Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Shunday ekan, har bir davlat, kompaniya va fuqaro yashil iqtisodiyotni qo‘llabquvvatlash orqali kelajak avlodlar uchun ekologik toza va barqaror hayot tarzini yaratishga hissa qo‘shishi lozim. Faqatgina shu yoʻl bilan biz tabiiy muhitni saqlab qolgan holda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga erishishimiz mumkin. Adabiyotlar 1. «Yashil iqtisodiyot» https://arm.xiuedu.uz/books/89?utm_source=chatgpt.com 2. Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish https://inacademy.uz/index.php/si/article/download/36556/23398/38112?utm_source=chatgpt.co m 3. «Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot» 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sahifasi. president.uz 501

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot INFLYATSIYANING SABABLARI, TURLARI, IQTISODIYOTGA TAʼSIRI VA UNI BOSHQARISH USULLARI Nurullayev Mirjalol Azamat oʻgʻli, Saidov Farrux Faxriddinovich Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, mirjalol2906only@gmail.com Annotatsiya: Ushbu tezisda inflyatsiyaning sabablari, turlari, iqtisodiyotga taʼsiri va uni boshqarish usullari tahlil qilinadi. Asosiy eʼtibor inflyatsiyaning makroiqtisodiy koʻrsatkichlar (ishsizlik, foiz stavkalari, YaIM oʻsishi) bilan oʻzaro bogʻliqligiga, shuningdek, markaziy banklarning monetar siyosatining inflyatsiyani nazorat qilishdagi roliga qaratiladi. Tezisda zamonaviy dunyoda inflyatsiyani keltirib chiqaruvchi omillar (energiya narxlari, zanjir uzilishlari, valyuta kurslari oʻzgarishi) va ularga qarshi choralar koʻrib chiqiladi. Bundan tashqari, Oʻzbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda inflyatsiyaning xususiyatlari, davlatning narxlarni barqarorlashtirish dasturlari va aholining turmush darajasiga taʼsiri oʻrganiladi. Tadqiqotning maqsadi inflyatsiya jarayonlarini tushunish, ularni oldini olish va samarali boshqarish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Kalit soʻzlar: Inflyatsiya , monetar siyosat , narx barqarorligi , talab inflyatsiyasi, markaziy bank, foiz stavkasi, valyuta kursi, qashshoqlik chegarasi Asosiy qism Inflyatsiya - bu iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlarning umumiy narx darajasining uzoq muddatli oshishi boʻlib, pul qimmatining pasayishiga olib keladi. Iqtisodiyotimizning jahon xo`jalik va iqtisodiy-moliyaviy tizimiga integratsiyalashuv jarayoni tobora chuqurlashib borayotganini inobatga oladigan bo`lsak, jahon moliyaviy inqirozi, avvalo uning oqibatlari bizga ham salbiy ta`sir ko`rsatayotgani haqida gapirib o`tirishning hech qanday zarurati bo`lmasa kerak, deb o`ylayman. Avvalo, inflyasiyani jilovlamasdan turib, makroiqtisodiy barqarorlikka erishish mumkin emas.Jahon tajribasini puxta oʻrganib, xalqaro ekspertlarni jalb etgan holda, monetar siyosatni takomillashtirish va narx-navo barqarorligini ta’minlash konsepsiyasini ishlab chiqishimiz zarur. Bunday ta`sir, avvalambor, umuman dunyo bozoridagi talab va narxlarning keskin tushib ketishida va tabiiyki, mamlakatimiz eksport qiladigan mahsulotlarning muhim turlariga nisbatan hamda eksportga yo`naltirilgan etakchi tarmoqlar va ular bilan bog`liq turdosh korxonalar faoliyatida namoyon bo`lmoqda. Bu esa, o`z navbatida, butun iqtisodiyotimizning mutanosib va samarali rivojlanishiga salbiy ta`sir ko`rsatmoqda, ko`zda tutilgan loyihalarni amalga oshirish, o`z oldimizga qo`ygan maqsadlarga erishish yo`lida ko`plab muammolarni tug`dirmoqda. Inflatsiya pul qadrsizlanishini bildiradi. Inflatsiya har yili rivojlangan davlatlarda oʻrtacha 7 % tashkil etadi. Barcha iqtisodiy aloqalar inflyatsiyani hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 502

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Inflatsiya (lot. inflatio shishish, boʻrtish, koʻtarilish), pulning qadrsizlanishi - tovar-pul muvozanatining buzilishi natijasida muomalada xoʻjalik aylanmasi ehtiyojlaridan ortiq darajada qogʻoz pullar miqdorining koʻpayib ketishi, pul massasining tovarlar massasidan ustunligi natijasida tovar bilan ta’minlanmagan pullarning paydo boʻlishi. I. birinchi galda sifati yaxshilanmagan holda tovarlar va xizmatlar narxining koʻtarilishi koʻrinishida, shuningdek, oltin va chet el valyutasining milliy valyutaga nisbatan qimmatlashishi shaklida yuz beradi. Tovar ishlab chiqarishning toʻlov qobiliyatiga ega talab oʻsishidan ortda qolishi, bozorda talabga javob bermaydigan tovarlarning koʻpayib ketishi, byudjet kamomadlarini qoplash uchun qoʻshimcha pul emissiyasi, investitsiyalarnm emissiya hisobidan moliyalashtirish, monopol narxning mavjudligi, narxni oshib keti-shidan hadiksirab tovarlarni keragidan ortiq harid etish, mamlakatga qadrsizlangan chet el valyutasining koʻplab kirib kelishi va boshqa omillar I.ni yuzaga keltiradi. I. jarayoni narxlarning oʻsishi, yalpi talabning yalpi taklifdan oshib ketishi, makroiqtisodiy beqarorlik natijasidir. "I." termini dastlab 18611865-yillarda Shimoliy Amerikada, soʻngra Fransiya va Germaniyada qoʻllanilgan. Tovarpul muvozanatiga koʻra, pul massasi (M) pul miqdori (t)ning pul oboroti tezligi (V)ra koʻpaytmasi boʻlib, bu tovar massasi (T)ga, ya’ni bir tovar narxining (R) tovarlar miqdori (Q)ra koʻpaytmasiga teng boʻlishi kerak. Bunda M=T yoki mV=PQ tengligi hosil boʻladi. Agar pul koʻpayib ketsa M>T, ya’ni pulning bir qismi ortiqcha boʻladi. Agar pul miqdori oʻzgarmaganda tovar miqdori qisqarib ketsa T<M paydo boʻladi. Har ikki holda ham ortiqcha pul narxlarning oʻsishini keltirib chiqaradi, chunki narx tovar birligiga beriladigan pul miqdoridir. I. bu faqat pul bilan bogʻliq hodisa emas, balki iqtisodiyot yuksalganda qisqaradigan, tushkunlik paytida kuchayadigan iqtisodiy holat mahsuli. 1-rasm. Inflatsiya yillik kesimida. Global inflatsiya sur’ati Oltin va kumush muomalada boʻlgan sharoitlarda I. yuz bermaydi, chunki ular boylik belgisi emas, balki real boylikdir. Pullarning zarur miqdori uning xazinalik vazifasi orqali boshqarib turiladi. Agar tangalar harid uchun zarur boʻlganidan ortiq boʻlsa, ortiqcha pul xazina sifatida toʻplanadi va bunda ular qadrsizlanmaydi. Bozorda tovarlar koʻpayib pulga ehtiyoj boʻlganda ular jamgʻarmadan olinib yana savdo muomalalarida qatnashadi. Qogʻoz pullar real boylik emas, balki uning ramzidir. Qogʻoz pullar boylik vazifasini oʻtay olmaydi va 503

