. O‘qituvchilar
tinglashdan oldingi harakatlar haqida asosiy bilimlarni berishlari kerak.
Notanish lug‘at. Tinglash uchun berilgan maxsus matnlarida ma'lum
318