Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 4. Functional languages. Functional programming languages emphasize the use of functions and immutable data. They promote a declarative programming style, focusing on what to solve rather than how to solve it. Examples include: Figure 5. Overview of functional languages 5. Object-oriented languages. Object-oriented programming (OOP) languages are based on the concept of “objects,” which can contain data and code. OOP promotes code reusability and modularity. Examples include: Figure 6. Object-oriented languages Impact on Software Development. 1. Productivity. The choice of programming language can significantly affect developer productivity. High-level languages with rich libraries and frameworks enable developers to write less code and accomplish more in less time. For example, Python's extensive libraries for data analysis and machine learning allow developers to implement complex algorithms quickly. 2. Maintainability. Maintainability is a critical aspect of software development, and the programming language used can influence how easily code can be understood and modified. Languages with clear syntax and strong typing, like Java, often lead to more 841

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot maintainable codebases. Additionally, languages that support modular programming and object-oriented design facilitate code reuse and organization. 3. Performance. Performance is a key consideration in software development, especially for applications requiring high efficiency. Low-level languages like C and C++ allow for fine-tuned optimization, making them suitable for system-level programming and applications where speed is paramount. However, the trade-off often comes in the form of increased complexity and longer development times. 4. Community and Ecosystem. The community surrounding a programming language can greatly influence its adoption and success. A strong community provides resources, libraries, frameworks, and support that can accelerate development. Languages like JavaScript and Python have vibrant ecosystems that contribute to their popularity and widespread use. Conclusion In conclusion, programming languages are integral to software development, impacting productivity, maintainability, performance, and community support. The choice of language can determine the success of a project, making it essential for developers and stakeholders to carefully consider their options. As technology continues to evolve, the role of programming languages will remain pivotal in shaping the future of software development. References 1. Abdulakhatov, M. M. (2022). THE DIGITAL ECONOMY IS THE BASIS FOR ECONOMIC DEVELOPMENT. Экономика и социум, (10-1 (101)), 3-10. 2. Abdulaxatov, M. (2024). INFRASTRUCTURE OF BACKEND AND FRONTEND INFORMATION SYSTEMS. Nordic_Press, 3(0003). 3. Abdulaxatov, M., & Zoirov, U. (2023). The implementation process of designing a digital organization. The problem to determine. Science and Education, 4(3), 168-173. 4. Mirzarakhimova, A., & Abdulakhatov, M. (2023, December). Analysis of Healthcare Services in the Digital Economy. In Proceedings of the 7th International Conference on Future Networks and Distributed Systems (pp. 410-414). 5. Abdulakhatov, M., & Jaloliddinova, M. (2022). THE MAIN IMPACTS OF DIGITAL TRANSFORMATION ON SMALL TO MEDIUM-SIZED BUSINESS ENTERPRISES. Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari, 2(3), 43-47. 6. Kobilov, A. U., Bozorov, J. R., Rajabov, S. B., Abdulakhatov, M. M., & Sapaev, I. B. (2023). Development of the digital economy in the Republic of Uzbekistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 402, p. 08038). EDP Sciences. 7. Kobilov, A., Abdulakhatov, M., & Jaloliddinova, M. (2021). PECULIARITIES OF THE USE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN THE EDUCATIONAL PROCESS. Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari, 1(3), 32-37. 8. Abdulaxatov, M. (2024). THE MAIN ASPECTS OF INFORMATION AND DATA SYSTEMS. Nordic_Press, 3(0003). 842

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 AVTOMATLASHTIRILGAN TASHXIS VA DAVOLASH JARAYONLARINI LOYIHALASHNING EHTIMOLIY MODELINI YARATISH Odilbek Asqaraliyev1, Muslimjon Tolibjanov2 1Sarbon universiteti rektori, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori(PhD), oasqaraliyev77@gmail.com 2University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. Annotatsiya: Hozirgi kunda bu kabi axborot tizimlariga bo‘lgan talab yuqori, chunki kundan kunga yangi kasalliklar ko‘paymoqda, kasallanishlar soni ortmoqda. Bundan tashqari insonlarda kasalliklarga chalinish tez uchramoqda. Ayniqsa kasallik o‘tkazib yuborilsa uni davolash jancha mushkul bo‘lib qoladi. e-tashxis.uz axborot tizimi loyihalashning ehtimoliy modelini yaratish bo‘yicha yechimlar taklif etilgan. Kalit so‘zlar: modellashtirish, axborot tizimi, ob’ekt, sub’ekt. Kirish Sog‘liqni saqlash sohasini raqamlashtirish va axborot tizimlari yagona kompleksini joriy etish, boshqaruv jarayonidagi ortiqcha tartib-tamoyillarni qisqartirish, aholiga xizmatlar ko‘rsatish sifatini oshirish, tibbiyot xodimlarining ish samaradorligini ta’minlash, shuningdek, ushbu yo‘nalishda qabul qilingan raqamli transformatsiya qilish dasturlarini samarali amalga oshirish maqsadida bir qancha topshiriqlar belgilangan. Modellashtirishga ta’rif beradigan bo‘lsak, bilish obektlari avtomatlashtirilgan tashxis va davolash jarayonlarini loyihalashning funksional modelini biz bundan oldingi bobda tanishib chiqdik. Loyihani ko‘p joyda har xilcha talqin qilish mumkin. Shuning uchun loyihani ehtimoliy modeli ham funksional model kabi tizimli ravishda yaratiladi. Loyiha ehtimoliy modelini yaratishda asosan muammoni dolzarbligi va uning asosiy yechimlari to‘plamiga qaratiladi. Ehtimoliy model davolash jarayonlari turlicha, noodatiy kechadigan mintaqa, davlat va hududlar uchun ishlab chiqiladi. Ehtimoliy modelni yaratish jarayonida asosiy qatnashadigan obekt, subekt va parametrlar quyidagilardan iboratdir: Joylashgan hudud, davlat yoki joy, Internet, aloqa, kommunikatsiya vositalari, transport, malakali shifokorlar va shifoxonalar, labaratoriyalar, aholining inteliekt darajasi va salohiyati[12]. Asosiy qism Yuqorida keltirilgan parametrlar asosida biz loyiha ehtimoliy modelini yaratishimiz mumkin. Loyiha ehtimoliy modeli sxemasini quyidagicha tasvirlashimiz mumkin. Loyihada obekt e-tashxis.uz platformasi, asosiy Subektlar 843

