Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Fanlar o‘rtasidagi qayta o‘qish jadvali to‘qnashuvlarini avtomatik tahlil qilish imkoniyatining yo‘qligi; Professor-o‘qituvchilar yuklamalarini nazorat qilish imkoni yo‘qligi. Ushbu muammolarni yechish maqsadida bizning jamoa tomonidan "Akademik qarzdor talabalarning qayta o‘qishini samarali tashkil qilish va monitoringini yuritish tizimi"ni ishlab chiqish rejalashtirildi. Ushbu tizim yordamida akademik qarzdor talabalarning qayta o‘qish mashg‘ulotlarini rejalashtirish, qayta o‘qish dars jadvalini optimal tuzish, professor-o‘qituvchilar yuklamalarini oshib ketmasligini hisobga olish va barcha jarayonlarni real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyatlarini qo‘shish maqsad qilib olindi. Mazkur avtomatlashtirilgan tizim OTM rahbariyati, fakultet dekanatlari va o‘qituvchilar uchun qulay boshqaruv vositasi bo‘lib xizmat qilishii. Shu bilan birga, talabalar ham o‘z qarzdorlik holatini va qayta o‘qish jadvalini aniq va oson ko‘rishlari, o‘z vaqtlarini to‘g‘ri taqsimlashlari mumkin bo‘lishi. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish va akademik intizomni mustahkamlashga xizmat qilishi belgilab olindi. Metodologiya Ushbu tizimni ishlab chiqish jarayonida asosiy e’tibor HEMIS tizimining mavjud imkoniyatlari va cheklovlariga qaratildi. HEMIS tizimi O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonlarini avtomatlashtirish va boshqarish uchun keng foydalaniladi. Biroq, mazkur tizimda talabalarning qayta o‘qish jarayonlarini tashkil qilish imkoniyati mavjud bo‘lsa-da, ushbu jarayonlarni to‘liq monitoring qilish, nazorat qilish va tahlil qilish imkoniyatlari cheklangan. Ko‘zlangan maqsad: Masalan, HEMIS tizimida talabalar tomonidan qayta o‘qish uchun berilgan arizalarni kuzatib borish, fan guruhlarini yaratish va talabalarni ushbu guruhlarga to‘g‘ri biriktirish mumkin bo‘lsa-da, ularga tegishli buyruqlarni shakllantirish, dars jadvallarini nazorat qilish, darslar paralleligini tekshirish, talabalarning kunlik yuklamalarini oshib ketmasligini ta’minlash va professor-o‘qituvchilarning yuklamalarini samarali boshqarish kabi jarayonlarni avtomatlashtirish imkoniyati yo‘q. Shu sababli, HEMIS tizimi bilan integratsiyalashgan va ushbu cheklovlarni bartaraf etishga qaratilgan yangi tizim ishlab chiqishga ehtiyoj sezildi. Tizimni yaratishda quyidagi texnologiyalar va metodologiyalar qo‘llanildi: Dasturlash tillari: Python, JavaScript, va boshqa yuqori darajali dasturlash tillari. Dasturlash muhitlari: Django, Django Rest Framework, Aiogram. Ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari: PostgreSQL ma’lumotlar bazalari, bu katta hajmdagi ma’lumotlarni samarali boshqarish imkonini beradi. API: HEMIS tizimining ochiq API lari orqali ma’lumotlarni uzluksiz sinxronlashtirish, 101

Volume 2, Issue 2 102 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz TelegramAPI telegram-bot orqali talabalarga qayta o‘qishlari boshlanganligi haqida xabar berish. Talabalar to‘lov malumotlari va umumiy jarayonni yuritish uchun qo‘shimcha alohida ma’lumotlar bazasi yaratish metodlari. Talabalarni qayta o‘qish buyruqlarini avtomatik shakllantirish uchun maxsus algoritm va kutubxonalardan foydalanish usullari. Fan guruhlariga HEMIS tizimida dars qo‘yilganligi, darslar yuklamalari ajratilgan yuklamaga mos kelishi va yakuniy nazoratlar qo‘yib baholanganligini avtomatik tekshirib turish uchun HEMIS tizimi bazasi bilan integratsiyani samarali tashkil qilish chora tadbirlarini samarali amalga oshirish metodlari. Professor-o‘qituvchilar yuklamalarini nazorat qilish uchun o‘qituvchilarga ajratilgan yuklamalarni avtomatik hisoblab borish mexanizmi ishlab chiqish metodlari. Qayta o‘qish davrlariga oid statistik ma’lumotlarni avtomatik yuritish uchun ma’lumotlar bazasida to‘g‘ri bog‘lanishlarni amalga oshirish bo‘yicha yo‘riqnomalar. Mazkur tizim, HEMIS tizimidan olingan ma’lumotlarni tahlil qilish, ularni qayta ishlash, va yangi statistik hisobotlarni shakllantirish imkoniyatini taqdim etadi. Ushbu yondashuv orqali o‘quv jarayonlarining samaradorligi va sifatini oshirishga erishildi. Natijalar Yaratilgan tizimi quyidagi asosiy Imkoniyatlarga ega bo‘ldi: Qayta o‘qish uchun shartnoma va kvitansiyalarni registratsiya qilish va to‘lovlar monitoringi: Talabalar qayta o‘qish uchun olgan shartnomalari va bu shartnomalar asosida amalga oshirilgan to‘lov kvitansiyalari tizimga registratsiya qilinadi. Ushbu ma'lumotlar buxgalteriya tomonidan nazorat qilinadi (1-rasm). 1-rasm. Shartnoma va kvitansiyani tizimga yuklash oynasi