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ularning ortiqchaligi I.ga sabab boʻladi. Shu sababli pul jamgʻarmalarini koʻchmas mulk yoki qimmatbaho buyumlar sotib olish yoʻli bilan saqlash ishonchliroq hisoblanadi. Gʻarb ilmiy manbalarida yillik I. sur’ati 10% gacha boʻlganda qisman (moʻtadil) hisoblanib, ijtimoiy mushkullik deb qaralmaydi. Ak-sincha, u muayyan darajada iqtisodiyotni jadallashtirishga turtki beradi. Pekin I. sur’ati 10% dan oshganda juda xavfli tus oladi. Ayniqsa giperinflyasiyasa narxlar bir necha foiz emas, balki bir necha marta oshib iqtisodiyotni izdan chiqaradi. I.ning ochiq va yashirin (bostirma) turlari mavjud. Ochiq I. erkin narxlar amal qiluvchi bozorlarda kuzatiladi. Narxlarning notekis oʻsishi bozor mexanizmini buzadi, lekin uni yoʻqotmaydi. Iqtisodiyot bozor oʻzgarishlariga oʻz aks ta’sirini koʻrsataveradi va turli bozorlar muvozanat yoʻnalishiga oʻzi moslashadi. Yashirin I. sharoitida vaziyat boshqacha boʻlib, davlat narxlar oshishidan xavotirga tushib, bunga qarshi kurashga kiradi, daromad va narxlar ustidan, ularni muayyan darajada muzlatgan holda yalpi ma’muriy nazorat oʻrngaadi. Yashirin I. bozorning oʻz-oʻzini tartibga solish mexanizmini izdan chiqaradi. Muzlatilgan narxlar ishlab chiqarish xa-rajatlari yuqori boʻlgan sohalarga kapital yotqizishdan manfaatdorlikni yoʻqqa chiqaradi. Shu sababli bu sohadan kapitalning qrldiqlari ham chi-qib ketishga harakat qiladi va tovarlar taqchilligiga olib keladi. Bozor iqtisodiyotida taqchillik narxlarning koʻtarilishiga sabab boʻladi. Ochiq I.ning quyidagi shakllari mavjud: talab I.si, harajatlar I.si, tuzilmaviy I. va boshqa I.ning bu turlari bozorning oʻzi tomonidan yaratiladi. Bozor sharoitida ochiq, muvozanatlashgan I. yuz beradi, bunda narxlar pariteta (nisbati) oʻzgarmaydi, harajatlar ortishiga qarab narxning oʻsishi firmalarning foyda olib ishla-shini ta’minlaydi. I. pul qadrini tushirib, uning iqtisodiy ahamiyatiga putur yetkazadi, shu bois davlat harajatlarini qisqartirish, soliqlarni oshirish, pul emissiyasini cheklash, monopol narxlarni tartiblash, narx erkinligini ta’minlash, ortiqcha pullarni bankka, qimmatli qogʻozlar bozoriga tortish va boshqalarlardan iborat I.ga qarshi siyosat yuritiladi. I. jahondagi barcha mamlakatlarga xos va xalqaro tus olgan. Masalan, I. sur’atlari 1980-yilda AQShda 10,8, Yaponiyada 7,1, Germaniyada 5,8, Fransiyada 13,3, Buyuk Britaniyada 16,3% ni, 1990-yilda tegishlicha 5,0; 2,4; 2,5; 3; 4,7% ni tashkil qildi. I. shiddati narxlarning oʻsish indeksiga qarab aniqlanadi. Bu indeks Oʻzbekistonda 300 ga yaqin tovarlar (2000-yil) narxi oʻzgarishlarini hisobga oladi. Inflatsiya va uning turlari, inflatsiyaning pul massasiga ta’sirining statistik tahlili. Inflyatsiya XVIII asrning o`rtalarida muomalaga ta’minlanmagan juda ko`p miqdorda pul chiqarishi natijasida pul tizimidagi inqiroz natijasida yuzaga chiqqan. Inflyatsiya (lotincha «inflation» so`zidan olingan va shishish, ko`pchish, ko`tarilish ma’nosini anglatadi) o`z mohiyatiga asosan pulning qadrsizlanishi, tovar va xizmatlarga bo`lgan baholarning muntazam ravishda oshib borishi jarayonini anglatadi. Shuni ta’kidlash lozimki, rivojlangan mamlakatlar tajribasi inflyatsiya nisbatan me’yor darajasidagi pul massasi holatida ham yuzaga chiqishi mumkin. Inflyatsiya - bu pul massasining tovar aylanmasi ehtiyojlariga nisbatan ortib ketishi natijasida pul birligining qadrsizlanishi va shunga mos ravishda tovar narxlarining 504