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 1-rasm. Modellashtirishning grafigi sxemasi Bemor, shifokor va vositachi yordamchilar, masala esa avtomatlashtirilgan tashxis va davolash jarayonini loyihashini ehtimoliy modelini yaratish. Ushbu modelga e’tibor qaratadigan bo‘lsak asosiy obyekt va sub’ektlar: bemorlar, shifokorlar va e-tashxis.uz platformasidir. Barcha jarayonlar mazkur uchta parametrlarning uzviy, mantiqiy va tashkiliy bog‘lanmasidir. Ushbu bog‘lanmani biz 2-rasmda ko‘rib olishimiz mumkin. 2-rasm. Loyihalashning ehtimoliy modeli ko‘rinishi Mazkur ehtimoliy modelning ko‘rinishi juda sodda bo‘lib, ammo loyihani asl maqsadi va vazifasini tez tushuntiruvchi belgi sifatida qarashimiz mumkin bo‘ladi. Ehtimoliy modelni yaratishda loyihani kelajakdagi rivojlanish bosqich va jarayonlarni ham hisobga olishimiz zarur. Chunki loyihani keyingi talqinlarida foydalanuvchilar uchun kerakli bo‘lgan funksiya va imkoniyatlarni qo‘shish, sun’iy intellekt va neyron tarmoqlardan foydalangan holda platformani yanada takomillashtirish, boshqa platformalarga integratsiyasini amalga oshirish kabi g‘oyalarni shakllantirishda hozircha aniq yechim va algoritmlar mavjud emasligi sababli, loyihani ehtimoliy modeli shakllantiriladi[11]. Umuman olganda axborot makoni bir xilda emas, chunki unda axborotlarning yuzaga kelishi, tashkil etilishi va joylashtirilishi jihatidan farqlanuvchi axborot obyektlarini o‘zida saqlaydi. Tizim orqali barcha axborotlarning yuzaga kelishini quyidagi asosiy proseduralarga ajratish mumkin: saqlash, qidirish, qayta ishlash, kiritish va chiqarish. Birinchi uchtasi ichki bosqich sanaladi, to‘rtinchi va beshinchilari esa mazkur tizim bilan axborot manbai va tashqi muhit o‘rtasidagi 844

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 aloqani ta’minlaydi. 1 - axborotni tashkil etish, saqlash va taqdim etish tizimi; 2 - axborotni kiritish, yangilash va tuzatish tizimi. Axborot muhiti. Axborot muhiti o‘zaro bog‘langan uchta tarkibiy qismni o‘z ichiga oladi. Bular: foydalanuvchining axborot tuzilmasi, axborotkommunikatsiya texnologiyalari, boshqaruvning ishtirok etuvchi obyektlari. Axborot infratuzilmasi axborotlarni o‘z maqsadlariga erishish uchun foydalanadi. Axborotkommunikatsiya texnologiyalari foydalanuvchilarni zarur texnologiyalar bilan ta’minlash vositasi sanaladi. Axborot infratuzilmasi doirasida axborot kommuniktasiya texnologiyalari foydalanuvchilari ham o‘zaro harakatlanuvchi o‘ziga xos muhit sifatida ko‘rib chiqiladi. Foydalanuvchi kerakli axborotlarni olish uchun rasmiy (formal) va norasmiy axborot tizimlari yordamida uning manbaiga murojat qilishi lozim. Tashqi manbaga rasmiy tizim orqali ko‘rib boriladi[18]. Bu tizim axborotlarni raqam va matnli ma’lumot (statistik hisobotlar, kitob, jurnal, xabar va hakazo) ko‘rinishida taqdim etadi. Ichki manbaga murojat qilish axborotkommunikatsiya texnologiyalari komponentlari - kompyuterlar, tizimli va amaliy dasturiy ta’minot hamda zarur hollarda kommunikatsiya vositalari yordamida amalga oshiriladi. Ichki manbalar norasmiy tizim vositasida ma’lumotlar bazasidan so‘rovga javob tariqasida foydalanuvchini axborot bilan ta’minlaydi. Foydalanuvchi rasmiy va norasmiy tizimga suyanib ijtimoiy faoliyat, korxona va tashkilot ishini tavsiflovchi axborotlarni oladi. An’anaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi ikki an’anaviy segment ma’lumot va matndan tashqari, yana qo‘shimcha ikkita segment-tasvir va nutqni qayta ishlashni ta’minlaydi. Axborot muhiti axborotlarni qayta ishlash, qabul qilish, o‘tkazish va qidirish qobiliyatiga ko‘ra qismlarga bo‘linadi. o‘z navbatida, qayta ishlash qobiliyati insonning axborotlarni qabul qilish imkoniyatiga ko‘ra aniqlanadi. Ayrim hollarda axborot shakl, hajm va hakazo belgilar bo‘yicha tarkiblashtirishni talab qiladi. Qayd etish lozimki, foydalanuvchi axborot manbaiga muhtoj bo‘ladi. Chunki u axborotlarni uyg‘unlashtirishga qancha ko‘p vaqt va kuch sarflasa, samaradorlik ham shuncha kam bo‘ladi. Foydalanuvchining faoliyat samaradorligini oshirish uchun axborotlarni integrallash jarayonini turli yo‘llar bilan amalga oshirish mumkin. Integrallash jarayonining darajasini belgilashni yangi axborotkommunikatsiya texnologiyalari SHK, MBBTlar ta’minlaydi[12]. Asosiy urg‘u turli xildagi axborotlarni qayta ishlash imkonini beradigan va o‘z ichiga integrallashgan ma’lumotlarni qayta ishlash vositalari, ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimi, aloqa vositalari va matnli prosessorlarni oluvchi amaliy dasturiy ta’minotga qaratiladi. Axborot tizimining namunaviy tarkibi. Avtomatlashtirilgan axborot tizimiga quyidagilar kiradi: odam(xodim), texnik vositalar, axborot va dasturiy ta’minot. Ular birgalikda boshqaruv usullari uchun ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Axborot tizimining namunaviy tarkibi:[13]. - avtomatlashtirilgan axborot tizimi - texnik vositalar dasturiy ta’minoti - boshqaruv usullari - tizimli dasturiy ta’minoti - amaliy dasturiy ta’minoti - boshqaruv modeli Inson (xodim) - axborot ta’minoti Avtomatlashtirilgan axborot tizimi tuzilmasi avtomatlashtirilgan axborot tizimi 845