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Arizalar monitoringi: Fakultetlar kesimida qaysi fandan nechta talaba qayta o‘qish uchun ariza topshirganini, fan guruhiga qo‘shilganligini va buyruqqa qo‘shilganligini kuzatib borish imkoniyati mavjud (2-rasm). 2-rasm. Fanlar kesimida qayta o‘qish uchun ariza topshirgan talabalar soni. Talabalarni qayta o‘qitish buyrug‘iga qo‘shish: Talabalarni qayta o‘qitish uchun talaba qayta o‘qitilayotgan fani bo‘yicha buyruqqa qo‘shiladi (3-rasm). 3-rasm. Talabalarni qayta o‘qitish buyrug‘iga qo‘shish oynasi. Buyruq faylini shakllantirish: Buyruqqa qo‘shilgan talabalar malumotlari asosida qayta o‘qitish buyrug‘ini shakllantirish mumkin (4-rasm). 4-rasm. Qayta o‘qish buyrug‘i shakllangan fayli. Fan guruhlarini yaratish va boshqarish: Talabalarning qayta o‘qish uchun tanlagan fanlari bo‘yicha fan guruhlari yaratiladi va ularga talabalar biriktiriladi. Bir xil fanni qayta o‘qimoqchi bo‘lgan 103

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 4-rasm. Qayta o‘qish buyrug‘i shakllangan fayli. 104 Fan guruhlarini yaratish va boshqarish: Talabalarning qayta o‘qish uchun tanlagan fanlari bo‘yicha fan guruhlari yaratiladi va ularga talabalar biriktiriladi. Bir xil fanni qayta o‘qimoqchi bo‘lgan talabalar uchun umumiy fan guruhlari tashkil qilinadi, hattoki, yo‘nalishlari turlicha bo‘lsa ham (5-6 rasmlar). 5-rasm. Fan kesimida ariza topshirgan talabalar soni. 6-rasm. Fan guruhi yaratish oynasi HEMIS tizimi bilan integratsiya: HEMIS tizimida talabalar tomonidan fanlarni qayta o‘qishga berilgan arizalar va yaratilgan fan guruhlariga to‘g‘ri biriktirilganligi tekshiriladi va fan guruhi yaratilgan fanning o‘quv rejada biriktirilgan kafedrasi va yuklamasi malumotlari chaqirib olinadi (7rasm).

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 105 7-rasm. Fan guruhi talabalarining HEMISda arizasi va fan guruhiga birikkanligi. Dars jadvali va nazorat jadvali monitoringi: HEMIS tizimida yaratilgan fan guruhlariga qo‘yilgan darslar boshlashi-tugashi va nazorat sanalarini kuzatish imkoniyati mavjud (8-rasm). 8-rasm. Fan guruhi yuklamasi to‘liq bo‘lganligi, dars boshlash-tugash sanalari, nazorat sanalari va telegram-bot orqali xabar yuborish oynasi. Paralel darslarni tekshirish: Bir necha fandan qayta o‘qiyotgan talabaning darslari parallel kelmasligini, kunlik yuklamasi me’yordan oshib ketmasligini tekshirish imkoniyati taqdim etiladi(9rasm). Shu orqali talabalar dars jadvalining moslashuvchanligini ta’minlashga erishiladi. 9-rasm. Talabaga parallel qo‘yilgan darslarni ko‘rish. Professor-o‘qituvchilar yuklamalarini nazorat qilish: Professor-o‘qituvchilarga qayta o‘qitish uchun berilgan yuklamalarni nazorat qilish, ularga berilgan soatlar bo‘yicha hisobotlarni

