Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
hozircha ko‘p hollarda har bir loyiha doirasida o‘ziga xos yechimlar qo‘llanmoqda, kelgusida esa
bularni umumlashtiruvchi algoritmlar (masalan, ko‘p manbali 3D ma’lumotlarni birlashtiruvchi
universal dasturiy platformalar) yaratilishi kutilmoqda.
Umuman olganda, madaniy merosni raqamlashtirish texnologiyalarining rivojlanishi va ularni
joriy qilish madaniy boyliklarni asrab-avaylash ishiga bebaho hissa qo‘shadi. Kelajakda sun’iy
intellekt yordamida 3D qayta ishlashni avtomatlashtirish, real vaqt rejimida raqamlashtirish, bulutli
platformalarda ulkan ma’lumotlarni saqlash va ulash kabi yo‘nalishlar yanada taraqqiy etishi
kutilmoqda. Bu esa ilmiy hamjamiyat va keng jamoatchilikka dunyo madaniy merosining raqamli
boyliklaridan erkin foydalanish, ularni chuqurroq o‘rganish va bahramand bo‘lish imkonini beradi.
Raqamli texnologiyalar va uch o‘lchovli hujjatlashtirishning madaniy meros sohasiga tatbiqi
natijasida, bizning bebaho boyliklarimiz nafaqat bugungi kunda, balki kelajakda ham virtual
shaklda bo‘lsa-da, abadiy yashab qolishi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Remondino, F. Heritage Recording and 3D Modeling with Photogrammetry and 3D Scanning.
Remote Sensing, 2011, 3(6), 1104-1138.
2. Levoy, M., Pulli, K., Curless, B., Rusinkiewicz, S., Koller, D., Pereira, L., … Fulk, D. (2000).
The Digital Michelangelo Project: 3D Scanning of Large Statues. Proceedings of SIGGRAPH
2000, 131–144.
3. Bernardini, F., Rushmeier, H., Martin, I. M., Mittleman, J., & Taubin, G. (2002). Building a
digital model of Michelangelo’s Florentine Pietà. IEEE Computer Graphics and Applications,
22(1), 59–67.
4. Gruen, A., Remondino, F., & Zhang, L. (2004). Photogrammetric reconstruction of the Great
Buddha of Bamiyan. The Photogrammetric Record, 19(107), 177–199.
5. Guidi, G., Beraldin, J. A., & Atzeni, C. (2004). High accuracy 3D modelling of cultural
heritage: The digitizing of Donatello. IEEE Transactions on Image Processing, 13(3), 370–380.
6. El-Hakim, S., Beraldin, J., Remondino, F., Picard, M., Cournoyer, L., & Baltsavias, E. (2008).
Using Terrestrial Laser Scanning and Digital Images for the 3D Modelling of the Erechtheion,
Acropolis of Athens. In DMACH Conference on Digital Media and its Applications in Cultural
Heritage (pp. 3–16).
7. Buckley, S., et al. (2008). Mobile Lidar for Archaeological Prospection. Journal of
Archaeological Science, 35(5), 897–907.
8. De Reu, J., et al. (2013). Lidar in Archaeology: Applications and Challenges. Advances in
Archaeological Practice, 1(1), 1–10.
9. Cowley, D. C. (2011). Remote Sensing for Archaeological Heritage Management (EAC
Occasional Paper No. 5). Europae Archaeologiae Consilium.
10. Zhang, X., & Li, Y. (2019). Automated Vectorization of Archaeological Drawings. Computers
& Graphics, 87, 112–121.
240
SERVERLARDA YUKLAMANI TAQSIMLASH ALGORITIMLARINI TADQIQ
QILISH
Akmuradov Baxtiyor; Berdimuradov Mirzohid
University of Management and Future Technologies, Kommunikatsiya va raqamli
texnologiyalar kafedrasi
E-mail: berdimurodov.mirzohid@gmail.com
Annotatsıya: Ushbu tadqiqot ishida zamonaviy serverlarning texnik va funksional
xususiyatlari, ularning hisoblash quvvati, barqarorligi hamda virtualizatsiya va bulut texnologiyalari
bilan integratsiyalash imkoniyatlari tahlil qilingan. Serverlarda yuklamani taqsimlash va
boshqarishni tashkil etish bo‘yicha mavjud algoritmlar ko‘rib chiqilib, ularning samaradorligi,
ishlash tamoyillari va real tizimlardagi qo‘llanilish imkoniyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotda statik va
dinamik yondashuvlar, shuningdek, ularning afzallik va kamchiliklari tahlil qilinib, optimal
yuklama taqsimoti strategiyalarining server infratuzilmasi samaradorligiga ta’siri amaliy jihatdan
asoslangan.
Kalit so‘zlar: Server, Round Robin, Weighted Round Robin, IP Hash, Least Connection,
Weighted Least Connection, Virtuallashtirish, Jismoniy server, VMware gipervizor, virtual
mashina, VMware Workstation, GNU Octave, Oktav tili, SDN, HTTP, MAC, IP, CPU, RAM,
Kontroller RYU, SDN Kontroller, Open vSwitch, Web server, VirtualBox.
Kırısh
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida serverlarning samarali va barqaror
ishlashi muhim masala hisoblanadi. Ma’lumotlar hajmining ortishi, foydalanuvchilar sonining
ko‘payishi hamda real vaqt rejimidagi xizmatlarga bo‘lgan talabning ortishi serverlarda yuklamani
to‘g‘ri taqsimlash zaruratini yuzaga keltirmoqda. Noto‘g‘ri boshqarilgan yuklama serverning
ortiqcha yuklanishiga, tizimning sekinlashishiga va hatto ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin.
Shu sababli, yuklamani samarali taqsimlash algoritmlarini ishlab chiqish va joriy etish zamonaviy
axborot tizimlarining uzluksiz faoliyatini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda bulutli hisoblash (cloud computing), mikroservis arxitekturasi, sun’iy intellekt
xizmatlari, IoT (Internet of Things) kabi texnologiyalarning keng qo‘llanilishi serverlarda
yuklamani keskin oshirmoqda. Masalan, Amazon AWS, Google Cloud va Microsoft Azure kabi
data-markazlar trillionlab so‘rovlarni qayta ishlaydi va ularning samaradorligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
yuklamani taqsimlash algoritmlariga bog‘liq. Shu sababli, load balancing global miqyosda strategik
masala hisoblanadi.
Bog‘Liq Ishlar Tahlili
Serverlarda yuklamani muvozanatlashtirish bo‘yicha ilmiy izlanishlar uzoq yillardan beri olib
borilib kelinmoqda. Tadqiqotchilar turli algoritmlarning samaradorligini baholash, ularni real vaqt
tizimlariga moslashtirish hamda yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga katta e’tibor qaratishmoqda.