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ta’minlovchi va funksional qismlarga ega. Ta’minlovchi qism axborot, texnik, matematik, dasturiy, tashkiliy, xuquqiy, uslubiy, ergonomik, psixologik va lingvinistik ta’minotdan iborat bo‘ladi. Axborot ta’minoti – tashkilotda aylanib yuruvchi axborotlarni tashkil etish shakli, joylashtirilish hajmi (axborotlarni tasniflash va kodlashtirish, hujjatlarni unifikatsiyalashtirish tizimi, axborot oqimlarining yagona tizimi) bo‘yicha loyiha qarorlarining shuningdek, ma’lumotlar bazasi tuzilish uslubining majmuidir. U ko‘rsatkichlarni, ma’lumotnomalarni axborotni tasniflovchi hujjatlarning unifikatsiyalashgan tizimini, tashuvchi vositalardagi axborotlarni o‘z ichiga oladi. Texnik ta’minot – axborot tizimlari ishi uchun mo‘ljallangan texnik vosita-lar kompleksi, shuningdek, ushbu vositalar va texnologik jarayonlarga tegishli hujjatlardir. Matematik ta’minot. Matematik ta’minot – axborot tizimlarida vazifalarni hal etishda foydalaniladigan axborotlarni qayta ishlash algoritmi va modellari, matematik uslublari majmui. Dasturiy ta’minot – bu axborot tizimlarining maqsad va vazifalarini amalga oshirish uchun dasturlar majmui, shuningdek texnik vositalar kompleksining me’yorida ishlab turishi demakdir. Dasturiy ta’minot tarkibiga umumiy tizimi va maxsus dasturli mahsulotlar, shuningdek texnik hujjatlar, jumladan: operatsion tizimlar, dasturlash tizimi, dasturchining asbob-uskuna vositasi, test va tashhis dasturlari, telekommunikatsiyaning dasturiy vositasi, axborotlarni himoyalash, funksional dasturiy ta’minot (avtomatlashtirilgan ish joylari, ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimi va hokazo). Umumiy tizimli dasturiy ta’minot. Ularga foydalanuvchiga mo‘ljallangan va axborotlarni qayta ishlashning an’anaviy vazifalarini hal etish uchun belgilangan dasturlar kompleksi kiradi. Ular 20 kompyuterlarning imkoniyatlarini kengaytirish, ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonlarini boshqarish va nazorat qilishga xizmat qiladi. Maxsus dasturiy ta’minot. Aniq bir dasturiy tizimni yaratishda ishlab chiqilgan dasturlar majmuini ifoda qiladi. Uning tarkibiga turli darajada ishlab chiqilgan[18]: • texnik ta’minot • matematik ta’minot • lingvistik ta’minot • dasturiy ta’minot • axborot ta’minoti • tashkiliy-uslubiy • huquqiy Ergonomik • psixologik • ishlab chiqarish • reja • hisob-kitob • marketing • xodimlar • ombor • transport • ta’minlovchi qism • funksional qism Mazkur modellar ma’lum bir obyektning ishlashini aks ettiruvchi amaliy dasturlar paketi kiradi. Uslubiy ta’minot va tashkiliy ta’minot – axborot tizimlarini ishga tushirish va ishlatish jarayonida axborot tizimi xodimlarining texnik vositalar bilan va o‘zaro ta’sirini 846

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 belgilovchi metodlar, vositalar va hujjatlar majmuidir. Ergonomik ta’minot (sharoit) – ish joylariga, axborot modellariga, xodimning ish faoliyatiga nisbatan turli ergonomik talablardan iborat hujjatlar, ularni amalga oshirish usullari to‘plamidir. Maqsad – xodim ishining yuqori samaradorligini ta’minlash. Huquqiy ta’minot – axborot tizimlarining huquqiy maqomi va uni ishga tushirishni belgilovchi huquqiy me’yorlar majmuidir[21]. Axborot tizimlarining funksional qismi axborot tizimlarining vazifa va topshiriqlari bajarilishini ta’minlaydi. Amalda bu yerda tashkilotni boshqarish tizimining modeli saqlanadi. Mazkur tizim doirasida boshqaruv maqsadlarining funksiyalariga funksiyalarning esa axborot tizimi kenja tizimiga o‘zgarishi ro‘y beradi. Kenja tizimlar vazifalarni amalga oshiradi. Ular tizimning biror bir belgisiga ko‘ra ajratib ko‘rsatilgan qismidir. Odatda axborot tizimlarida funksional qism funksional belgilariga ko‘ra ko‘plab tizimlarga bo‘linadi. Xulosa Shuni qayd etish lozimki, avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining funksional qismi tarkibi va mazmuni ma’lum bir obyektga bog‘liq. Axborot tizimlarining ta’minlovchi qismi tarkibi va mazmuni turli obyektlar uchun bir xilda bo‘ladi. Dasturiy ta’minot – bu axborot tizimlarining maqsad va vazifalarini amalga oshirish uchun dasturlar majmui, shuningdek texnik vositalar kompleksining me’yorida ishlab turishi demakdir. Dasturiy ta’minot tarkibiga umumiy tizimi va maxsus dasturli mahsulotlar, shuningdek texnik hujjatlar, jumladan: operatsion tizimlar, dasturlash tizimi, dasturchining asbob-uskuna vositasi, test va tashhis dasturlari[14]. Adabiyotlar 1. K.O. Levenkov, E.N. Korovin - Axborot texnologiyalari va tibbiyot integratsiyasi haqidagi xulosasi, Voronej davlat texnika universiteti, Voronej, Rossiya, 2021-yil). 2. Компьютерний сети телемедитсини — К.Камкамидзе, М.Тевдорадзе Технический Университет Тбилиси-2009й. 3. Доклад о резултатах второго глобалного обследования в области электронного здравоохранения Telemedicine:opportunities and developments in Member States: report on the second global survey on e-Health 2009 https://www.who.int/ 4. Мулътимедиа в медитсинском вузе И.И.Горновская, Н.Ю.Коневалова Витебский давлат тиббиёт университети Витебск-2011й 5. Никитин О.Р., Пасечник А.С. Моделирование условий работы алгоритмов оконтуривания для медецинских изображений и отсенка их влияния на качество оконтуривания. Методы и устройства передачи и обработки информатсии вип. Межв.сб. научн. тр./ под ред. В.В. Ромашова.-М.: «Радиотехника», 2007 6. Upase, V.M.Hunukumbure, S.Vadgama, Radio Network Dimensioning and Planning for WiMAX Networks, Fujitsu Sci. Tech., 2007 7. IEEE. Standard 802.16e-2005, Part 16: Air interface for fixed and mobile broadband wireless access systems 8. Veb texnologiyalar asosida elektron axborot ta’lim resurslarini yaratish va ularni amaliyotga joriy etish N.Muslimov, A.To‘raev Toshkent-2015. 847