Volume 2, Issue 2 106 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz tayyorlash(10-rasm) va qayta o‘qitish buyruqlariga qo‘shish jarayonlari tizim orqali amalga oshiriladi. 10-rasm. Professor-o‘qituvchilar yuklamalari va unga to‘lanadigan soatbay haqlar hisobi. Buyruqlarni shakllantirish va saqlash: Tizim orqali qayta o‘qitish jarayonida barcha buyruqlarni avtomatik ravishda shakllantirish va saqlash imkoniyati mavjud(11-rasm). 11-rasm. Qayta o‘qitish buyruqlari oynasi. Arxivlash: O‘qishi tugagan fan guruhlari arxivga ko‘chiriladi va o‘zi birikkan qayta o‘qish davriga bog‘liq holda ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi(12-rasm). 12-rasm. Qayta o‘qitish davrlari kesimida statistikalar oynasi. Statistik hisobotlar yaratish: Qayta o‘qitish davri statistikalarini yuritish, har bir fan va talabalar haqida tahliliy hisobotlar tayyorlash tizimning muhim imkoniyatlaridan biri hisoblanadi. Muhokama Tizim yordamida 2023-2024 o‘quv yilidagi qayta o‘qishlar davomida 5000 dan ziyod talabaning qayta o‘qish jarayonlari samarali boshqarildi. Har bir talabaning qayta o‘qishga bo‘lgan arizalari, to‘lov kvitansiyalari va fan guruhlariga biriktirilishi avtomatlashtirilgan holda amalga oshirildi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 200 dan ziyod professor-o‘qituvchilarga 20 soatdan 200 soatgacha bo‘lgan yuklamalar taqsimlandi. Bu yuklamalar tizim tomonidan avtomatik ravishda hisoblanib, dars jadvalining moslashuvchanligi ta’minlandi. Talabalar va professor-o‘qituvchilar bilan bog‘liq barcha jarayonlar avtomatlashtirilgani sababli, inson omilidan kelib chiqadigan xatolar minimal darajaga tushirildi. Bu esa jarayonlarning tezkor va aniq bajarilishini ta’minladi. Tizim HEMIS bilan integratsiya qilinib, talabalar va fan guruhlari bo‘yicha ma’lumotlar har 2 soatda yangilab borildi. Bu esa qayta o‘qish jarayonlarini nazorat qilishni osonlashtirdi va o‘quv jarayonining samaradorligini oshirdi. Tizim orqali barcha qayta o‘qish jarayonlari elektron tarzda boshqarildi va statistik hisobotlar shakllantirildi. Ushbu hisobotlar ma’muriy qarorlar qabul qilish jarayonini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qildi. Tizimga O‘zbekiston respublikasi adliya vazirligi tomonidan taqdim etiladigan elektron hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dasturning rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma olindi. Natijalar shuni ko‘rsatib turibdiki, mazkur yangi tizim talabalarning qayta o‘qish jarayonlarini samarali tashkil etish va monitoring qilishda muhim vosita sifatida o‘zini namoyon eta oldi. Xulosa Mazkur tizim akademik qarzdor talabalarning qayta o‘qishini samarali boshqarish va monitoring qilish jarayonida muhim vosita sifatida o‘zini namoyon etdi. Tizimning avtomatlashtirilgan imkoniyatlari o‘quv jarayonining barcha bosqichlarini tezkor va aniq boshqarishga yordam berdi, bu esa ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Jarayonlarning avtomatlashtirilishi inson omili sababli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatolarni kamaytirib, jarayonlarni yanada soddalashtirdi. HEMIS tizimi bilan integratsiya qilish orqali talabalar va fan guruhlari bo‘yicha dolzarb ma’lumotlar real vaqt rejimida yangilanib turdi, bu esa boshqaruv jarayonini samarali qilishga xizmat qildi. Tahlil natijalari ko‘rsatdiki, tizimning samaradorligi va qulayligi foydalanuvchilar tomonidan yuqori baholandi. Biroq, kelgusida tizimni yanada takomillashtirish, foydalanuvchi interfeysini intuitivroq qilish va sun’iy intellekt imkoniyatlarini joriy etish orqali tizimning funksionalligini oshirish imkoniyatlari mavjud. Umuman olganda, mazkur tizim qayta o‘qish jarayonlarini boshqarishda zamonaviy yechim sifatida taqdim etildi va kelajakda ushbu yo‘nalishdagi ishlarni yanada rivojlantirish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 107

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 108 1. O‘zbekiston Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2020). O‘zbekistonda oliy ta’limni isloh qilish va HEMISni joriy etish. 2. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2023-yilgi hisobotlari. 3. HEMIS tizimi haqida umumiy ma’lumotlar, https://hemis.uz/. 4. Oliy ta’lim vazirligining qayta o‘qitish jarayonlari tashkil qilish bo‘yicha nizomlari. 5. Mustafaev, Ulash, Mustafaeva. “Higher Education: Advantages, Problems and Solutions of the Credit-Module System.” Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social Sciences, vol. 2, no. 9, 2022, pp. 258-264. 6. Karimov, S. (2020). “Digital Innovation in Uzbekistan’s Education Sector: The Role of HEMIS in Student and Institutional Management.” Journal of Central Asian Studies, 15(2), 67-83. 7. Abdullaev, M. (2021). “Credit-Module System and Individual Learning Paths: HEMIS in Higher Education Institutions in Uzbekistan.” Higher Education Policy Review, 23(1), 101117. 8. HEMIS API va dokumentatsiyasi. 9. Django documentation: https://docs.djangoproject.com/en/5.1/ 10. Python Documentation: https://docs.python.org/ 11. JavaScript documentation: https://devdocs.io/javascript/