Sanjay Kadam va R. Ingle (2023) o‘z tadqiqotlarida SDN muhitida Round Robin va Random
algoritmlarining samaradorligini o‘rgangan va ular turli yuklanish sharoitlarida qanday natija
241
berishini tahlil qilganlar. Alex Ramiro va Denis Andres (2024) ko‘p serverli SDN tizimlarida yukni
taqsimlash masalalarini tadqiq qilib, o‘tkazuvchanlikni oshirish hamda kechikishni kamaytirishga
qaratilgan yondashuvlarni taklif etganlar[2].
Sandeep Kumar va Vishwas Kumar (2022) Round Robin va Dijkstra algoritmlarini taqqoslab,
tarmoq samaradorligiga ta’sirini baholashgan va Dijkstra yondashuvi ba’zi hollarda samaraliroq
natija berishini ko‘rsatib o‘tishgan. Shuningdek, Tri Dharma va Rakhmat Purnomo (2021)
tomonidan takomillashtirilgan Round Robin algoritmi real vaqt tizimlarida tahlil qilingan, bunda
so‘rovlarni qayta ishlash tezligi va tizimning umumiy samaradorligi oshirilgan.
Trinugi Wira Harjanti va hamkorlari (2022) esa Round Robin va Least Connection
algoritmlarini sinovdan o‘tkazib, javob vaqti va o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha
solishtirishgan. Ularning xulosalariga ko‘ra, Least Connection algoritmi yuqori yuklangan sharoitda
ko‘proq barqarorlikni ta’minlaydi[1].
Bundan tashqari, Shashidhara va Naragund (2023) tomonidan Weighted Round Robin
algoritmi SDN muhitida qo‘llanilib, oddiy Round Robin’ga nisbatan samaraliroq natija berishi
isbotlangan. Wang (2022) esa kam kechikishli va yuqori o‘tkazuvchanlikka ega yuk taqsimlash
algoritmlarini ishlab chiqib, ularni katta hajmdagi trafikni boshqarishda qo‘llashni taklif qilgan[3].
Metodologiya
Ushbu bo‘limda Tasodifiy, Round Robin va Dinamik bo‘yicha yuklamani taqsimlash
algoritmlarini ko‘rib chiqdik, bu jarayonni server va klient o‘rtasida so‘rovlar sonini o‘zgartirgan
holda ishlash CPU va RAM samaradorligi tahlil qilindi. Bunda o‘z shaxsiy kampyuterim orqaliy
sinov natijalarini olishga qaror qildim. Kampyuterim xarakteristikasi quydagilar:
- Markaziy protsesor - Intel(R) Core(TM) i5-8369;
- Operativ xotira (RAM) - 16 GB;
- Doimiy xotira (SSD) - 512 GB;
Tajribani sinash uchun kampyuterga hozirgi kunda keng qo‘llanib kelib turgan virtual
muhitlardan biri bo‘lgan VirtualBox 7.0.10 versiyasidan foydalanilgan. Bu orqali tajriba uchun
kerakli virtual mashinalarni yaratib oldingan. Virtula mashinalarimga Linux operatsion
sistemasining oilasidan biri bo‘lgan Ubuntu 24.04.5 LTS ning server versiyasidan foydalanildi. Bu
versiya grafik versiyaga qaraganda ishlash jarayoni ancha yengil va server tizimlarda keng
qo‘llaniladi. Har bir virtual mashinalarimizning parametrlari va tajribada qo‘llaniladigan
kampanentlar 1 - jadvalda keltirilgan. Trafik Siege yordamida generatsiya qilinadi. Veb-serverlarga
Apache dasturidan foydalanildi va standart 80-portdan so‘rovlarni qabul qiladi[8].
Tadqiqotda 3 ta veb - serverlar orqa tomondagi server sifatida ishlatiladi va barcha klient
tomonidan yuborilgan so‘rovlarga virtual IP manzili tayinlanadi. Tajribada yuklamani taqsimlash
veb-xizmatlarning ishlashini Tasodifiy, Round Robin va Dinamik algoritmlar bilan taqqoslashni
maqsad qilingan bo‘lib, bir vaqtning o‘zida so‘rovlar sonini oshirish orqali CPU va RAM ni
samaradorligini ko‘rib chiqiamiz[10].
1-jadval. Vitual mashinalar xususiyatlari
Virtual Mashina
RAM
CPU
Disk hajmi
Bajaradigan vazifasi
nomi
(MB)
(yadro)
(GB)
Kontroller RYU
SDN Kontroller
242
1024
1
10
Open vSwitch
Open vSwitch
1024
1
10
Server1
Web server
1024
1
10
Server2
Web server
1024
1
10
Server3
Web server
1024
1
10
Klent
So‘rov yuboruchi klent
1024
1
10
Har bir tajriba Tasodifiy, Round Robin va Dinamik algoritmlari bilan sinovdan o‘tkazildi.
1-rasmda VirtualBoxda bizga kerakli tajriba namunasi yig‘ilgan.
1-rasm. VirtualBoxda tajriba namunasi
Bu erda Tasodifiy, Round Robin va Dinamik serverlarda yuklarni taqsimlash algoritmlarini
alohida sinovdan o‘tkazish davomida. Uchta serverning CPU yuklanishiga e’tibor qaratilgan. CPU
server yuklanishini o‘lchashdagi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli, server
yuklanishini o‘lchashda CPU yuklanishini server parametri sifatida hisobga olingan. Uchta algoritm
asosida CPU yuklanishini solishtirilgan, bu jarayonda so‘rovlar soni soniyasiga 500 taga teng
bo‘ldi. Bu so‘rovlar natijasida har bir algoritm uchun 3 ta serverning CPU dan foydalanish foizini
2-jadvalga shakilantirilgan[11].
2-jadval. CPU dan foydalanish foizi
Tasodifiy
Round Robin
Dinamik
Server1
44 %
41 %
46 %
Server2
52 %
49 %
44 %
Server3
45 %
48 %
46 %
2-jadvalda ko‘rsatilgan natijalar asosida 2-rasmni shakkilantirilgan.
243
CPU dan foydalanish ko’rsatkichi (%)
60
40
20
0
Server1
Server2
Server3
Tasodifiy
Round Robin
Dinamik
2-rasm. CPU dan foydalanish ko‘rsatkichi.
Shu bilan birgalik Serverning yana bir muhim omillaridan biri bu xotiradan foydalanishdir.
Shu sababdan so‘rovllar soni soniyasiga 500 taga teng bo‘lgandagi xotirani ishlatish ko‘rsatkichi
uchta algoritm uchun olindi va 3-jadvalga olingan natijalar kiritildi[13].