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot HUDUDNING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI “YASHIL” IQTISODIYOT ASOSIDA SHAKLLANTIRISHNING ME’YORIY-HUQUQIY ASOSLARI TAHLILI (SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA) Shomirzayev Abdug‘affor Abdujabbor o‘g‘li Termiz davlat universiteti Iqtisodiyot va turizm fakulteti, Iqtisodiyot kafedrasi, shomirzaevabdugaffor@gmail.com Annotatsiya: Ushbu tezisda hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini “yashil” iqtisodiyot asosida shakllantirish bo‘yicha mamlakatimizda qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlar, O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari, Prezident qaror va farmoyishlari va boshqa qonun hujjatlari hamda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar natijasida erishilishi kutilayotgan natijalar batafsil tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, Farmon, Qaror, “yashil” iqtisodiyot, “yashil” sertifikatlar. Kirish Global miqyosda iqlim oʻzgarishi, tabiiy resurslarning kamayib borishi va ekologik muammolarning tobora dolzarb tus olayotgani “yashil” iqtisodiyotga oʻtish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, mintaqaviy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda muhim ahamiyat kasb etadi, bunda barqarorlik tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish hududlarning kelajakdagi farovonligini taʼminlashning muhim omiliga aylanadi. Mamlakatimizda ham ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni “yashil” iqtisodiyot tamoyillari asosida tashkil etishga qaratilgan keng koʻlamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu borada milliy qonunchilik bazasini takomillashtirish, atrof-muhitni muhofaza qilishga oid davlat siyosatini izchil olib borish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni ragʻbatlantirish kabi yoʻnalishlarga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatining oʻziga xos xususiyatlari, tabiiy resurslari va ekologik muammolari inobatga olingan holda, hududda “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirishni tartibga soluvchi qonun hujjatlari, dasturlar va strategiyalar chuqur oʻrganiladi. Tahlil natijalari Surxondaryo viloyati misolida “yashil” iqtisodiyotga oʻtishning meʼyoriy-huquqiy asoslarini takomillashtirish boʻyicha amaliy takliflar ishlab chiqish uchun xizmat qiladi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili Hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini “yashil” iqtisodiyot asosida shakllantirish masalalari ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlar, asosan, “yashil” iqtisodiyotning nazariy asoslari, uni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari qaratilgan. Ammo ushbu yo‘nalishda qabul qilingan meyoriy-huquqiy hujjatlar tahliliga ko‘p jihatdan alohida e’tibor berilmagan. Ushbu maqola yozish mobaynida 2019-yil 16-aprelda qabul qiligan “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9848

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 sentyabrda PF-2020-son “Energiya tejovchi texnologiyalarni joriy qilish va kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-fevralda qabul qilingan PQ-57-son “2023-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori va boshqa ko‘plab hujjatlar tahlil qilingan. Tadqiqot metodologiyasi Ushbu maqola doirasi hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini “yashil” iqtisodiyot asosida shakllantirishning me’yoriy-huquqiy asoslarini tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotning maqsadi hududda “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirishni tartibga soluvchi qonun hujjatlari, dasturlar va strategiyalarni kompleks o‘rganish orqali ularning samaradorligini baholashga alohida e’tibor qaratildi. Surxondaryo viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, atrof-muhitni muhofaza qilish, resurslardan oqilona foydalanish va “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirishga oid qonun hujjatlari, qarorlar, dasturlar va strategiyalar batafsil tahlil qilindi. Bu hujjatlarning mazmuni, tuzilishi, maqsadlari, vazifalari va ularning o‘zaro bog‘liqligi o‘rganildi. Tahil va natijalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-sentyabrda PF-2020-son “Energiya tejovchi texnologiyalarni joriy qilish va kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilingan. Ushbu farmonga ko‘ra mikro va kichik gidroelektr stansiyalarini qurishga doir biznes loyihalarining jozibadorligini oshirish orqali sohaga xususiy investitsiyalarni kengroq jalb qilish hamda quyosh va shamol elektr stansiyalari hamda kichik gidroelektr stansiyalari qurilmalarini ishlab chiqaruvchi tadbirkorlik subyektlarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash asosiy ustuvor yo‘nalishlar sifatida qabul qilingan. Shuningdek, quvvati 5 MVtgacha bo‘lgan gidroelektrstansiyalarni qurish bo‘yicha loyiha tashabbuskorlari Energetika vazirligi buyurtmasi asosida “E-AUKSION” elektron savdo maydonchasida o‘tkaziladigan elektron auksion natijalari asosida aniqlanadi va elektron auksion g‘olibi bo‘lgan tadbirkorlik subyektiga uzoq muddatli ijara huquqi asosida taqdim etiladi. Xususiy investorlarga quvvati 500 kVtgacha bo‘lgan mikro gidroelektrstansiyalarni qurish uchun taklif etilayotgan loyihalar (maydonlar) 1- jadval. Mikro gidroelektrstansiyalarni qurish uchun taklif etilayotgan loyihalar T/r Maydon joylashgan hudud va suv manbai nomi Quvvati kvt Yillik o‘rtacha ishlab chiqarish ming kv soat Surxondaryo viloyati 1 Qiziriq tumani tumanlararo Isfara kollektorida mikro 310 GES-1 1 116,0 2 Qiziriq tumani tumanlararo Isfara kollektorida mikro 280 GES-2 1 008,0 849

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 3 Qiziriq tumani tumanlararo Isfara kollektorida mikro 370 GES-3 1 332,0 4 Qiziriq tumani tumanlararo Isfara kollektorida mikro 500 GES-4 1 800,0 5 Qiziriq tumani yuqori suv kanalida mikro GES 250 900,0 6 Denov tumani Xazarbog‘ kanalida mikro GES-1 370 1 332,0 7 Denov tumani Xazarbog‘ kanalida mikro GES-2 370 1 332,0 8 Denov tumani Xazarbog‘ kanalida mikro GES-4 360 1 296,0 9 Sariosiyo tumani Nilusoyda mikro GES 250 900,0 10 Sariosiyo tumani Qoplonsoy mikro GES 100 360,0 11 Sariosiyo tumani o‘ng qirg‘oq kanalida mikro GES 400 1 440,0 12 Sariosiyo tumani Damariqda mikro GES 130 561,6 13 Sariosiyo tumani To‘polang-qora tog‘ kanalida mikro 500 GES -1 1 800,0 14 Sariosiyo tumani To‘polang-qora tog‘ kanalida mikro 500 GES -2 1 800,0 15 Sariosiyo tumani Sangardak daryosida mikro GES-1 200 720,0 17 Sariosiyo tumani Sangardak daryosida mikro GES-3 100 360,0 18 Sariosiyo tumani Obizarang daryosida mikro GES 180 648,0 19 Sariosiyo tumani Chinor daryosida mikro GES 150 540,0 Jami: 5 320 19 245,6 Ushbu qarorning uchinchi ilovasida keltirilgan xususiy investorlarga quvvati 500 kVt gacha bo‘lgan mikro gidroelektrstansiyalarni qurish uchun taklif etilayotgan loyihalar (maydonlar) ro‘yxatida O‘zbekiston bo‘yicha jami 200 ta maydonlar ko‘rsatilgan bo‘lib, shundan 19 ta loyiha Surxondaryo viloyati hissasiga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, ushbu qarorning 4-ilovasidagi quvvati 5 MVt gacha bo‘lgan gidroelektrstansiyalarni qurish bo‘yicha xususiy investorlarni jalb qilish va ularning biznes loyihalarini moliyalashtirish sxemasiga ko‘ra ushbu loyihalar ketma-ket bajariladigan 12 bosqichda amalga oshiriladi. Ushbu sohada qabul qilingan meyoriy-huquqiy hujjatlardan yana biri 2019-yil 16aprelda qabul qiligan “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunidir. Ushbu qonun hujjati 7 bob 28 moddadan iborat bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilab beradi. Unga ko‘ra quyidagilar ushbu sohadagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari sifatida qabul qilingan: qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish yo‘nalishlarni belgilash va chora-tadbirlarni amalga oshirish; sohasidagi ustuvor qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini va boshqa dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish; 850