Management and Future Technologies journal.umft.uz Mualliflar ANTENNA QURILMALARIDA METAMATERIAL LARNING AHAMIYATI Mirzoqulov Hotam Bolbekov Ma’ruf Baxtiyorov Sardor Bozorov Ziyodjonmirzo Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi, mirzaqulov@samtuit.uz, shahriyorvsshahrambek@gmail.com, sardorbaxtiyorov45@gmail.com, bozorov@mail.ru Mas’ul: bozorov@mail.ru Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). A June 2025 Volume 2, Issue 2 nnotatsiya: Ushbu maqolada antenna qurilmalarini yasashda qo‘llaniladigan turli materiallarning qiyosiy tahlili amalga oshirilgan. Tahlil davomida ananaviy, kompozit va meta materiallarning hususiyatlari o‘rganilgan va ularning antenna qurilmalarida qo‘llanilish masalalari ko‘rib chiqilgan. Mis, alyuminiy, oltin kabi materiallar o‘zlarining yuqori elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi bilan ajralib turadi ammo narxi va bardoshliligi borasida ayrim cheklovlarga ega. Kompozit materiallar esa nisbatan yengil bo‘lib antenna qurilmalaridan tashqari aviatsiya va avtomobil sanoatida ham keng qo‘llaniladi. Metamateriallar o‘ziga xos xususiyatlrga ega bo‘lib, signal uzatish va elektromagnit boshqaruv sohalarida ancha foydali hisoblanadi. Metamateriallarni patch antennasida qo‘llash bo‘yicha immitatsion model yaratilgan va simulyatsion natijalari olingan. Olingan natijalar metamateriallarni antenna qurilmalarida qo‘llash ularning samaradorligini oshirish imkonini berishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: Materiallar, antenna, metamaterial, patch antenna, imitatsion model. 109