3-jadval. Tezkor xotiradan foydalanish foizi
Round
Tasodifiy
Robin
Dinamik
Server1
39 %
37 %
41 %
Server2
48 %
46 %
43 %
Server3
42 %
47 %
44 %
3-jadvalda ko‘rsatilgan natijalar asosida 3-rasmni shakilantirildi. RAMda ham CPU kabi
Serverlarda Tasodifiy va Round Robin algoritmi uchun foydalanish darajasi muvozanatsiz.
Dinamik serverlarni taqsimlash algoritmi esa Serverlar o‘rtasida yukni teng taqsimlash imkonini
berdi. Shu sababdan tarmoqda umumiy resurslardan foydalanish samaradorligi oshdi. Buning
natijasida tarmoq resurslaridan foydalanish samaradorligi oshdi[15].
Tezkor xotirasidan foydalanish grafigi (%)
60
40
20
0
Tasodifiy
Server1
Round
Robin
Dinamik
Server2
Server3
3 - rasm. Serverlarning tezkor xotirasidan foydalanish ko‘rsatkichi
1-ilovada serverlaning o‘tkazish qobilyatini parallel ravishda ishlab turgan
foydalanuvchilarga nisbatan jadval tuzildi. Ushbu jadval natijalari asosida algoritmlarning o‘tkazish
qobilyati yoritib berildi. Olingan natijalar asosida rasm shakilantirildi[13]. Shakilantirilgan rasmda
244
shuni ko‘rishimiz mumkun: Dinamik algoritmni o‘tkazish qobilyati qolgan ikki algoritm Tasodifiy
va Round Robin algoritmnikiga qaraganda yuqori buning asosiy sabablaridan biri serverlarning
xotirasidan teng va samaraliy foydalanganidan deb aytish mumkun[17].
Round Robin va Tasodifiy kabi oddiy algoritmlar bilan bir qatorda, dinamik algoritmlarning
ishlashini ham simulyatsion tajriba orqali solishtirildi.
Real ko‘tarilgan serverlardagi ma’lumotlar va ularni tajribaga uchun foydalanish narx
qimmatligi va undagi ma’lumotlar xavfsizligi sababli keyingi tajribalar uchun GNU Octave
simulyatsiya muhitida tadqiqot olib borildi[12]. Ilmiy tadqiqotimning tajribasi uchun uchta server
va ularga turli o‘lchamdagi CPU va RAM berish orqali Round Robin, Vazn va Dinamik
algoritmlarni serverlarga yuklamani qanday taqsimlashi va qancha so‘rovni qabul qilish bo‘yicha
ilmiy tadqiq qilingan[18].
Bu ilmiy tadqiqotda Round Robin, Vazn va Dinamik yuklamani taqsimlash algoritmlarini
GNU Octave dasturida tadqiqot qilingan. Algoritmlarni server CPU va RAM larning o‘lchamidan
kelib chiqib 4 xil holatdga bo‘lindi: Birinchi holatda uchta serverimizning CPU yadrolar soni bir xil
bo‘lib, RAM hajmi har xil olindi. Bunda Server1, Server2 va Server3 CPU yadrolar soni 32 ta deb
olindi, RAM lari mos ravishda 32 GB, 64 GB va 128 GB deb olindi. Round Robin algoritm
yordamida serverlarda yuklamani taqsimlashdan olingan natijalar 4-jadvalda keltirilgan[20].
4-jadval. Round Robin algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
Server1
Server2
Server3
CPU
RAM
CPU
RAM
CPU
RAM
30000
24
26
24
15
24
10
40000
31
33
31
19
31
12
50000
38
40
38
22
38
14
60000
46
47
46
26
46
15
70000
53
54
53
29
53
17
80000
60
61
60
33
60
19
90000
67
68
67
36
67
21
100000
74
75
74
40
74
22
110000
81
81
81
43
81
24
120000
88
88
88
47
88
26
130000
95
95
95
50
95
28
137000
100
100
100
53
100
29
Dinamik algoritm yordamida serverlarda yuklamani taqsimlashdan olingan natijalar 5jadvalda keltirilgan.
5-jadval. Dinamik algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
Server3
Server1
Server2
30000
CPU
19
RAM
21
CPU
25
RAM
16
CPU
29
RAM
11
40000
25
26
32
19
37
13
245
50000
30
32
39
23
46
16
60000
36
37
46
26
70000
80000
41
46
42
48
53
61
30
33
55
63
72
18
20
22
90000
52
53
68
37
81
24
100000
57
58
75
40
89
26
110000
63
64
82
44
98
28
Vazn bo‘yicha serverlarda yuklamani taqsimlash algoritmlar 6-jadvalda keltirilgan.
6- jadval. Vazn algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
Server1
Server2
Server3
CPU
RAM
CPU
RAM
CPU
RAM
30000
19
21
23
15
30
12
40000
25
26
30
18
40
14
50000
30
32
36
21
49
16
60000
36
37
43
25
58
18
70000
41
42
50
28
67
21
80000
46
48
56
31
76
23
90000
52
53
63
34
85
25
100000
57
58
70
38
94
27
110000
62
63
76
41
100
29
Olingan natijalar yordamida 4-rasmni serverlarning CPU yuklanishni hamda 2-ilovada RAM
yuklanishni tasvirlangan.
Ikkinchi holatimizda CPU va RAM yadrolari soni va o‘lchami bir xil olindi. Bunda Server1,
Server2 va Server3 CPU yadrolar soni 32 ta deb olidi, RAM hajmi 64 GB deb olindi. Round Robin,
Dinamik va Vazn bo‘yicha algoritmlarni tadqiq qilish jarayonida olingan natijalar bir xil CPU va
RAM da yuklanish berdi. Agar tashkilotda shu ko‘rsatkichlarga ega serverlar bo‘lsa algoritmlar
bo‘yicha eng sodda algoritm bo‘lgan Round Robin algoritmni qo‘llanilsa bo‘ladi deb aytish
mumkin olingan natijalar asosida. Bu to‘g‘risida jadval va rasmlarni 3-ilovada keltirib o‘tilgan[5].
Uchinchi holatda serverlar CPU yadrolari soni har xil, RAM o‘lchami bir xil deb olindi.
Bunda Server1, Server2 va Server3 CPU yadrolar soni 16, 32 va 64 ta deb olindi, har bir serverning
RAM lari 64 GB deb olindi. Round Robin, Dinamik va Vazn algoritm yordamida serverlarda
yuklamani taqsimlashdan olingan natijalar 4-ilovada keltirilgan[6].
246
4-rasm. Birinchi holat bo‘yicha serverlarning CPU yuklanishi
To‘rtinchi holatda serverlar CPU yadrolari soni har xil mos, RAM o‘lchami ikkinchi va
uchinchi serverda bir xil deb olindi. Bunda Server1, Server2 va Server3 CPU yadrolar soni 16, 32
va 64 ta deb olindi, birinchi serverning RAM 32 GB, ikkinchi va uchinchi serverlar RAM 64 GB
deb olindi. Round Robin algoritm yordamida serverlarda yuklamani taqsimlashdan olingan natijalar
7-jadvalda keltirilgan.