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2017 — 2021-yillarda qayta tiklanuvchi energetikani yanada rivojlantirish, iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohada energiya samaradorligini oshirish chora-tadbirlari dasturi to‘g‘risida”gi Qarori. mamlakatning energetika xavfsizligini mustahkamlash, yoqilg‘i-energetika balansining qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalangan holda elektr, issiqlik energiyasi va biogaz ishlab chiqarishga doir qismini diversifikatsiyalash; qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish sohasiga innovatsion texnologiyalarni, ilmiy-texnikaviy ishlanmalarni joriy etishni, qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarining energiya jihatdan samaradorligini oshirishni, ularning ishlab chiqarilishini kengaytirishni va mahalliylashtirishni rag‘batlantirish; qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishning sinab ko‘rilgan texnologiyalari asosida energiya ishlab chiqarish quvvatlarini yaratishga tadbirkorlik subyektlarini jalb etishning tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish; qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan energiya ishlab chiqaruvchilarni, shuningdek qayta tiklanuvchi energiya manbalarining qurilmalarini ishlab chiqaruvchilarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish; “yashil energiya” sertifikatlari tizimini rivojlantirish; qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish; Shuningdek, ushbu sohada qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanuvchilarga qo‘shimcha imtiyoz va preferensiyalar belgilangan. Unga ko‘ra quyidagilar belgilangan: qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan energiya ishlab chiqaruvchilar qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini (nominal quvvati 0,1 MVt va undan ortiq bo‘lgan) o‘rnatganlik uchun mol-mulk solig‘ini to‘lashdan hamda ushbu qurilmalar bilan band bo‘lgan uchastkalar bo‘yicha yer solig‘ini to‘lashdan ular foydalanishga topshirilgan paytdan e’tiboran o‘n yil muddatga ozod etiladi; amaldagi energetika resurslari tarmoqlaridan to‘liq uzib qo‘yilgan yashash uchun mo‘ljallangan joylarda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanuvchi shaxslar egaligidagi mol-mulkka qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanilgan oydan e’tiboran uch yil muddatga jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig‘i solinmaydi; amaldagi energetika resurslari tarmoqlaridan to‘liq uzib qo‘yilgan yashash uchun mo‘ljallangan joylarda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanuvchi shaxslar qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanilgan oydan e’tiboran uch yil muddatga yer solig‘idan ozod etiladi; Bundan tashqari, ushbu qonunning 15-moddasida elektr energiyasini ishlab chiqarishda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlariga alohida e’tibor berilgan bo‘lib, unga ko‘ra qayta tiklanuvchi energiya manbalari orqali hosil qilingan elektr energiyasidan shaxsiy ehtiryojlar uchun foydalanilganda hech qanday ruxsat beruvchi huquqiy hujjat talab qilinmasligi belgilangan. Shuning bilan birga, quvvati 300 kv/soat va undan yuqori qayta tiklanuvchi energiya manbalari orqali generatsiya qilingan elektr energiyasini yagona elektr energiya tizimiga 851

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ulash faqat ushbu manbalar maxsus vakolatli davlat organida ro‘yxatdan o‘tkazilganidan keyingina amalga oshirilishi qat’iy belgilab qo‘yilgan. “Yashil” iqtisodiyotga o‘tish hamda “yashil” o‘sishni ta’minlash sohasida qabul qilingan me’yoriy huquqiy hujjatlardan yana biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-fevralda qabul qilingan PQ-57-son “2023-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori bo‘lib, ushbu Qaror tarmoqlarida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni keng joriy etish, energiya samaradorligni oshirish orqali Respublika hududlarida energiya taqchilligini qoplanishini ta’minlash hamda bu boradagi ishlarni kompleks tashkil etish, shuningdek, investorlar uchun qulay sharoit va rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy qilish maqsadlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu qarorning 1-ilovasida 2023-yilda davlat xususiy sherikchilik asosida O‘zbekiston bo‘ylab yirik quvvatli quyosh (FES) va shamol elektr stansiyalarini qurish loyihalari bo‘yicha amalga oshirilayotgan va amalga oshiriladigan istiqbolli jami 11 ta loyiha keltirilgan. Ushbu loyihalarning xorijiy kompaniyalar, xususan, Masdar (BAA), ACWA Power (Saudia Arabistoni), Gezhouba (Xitoy), Tepelen Group AG (Shvetsariya) ishtirokida qurish rejalashtirilgan. Shuningdek, ushbu Qarorning 1a-ilovasida davlat-xususiy sheriklik asosida yirik quvvatli quyosh va shamol elektr stansiyalarini elektr uzatish tarmoqlariga ulash bo‘yicha loyihalarning manzilli ro‘yxati keltirilgan bo‘lib, shamol va quyosh elektr stansiyalari bo‘yicha O‘zbekiston bo‘ylab jami 15 loyiha xorijiy investorlar ishtirokida amalga oshirish rejalashtirilgan. Davlat xususiy-sheriklik asosida yirik quvvatli quyosh hamda shamol elektr stansiyalarini qurish loyihalarining Surxondaryo viloyatidagi manzilli ro‘yxati. 2- jadval. Quyosh hamda shamol elektr stansiyalarini qurish loyihalar. T/r 1 Stansiya joylashuvi Investorlar Loyiha Stansiya quvvati, MVt qiymati, Surxondaryo viloyati Masdar Sherobod (BAA) tumani FES Yillik ishlab chiqarish hajmi (mln doll.) (mln kvt/soat) Jami Shundan, Jami 2023-yilda ishga tushiriladigan Shundan, 2023yilda 260 457 100 21 1188 Davlat-xususiy sheriklik asosida yirik quvvatli quyosh va shamol elektr stansiyalarini elektr tarmoqlariga ulash bo‘yicha loyihalarning Surxondaryo viloyatidagi manzilli ro‘yxati 3- jadval. Quyosh hamda shamol elektr stansiyalarini elektr tarmoqlariga ulash bo‘yicha loyihalar. T/r Loyiha nomi Tashabbuskor Loyiha Moliyalashtirish qiymati manbalari 852