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish 110 Bugungi kunda dunyoda axborot-kommunikatsiya texnologiylariga, xususan telekommunikatsiya sohasiga katta e’tibor qaratilmoqda. Ushbu sohada kundan-kunga yangidan yangi ijobiy o‘zgarishlar va tashabbusli loyihalar yaratilmoqda. Ushbu sohani rivojlantirish maqsadida mutaxassislar tomonidan olib borilayotgan ishlar ayni kunlarda yurtimizda ham jadallik bilan davom etmoqda. Shu bilan birga katta ma’lumotlar oqimi bilan ishlaydigan, sifatli va tezkor aloqa xizmatlarini talab qilayotgan turli kompaniyalarning ham soni ortib bormoqda. Shu sababli, iste’molchilarga sifatli va tezkor aloqa xizmatlarini yetkazib berish bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shubhasiz, sizmiz aloqa tizimlari bugungi kunda telekommunikatsiya sohasida jadallik bilan rivojlanib borayotgan yo‘nalishdir va ushbu sohani rivojlantirish maqsadida olimlar tomonidan maxsus labaratoriyalarda turli tajribalar olib borilmoqda [1-6]. Antenna qurilmalari uchun yaratilayotgan maxsus elementlar bilan hozirga qadar foydalanilib kelinayotgan an’anaviy materiallar ustida turli tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Ushbu maqolada ham yuqorida aytib o‘tilgan materiallarning qiyosiy tahlilini o‘rganishga va metamateriallarni antenna qurilmalarida qo‘llashga qaratilgan tadqiqot ishlari natijalari taqdim etilgan. Asosiy qism Turli xil xususiyatlarga asoslangan an’anaviy materiallar, kompozit materiallar va metamateriallarni solishtirganda, har birining o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari borligini ko‘rishimiz mumkin. Har bir material mexanik, elektr, issiqlik qarshiligi, narxi va qo‘llanilish sohalari bo‘yicha o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Mis, aluminiy yoki plastmassa kabi an’anaviy materiallar yaxshi mexanik xususiyatlarga va elektr o‘tkazuvchanligiga ega keng tarqalgan materiallardir. Bu materiallar nisbatan arzon va oddiy ishlab chiqarish jarayoniga ega bo‘lib, qurilish, transport va elektronika kabi ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi. Biroq, ular ba’zan yuqori haroratlarda yoki ba’zi muhitlarda ishlashga cheklovlarga duch kelishlari mumkin[1-3]. Kompozit materiallarga keladigan bo‘lsak, ular ikki yoki undan ortiq materiallarning aralashmasidan iborat bo‘lib yuqori mexanik xususiyatlar va issiqlikka bardoshliligi bilan an’anaviy materiallardan farq qiladi. Ulardan hozirgi kunda avtomobilsozlik sohalarda va sport jihozlari yasashda foydalanilib kelinmoqda. Chunki ular og‘ir yuklarni ko‘tarishda va yuqori haroratlarda samarali hisoblanadi. Shu bilan birga, kompozit materiallarni ishlab chiqarish ancha murakkab va qimmatroq bo‘lib, ba’zi hollarda ular uzoq muddatli jarayonlarda ba’zi jismoniy xususiyatlarini yo‘qotishi mumkin. Mana shu kamchiliklarni kamaytirish maqsadida olimlar tomonidan maxsus laboratoriyalarda metamateriallar ishlab chiqilmoqda. Ular tabiiy materiallarga nisbatan o‘ziga xos tuzilishga va xususiyatlarga ega.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 1-jadval. Turli materiallarning xususiyatlari va qo‘llanilishi. Material O‘tkazuv- Mustah- chanlik kamlik A’lo Oʻrtacha Chidam-lilik Yuqori 111 Narx Qo‘llanilishi Yuqori Yuqori samaradorlikga Mis ega antennalar, Radioaloqa Yaxshi Oʻrtacha Alyumin A’lo Poor Yuqori (agar Oʻrtacha Strukturaviy anodlangan komponentlar, bo‘lsa ) antennalar A’lo Oltin yengil Juda Nozik komponentlar, yuqori yuqori chastotali texnika Plastmassalar/ polimerlar Super Oʻrtacha Oʻrtacha Past Super o‘tkazuvchilar o‘tkazuvchi bo‘lmagan emas izolyatorlar qismlar, Ular elektromagnit to‘lqinlarni manipulyatsiya qilish yoki boshqa innovatsion texnologiyalarga asoslangan qobiliyatlarni yaratish uchun ishlatiladi. Metamateriallar holi keng tarqalmagan, chunki ularni ishlab chiqarish jarayoni murakkab va qimmat, ammo ilmiy-texnikaviy salohiyati juda katta hisoblanadi. Ular asosan ilmiy tadqiqotlar, optika va elektromagnit to‘lqinlar bilan bog‘liq jarayonlarda qo‘llanilib kelinmoqda [4-7]. Taqqoslash uchun, an’anaviy materiallar arzon va keng qo‘llaniladigan bo‘lsada, kompozit materiallar yuqori ish faoliyatini ta’minlaydi, ammo ular qimmat va murakkab ishlab chiqarishni talab qiladi. Boshqa tomondan, metamateriallar innovatsion xususiyatlarga ega, ammo ular hozirda keng qo‘llanilmaydi va ishlab chiqarish texnologiyalari boshqalariga nisbatan ancha qimmat. Har bir turdagi material uning xususiyatlari va qo‘llanilishiga qarab tanlanadi va tanlash materialning narxini, uning xizmat qilish muddatini, samaradorligini va foydalanish sohasini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Ushbu xususiyatlarni quyidagi jadvalda ko‘rishinggiz mumkin (1jadval). Ushbu jadvalda bir nechta an’anaviy materiallar o‘tkazuvchanlik, mustahkamlik, narx va qo‘llaniladigan sohalari bo‘yicha o‘zaro taqqoslangan. Elektr o‘tkazuvchanlik bo‘yicha eng yaxshi materiallar mis, oltin va alyuminiy hisoblanadi, plastmassalar esa supero‘tkazuvchi bo‘lmagan materiallar sifatida berilgan. Mustahkamlik bo‘yicha mis va alyuminiy o‘rtacha, oltin esa past mustahkamlikka ega. Chidamlilik jihatidan oltin eng bardoshli materiallar bo‘lib, mis va alyuminiy

Volume 2, Issue 2 112 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz ham yuqori chidamlilikka ega. Narx bo‘yicha oltin va mis eng qimmat, alyuminiy o‘rtacha, plastmassalar esa eng arzon materiallar hisoblanadi. Metamateriallarning boshqa materiallar bilan qiyosiy tahlili 2-jadvalda keltirilgan. Ushbu ma’lumotlarga tayangan holda shuni aytish mumkinki, mustahkamlik an’anaviy materiallarda 150400 MPa (mis, alyuminiy, po‘lat), kompozit materiallarda 1000-3000 MPa, metamateriallarda esa tuzilishiga qarab o‘zgaradi. Elastiklik an’anaviy materiallarda 70-210 GPa, kompozitlarda 70-200 GPa, metamateriallarda esa 0,1-10 GPa oralig‘ida bo‘lib, muayyan talablar asosida moslashtiriladi [8-11]. 2-jadval. Materiallarning mexanik, elektr va termal xususiyatlari bo‘yicha qiyosiy tahlili Xususiyatlar Mustahkamlik Ananaviy Kompozit materiallar materiallar 150-400 MPa 1000-3000 MPa Muhandislik (masalan, mis, (masalan, uglerod xususiyatlari; alyuminiy, po‘lat) Elastiklik tolasi, aramid tolasi) 70-210 GPa (masalan, alyuminiy, mis) Oʻrtacha qarshilik tolasi, optimallashtirish uchun keramika) ishlab chiqilgan) (ayniqsa, qarshilik tola O‘rtacha o‘tkazuvchanlik qarab farqlanadi uglerod bilan mustahkamlangan) Elektr dizaynga 70-200 GPa (masalan, 0,1-10 GPa (qattiqlikni Yuqori Bardoshlilik Metamateriallar Yuqori salohiyat (hali tadqiqot ostida) (polimer Yuqori (Mis: 58.5 × asosidagi Maxsus ehtiyojlar uchun 106 S/m, Alyuminiy: kompozitsiyalar uchun moslashtirilgan 37.7 × 106 S/m) 10⁻5 dan 10⁻³ S/m o‘tkazuvchanlik gacha) Dielektrik doimiy Termal o‘tkazuvchanlik Yutish koeffitsienti 5-12 (masalan, mis, alyuminiy) tarkibiga qarab o‘zgaradi) Yuqori (Mis: W/m·K, Alyuminiy: 200 W/m·K) 4-5 (polimer va tolalar 380 Past (polimer kompozitlar uchun 0,10,5 Vt/m·K; uglerod tolasi uchun yuqorier) 10-20 (muhandislik xususiyatlari) Past yoki O‘tkazuvchanlik yuqori uchun moslashtirilgan Past (mis, alyuminiy O‘rta (singdirish uchun Yuqori (ma'lum to‘lqin kabi aks ettiruvchi mo‘ljallangan bo‘lishi uzunliklari uchun ishlab