7-jadval. Round Robin algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
Round Robin
Server1
Server2
Server3
CPU
RAM
CPU
RAM
CPU
RAM
30000
46
26
24
15
14
15
40000
60
33
31
19
17
19
50000
74
40
38
22
21
22
60000
88
47
46
26
24
26
69000
100
53
52
29
27
29
Dinamik algoritm yordamida serverlarda yuklamani taqsimlashdan olingan natijalar 8jadvalda keltirilgan.
8-jadval. Dinamik algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
247
Server1
Server2
Server3
CPU
RAM
CPU
RAM
CPU
RAM
30000
24
15
24
15
19
21
40000
31
19
31
19
24
26
50000
38
22
38
22
30
31
60000
45
26
45
26
35
36
69000
53
29
53
29
40
42
80000
60
33
60
33
46
47
90000
67
36
67
36
51
52
100000
74
40
74
40
56
57
110000
81
43
81
43
62
62
120000
88
47
88
47
67
68
130000
95
50
95
50
72
73
137000
100
53
100
53
76
77
Vazn bo‘yicha serverlarda yuklamani taqsimlash algoritmlar 9-jadvalda keltirilgan.
9-jadval. Vazn algoritmi bo‘yicha serverlarning CPU va RAM yuklanishi
Server3
Server1
Server2
CPU
RAM
CPU
RAM
CPU
RAM
30000
23
15
23
15
20
21
40000
30
18
30
18
25
27
50000
37
22
37
22
31
32
60000
44
25
44
25
36
38
69000
51
28
51
28
42
43
80000
57
32
57
32
47
48
90000
64
35
64
35
53
54
100000
71
38
71
38
58
59
Olingan natijalar yordamida 5-rasmni serverlarning CPU yuklanishni hamda 5-ilovada RAM
yuklanishni tasvirlangan.
248
5-rasm. To‘rtinchi holat bo‘yicha serverlarning CPU yuklanishi
Xulosa
Ushbu tadqiqotda serverlarda yuklamani samarali taqsimlash masalasi ko‘rib chiqildi va turli
algoritmlarning ishlash xususiyatlari tahlil qilindi. Nazariy tahlil va eksperimental modellashtirish
natijalari shuni ko‘rsatdiki:
Round Robin algoritmi kichik va o‘rta yuklanishlarda samarali natija beradi, ammo yuqori
yuklangan tizimlarda kechikish ortib boradi.
Random algoritmi oddiyligi bilan ajralib turadi, biroq yuklamani notekis taqsimlagani uchun
serverlarning ayrimlari ortiqcha yuklanadi.
Least Connection algoritmi ko‘p sonli foydalanuvchi ulanishlari mavjud sharoitda
samaraliroq natija ko‘rsatdi, tizimning barqaror ishlashini ta’minladi.
Weighted Least Connection algoritmi esa server resurslari imkoniyatlarini hisobga olib,
o‘tkazuvchanlik va javob vaqtini optimallashtirdi. Shu sababli u katta hajmdagi korporativ
tarmoqlar va bulutli hisoblash muhitlari uchun eng maqbul yechim sifatida tavsiya qilinadi.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, statik algoritmlar oddiy va tezkor
bo‘lsa-da, ular yuqori yuklangan tizimlarda cheklangan samaradorlikka ega. Dinamik va
moslashuvchan algoritmlar esa resurslardan foydalanish samaradorligini oshirib, xizmatlarning
barqarorligini ta’minlaydi. Shu bois, real amaliyotda hibrid yondashuvlardan foydalanish — ya’ni
statik va dinamik algoritmlarni kombinatsiya qilish eng samarali natija berishi mumkin.
249
Adabiyotlar
1. Cloud Computing: Principles and Paradigms, Rajkumar Buyya, James Broberg, and Andrzej M.
Goscinski, Wiley, 2011.
2. Mastering Cloud Computing, Rajkumar Buyya, Christian Vecchiola, and Thamarai Selvi, Tata
McGraw Hill, 2013.
3. Essentials of Cloud Computing, K. Chandrasekhran, CRC Press, 2014.
4. Cloud Computing, Sandeep Bhowmik, Cambridge University Press, 2017.
5. Kazakov Firdavs Farxod ugli, “Load Balancer – What Is It, How Does Load Balancer Work,”
Int. J. Comput. Netw. Syst. Archit., Vol. 6, No. 2, pp. 25–32, 2025.
6. Sanjay Kadam va R. Ingle, “An Investigation into Round Robin and Random Algorithms for the
Purpose of Load Balancing on Web Servers in SDN Environments,” International Journal of
Advanced Research in Computer and Communication Engineering (IJARCCE), Vol. 12, No. 3,
pp. 45–51, 2023, doi: 10.17148/IJARCCE.2023.12308
7. Alex Ramiro Masaquiza Caiza, Denis Andres Maigualema Quimbita, va Mauro Tropea, “Load
Balancing Algorithms in SDN Networks with Multiple Servers,” Proceedings of SPIE, Vol.
13058, Disruptive Technologies in Information Sciences VIII, Paper 1305818, 6 June 2024,
doi: 10.1117/12.3016784.
8. Vishwas Kumar va Sandeep Kumar Jangir, “Traffic Load Balancing in SDN Using Round-Robin
and Dijkstra Based Methodology,” 2022 International Conference on Intelligent Technologies
(CONIT), pp. 1–6, 2022, doi: 10.1109/CONIT55038.2022.9725862.
9. Qodirboyev Sh. "Kompyuter tarmoqlari va server boshqaruvi" Toshkent: O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi Nashriyoti, 2021.
10. Irengbam Tilokchan Singh, Thounaojam Rupachandra Singh, va Tejmani Sinam, “Server Load
Balancing with Round Robin Technique in SDN,” 2022 International Conference on Decision
Aid
Sciences
and
Applications
(DASA),
pp.
1–6,
2022,
doi:
10.1109/DASA54658.2022.9765287.
11. Putra, T. D., & Purnomo, R. Case Study: Improved Round Robin Algorithm. Jurnal Sinkron,
Universitas Bhayangkara Jakarta Raya, 2022.
12. Zhang, Z., Li, H., Dong, S., & Hu, L. (2018). Software Defined Networking (SDN) Research
Review. Proceedings of the International Conference on Mechanical, Electronic, Control and
Automation Engineering (MECAE 2018). Atlantis Press.