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 o`sishidir3. Inflyatsiya - bu muomala sohasining pul belgilari bilan milliy xo`jalik haqiqiy ehtiyojlaridan ortiqcha miqdordato`libketishi. Inflyatsiya - bu iqtisodiy tizimda narx o`sishining barqaror tendentsiyasi orqali ifodalanuvchi makroiqtisodiy hodisa. 2-rasm. Ist'emol narxlari indeksi dinamikasi Bu ta’riflardan ko`rinib turibdiki, inflyatsiya tushunchasini yoritishda bir tomonlama yondashishga yo`l qo`yilib, uning mazmunini to`la va yyetarli darajada ochib bera olinmagan. Inflyatsiyani to`g`ri tushunish uchun pulning qadrsizlanishini va uning sabablarini bilish muhim ahamiyatga egadir. Pulning qadrsizlanishi faqatgina qog`oz pullargagina xos bo`lgan hodisa emas, u hamma pullarga, jumladan metall (oltin) pullarga ham xosdir. Oltin pul quyidagi ikki holatda qadrsizlanadi: 1) oltin qazib olish texnologiyasi takomillashib, yangi texnikalarni qo`llagan holda mehnat unumdorligining oshishi va, binobarin, oltin qiymatining pasayishi natijasida. Agar boshqa tovarlar qiymati o`zgarmagan holda oltin qiymati ikki barobar pasaygan deb faraz qilsak, u holda tovarlar odatdagi hajmlarining muomalasi uchun ikki barobar ko`proq oltin pul kerak bo`ladi. Demak, bu holatda tovarlar narxi oshib, oltin pulning qadrsizlanishi ro`y beradi; 2) ba’zi iqtisodchilar metall pullarning qadrsizlanishini qadimdan ma’lum bo`lgan metall pullarni soxtalashtirish jarayoni bilan ham bog`laydilar. Qadimgi Gretsiya, Rim imperiyasida eramizga qadar va keyinchalik boshqa davlatlarda ham oltin va kumush tangalar tarkibini nisbatan arzon metallar aralashtirish yoki ularning og`irligini o`zgartirish orqali soxtalashtirish holatlari uchrab turgan. Bu esa metall pullarning o`z qadrini yo`qotishini keltirib chiqargan. Boshqa holatlarda oltin yoki kumush pullar muomalada bo`lgan chog`da ularning qadrsizlanishi, ya’ni inflyatsiya jarayoni ro`y bermaydi. Iqtisodiyotdagi tovar va xizmatlar 505

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot hajmidan ortiqcha bo`lgan pul massasi - oltin va kumush tangalar xazinaga aylanadi. Aksincha, iqtisodiyotda tovarlar ko`payib, muomala vositasini bajarish uchun pul etishmagan taqdirda ularni osonlik bilan jamg`arma tarkibidan chiqarib, muomalaga kiritilgan. Bu esa boshqa sharoitlar o`zgarmagan holda oltin va kumush pullar inflyatsiyaga uchramasligini anglatadi. Real qiymatga ega bo`lmagan qog`oz pullarning muomalaga kirib kelishi esa inflyatsiyaning kelib chiqishi uchun asosiy manba hisoblanadi. Chunki qog`oz pullarni jamg`arma sifatida muomaladan chiqarish kam samarali va ishonchsiz vosita bo`lib, ular pullarning ortiqchaligi sharoitida ham muomalada qoladilar. Natijada muomalada ortiqcha qog`oz pullarning ko`payishi mavjud yalpi talabni yanada kuchaytirib, narxlarning o`sishini tezlashtiradi. Inflyatsiya bozor xo`jaligining har xil sohalarida takror ishlab chiqarish nomutanosibliklari tug`diradigan murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hodisadir. Biroq, shuni ham nazarda tutish kerakki, alohida tovar bozorlaridagi talab va taklif nisbatining har qanday buzilishi ham inflyatsiyani keltirib chiqaravermaydi. Shuningdek, iqtisodiyotdagi davriy o`zgarishlar, masalan, talabning mavsum bilan bog`liq holda oshishi yoki tabiiy ofatlar natijasida tovarlarga talabning kuchayishi keltirib chiqargan narxlarning o`sishi inflyatsiyani anglatmaydi. Bu narxlar ma’lum muddat o`tgach, bozordagi talab va taklif nisbati muvozanatga kelgach, yana pasayishi mumkin. Yuqoridagilardan xulosa qilib inflyatsiyaga quyidagicha ta’rif berishimiz mumkin:inflyatsiya deb pul muomalasi qonunlari buzilishi bilan bog`liq holda qog`oz pullarning qadrsizlanishiga aytiladi.Bu yyerda qog`oz pul miqdorining nisbatan ortib ketib, uning qadrsizlanishi gap uning ortiqcha emissiya qilinishi, pul emissiyasi o`zgarmasdan, uning aylanish tezligining oshishi, muomaladagi pulmiqdori o`zgarmasa ham tovar ishlab chiqarish va xizmat ko`rsatish hajmining kamayib ketishi, tovarlar va xizmatlar ijtimoiy qiymatining va, binobarin, narxining pasayishi va nihoyat, pul qiymatining pasayishi kabi omillar ta’sir qiladi. Manashu omillar yana bir-bor inflyatsiya tovarlar narxining o`sishidir degan ta’rifning to`liq va yetarli emasligini ko`rsatadi. Qog`oz pullar inflyatsiyaga uchraganda uch xil narsaga nisbatan qadrsizlanadi: 1) oltinganisbatan -bu oltinning qog`oz pullarda bozor narxining oshishida o`z ifodasini topadi; 2) tovarlarga nisbatan -bu tovarlar narxining oshishida o`z ifodasini topadi; 3) bardoshli chet el valyutalariga nisbatan -bu chet el valyutalariga nisbatan milliy pul kursining tushib ketishida o`z ifodasini topadi. Hozirgi zamon inflyatsiyasi nafaqat tovarlar va xizmatlarga bo`lgan baholarni muntazam o`sishi natijasida pulning sotib olish qobiliyatini pasayishi bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonidagi nomutanosiblik, pul muomalasi, moliya hamda kredit sohasidagi salbiy omillar bilan tasniflanadi. Inflyatsiyaning yuzaga chiqishining asosiy sabablari bo`lib iqtisodiyot tarmoqlari, jamg`arma va iste’mol, talab va taklif, davlat daromadlari va xarajatlari, xo`jaliklarning pul massasi va unga bo`lgan talabi o`rtasidagi mutanosiblik hamda markaziy bankning kredit ekspansiyasi hisoblanadi. Ushbu ta’kidlab o`tilgan omillar o`z mohiyatiga asosan inflyatsiyaga, uning darajasiga turlicha ta’sir etishi mumkin. 506