Management and Future Technologies journal.umft.uz materiallar) June 2025 mumkin) Xarajatlar va Past xarajat, ishlab ishlab chiqarish chiqarish oson Volume 2, Issue 2 chiqilgan) Oʻrtacha xarajat, murakkab ishlab chiqarish 113 Yuqori xarajat, murakkab ishlab chiqarish (lekin vaqt o‘tishi bilan kamayishi mumkin) Bardoshlilik an’anaviy materiallarda o‘rtacha, kompozitlarda yuqori, metamateriallarda esa hali to‘liq o‘rganib bo‘linmagan. Elektr o‘tkazuvchanlik an’anaviy materiallarda yuqori (masalan, mis – 58,5 × 106 S/m), kompozit materiallarda o‘rtacha, metamateriallarda esa maxsus ehtiyojlarga moslashtirildi. Dielektrik doimiy an’anaviy materiallarda 5-12, kompozitlarda 4-5, metamateriallarda esa 10-20 oralig‘ida bo‘lishi mumkin [12-14]. Amaliy qism Bugungi kunda mobil tarmoqlar eng keng qo‘llaniladigan ma’lumotlar tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Simsiz tarmoqlarda antenna qurilmalarining parametrlari, shubhasiz, butun tizimning sifati va aniqligini belgilaydi. Antenna- bu elektromagnit to‘lqinlarni nurlatish yoki qabul qilish uchun mo‘ljallangan qurilmadir. Antennalar radioto‘lqinlarning fazoda tarqalisini ta’minlash vas hu orqali turli telekommunikatsiay tizimlarining ishlashi davomida simsiz alqa kanallarini tashkil etish uchun zararlidir. Ular ta’minlovchi liniya bilan atrof-muhit o‘rtasidagi bog‘lanishni ta’minlaydi. Nurlanuvchi tizim – bu elektromagnit to‘lqinlarni qo‘zg‘atuvchi toklar oqadigan fazoning sohasi. Antenna qaytariluvchanigi tamoyiliga ko‘ra, qabul qiluvchi antennalar uchun ham xuddi shu nom saqlanib qolishi mumkin. Simsiz aloqa tarmoqlarida radioaloqani tashkil etish uchun radioto‘lqinlarning turli chastota diapazonlari, shuningdek turli xil antenna qurilmalari ishlatiladi. Masalan, dipol, vibrator, bosma va boshqa turdagi antenna tizimlari. Zamonaviy simsiz tarmoqlarda turli konfiguratsiyalardagi bosma antennalar, xususan mikrotasmali yamoqli antennalar keng qo‘llaniladi, chunki ular yuqori chastotalarda ishlaydi va o‘zining ixchamligi bilan ajralib turadi. Mobil aloqaning deyarli barcha avlodlari Patch antennalardan foydalanadi va tadqiqotning asosiy maqsadi ushbu aloqa tarmoqlarining signallarini tahlil qila oladigan antenna yaratishdan iborat. Bunday antennalar mexanik mustahkamlikka ega bo‘lib, kerakli shaklni olish qobiliyatiga ega, nurlanish diagrammasining kichik ko‘ndalang qutblanish bog‘liqligiga ega va ularni ishlab chiqarish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqdir. Mikrotasmali antenna bosma antenna turlaridan biri bo‘lib, u bosma sxemalar uchun