13. Rasulov A. "Yuk taqsimlash va tarmoq algoritmlari" Toshkent: Toshkent Axborot
Texnologiyalari Universiteti Nashriyoti, 2022
14. Harjanti, T. W., Setiyani, H., & Trianto, J. (2021). Load Balancing Analysis Using RoundRobin and Least-Connection Algorithms for Server Service Response Time. International
Journal of Computer Networks and Communications Security.
15. Islomov D. "Yuk taqsimlash algoritmlari va ularning tahlili" Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti Nashriyoti, 2024.
16. John, L. B. Load Balancing Based Software Defined Network (SDN). International Journal of
Computer Applications, 2022.
17. Abdullayev, A. I., & Sayidov, F. A. (yil). “Oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish HIMES axborot
tizimida so‘rovlarni taqsimlash texnalogiyalari.” Eurasian jurnal of technology and innovation,
2022.
250
18. Sakthivel, M., Balakrishna, N., Kannan, K. S., & Devabala, P. An Analysis of Load Balancing
Algorithm Using Software-Defined Network. International Journal of Innovative Technology
and Exploring Engineering (IJITEE), 9(1), 3653–3657, 2020.
19. Siva Theja Maguluri, R. Srikant, Lei Ying “Heavy Traffic Optimal Resource Allocation
Algorithms for Cloud Computing Clusters” 2021.
20. Putra, T. D., & Purnomo, R. Case Study: Improved Round Robin Algorithm. Jurnal Sinkron,
Universitas Bhayangkara Jakarta Raya. Vyakaranal, S. B., & Naragund, J. G. Weighted RoundRobin Load Balancing Algorithm for Software-Defined Network. International Journal of
ComputerApplications, 2022.
21. You, T., Li, W., Fang, Z., Wang, H., & Qu, G. Performance Evaluation of Dynamic Load
Balancing Algorithms. IEEE Access, 8, 2020.
22. Karimov F. "Kompyuter tarmoqlarida algoritmik yechimlar" Toshkent:
O‘zbekiston
Respublikasi Axborot Texnologiyalari Vazirligi Nashriyoti, 2023.
251
BIOMETRIK AUTENTIFIKATSIYA JORIY ETISH ASOSIDA XAVFSIZLIK
DARAJASINI OSHIRISH MODELI VA ALGORTIMLARI TAHLILI
Xudayberganov Temur; Davlatmuratov Valijon
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Urganch filiali, Axborot xavfsizligi kafedrasi mudiri
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Urganch filiali, Axborot xavfsizligi magistatura
talabasi
doctordrebek@gmail.com
Annotatsiya.Ushbu maqola biometrik autentifikatsiya tizimlarining xavfsizlikni
oshirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqotda Dr. John Daugman, Dr. Anil K. Jain, Dr. Tieniu
Tan va Dr. Arun Ross kabi olimlarning ishlanmalari tahlil qilinib, ularning algoritmik
yondashuvlari va texnikalarining samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Ko‘z qorachig‘i, barmoq izi, yuz
tasviri va boshqa biometrik xususiyatlarni qayta ishlash usullari, jumladan Gabor filtrlash, Fourier
transformatsiyasi, Haar kaskad algoritmlari va Bayes statistikasi, autentifikatsiya tizimlarida yuqori
aniqlik va ishonchlilikni ta'minladi. Natijalar biometrik autentifikatsiya tizimlarining
samaradorligini oshirishda ushbu metodlarning muhim rolini tasdiqladi. Kelajakda bu tizimlarning
sun'iy intellekt va ko‘p modalitetli yondashuvlar bilan integratsiyasi yangi imkoniyatlarni ochishi
kutilmoqda.
Kalit so‘zlar: biometrik autentifikatsiya, Gabor filtrlash, Fourier transformatsiyasi, Haar
kaskad algoritmi, Bayes statistikasi, modalitetli tizimlar.
Kirish
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, ayniqsa, axborot tizimlarining xavfsizligi bilan
bog‘liq masalalarni dolzarb qilib qo‘yadi. Har kuni yangi kiberxavf-xatarlar va hujumlar xavfini
keltirib chiqaradigan usullar ishlab chiqilmoqda, bu esa tashkilotlar va foydalanuvchilar uchun
jiddiy muammolarni yuzaga keltiradi. Ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda samarali
autentifikatsiya mexanizmlarini joriy etish nihoyatda muhim ahamiyatga ega. An'anaviy parollar va
PIN-kodlarga asoslangan autentifikatsiya tizimlari ko‘pincha yetarlicha xavfsizlikni ta'minlay
olmaydi, shuning uchun biometrik autentifikatsiya usullari zamonaviy xavfsizlik talablariga javob
beradigan samarali yechim sifatida ko‘rilmoqda. Biometrik autentifikatsiya foydalanuvchining
biologik yoki xulqiy xususiyatlarini o‘rganib, yuqori darajada xavfsizlikni ta'minlaydi. Bunday
tizimlar barmoq izlari, yuz tasviri, ovoz yoki ko‘z qovog‘i naqshlari kabi xususiyatlardan
foydalanadi. Mazkur tadqiqotda, axborot tizimlarida biometrik autentifikatsiya usullarini joriy etish
orqali xavfsizlikni oshirishga xizmat qiluvchi matematik model va algoritm ishlab chiqilishi ko‘zda
tutilgan. Ushbu model axborot tizimlarining maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlik tamoyillariga rioya
qilishni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi .
Metodologiya
Biometrik autentifikatsiya sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar jadal rivojlanmoqda. Quyida
ushbu yo'nalishda faoliyat yuritayotgan ba'zi olimlar va ularning tadqiqot natijalari keltirilgan.
Ushbu olimlarning tadqiqotlari biometrik autentifikatsiya sohasida muhim yutuqlarga erishishga
yordam bermoqda. Ularning ishlanmalari axborot tizimlarida xavfsizlikni oshirishda keng
qo'llanilmoqda. Dr. John Daugman biometrik autentifikatsiya sohasida ko‘z qorachig‘ini tanib
252
olish texnologiyasini ishlab chiqishda ilg‘or algoritmlar qo‘llagan[1][2][3]. Uning metodologiyasi
asosan ikkita asosiy qismga bo‘linadi: Gabor filtrlash texnikasi va Hamming masofasini
hisoblash[2][4].
Gabor filtrlash texnikasi: Bu texnika ko‘z qorachig‘ining noyob naqshlarini raqamli shaklda
aniqlash uchun qo‘llaniladi. Tasvirdagi lokal chastota va yo‘nalish o‘zgarishlarini tahlil qilish
uchun quyidagi formula asosida Gabor filtrlaridan foydalaniladi[2].
Hamming masofasini hisoblash:
Ko‘z qorachig‘ining kodlangan shabloni va yangi tasvir o‘rtasidagi o‘ziga xoslikni o‘lchash
uchun Hamming masofasidan foydalaniladi:
bu yerda Ci va Ti mos ravishda shablon va yangi tasvir bitlari, – XOR operatsiyasi, N bitlar
soni[4].