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Xalqaro amaliyotda iqtisodchi olimlar inflyatsiyaning yuzaga chiqadigan omillar asosan ikki guruhga: ichki va tashqi omillarga ajratadilar. Biz ushbu omillarning mohiyatini yoritishga xarakat qilamiz. 1. Ichki omillarni mohiyatiga asosan pullik (monetar) va pulsiz omillarga ajratish mumkin. Pullik omillarga davlat moliyasining inqirozi, byudjetning taqchilligini mavjudligi, davlat qarzdorligini ortishi, pul emissiyasi, kredit dastaklarining aylanishini ko`payishi, pul aylanmasining tezligi va boshqalar kiradi. Pulsiz omillarga milliy iqtisodiyot tarmoqlari o`rtasidagi nomutanosiblik, tarmoqlar iqtisodiy rivojlanishdagi bir maromsiz daraja, ishlab chiqarish va xizmat ko`rsatish sohalarida monopoliyaning (oligopoliya) mavjudligi, narx shakllntirishdagi davlat monopoliyasi, markaziy bankning kredit ekspansiya va boshqa omillarni kiritish mumkin. 3-rasm. Talabning oshishi AD egri chizigʻini AD0 dan AD1 Bu inflatsiya turi iqtisodiyotda iste’molchilarning inflatsiya kutilishlari yoki pul massasining koʻpayishi natijasida talabning keskin oshib ketishi sababli paydo boʻladi. Talabning oshishi AD egri chizigʻini AD0 dan AD1 oʻnga suradi. Bu esa ishlab chiqarish hajmini, narxlarni va ish bilan bandligini oshiradi. AD egri chizigʻi yana ham oʻnga surilganda iqtisodiyot toʻla bandlikka erishadi va bunda harxlar darajasi oshsada, ishlab chiqarish hajmi oʻzgarmaydi. Xulosa Xulosa qilib, shuni aytib o`tish mumkinki, yuqorida aks ettirilgan har bir mamlakat bozor iqtisodiyotiga o`tish rejimining turli fazalarida bo`lganlari uchun, mazkur davlatlardagi iste`mol va chakana narxlari orasidagi farqlar ichki va tashqi omillar ta`sirida juda o`zgaruvchandir. Inflyatsiyaning har tomonlama avj olib ketishi mamlakatda sotsial va iqtisodiy jihatdan qarama-qarishliklar yuzaga kelishiga olib keladi. Shuning uchun, davlat iflyatsiyaning oldini olish, pul muomalasini barqarorlashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi. Inflyatsiyaga qarshi kurashning asosiy shakllari: pul islohati va inflyatsiyaga qarshi 507

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot siyosat hisoblanadi. Pul islohati deb, muomalasini barqarorlashtirish maqsadida davlat tomonidan pul tizimini o`zgartirishga aytiladi. Jahon amaliyotida pul islohati metall pul muomalasi davrida, ikkinchi jahon urushidan keyin -oltin deviz, oltin dollar muomalasi davrida o`tkazildi.Inflyatsiyani ushlab turish uchun, eng avvalo, uning iqtisodiyot uchun naqadar muhimligini, mexanizm va omillarning harakatga keltirishlarini anglash lozim. Soliq siyosatining inflyatsiyaga real ta`siri. Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya mavjudligi tabiyi bo`lgani kabi, mamlakatning «soliq infratuzilmasi»da ham inflyatsiyaning qay darajada bo`lishi olib borilayotgan chora-tadbirlarga bog`liqdir. Adabiyotlar 1. O`zbekiston Respublikasi Konsitutsiyasi T. 2017 yil 2. Oʻzbekiston respublikasi prezidentining “Pul-kredit siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-3272-son sonli Qarori yanada 3. 2017-2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo`nalishi bo`yicha Xarakatlar strategiyasini “ Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili” da amalga oshirishga oid Davlat dasturini o`rganish bo`yicha ilmiy-uslubiy risola. T.: 2017y 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti shavkat Mirziyoevning oliy Majlisga Murojaatnomasini oʻrganish va keng jamoatchilik oʻrtasida targʻib etishga bagʻishlangan ilmiy-ommabop qoʻllanma [Matn]. -T.: «Ma’naviyat», 2019. -312 bet. 5. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: O`zbekiston. 2017y 508