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 (mlrd so‘m) Quyosh fotoelektr stansiyalarini qurish loyihalari 1 Surxondaryo viloyatida quvvati 450 MVt bo‘lgan quyosh fotoelektr stansiyasini qurish loyihasi doirasida Masdar (BAA) 220/35 kV PS va kuchlanishi 220 kV uzunligi 117 km bo‘lgan elektr uzatish tarmog‘ini qurish 822 “Masdar” kompaniyasining o‘z mablag‘lari Yuqoridagi 1.3 va 1.4-jadvallardan ko‘rinib turibdiki, Surxondaryo viloyatida boshqa viloyatlarga nisbatan “yashil” energiya ishlab chiqarish imkoniyatlari ko‘p bo‘lishiga qaramay, hozircha faqatgina Sherobod tumanida BAAning “Masdar” kompaniyasi ishtirokida quyosh (foto) elektr stansiyasini qurib, ishga tushirish loyihasi amalga oshirilmoqda. Shuningdek, ushbu qarorning 2-ilovasida ijtimoiy soha obyektlari va va davlat idoralarida kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurulmalarini o‘rnatish rejasi tasdiqlangan bo‘lib, ushbu rejada Surxondaryo viloyatining 14 ta tumani va Termiz shahridagi obyektlarga o‘rnatish rejalashtirilgan. Ijtimoiy soha obyektlari va davlat idoralarida kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini o‘rnatish bo‘yicha Surxondaryo viloyati rejasi. 4- jadval. Kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini o‘rnatish. T/r Hudud nomi Ijtimoiy soha obyektlari va davlat idoralarida o‘rnatiladigan qurilmalar Obyekt soni Tom sathi Quyosh (ming kv.m) panellari quvvati, jami (MVt) 2023-yilda elektr energiya hajmi (mln. kV/soat) Surxondaryo viloyati 682 102,4 20,5 23,9 1 Angor tumani 38 5,7 1,1 1,3 2 Bandixon tumani 27 4 0,8 0,9 3 Boysun tumani 28 4,3 0,9 1 4 Denov tumani 20 3 0,6 0,7 5 Jarqo‘rg‘on tumani 57 8,7 1,7 2 6 Qiziriq tumani 33 5 1 1,7 7 Qumqo‘rg‘on tumani 40 6 1,2 1,4 8 Muzrabot tumani 46 7 1,4 1,6 9 Oltinsoy tumani 36 5 1 1,2 10 Sariosiyo tumani 54 8,1 1,6 1,9 853

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 11 Termiz tumani 73 11 2,2 2,6 12 Termiz shahri 88 13,2 2,6 3,1 13 Uzun tumani 45 6,8 1,4 1,6 14 Sherobod tumani 53 8 1,6 1,9 15 Sho‘rchi tumani 44 6,6 1,3 1,5 Xulosa va takliflar Yuqoridagi 1.5-jadvalga ko‘ra Surxondaryo viloyatidagi jami 102,4 ming kv.m tom sathiga ega 682 ta obyektga o‘rnatiladigan quyosh panellari orqali umumiy hajmda 20,5 MVt elektr energiyasi ishlab chiqarish rejalashtirilgan. Shundan, eng ko‘p elektr energiyasi hosil qilish viloyatning janubiy hududlari Termiz shahri hamda Termiz tumaniga to‘g‘ri kelib, mos ravishda 2,6 va 2,2 MVt elektr energiyasi hosil qilish rejalashtirilgan. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 21-maydagi “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida”gi o‘RQ-539-son Qonuni, https://lex.uz/uz/docs/4346831 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023 yildagi “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-son Farmoni. lex.uz/docs/6600413 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-sentyabrdagi PF-2020-son “Energiya tejovchi texnologiyalarni joriy qilish va kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, https://www.lex.uz/uz/docs/-6303230 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-fevraldagi PQ-57-son “2023yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori, https://www.lex.uz/docs/6385716 854

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 RAQAMLI KELAJAK: SUN'IY INTELLEKT VA TEXNOLOGIYALARNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI Mirxamidova Madinabonu Mirsaid qizi, Ro‘ziboyev Diyorbek Normo‘min o‘g‘li, Narmanov Otabek Abdigapparovich Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti, madinabonumirxamidova14@gmail.com, otabek.narmanov@mail.ru Annotatsiya: Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, ularning iqtisodiyot, ta’lim, tibbiyot va sanoat sohalaridagi roli tobora ortib bormoqda. Ushbu texnologiyalar biznes jarayonlarini avtomatlashtirish, axborot almashinuvini tezlashtirish va inson hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi. Biroq, bu jarayon bilan birga qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Ushbu maqolada mazkur muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish uchun yechimlar taklif etiladi. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar va real misollar asosida masalaning dolzarbligi isbotlanib, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni samarali boshqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan Kalit so`zlar: Sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, kiberxavfsizlik, ma’lumotlarning maxfiyligi, avtomatlashtirish, raqamli tafovut, axborot xavfsizligi, texnologik innovatsiyalar, sun’iy intellekt muammolari, huquqiy tartibga solish, raqamli iqtisodiyot, tarmoqli texnologiyalar, algoritmlar, mehnat bozori, intellektual tizimlar. Kirish Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar zamonaviy jamiyat rivojlanishining asosiy omillaridan biriga aylangan. Ular iqtisodiyot, tibbiyot, ta’lim, sanoat va boshqa ko‘plab sohalarda innovatsion yondashuvlarni joriy etishga yordam bermoqda. Sun’iy intellektga asoslangan tizimlar biznes jarayonlarini avtomatlashtirish, ma’lumotlarni tahlil qilish va inson ishtirokisiz qarorlar qabul qilish imkonini bermoqda. Shuningdek, raqamli texnologiyalar axborot almashinuvini tezlashtirish, masofaviy ishlash va ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish orqali jamiyatga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq, ushbu texnologiyalarning rivojlanishi bilan birga qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Xususan, kiberxavfsizlik va ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash, sun’iy intellekt tizimlarining noto‘g‘ri qaror qabul qilish ehtimoli, mehnat bozorida texnologiyalar sababli ish o‘rinlarining qisqarishi va raqamli tafovut kabi muammolar dolzarb hisoblanadi. Shuningdek, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni tartibga solish bo‘yicha huquqiy asoslarning yetarli darajada rivojlanmaganligi ham qo‘shimcha xavotir uyg‘otmoqda. Ushbu maqolada sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq asosiy muammolar tahlil qilinadi hamda ularni bartaraf etish uchun ma’lumotlarni himoya qilish algoritmlarini joriy etish, huquqiy tartibga solish tizimini rivojlantirish, sun’iy intellekt tizimlarini optimallashtirish va kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish kabi yechimlar taklif etiladi. Tadqiqot jarayonida real statistik ma’lumotlar, ilg‘or tajribalar va amaliy misollar 855