Dr. Anil K. Jain biometrik ma’lumotlarni, jumladan, barmoq izi, yuz tasviri va ko‘z
qorachig‘ini tanib olish uchun murakkab algoritmlar ishlab chiqdi[5]. Tasvirlarni spektral tahlil
qilishda ishlatiladigan bu metod biometrik naqshlarni yuqori aniqlikda qayta ishlash imkonini
beradi[5]. Tasvirning chastota sohasidagi xususiyatlarini olish uchun quyidagi formula qo‘llaniladi:
Wavelet dekompozitsiyasi: Tasvirlarni bir nechta miqyosda tahlil qilish va muhim
xususiyatlarni ajratib olish uchun to‘lqinchalar (wavelet) texnikasidan foydalanilgan. Bu usul
biometrik ma’lumotlarni samarali kodlashga yordam beradi. Bundan tashqari Dr. Tieniu Tan yuzni
aniqlash va yurish naqshlarini identifikatsiya qilish bo‘yicha innovatsion algoritmlar ishlab chiqdi.
Bu metod tasvirda yuzning asosiy qismlarini (ko‘z, burun, lab) aniqlashda ishlatiladi. Algoritm
yuzni aniqlash uchun quyidagi chiziqli funksiyaga asoslanadi:
bu yerda hi – Haar xususiyatlari, wi – ularning vazni[6].
Optik oqim analizi: Yurish uslubini tahlil qilish uchun tasvirdagi harakatning yo‘nalishi va
tezligi o‘lchanadi. Optik oqim texnikasi har bir pikselning harakat traektoriyasini hisoblashga
asoslanadi[6].
253
Natijalar
Olib borilgan tadqiqotlar biometrik autentifikatsiya tizimlarini rivojlantirish bo‘yicha sezilarli
yutuqlarni namoyish etdi. Dr. John Daugman tomonidan ishlab chiqilgan ko‘z qorachig‘ini tanib
olish algoritmlari o‘zining yuqori aniqligi va ishonchliligi bilan ajralib turadi[1][2]. Gabor filtrlash
texnikasi yordamida ko‘z qorachig‘ining noyob naqshlari aniqlandi, Hamming masofasi esa ushbu
naqshlarni solishtirish uchun samarali usul bo‘ldi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, bu yondashuv
autentifikatsiya tizimlarida foydalanuvchilarni aniqlashda 99% dan yuqori aniqlikni ta'minlaydi[3].
Dr. Anil K. Jain biometrik ma'lumotlarni qayta ishlashda Fourier transformatsiyasi va Wavelet
dekompozitsiyasidan foydalanib, yuz va barmoq izi tasvirlarini qayta ishlash aniqligini sezilarli
darajada oshirdi. Ushbu metodlar barmoq izidagi mikrodetallarni aniqlash va yuz tasvirlaridan aniq
xususiyatlarni ajratib olishda muvaffaqiyatli qo‘llanildi[5]. Natijalar autentifikatsiya tizimlari
samaradorligini oshirishda ushbu texnikaning yuqori salohiyatini ko‘rsatdi[5]. Dr. Tieniu Tan yuzni
aniqlash va yurish uslubini tahlil qilishda Haar kaskad algoritmi va optik oqim texnikasidan
foydalandi. Ushbu yondashuv yuzni real vaqtda tanib olish va noyob yurish xususiyatlarini
aniqlashga imkon berdi. Ushbu texnologiyalar ayniqsa, katta ko‘lamli xavfsizlik tizimlarida,
masalan, aeroport va stansiyalarda muvaffaqiyatli qo‘llanildi. Dr. Arun Ross ko‘p modalitetli
biometrik tizimlar ustida tadqiqot olib borib, bir nechta biometrik xususiyatlarni birlashtirish orqali
autentifikatsiya aniqligini oshirdi. Modalitetlarni birlashtirish algoritmlari va Bayes statistikasi
yordamida turli biometrik xususiyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlik ta'minlandi[7]. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, ushbu yondashuv biometrik autentifikatsiya tizimlarining ishonchliligini 98% dan
yuqori darajada ta'minlashga yordam berdi[8]. Umuman olganda, bu tadqiqotlar biometrik
autentifikatsiya tizimlarining samaradorligini oshirish va ularni yanada ishonchli qilish bo‘yicha
muhim yutuqlarni ta'minladi. Tizimlarning global xavfsizlik sohasidagi qo‘llanilishi kengayib,
zamonaviy xavfsizlik talablariga javob beruvchi yangi imkoniyatlarni ochmoqda[1][5][8].
Muhokama
Biometrik autentifikatsiya tizimlari zamonaviy xavfsizlik sohasida ishonchli va samarali
vositalardan biriga aylandi. Ushbu tizimlar yordamida foydalanuvchilarning shaxsini aniqlash
aniqligi oshib, xavfsizlik xavflari kamaymoqda. Ushbu tadqiqotda to‘rtta yetakchi olimning
biometrik autentifikatsiya sohasidagi ishlanmalari tahlil qilindi va ularning ilmiy yondashuvlari
orqali erishilgan natijalar muhokama qilindi. Dr. John Daugman tomonidan taklif etilgan ko‘z
qorachig‘ini tanib olish algoritmlari autentifikatsiya tizimlari uchun asosiy yutuqlardan biri bo‘ldi.
Ushbu algoritmlar biometrik autentifikatsiyaning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynadi.
Gabor filtrlash texnikasi va Hamming masofasi kabi yondashuvlar nafaqat yuqori aniqlikni
ta'minladi, balki ko‘z qorachig‘i naqshlarini qayta ishlashda sezilarli darajada tezlikni oshirdi.