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 ISHSIZLIKNING IJTIMOIY OQIBATLARINI BAHOLASH Eshonqulov Muhammadali Sobirjon o‘g‘li Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti talabasi, ishankulovm06@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada ishsizlikning ijtimoiy va psixologik ta’siri tahlil qilinadi. Ishsizlikning jamiyat va shaxsga ta’siri, uning asosiy sabab va oqibatlari, shuningdek, uni kamaytirish yo‘llari yoritiladi. Ishsizlikning ijtimoiy tengsizlik, jinoyatchilik va ruhiy salomatlikka ta’siri muhokama qilinib, muammoni hal qilish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: Ishsizlik, ijtimoiy ta’sir, psixologik ta’sir, depressiya, motivatsiya, jinoyatchilik, bandlik, iqtisodiy muammolar, davlat siyosati, kasbiy qayta tayyorgarlik. Kirish Ishsizlik har qanday jamiyat uchun dolzarb muammolardan biri bo‘lib, u nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va psixologik oqibatlarga ham olib keladi. Ishsizlik darajasining oshishi aholining turmush darajasiga salbiy ta'sir ko‘rsatib, insonlarning ruhiy holatiga ham jiddiy ta’sir etadi. Ushbu tadqiqotda ishsizlikning jamiyatga va shaxsga ta’siri, uning sabab va oqibatlari hamda oldini olish choralari tahlil qilinadi. Materiallar va usullar Ishsizlik nafaqat shaxsiy, balki butun jamiyat miqyosida salbiy oqibatlar keltirib chiqaradi. Qashshoqlik darajasining oshishi daromad manbai yo‘qolgan shaxslar moddiy qiyinchiliklarga duch keladi, bu esa ularning ijtimoiy faolligini pasaytiradi. Ishsizlik uzoq davom etgan hollarda, oilalar hayotiy ehtiyojlarini qondirishda jiddiy muammolarga duch keladilar. Bu esa jamiyatdagi iqtisodiy holatning umumiy yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Jinoyatchilikning ortishi ishsizlik darajasining oshishi jinoyatchilikning ortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Daromadsiz qolgan insonlar ba’zan noqonuniy yo‘llar orqali pul topishga majbur bo‘ladilar. Xususan, yoshlar orasida ishsizlik yuqori bo‘lsa, ular o‘zlarini jamiyatga foydali shaxs sifatida his qilolmasliklari mumkin va noqonuniy faoliyatlarga qo‘shilish ehtimoli oshadi. Ijtimoiy tengsizlik ishsizlik jamiyatda tabaqalanish jarayonini kuchaytiradi, natijada ba’zi guruhlarning ijtimoiy himoyasi zaiflashadi. Ishsizlik uzoq davom etsa, jamiyatning turli qatlamlari orasidagi farq yanada ortadi va ijtimoiy norozilik kuchayishi mumkin. Oilaviy muammolar ishsiz qolgan shaxslarning oilaviy munosabatlarida ziddiyatlar yuzaga keladi, bu esa ajralishlar sonining ortishiga olib keladi. Moliyaviy qiyinchiliklar oilada stress va tushkunlikni kuchaytirib, oila a'zolari o‘rtasidagi munosabatlarga salbiy ta’sir qiladi. Muhokama Ishsizlik insonning ruhiy holatiga ham katta ta’sir o‘tkazadi. Depressiya va tushkunlik ishsiz qolgan inson o‘zini jamiyatga kerak emasdek his qilishi natijasida depressiyaga tushishi mumkin. Uzoq muddat davomida band bo‘lmagan insonlar o‘z qobiliyatlariga 509

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ishonchlarini yo‘qotishlari va psixologik bosimni his qilishlari mumkin. o‘ziga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishi uzoq muddatli ishsizlik insonning o‘zini qadrsiz his qilishiga sabab bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida yangi ish qidirish jarayonida motivatsiyaning pasayishiga olib keladi. Inson o‘zini jamiyatda ahamiyatsiz deb his qilganda, bu uning kelajak rejalari va intilishlariga ham salbiy ta’sir qiladi. Stress va ruhiy bosim moliyaviy qiyinchiliklar inson ruhiyatida kuchli stress hosil qiladi. Uzoq muddatli stress esa turli ruhiy va jismoniy kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Xususan, uyqusizlik, xavotir, va hatto yurak-qon tomir kasalliklari ham ishsizlikning uzoq davom etishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Motivatsiyaning pasayishi ishsizlik uzoq davom etsa, insonda yangi ish qidirish istagi kamayishi mumkin, bu esa mehnat bozoriga qaytish imkoniyatini yanada qiyinlashtiradi. Ko‘pgina hollarda, insonlar o‘zlarini umidsiz his qilib, hech qanday harakat qilmay qo‘yishlari mumkin. Natijalar Ishsizlikning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun bandlik dasturlarini ishlab chiqish davlat va xususiy sektor hamkorligida yangi ish o‘rinlari yaratish muhimdir. Ishsizlik darajasini kamaytirish uchun yangi texnologiyalar va innovatsion sohalarga investitsiya kiritish zarur. Kasbiy qayta tayyorgarlik kurslarini tashkil etish ishsizlikka duch kelgan shaxslar uchun yangi kasb o‘rganish imkoniyatlarini yaratish lozim. Xususan, zamonaviy IT texnologiyalari va raqamli ko‘nikmalar bo‘yicha o‘quv kurslarini kengaytirish zarur. Kichik biznes va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash ishsiz shaxslarning o‘z biznesini boshlashlariga ko‘maklashish orqali hal qilinishi mumkin. Davlat tomonidan kredit va grant dasturlarini kengaytirish orqali tadbirkorlikni rivojlantirish mumkin. Psixologik yordam ko‘rsatish ishsiz shaxslarga ruhiy qo‘llab-quvvatlash xizmatlarini taqdim etish orqali motivatsiyani oshirish va psixologik muammolarni bartaraf etish muhimdir. Xulosa Ishsizlik nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va psixologik jihatdan ham jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Bu muammoni hal qilish uchun davlat, jamiyat va alohida shaxslar birgalikda harakat qilishlari lozim. Bandlikni oshirish, kasbiy malakani rivojlantirish va psixologik yordam ko‘rsatish orqali ishsizlikning salbiy ta’sirlarini kamaytirish mumkin. Shunday qilib, har bir jamiyat o‘z fuqarolarining mehnat bozoriga qaytishiga ko‘mak berish orqali barqaror rivojlanishga erishishi mumkin. Shuningdek, ishsizlikning oldini olish va mehnat resurslaridan samarali foydalanish uchun ta’lim tizimi va iqtisodiy siyosat birgalikda ishlashi kerak. Bu orqali jamiyatda ijtimoiy barqarorlik mustahkamlanib, aholining turmush sifati oshishi ta’minlanadi. Adabiyotlar 1. https://cyberleninka.ru 2. https://www.iloencyclopaedia.org 3. https://www.researchgate.net 510