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot asosida masalaning dolzarbligi yoritilib, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning xavfsiz va samarali rivojlanishiga hissa qo‘shish yo‘llari tavsiya etiladi. Adabiyotlar tahlili va statistika Ushbu tadqiqotda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq muammolar va ularning yechimlarini tahlil qilish uchun adabiyotlar sharhi va statistik ma’lumotlarga asoslangan yondashuv qo‘llanildi. Dastlab, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar rivojlanishiga oid ilmiy maqolalar, rasmiy davlat hujjatlari, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va iqtisodiy tahlillar o‘rganildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Jahon Banki, Xalqaro iqtisodiy forum (WEF) va BMTning sun’iy intellekt bo‘yicha hisobotlaridan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida statistik tahlil usullari qo‘llanilib, O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni joriy etish darajasi, sun’iy intellektning iqtisodiyot va mehnat bozoriga ta’siri haqidagi ma’lumotlar yig‘ildi. Xususan, O‘zbekistonda IT-sohaning yalpi ichki mahsulot (YIM) ga qo‘shgan hissasi, raqamli iqtisodiyotning o‘sish sur’ati va sun’iy intellektning qo‘llanilishi bilan bog‘liq statistik ma’lumotlar ko‘rib chiqildi. 2018-yilda bu ko‘rsatkich 1,5% bo‘lsa, 2023-yilda 4,2% ga yetgan. Bu natijalar davlatning raqamlashtirish siyosati va IT-sektorni qo‘llab-quvvatlash choralari natijasida erishilganini ko‘rsatadi.Bundan tashqari, real tajribalar asosida tadqiqot olib borildi. Jumladan, O‘zbekistonda kiberxavfsizlik tahdidlari, sun’iy intellektga asoslangan dasturlar va xizmatlarning rivojlanish darajasi, hukumat tomonidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlar tahlil qilindi. Shuningdek, sun’iy intellektga asoslangan yechimlarni ishlab chiqayotgan mahalliy IT-kompaniyalarning faoliyati ham o‘rganildi.Tadqiqotning amaliy qismi sifatida, O‘zbekistonda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq muammolar bo‘yicha ekspert intervyulari ham tashkil etildi. Mutaxassislar bilan suhbatlar orqali axborot xavfsizligi, huquqiy tartibga solish va iqtisodiyotga ta’sir masalalariga aniqlik kiritildi. Ushbu uslubiyat orqali tadqiqotning ilmiy asoslanganligi va real hayotga tatbiq qilinishi ta’minlandi[1-2]. 1-rasm. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning rivojlanishi bo‘yicha grafiklar. 856

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasi ham sezilarli darajada oshgan. 2018yilda aholining atigi 35% raqamli texnologiyalardan foydalangan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu ko‘rsatkich 72% ga yetgan. Bu o‘sish onlayn xizmatlarning rivojlanishi, internet tarmog‘ining kengayishi va smartfonlarning ommalashishi bilan bog‘liq. Ayniqsa, elektron tijorat, internetbanking va davlat xizmatlarining onlayn shaklda ko‘rsatilishi bu jarayonga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq, sun’iy intellekt va avtomatlashtirish jarayonlari natijasida ish o‘rinlarining qisqarishi kuzatilmoqda. So‘nggi besh yil ichida ish o‘rinlari -1% dan -9% gacha kamaygan. Bu o‘zgarishlar asosan an’anaviy kasblarda avtomatlashtirish darajasining ortishi bilan bog‘liq. Masalan, ishlab chiqarishda robotlashtirish va dasturiy ta’minot yordamida avtomatlashtirilgan tizimlarning joriy etilishi oddiy ishchilarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirgan. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar bilan bog‘liq kasblar yaratilib, ITmutaxassislar, ma’lumotlar tahlilchilari, sun’iy intellekt muhandislari kabi yangi sohalar shakllanmoqda. Kiberxavfsizlik bilan bog‘liq muammolar ham yildan-yilga ortib bormoqda. 2018-yilda atigi 50 ta kiberhujum qayd etilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 320 taga yetgan. Bu esa raqamli infratuzilmaga bo‘lgan xavflarning ortib borayotganini va kiberxavfsizlikni mustahkamlash zarurligini ko‘rsatadi. Davlat va xususiy sektor ushbu muammolarni hal qilish uchun yangi texnologiyalar va huquqiy mexanizmlarni joriy etmoqda. Natijalar Ushbu tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalar va sun'iy intellekt bilan bog‘liq muammolarni tahlil qilish hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan. 2018yildan 2024-yilgacha IT-sektorning yalpi ichki mahsulotga (YIM) qo‘shgan hissasi sezilarli darajada oshgan bo‘lib, 2024-yilga kelib, 8,5% ga yetgan. Bu esa raqamli texnologiyalar iqtisodiyotga katta hissa qo‘shayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasi ham ortgan bo‘lib, 2018-yilda 52% bo‘lgan foydalanish darajasi 2024yilda 88% ga yetgan. Bu esa raqamli infratuzilmaning rivojlanib borayotganidan dalolat beradi. Biroq, sun’iy intellekt va avtomatlashtirishning rivojlanishi natijasida ayrim sohalarda ish o‘rinlari kamaygan bo‘lib, 2018-yildan 2024-yilgacha ish o‘rinlari o‘zgarishi -1% dan -9% gacha pasaygan. Bu esa texnologiyalar ishchi kuchini qisqartirishga olib kelayotganini anglatadi. Shu bilan birga, yangi IT-sohalarida ish o‘rinlari yaratilmoqda, ammo bu barcha sohalar uchun universal yechim emas. Kiberxavfsizlik bilan bog‘liq hodisalarning soni esa yillar davomida ortib bormoqda. 2018-yilda 150 ta kiberhujum qayd etilgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 1200 taga yetgan. Bu esa axborot xavfsizligini ta’minlash choralarini yanada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Dunyo bo‘ylab sun’iy intellektni tartibga soluvchi qonunlarning soni ortib bormoqda. O‘zbekistonda hali bu borada to‘liq huquqiy baza shakllanmagan bo‘lsa-da, 2030-yilgacha sun’iy intellekt strategiyasi ishlab chiqilgan. Huquqiy muhitning mustahkamlanishi texnologiyalarning xavfsiz va samarali ishlashini ta’minlashi mumkin. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt iqtisodiyot va jamiyatga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. IT-sektorning o‘sishi, raqamli texnologiyalardan keng foydalanish va qonunchilikdagi o‘zgarishlar bu sohaga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Biroq, kiberxavfsizlik muammolari, ish o‘rinlarining qisqarishi va qonunchilikdagi bo‘shliqlar ushbu texnologiyalarning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, 857