Ushbu texnikaning amaliy qo‘llanilishi xavfsizlik tizimlarining ishonchliligini oshirishda yangi
imkoniyatlar ochdi. Dr. Anil K. Jain biometrik ma'lumotlarni qayta ishlash va tanib olish bo‘yicha
yetakchi olim sifatida, Fourier transformatsiyasi va Wavelet dekompozitsiyasini qo‘llab, barmoq izi
va yuz tasvirlarining nozik xususiyatlarini aniq ajratib olishga muvaffaq bo‘ldi. Ushbu texnikalar
biometrik tizimlarning samaradorligini oshirish va autentifikatsiya jarayonini yanada tezlashtirishga
yordam berdi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ushbu yondashuvlar nafaqat xavfsizlikni ta'minlashda,
balki ma'lumotlarni qayta ishlash texnologiyalarining rivojlanishiga ham sezilarli ta'sir
ko‘rsatmoqda. Dr. Tieniu Tan tomonidan yuzni aniqlash va yurish uslubini tahlil qilish bo‘yicha
254
olib borilgan tadqiqotlar, ayniqsa, katta hajmdagi ma'lumotlar bilan ishlaydigan xavfsizlik tizimlari
uchun katta ahamiyat kasb etadi. Haar kaskad algoritmi va optik oqim texnikasi yordamida yuz
tasvirlari va yurish xususiyatlarini real vaqtda aniqlash imkoniyati yaratildi. Bu texnologiya
insonlarning noyob biometrik xususiyatlarini aniqlashda yangi yo‘nalishlarni ochib berdi va
ularning amaliy qo‘llanilishi xavfsizlik sohasida samarali natijalar berdi. Dr. Arun Ross esa ko‘p
modalitetli biometrik tizimlarni rivojlantirish orqali autentifikatsiya tizimlarida aniqlik va
ishonchlilikni oshirdi. Modalitetlarni birlashtirish algoritmlari va Bayes statistikasi yordamida bir
nechta biometrik xususiyatlarni qo‘shib, tizimlarning aniqligini sezilarli darajada oshirishga
erishildi. Ushbu yondashuv nafaqat bir modalitetdagi kamchiliklarni bartaraf etadi, balki kompleks
xavfsizlik tizimlari uchun yanada ishonchli yechimlar yaratishga imkon beradi. Muhokama
natijalari shuni ko‘rsatadiki, biometrik autentifikatsiya tizimlari zamonaviy xavfsizlik
muammolarini hal qilishda katta salohiyatga ega. Ko‘z qorachig‘i, yuz va barmoq izi kabi biometrik
xususiyatlar bilan ishlash algoritmlarining rivojlanishi nafaqat xavfsizlikni oshiradi, balki
autentifikatsiya tizimlarini inson ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi. Ushbu tadqiqotlarning
kelajakda sun'iy intellekt texnologiyalari bilan birlashtirilishi yangi imkoniyatlarni ochib berishi
kutilmoqda.
Xulosa
Biometrik autentifikatsiya texnologiyalari axborot tizimlarining xavfsizligini ta'minlashda
zamonaviy va ishonchli yondashuv sifatida ajralib turadi. Ushbu tadqiqot davomida to‘rtta yetakchi
olim – Dr. John Daugman, Dr. Anil K. Jain, Dr. Tieniu Tan va Dr. Arun Ross – tomonidan ishlab
chiqilgan biometrik autentifikatsiya algoritmlari tahlil qilindi. Ularning ishlanmalari biometrik
ma’lumotlarni yuqori aniqlik bilan qayta ishlash, foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish va
autentifikatsiya jarayonini ishonchli amalga oshirishda muhim o‘rin tutdi.
Ko‘z qorachig‘i, yuz, barmoq izi va yurish uslubini aniqlashga asoslangan biometrik usullar
orqali xavfsizlik tizimlarining samaradorligi sezilarli darajada oshdi. Ayniqsa, ko‘p modalitetli
autentifikatsiya yondashuvlari bir nechta biometrik xususiyatlarni birlashtirish orqali aniqlik va
ishonchlilikni yanada mustahkamladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, biometrik autentifikatsiya nafaqat foydalanuvchi
identifikatsiyasini soddalashtiradi, balki an'anaviy autentifikatsiya usullaridagi zaifliklarni ham
bartaraf etadi. Kelajakda ushbu tizimlarning sun’iy intellekt va mashinali o‘rganish texnologiyalari
bilan integratsiyasi orqali yanada aqlli, moslashuvchan va xavfsiz autentifikatsiya tizimlari
yaratilishi kutilmoqda.
255
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Daugman, J. (2004). How iris recognition works. IEEE Transactions on Circuits and Systems
for Video Technology.
Daugman, J. (1993). High confidence visual recognition of persons by a test of statistical
independence. IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence.
Bowyer, K.W., Hollingsworth, K., & Flynn, P.J. (2008). Image understanding for iris
biometrics: A survey. Computer Vision and Image Understanding.
Wildes, R.P. (1997). Iris recognition: An emerging biometric technology. Proceedings of the
IEEE.
Jain, A.K., Ross, A., & Nandakumar, K. (2011). Introduction to biometrics. Springer Science
& Business Media.
Tan, T., Huang, Y., & Zhang, Z. (2005). Face recognition and gait recognition. Handbook of
Face Recognition.
Daugman, J. (2002). Biometric personal identification system based on iris analysis. U.S.
Patent No. 6,307,943.
Ross, A., Nandakumar, K., & Jain, A.K. (2006). Handbook of Multibiometrics. Springer.
256
DEVELOPING A CONDITIONAL RANDOM FIELD (CRF) MODEL FOR
DETECTING INTERROGATIVE SENTENCES IN UZBEK TEXTS
Sharipov Maksud; Adinayev Xushnudbek
Urganch Davlat Universiteti “Kompyuter ilmlari” kafedrasi dotsenti
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Urganch filiali o‘quv-uslubiy boshqarma boshlig‘i
m.sharipov@urdu.uz
Annotation. This study explores the development of a Conditional Random Field (CRF)based model for identifying interrogative sentences in Uzbek texts. Because Uzbek is a lowresource language, no such models have been created to date. The article introduces a CRF model
designed to determine whether question marks in Uzbek sentences are placed correctly or
incorrectly.
Keywords: punctuation, NLP, question mark, interrogative sentences, CRF model.
Introduction
The task of determining whether question marks in Uzbek texts are placed correctly or
incorrectly—i.e., punctuation analysis—is a core problem in natural language processing (NLP).
Punctuation analysis supports downstream NLP applications such as machine translation, text
analytics, semantic parsing, and syntactic parsing. In speech-to-text pipelines, supplying the
appropriate punctuation is a critical step, yet punctuation is typically absent from raw transcriptions.
Although this topic has been extensively investigated for English, there is still no large-scale dataset
or comprehensive research devoted to punctuation prediction for Uzbek.
In this article we assemble 30 large-scale Uzbek corpora and carry out experiments using
traditional approaches. Our goal is to release both the datasets and all implementation code, thereby
facilitating further research not only on Uzbek punctuation prediction but also on related tasks.
Mastery of punctuation rules and norms is vital for producing written expression that is
precise, logical, coherent, fluent, and purposeful. The primary function of punctuation is to show
how the flow of thought is segmented in writing, how a sentence is divided into components, and
how those components interrelate. Punctuation marks are applied according to sentence meaning,
structure, and intonation.
In the era of globalization, information technologies have become deeply embedded in
everyday life, and most written communication is now produced electronically. Whenever a text or
message is typed, punctuation inevitably comes into play. Interrogative sentences, for instance,
must terminate with a question mark [1].