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUN’IY INTELLEKTNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI Ergasheva Dinora G‘anisher qizi, Murodova Zilola Asadovna “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Ushbu maqolada AI ya’ni Sun’iy Intellektning iqtisodiyotga bo‘lgan ta’siri, yaxshi va yomon taraflari, uning turli iqtisodiy sohalarda qo‘llanilishi, sanoat rivojida muhim o‘rin tutishi, va qanday qilib AI dan yanada samaraliroq foydalanib, iqtisodiyotni jadal rivojlantirish bo‘yicha masalalar yoritib beriladi. Bundan tashqari, Sun’iy Intellektning bugungi iqtisodiyotga qanchalik ta’sir ko‘rsatganini, iqtisodiyot rivojiga qo‘shgan hissasi, aholi uchun yaratib bergan qulayliklari-yu uning mehnat bozoriga bo‘lgan salbiy ta’sirlari ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Sun’iy Intellekt(SI)(AI), iqtisodiyot, texnologik rivojlanish, sanoat, mehnat bozori, samaradorlik, inson ijodkorligi. Kirish Hozirgi davrda texnologik taraqqiyot mislsiz tezlikda rivojlanib, Sun’iy Sntellekt iqtisodiyotning deyarli barcha sohalariga kirib kelmoqda. Sun’iy Intellekt nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, balki iqtisodiy tahlil, marketing strategiyalari, moliyaviy prognozlar kabi murakkab jarayonlarda ham keng qo‘llanilmoqda. Ushbu o‘zgarishlar nafaqat kompaniyalar uchun samaradorlik va rentabellikni oshirish imkoniyatini yaratmoqda, balki mehnat bozoriga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Sun’iy Sntellekt orqali avtomatlashtirilgan tizimlar ishlab chiqarish hajmini oshirish bilangina cheklanib qolmasdan, resurslardan yanada samaraliroq foydalanish imkonini yaratmoqda. AI texnologiyalari avtomatlashtirish, tahlil qilish va jarayonlarni optimallashtirish orqali samaradorlik oshiradi. Ular korxonalarga ko‘proq vazifalarni kamroq xato va ozroq vaqt ichida bajarishga imkon beradi, ko‘pincha tezlik va aniqlik bo‘yicha inson imkoniyatlaridan ustun turadi. Bu xarajatlarni kamaytiradi va yuqori qiymatga ega bo‘lgan faoliyat uchun inson resurslarini bo‘shatadi, bu esa potentsial ravishda iqtisodiyotda umumiy samaradorlikni oshirish ga olib keladi. Misol uchun, sun’iy intellektga asoslangan (Yandex Go kabi) ta’minot zanjiri boshqaruvi tizimlari inventarizatsiya talablarini bashorat qilishi va logistikani optimallashtirishi mumkin (asosan, tirbandlikning oldi olinadi), bu esa qo‘shimcha xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi va xizmatlar ko‘rsatishni yaxshilaydi. AI yangi mahsulot va xizmatlarni yaratish hamda mavjud imkoniyatlarni kengaytirish orqali innovatsiyalarni rivojlantiradi. Masalan, sog‘liqni saqlash sohasida AI algoritmlari ulkan tibbiy ma’lumotlarni chuqur tahlil qilib, kasalliklarni ancha tez va aniq aniqlashga yordam beradi. Bu esa bemorlarning sog‘lig‘ini yaxshilash bilan birga, tibbiyot muassasalarining raqobatbardoshligini oshiradi. Bundan tashqari, AI biz nafas olib, yashab kelayotgan ekologiyaga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmasdan qolmaydi. Davlatlarda ishlab chiqarish sanoatlarining son-sanog‘iga va ular tufayli paydo bo‘layotgan ekologik ifloslanishning to‘xtatish oson bo‘lmasa-da, AI atmosferaning yanada ifloslanishining oldini olishi mumkin. 511

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot AI texnologiyalari orqali resurslardan samarali foydalanish yo‘lga qo‘yiladi, bu esa ekologik muvozanatni saqlashga yordam beradi. Misol uchun, AI butun dunyo bo‘ylab katta axborot ma‘lumotlariga tayanadi va bu esa dunyo olimlarining fikriga asoslangan holda yechim topishiga asos bo‘ladi, faqatgina undan qanday foydalanishni bilsak bas. Ammo, AI biznes va hukumatlarga taqdim etayotgan eng katta imkoniyatlardan biri bu inson ijodkorligini oshirish va innovatsiyalarni demokratlashtirish muammolarini yengishdir. Sun’iy Intellekt orqali innovatsion yechimlarni yaratish imkoniyati kengroq qatlamlarga yetib boradi, bu esa yangi mahsulotlar, xizmatlar va texnologiyalar paydo bo‘lishiga turtki beradi. IMF (International Monetary Fund – Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi) taqdiqotlariga ko‘ra, qariyb 40% bandlikning o‘rnini AI – Sun’iy Intellekt qoplay olishi mumkin ekan. Hozirda AI ning faqat foydalari bizga ma’lum, lekin uning ro‘y berishi taxmin qilingan xavf-xatarlaridan biri bu dunyoda ishsizlik darajasining ortib borishi, boshqa so‘z bilan aytganda, AI insonlar bajarishi mumkin va hattoki ular qila olmaydigan ishlarni bajara olishligi, bu ishlarni qilishda insondan aniqlikda ham ustunligi olimlarni hayratda qoldirgani ajab emas. Hayotiy misol sifatida, avtonom yuk mashinalarini olaylik. Ilgari yuk mashinalarini haydovchilar boshqarar edi, lekin hozirda AI asosidagi o‘z-o‘zidan boshqariladigan yuk mashinalari sinovdan o‘tkazilmoqda va ba’zi hududlarda allaqachon ishlatilmoqda. Demokratlashtirish – sun’iy intellektning imkoniyatlarini faqat yirik kompaniyalar va boy davlatlar emas, balki kichik bizneslar, yakka tadbirkorlar va keng jamoatchilik uchun ham ochiq va foydalanish mumkin bo‘lishini anglatadi. Ya’ni, innovatsiyalar va ijodkorlik imkoniyatlari hammaga teng taqsimlanadi. Bu texnologiya kompaniyalarga yoqilg‘i sarfini kamaytirish, yuk tashish vaqtini qisqartirish va xavfsizlikni oshirishga yordam bermoqda. Biroq, minglab yuk mashina haydovchilari ishsiz qolish xavfi ostida. Shu bilan birga, yangi kasblar ham paydo bo‘lyapti — masalan, avtonom transport operatorlari yoki AI transport tizimi muhandislari, ular ushbu avtomatlashtirilgan tizimlarni nazorat qiladi va texnik xizmat ko‘rsatadi. Ya’ni, an’anaviy haydovchilik kasbi yo‘qolishi mumkin, lekin yangi texnologik rollar uni o‘rnini egallaydi. Iqtisodiyoti rivojlangan davlatlarda ish o‘rinlarining taxminan 60%iga Sun’iy Intellekt o‘z ta’sirini ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotlarga ko‘ra, bu ish o‘rinlarini boshqa AI ga asoslangan ishlar bilan almashishligi ham prognoz qilingan. Misol uchun, Zavod ishchisi Aqilli zavod bo‘yicha mutaxassis, Jurnalist (asosiy reportaj) AI kontent strategisti, Kutubxonachi Raqamli bilimlar kuratori, Taksi haydovchisi Avtonom avtomobil nazoratchisi, Sayohat agenti AI sayohat boy‘icha maslahatchi, Kassir Chakana savdoni avtomatlashtirish bo‘yicha mutaxassis va minglab boshqa shu kabi kasblar o‘rin almashishi mumkin. Lekin, AI o‘rnini bosa olmaydigan ish turlari ham mavjud: o‘qituvchilik, Rassomchilik, Yozuvchilik, Advokatlik/Huqushunos, HR mutaxassisi, Hamshira, Ijtimoiy ishchi, Ta’mirlash ustasi, Terapevtlar (Therapists), Psixologlar, va boshqa yuzlab shu turdagi kasblar mavjud. Bu kabi kasblarning insoniy jihati va empatiyasini hali uzoq vaqt davomida almashtirib bo‘lmaydi, lekin texnologiya ularning ishini samaraliroq va kengroq qamrovli qilish qobiliyatiga ega. Misol tariqasida ekranli doskalarning bog‘cha, maktab, litsey, kollej va Universititetlarda qo‘llanilishini keltirishimiz mumkin. Elektron doskalardan foydalanish orqali 512