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot xavfsizlik choralarini kuchaytirish, malakali kadrlar tayyorlash va sun’iy intellektni tartibga solish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi zarur. Muhokama Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt global miqyosda va mahalliy darajada ijobiy hamda salbiy ta’sirlarga ega. IT-sektorning yalpi ichki mahsulotga qo‘shgan hissasi oshib borayotgan bo‘lsa-da, kiberxavfsizlik muammolari va ish o‘rinlarining qisqarishi dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasi ortgani bilan, ularning xavfsizligi va qonuniy tartibga solinishi hali ham talab darajasida emas. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish natijasida ayrim an’anaviy kasblar yo‘qolishi kuzatilmoqda. Ish o‘rinlarining kamayishi iqtisodiy jihatdan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, ammo bu jarayon yangi kasblarning paydo bo‘lishiga ham turtki bermoqda. Shu sababli, kelajakda kasbiy ko‘nikmalarni doimiy ravishda yangilash va yangi texnologiyalarga moslashish zaruriyati kuchaymoqda[3-4]. Xulosa Umuman olganda, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ularning iqtisodiyotga qo‘shayotgan hissasi ortib borayotgan bo‘lsa-da, kiberxavfsizlik, ish o‘rinlarining kamayishi va qonunchilikdagi bo‘shliqlar kabi muammolar mavjud. Ushbu texnologiyalarning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun xavfsizlik choralarini kuchaytirish, zamonaviy kadrlar tayyorlash va sun’iy intellektni tartibga solish bo‘yicha aniq strategiyalar ishlab chiqilishi zarur. Kelajakda raqamli texnologiyalarni samarali boshqarish va ulardan maksimal foyda olish uchun innovatsion yondashuvlar, ilmiy tadqiqotlar va davlat siyosatining muvozanatli yuritilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar 1. Abduqodirov I., Xudoyberganov Q. "Raqamli iqtisodiyot asoslari" – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi – 2020-yil 5-oktabr, PQ–6079-son qarori. 3. Qosimov B., Yuldashev Sh. "IT xizmatlari va elektron tijoratning iqtisodiyotga ta’siri" – Toshkent: Iqtisodiyot instituti nashriyoti, 2023. 4. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi – "Raqamli iqtisodiyotning rivojlanish tendensiyalari", 2023-yilgi statistik hisobot. 858

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 ELEKTRON DARSLIKLARNI YARATISHDA AUTOPLAY MEDIA STUDIO DASTURINI Qo‘LLASH Surxonov Jamshid Nizomitdin o‘g‘li TATU Samarqand filiali, surkhanov777@gmail.com Annotatsiya: AutoPlay Media Studio dasturiy vositasi multimediali elektron darsliklar yaratishda qulay va samarali bo‘lib, turli formatdagi matn, audio, video, grafik va animatsiyalar bilan ishlash imkonini beradi. Dastur foydalanuvchilarga sahifalar va tugmalar o‘rtasida gipermurojaatlar o‘rnatish, buyruqlar yozish hamda loyihalarni yuklanuvchi EXE formatida saqlash imkoniyatini taqdim etadi. Kalit so‘zlar: AutoPlay Media Studio, multimediali darslik, gipermurojaat, EXE format, interaktiv tugmalar, dasturiy vosita. Asosiy matn: Multimediali elektron darsliklarni yaratishimizda boshqa dasturlarga nisbatan eng qulay va samarali bo‘lgan AutoPlay Media Studio dasturiy vositasining imkoniyatlari yuqoridir. Bu dasturiy vositaning boshqa dasturlarga qaraganda bir qator afzalliklari mavjud, jumladan: • matnlar bilan ishlashda- rtf, pdf, doc, html kabi formatdagi fayllar bilan hamkorlikda ishlay oladi va ularni tahrirlash imkonini beradi[1]; • gipermatnli ma’lumotlar bilan ishlashda Internet Explorer brauzeri qo‘llaydigan barcha formatli fayllarni qo‘llash imkonini beradi; • grafik ma’lumotlardan-jpg, jpeg, bmp, png formatdagi fayllarini sahifaga chaqirish imkonini beradi; • swf formatdagi animasiyalarni ham chaqirish imkonini berib, ularni istalgan o‘lchamda oynaga joylashtirish mumkin; • audio ma’lumotlar bilan ishlashda-ogg, mp3, wav kabi keng tarqalgan formatdagi fayllar bilan ishlash imkonini beradi; • video ma’lumotlarning-mpg, mpeg, avi kabi ommabop formatdagi fayllarini qo‘llash imkonini beradi; • saqlash; yaratilgan fayllarni iso va exe formatlardagi yuklanuvchi fayl ko‘rinishida • fayl sahifasiga button tipidagi tugmalar o‘rnatish; • sahifalar va tugmalar orasida gipermurojaatli bog‘lanishlarni o‘rnatish; • sahifaga boshqa yuklanuvchi fayllarni chaqirishda C++ dasturlash tilidan foydalanish va boshq[2]. Bu dasturni ishga tushirish uchun kompyuterdan qo‘yidagi yorliqni ishga tushiramiz: Natijada biz dastur oynasi qo‘yidagi ko‘rinishda hosil bo‘ladi: 859

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 1-rasm. AutoPlay Media Studio dasturi. Oyna markazidagi ichki oynadan biz sahifamiz uchun kerakli shablonni tanlaymiz, agar bizga taklif qilingan shablonlar ma’qul kelmasa o‘zimiz boshqa ko‘rinishdagi oyna yaratishimiz mumkin bo‘ladi. Shundan so‘ng bosh oyna qo‘yidagicha ko‘rinish oladi: 2-rasm. AutoPlay Media Studio dasturini ishga tushirish. Bosh oyna qo‘yidagi 7 qismdan iborat: 1. Menyu satri; 2. Sahifalarni boshqarish satri; 3. Loyihani nazorat qilish satri; 4. Loyihaning xususiyatlari oynasi; 5. Asosiy ishchi oyna; 6. Loyihaning o‘lchamini nazorat qilish oynasi; 7. Asboblar paneli. Foydalanuvchi ushbu dasturda biror loyihani rejalashtirib, unga kerakli tugmalarni va komponentalarni oynadagi asboblar panelidan o‘rnatadi. Bu dasturning yana bir afzalliklaridan biri shundaki, loyihadagi har bir komponenta va tugmaga alohida buyruq yozish mumkin. Tugmaga buyruq yozish uchun oynaga joylashtirgan tugmaning Svoystva oynasidan ssenariy bo‘limiga kiriladi va kerakli buyruq yoziladi[2]. 860