Volume 2, Issue 2 114 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz qo‘llaniladigan usullarga o‘xshash usullar bilan tayyorlanadi. Bosma antennalarga misol qilib bosma dipol, konus tirqishli antennalar va 1-rasmda ko‘rsatilgan bow-tie antenna to‘rini keltirish mumkin. Mikrotasmali antenna (MSA) yupqa taglik ustiga bosilgan metal patchdan iborat bo‘lib, taglikning pastki qismida yer tekisligi mavjud, bu 1-rasmda tasvirlangan[1]. 1-rasm. Qirra orqali ta’minlanadigan mikrotasmali yamoqli antennani tahlil qilish uchun geometriya Mikrotasmali antenna yerga ulangan taglik ustida joylashgan yassi metal o‘tkazgichdan iborat. Bu holda, yamoqli antenna (1-rasm), odatda, bosma plata ko‘rinishida tayyorlanadi va L uzunlikka, W kenglikka ega bo‘lib, dielektrik taglikning yuqori qismida joylashadi. Taglikning nisbiy dielektrik singdiruvchanligi r ga teng Mikrotasmali uzatish liniyasi va yer qoplama yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan metalldan (odatda misdan) yasaladi.taglikning h qalinligi ishchi to‘lqin uzunligi λ dan ancha kichik bo‘ladi. Mikrotasmali uzatish liniyasi va yer elektr tokini yaxshi o‘tkazadigan metal (odatda mis). Taglik h qalinlik ishchi to‘lqin uzunligi λ dan ancha kichik. c r (1) Mikrotasmali antenna va yerning metal qalinligi muhim ahamiyatga ega emas. Muayyan vaqt nuqtasida patch antenna va yer orasidagi elektr tarkibiy qismining taqsimlanishi E(t) dagi o‘zgarish antenna atrofidagi fazoda elektromagnit maydonning chiqarilishiga (yoki qabul qilinishiga) sabab bo‘ladi. Bunday antennaning markaziy ishlash chastotasi f0 ni quyidagi taqribiy tenglama yordamida aniqlash mumkin[2]. f0 c 2L r (2)

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 L qiymatini va substrat r dielektrik singdiruvchanligini o‘zgartirib, ish chastotasi va nurlanish sharoitlarini o‘zgartirish mumkin bo‘ladi. (2) tenglamadan kelib chiqadiki, mikrotasmali antenna uzunligi L taxminan dielektrik taglik muhitida tarqalayotgan elektromagnit to‘lqin uzunligining yarmiga teng bo‘lishi kerak(3). L 2 (3) Mikrotasmali antennaning kengligi Wtenglama (4) dan aniqlanadi va kirish qarshiligi hamda o‘tkazish qobiliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. W c 2 2 f0 r 1 (4) Kvadrat antenna uchun kirish impedansi 300 ohm atrofida bo‘lishi mumkin. Kenglikni oshirish orqali kirishimpedansini kamaytirish va o‘tkazish polosasini kengaytirish mumkin. Biroq, kirish impedansini 50 ohmgacha kamaytirish uchunko‘pincha yetarlicha katta antenna kengligi talab etiladi. Ma’lumki, mikrotasmali antennalarning asosiy kamchiligiularning tor o‘tkazish polosasi hisoblanadi. Klassik mikrotasmaliantennalarning maksimal o‘tkazish polosasi markaziy ishchastotasining taxminan 8% ni tashkil etadi. Buni yaxshilash uchun bir qator usullar qo‘llaniladi. Metastruktura asosidagi patch antennaning turli variantlari 2-4-rasmlarda keltirilgan. Bunda metastruktura patch antennasining orqa tomoniga joylashtirilgan bo‘lib, har bir metastruktura uchburchaksimon ochiq konturlardan iborat. Uchta metastrukturadan iborat antenna 2-rasmda tasvirlangan. Antennaning old ko‘rinishi 2(a)-rasmda ifodalangan bo‘lib patch antenna parametrlarini hisoblashning ananaviy usulidan foydalanilgan. Antennaning orqa tomonidan ko‘rinishi 2(b)-rasmda keltirilgan bo‘lib unda uchburchak shakldagi metastrukturalar joylashgan. Oltita metastrukturadan iborat bo‘lgan patch antenna 3-rasm va 3-jadvalda keltirilgan. 115

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 116 3-jadval. Oltita metastrukturadan iborat bo‘lgan patch antenna. Parametrlar Qiymatlar L1 13.8 L2 10.4 Wpa 8.1 Lpa 6.3 Er 9.8 L'1 3 L'2 1 (a) (b) 2-rasm. Uchta metastrukturadan iborat bo‘lgan patch antennaning (a) old va (b) orqa tomonidan ko‘rinishi (1- antenna). Quyidagi jadvalda 1-antennaning o‘lchamlari keltirilan bo‘lib, ushbu standart barcha antennalar uchun bir xil hisoblanadi. Jadvalda L1 va L2 lar dielektrikning o‘lchamlari hisoblanadi. Wpa ava Lpa esa patch antennaning o‘lchamlari va mos ravishda L'1 va L'2 antennaning orqa tomonida joylashgan metastrukturalarning o‘lchamlari hisoblanadi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 117 (a) (b) 3-rasm. Oltita metastrukturadan iborat bo‘lgan patch antennaning (a) old va (b) orqa tomonidan ko‘rinishi (2- antenna). Metastrukturalar sonining antenna ishlash samaradorligiga ta’sirini o‘rganish maqsadida ular 3 qator qilib 6 tadan joylashtirilgan va ushbu metastrukturalar o‘rtasida aloqani tashkil etish uchun chetki qismi o‘ralgan (4(b)-rasm). Ushbu dizaynlar elektromagnit to‘lqinlarning yo‘nalishini boshqarish va signal samaradorligini oshirish uchun metastruktura texnologiyasidan foydalanilgan antennalarni ifodalaydi. (a) (b) 4-rasm. O‘n sakkizta metastrukturadan iborat bo‘lgan antennaning (a) old va (b) orqa tomonidan (antenna 3) (a) (b) 5-rasm. Oddiy patch antennaning (a) old va (b) orqa tomonidan ko‘rinishi (antenna 4)