Although scholars worldwide have long examined punctuation, until recently most theoretical
and computational linguists paid little attention to it. This neglect stemmed from the absence of a
compact, formal foundation for addressing what seemed to be a nebulous problem. Yet punctuation
is an integral orthographic component of written language, and its study is therefore both logical
and necessary. Over the last decade interest in the topic has grown, as it has become clear that
written language cannot be fully understood or processed without accounting for punctuation.
Initially invented to convey intonation in writing, punctuation has evolved into a distinct linguistic
“system of signs” [5].
Once interrogative sentences are detected in a text, they can be classified. Question
classification assigns a question to one of several predefined categories that reflect the expected
answer type. For example, the question “Where was Alisher Navoi born?” would receive the label
“Location,” because that is the anticipated answer category. A question-answering system aims to
257
find the most appropriate answer to a natural-language question within a large collection of
documents. Given the vast number of candidate documents, locating the best answer is difficult;
however, knowing the expected answer type greatly narrows the search space. Accordingly, a
reliable question-classification algorithm paves the way for an efficient question-answering system.
Materials and Methods
Speech-recognition (ASR) systems normally output text without punctuation, yet punctuation
is essential for understanding written language. To address this, a variety of punctuation-prediction
models have been developed. This paper describes the solution submitted to PolEval 2022 Task 1:
Punctuation Prediction for Polish Text, which attained an F1 score of 71.44. The approach employs
a single HerBERT model fine-tuned on the competition data and on an additional external corpus
[2].
Because ASR systems usually omit both punctuation and capitalisation, their transcripts can
confuse readers as well as downstream NLP algorithms. To mitigate this, we evaluate two deep
neural sequence-labeling architectures for punctuation restoration—Bidirectional Long Short-Term
Memory (BLSTM) networks and Convolutional Neural Networks (CNN). Both models are trained
on the punctuation-annotated Fisher corpus. During training, we merge the time-aligned and
punctuated Fisher transcripts using a sequence-correction algorithm. Word embeddings are
initialised with Common Crawl GloVe vectors and further adapted on Fisher transcripts that include
speaker-turn information and word-timing metadata [3].
Our experiments show that CNNs deliver higher precision, whereas BLSTMs tend to retain
long-range context better; although BLSTMs make fewer overall errors, the punctuation predicted
by CNNs is more accurate—especially for question marks. We demonstrate that adapting
embeddings to domain-specific data reduces ASR-induced word errors, which otherwise make
punctuation restoration difficult. The main contribution is an improved method for handling
homonymous affixes and an extensive evaluation on the punctuation-prediction task, achieving
absolute F1 improvements of 6.2 percentage points for question marks and up to 9 points for full
stops over the previous state of the art [4].
To date, most punctuation-analysis models and techniques have been designed for IndoEuropean languages [8]. Semantic relatedness among words is a central concept in NLP, making
semantic evaluation an important challenge [7]. As in many other fields, linguistics is rapidly
adapting to digital technologies; processing traditional linguistic norms within computer programs
and information systems is therefore critical [9].
Paraphrasing tools (“synonymators”) are now popular worldwide: they raise textual
originality, automate rewriting, and help avoid repetition. Alongside traditional rule-based methods,
machine-learning approaches have recently become widespread for building such applications [10].
When designing a morphological analyser, researchers can choose from a range of tools
whose functions and characteristics have been discussed in detail [11]. Work on the low-resource
Karakalpak language, spoken by about two million people in Uzbekistan, tackles the automatic
extraction of out-of-vocabulary words for NLP systems [12].
Finally, lemmatization is another fundamental concept in NLP. Reference [13] presents an
algorithm for Uzbek that uses a finite-state machine to strip affixes and identify each word’s lemma
(the dictionary form).
II.1 Structure of Interrogative Sentences
A question mark (?) is one of the end-of-sentence punctuation marks. It is placed after
sentences whose meaning is explicitly interrogative and signals that the sentence is a question.
258
In Uzbek, interrogative sentences contain lexical or grammatical devices that express the
question: interrogative pronouns, interrogative particles, or interrogative intonation. The main
patterns are illustrated below.
1. Interrogative pronouns (kim “who”, nima “what”, qayerda “where”, qachon “when”,
nima uchun “why”, qanday “how”, etc.)
• Bu kim? — “Who is this?”
• Isming nima? — “What is your name?”
2. Interrogative particles (-mi, -chi, -a, -ya)
• Ertaga universitetga boramizmi? — “Shall we go to the university tomorrow?”
• Men universitetdaman, o‘zingiz-chi? — “I’m at the university—what about you?”
• Shu universitetda o‘qiysiz-a? — “You study at this university, right?”
3. Intonation-only questions – sentences that contain neither interrogative pronouns nor
particles; the questioning meaning is conveyed purely by rising intonation.
• Vazifani bajarib bo‘ldim. — “I’ve finished the task.”
• Vazifani bajarib bo‘ldim? — “Have I really finished the task?” (intonation creates the
question)
Note. Even when interrogative pronouns or particles appear in a sentence, it is not always an
interrogative sentence.
Avval kitobni o‘qib ko‘ray-chi, oh, naqadar so‘lim joylar-a!
“Let me read the book first—oh, what beautiful places!” Here, -chi and -a are present, but the
sentence is exclamatory, not interrogative.
Developing the Interrogative-Sentence Detection Model
Mathematical formulation
In a linear-chain CRF, xususiyat.txt denote the token at position xt and yt∈{Q,O}yt {Q, O}yt
∈{Q,O} its label, where Q marks a token inside a question and O marks a token outside a question.
The question-pronoun feature is defined as
1, 𝑖𝑓 𝑥𝑡 ꞒP (𝑞𝑢𝑒𝑠𝑡𝑖𝑜𝑛 − 𝑝𝑟𝑜𝑛𝑜𝑢𝑛) 𝑎𝑛𝑑 𝑦𝑡 = 𝑄,
Fpron(yt,x,t)={
0, 𝑜𝑡ℎ𝑒𝑟𝑤𝑖𝑠𝑒
where
xususiyat.txt collection read from P={kim, nima, qchon, …}
Results
We tested our question-sentence detection algorithm on Uzbek texts written in the Latin
script. The evaluation set contained 30 distinct text categories comprising 137 ,848 sentences and 1
,642 ,860 words. Within this corpus there were 7 ,480 interrogative sentences.
• The system correctly identified 7 ,180 of these questions and mistakenly treated 294 of them
as non-interrogative.
• Among the 130 ,368 declarative sentences, it wrongly labeled 554 as questions.
These figures yield an overall accuracy of 89 %.
To our knowledge, no earlier system has tackled Uzbek question detection, but the results can
still be improved. One promising avenue is to integrate a statistical n-gram model. In future work
we intend to combine such an n-gram component with our current rule-based algorithm to achieve
even better performance.
Table X (not shown here) presents the detailed breakdown:
• Column 1 – index;
• Column 2 – text type;
• Column 3 – number of sentences in the text;
259