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 o‘rganuvchilarning (uch turdagi o‘rgaish: ko‘rish, yozish va tinglash orqali) bilm olish salohiyatini yanada oshirish va inklyuziv qilish mumkin. AI dan yanada samarali foydalanish: Sun’iy Intellektdan yanada samarali foydalanish orqali nafaqat yirik kompaniyalar, balki kichik bizneslar ham o‘z faoliyatini optimallashtirishi mumkin. Misol uchun, Yandex Go ilovasini yanada rivojlanishi mumkin. Inklyuziv – Keng qamrovli, bilimni to‘liq egallash uchun kerakli barcha narsalarni o‘z ichiga qamrab oladi. Hozirda taksi chaqirmoqchi bo‘lsangiz, narx bir kishi uchun ham, to‘rt kishi uchun ham bir xil. AI yordamida esa foydalanuvchi yo‘lovchilar sonini belgilashi, haydovchilar esa yo‘l tirbandligi va masofaga qarab narxlarni dinamik belgilashi mumkin. Bu esa foydalanuvchilarga arzonroq narx tanlash imkonini berib, adolatliroq va samaraliroq tizim yaratadi. Bunday yondashuv kichik bizneslar uchun ham foydali bo‘lib, raqobat muhitini yanada sog‘lomlashtiradi. Kelajakdagi istiqbollari: Kelajakda Sun’iy Intellektning iqtisodiyotga ta’siri yanada kuchayishi kutilmoqda. AI texnologiyalarining rivojlanishi quyidagi imkoniyatlarni ochib berishi mumkin: • Aqlli sanoat tizimlari: Har bir ishlab chiqarish jarayoni tahlil qilinib, doimiy ravishda optimallashtiriladi. • Kichik biznes uchun yangi imkoniyatlar: Sun’iy Intellekt asosidagi xizmatlar kichik bizneslarga raqobatbardoshlikni saqlab qolishda yordam beradi. • Ekologik barqarorlik: AI texnologiyalari orqali resurslardan samarali foydalanish yo‘lga qo‘yiladi, bu esa ekologik muvozanatni saqlashga yordam beradi. Sun’iy Intellekt (AI/SI) texnologiyalari jahon iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. PwC tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, 2030-yilga kelib, SI global iqtisodiyotga 15,7 trillion dollar qo‘shishi kutilmoqda. SI ning iqtisodiyotga ta’siri asosan ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: mehnat unumdorligini oshirish va mahsulotlar hamda xizmatlarning sifatini yaxshilash orqali iste’mol talabini kuchaytirish. Xususan, Xitoyda 2030-yilgacha YAIMning 26% o‘sishi, Shimoliy Amerikada esa 14,5% o‘sishi prognoz qilinmoqda, bu esa mos ravishda 10,7 trillion dollarni tashkil etadi. Shuningdek, SI texnologiyalari sog‘liqni saqlash, avtomobilsozlik va moliya xizmatlari kabi sohalarda tezkor rivojlanish kuzatilmoqda. Masalan, SI yordamida kasalliklarni erta aniqlash, avtonom transport vositalarini yaratish va moliyaviy maslahatchilar xizmatlarini avtomatlashtirish kabi yutuqlar amalga oshirilmoqda. 513

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 1-rasm. AI ning Global Iqtisodiyotga Ta’siri (2024-2030) “AI ning Global Iqtisodiyotga Ta’siri (2024-2030)” — 1-rasm sun’iy intellektning ushbu davrda global iqtisodiyotga qanday ta’sir ko‘rsatishini tasvirlaydi. X o‘qi (gorizontal): 2024 yildan 2030 yilgacha bo‘lgan yillar. Y o‘qi (vertikal): Ta‘sir ko‘rsatkichi — trillion AQSh dollari (AI ning iqtisodiyotga qo‘shgan hissasi) va million ish o‘rinlari (ish o‘rinlari o‘zgarishi). ➢ dollari): Ko‘k chiziq (to‘liq) — AI ning global YAIMga qo‘shgan hissasi (trillion AQSh Sun’iy Intellekt global iqtisodiyotga qancha foyda keltirishini ko‘rsatadi. 2024 yilda past darajadan boshlanib, 2030 yilga kelib barqaror o‘sish kuzatiladi. ➢ Qizil chiziq (uzlukli) — Ish o‘rinlarining yo‘qotilishi (millionlab) Bu chiziq AI sababli yo‘qotilgan ish o‘rinlarini ko‘rsatadi. Keskin o‘sish kuzatiladi, bu esa avtomatlashtirish natijasida ko‘proq ishlar yo‘qotilishini anglatadi. ➢ Yashil chiziq (nuqtali) — Yangi yaratilgan ish o‘rinlari (millionlab) AI tufayli paydo bo‘lgan yangi ish o‘rinlarini ko‘rsatadi. U ham tez o‘sadi, lekin qizil chiziqdan biroz pastda — bu esa yo‘qotilgan ish o‘rinlarini to‘liq qoplamasligini anglatadi. IDC tadqiqoti: 2024-yil 17-sentabrda e‘lon qilingan ushbu tadqiqotga ko‘ra, Sun’iy Intellekt (AI) 2030-yilga kelib global iqtisodiyotga qo‘shimcha 19,9 trillion AQSh dollari miqdorida hissa qo‘shishi kutilmoqda. Bu ko‘rsatkich 2024-yilda deyarli 1,2 trillion dollardan boshlanib, 2030-yilda 4,9 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda. McKinsey & Company tahlili: Ularning hisob-kitoblariga ko‘ra, Sun‘iy Intellektning global mahsuldorlikka ta’siri har yili 2,6 trillion dollardan 4,4 trillion dollargacha oshishi mumkin. Bu o‘sish asosan mijozlar operatsiyalari, marketing va sotish, dasturiy ta’minotni ishlab chiqish va ilmiy-tadqiqot ishlari kabi to‘rtta sohada to‘planadi. 514