Volume 2, Issue 2 118 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Antenna qurilmasi loyihalashtirilganidan so‘ng uning ishlash samaradorligini baholash uchun CST Studio Suite muhitida antennaning immitatsion modeli ishlab chiqilgan(5-7-rasmlar). (a) (b) 6-rasm. Uchta metastrukturadan iborat bo‘lgan antenna immitatsion modelining (a)old va (b) orqadan ko‘rinishi. (a) (b) 7-rasm. Oltita metastrukturadan iborat bo‘lgan antenna immitatsion modelining (a)old va (b) orqa ko‘rinishi. (a) (b) 8-rasm. O‘n sakkizta metastrukturadan iborat bo‘lgan antenna immitatsion modelining (a)old va (b) orqa ko‘rinishi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Immitatsion modellashtirish jarayonida patch antenna va metastrukturalar o‘lchamlari yuqoridagi jadvalga mos ravishda olingan. Modelni simulyatsiya qilish davomida antennaning samaradorligini tahlil qilish va o‘rganish asosiy maqsad sifatida olingan. Bunda antennaning S11 parametri, yo‘nalish diagrammasi va to‘lqinning turg‘un turish koeffitsienti bo‘yicha natijalar olingan. Olingan natijalar Simulyatsiya davomida S parametr bo‘yicha olingan natijalar 8-rasmda ko‘rsatilgan bo‘lib, bu yerda 1-3-antennalar metastrukturali va 4-antenna 8 GHz chastotada ishlashga mo‘ljallangan oddiy patch antenna. S11 parametr bu antennaning signalni akslantirish koeffitsienti bo‘lib ushbu parameter qanchalik past bo‘lsa, antennaning ishlash samaradorligi shuncha yuqori bo‘lishini anglatadi. Olingan natijalar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, metastrukturalar asosida antennaning samarali ishlash chastota diapazonini kengaytirish imkoni mavjud bo‘ladi (9-rasm). 9-rasm. Antennalarning S parameter natijalari Grafikda to‘rtta antennaning S11 refleksiya koeffitsienti chastotaga bog‘liq holda dB birliklarida tasvirlangan. Antenna 3 (ko‘k) 13.1 GHzda S11=-28.3 dB bo‘lib, yaxshi moslanish ko‘rsatadi. Antenna 2 (yashil) esa 14.5 GHzda S11=-17.7 dB ga ega bo‘lib, ushbu chastotada samarali ishlaydi. Antenna 1 (qizil) va antenna 4 (sariq) esa butun chastota diapazonida yuqori refleksiya ko‘rsatib, yaxshi moslanmagani ko‘rinib turibdi. Xulosa qilib aytganda, Antenna 2 va Antenna 3 ma’lum chastotalarda yaxshi ishlaydi, Antenna 1 va antenna 4 esa optimallashtirish yoki qayta loyihalashni talab qiladi. 10-rasm. Antennalar uchun Voltage standing Wave Ratio (VSWR) natijalari. Ushbu grafikda esa antennalarning VSWR qiymatlari chastotaga bog‘liq holda ko‘rsatilgan. Antenna 1 (qizil) butun diapazonda yuqori VSWR qiymatiga ega bo‘lib, yaxshi moslashmaganligini 119

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 10-rasm. Antennalar uchun Voltage standing Wave Ratio (VSWR) natijalari. 120 Ushbu grafikda esa antennalarning VSWR qiymatlari chastotaga bog‘liq holda ko‘rsatilgan. Antenna 1 (qizil) butun diapazonda yuqori VSWR qiymatiga ega bo‘lib, yaxshi moslashmaganligini bildiradi. Antenna 2 (yashil) 10-15 GHz oralig‘ida yaxshiroq natija ko‘rsatadi, lekin ba’zi chastotalarda VSWR qiymati yuqori. Antenna 3 (ko‘k) 13.1 GHzda eng yaxshi moslashuvni ko‘rsatadi, ammo yuqori chastotalarda sezilarli o‘zgarishlar kuzatiladi. Antenna 4 (to‘q sariq) past chastotalarda eng barqaror bo‘lib, 5-10 GHz oralig‘ida yaxshi natija ko‘rsatadi. Antenna 1 Antenna 2