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Rossiya iqtisodiyoti: Rossiyada Sun’iy Intellekt texnologiyalarini joriy etishdan olinadigan iqtisodiy samara 1 trillion rubldan ko‘proq baholanmoqda. Bu ko‘rsatkich Sun’iy Intellektning turli sohalarda qo‘llanilishi natijasida erishilgan. Xulosa Sun’iy Intellekt iqtisodiyotga katta ta’sir o‘tkazayotgan texnologiyalardan biri hisoblanadi. Uning yordamida ishlab chiqarish jarayonlari tezlashib, samaradorlik oshmoqda, xarajatlar kamaymoqda va yangi imkoniyatlar yaratilmoqda. Shunga qaramay, ish o‘rinlarining qisqarishi va texnologik tengsizlik kabi muammolar ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Kelajakda uning imkoniyatlaridan yanada samarali foydalanish va uning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun davlatlar, kompaniyalar va jamiyat o‘zaro hamkorlik qilishi lozim. Sun’iy Intellekt bizga yangi davr eshiklarini ochmoqda. Uning imkoniyatlaridan foydalangan holda iqtisodiy rivojlanishga erishish, muammolarni hal qilish va yangi imkoniyatlarni kashf etish bizning qo‘limizda. Adabiyotlar 1. Forbis.com – Moliyaviy xizmatlarni tavsiya qiluvchi biznes konsulting sayt. 2. IMF.org – Xalqaro Moliya Fondining rasmiy sayti. 3. Builtin.com – Texnologiya sanoatiga asoslangan: kompaniya fikrlari, ishlar haqida ma’lumot va maqolalarni yuklab boradi. 4. HBR.org – Harvard Business Review – Garvard Universititetining sifatli maqolalari yuklab boriladigan sayti. 5. PwC - Global konsalting va buxgalteriya kompaniyasining rasmiy sayti. 6. UzFunds.com – O‘zbekistonning moliya bozoriga e’tibor qaratadi. 7. Axios.com – Tez va qisqacha hisobot berish bilan mashhur zamonaviy yangiliklar veb-sayti. U siyosat, biznes, texnologiya, sog‘liqni saqlash va dunyo voqealarini o‘qish uchun qulay formatda, ko‘pincha ma’lumotlar vizualizatsiyasi va qisqacha xulosalar bilan qamrab oladi. 8. McKinsey & Company: “The future of work: How artificial intelligence will impact jobs”, 2018. 9. World Economic Forum: “How AI is reshaping economic growth”, 2020 10. PwC (PricewaterhouseCoopers): "The Global Artificial Intelligence Study: Exploiting the AI Revolution", 2017. 11. Brynjolfsson, Erik & McAfee, Andrew (2014) – The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company. 12. Russell, Stuart & Norvig, Peter (2020) – Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th Edition). Pearson. 13. Ford, Martin (2015) – Rise of the Robots: Technology and the Threat of a Jobless Future. Basic Books. 14. Kaplan, Jerry (2015) – Humans Need Not Apply: A Guide to Wealth and Work in the Age of Artificial Intelligence. Yale University Press. 515

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot MOBIL ILOVALARNING ONLINE SAVDODAGI IMKONIYATLARI Berdiyeva Lutfiya Alisherovna Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, sindordjumayev@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada online savdoda mobil ilovalarning imkoniyatlari va ularni yaratish uchun mo‘ljallangan texnologiyalar bayoni keltirilgan. Kalit so‘zlar: Mobil ilova, online savod, IDE, mobil qurilma, UI, UX, platforma. Asosiy matn Mobil qurilmalar odamlar hayotining ajralmas qismiga aylangan zamonaviy raqamli davrda mobil ilovalarni ishlab chiqish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Statista maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda dunyodagi mobil telefon foydalanuvchilari soni 7,33 milliardga yetadi, bu esa dunyo aholisining muhim qismini tashkil qiladi. Bu kompaniyalarga o‘z mijozlari bilan bevosita bog‘lanish va ularga mobil ilovalar orqali qo‘shimcha xizmatlarni taklif qilish uchun katta imkoniyat yaratadi. Shu sababli, mobil ilovalarni ishlab chiqish zamonaviy biznes landshaftining ajralmas qismiga aylandi[1]. Mobil ilovalar an’anaviy ish stoli ilovalaridan ajralib turadigan bir qancha o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, mobil ilovalar kichik ekranli va cheklangan ishlov berish quvvatiga ega mobil qurilmalarda ishlashga mo‘ljallangan. Natijada, ular ishlash va qulaylik nuqtai nazaridan optimallashtirilgan bo‘lishi kerak. Mobil ilova minimal kechikishlar va ortiqcha resurslardan foydalanmasdan silliq va uzluksiz foydalanuvchi tajribasini ta’minlashi kerak. Ikkinchidan, mobil ilovalar an’anaviy ish stoli ilovalariga nisbatan turli dizayn talablariga ega. Misol uchun, mobil ilovalar sensorli o‘zaro ta’sirlarni va turli xil ekran o‘lchamlari va ruxsatlarini moslashtirish uchun mo‘ljallangan bo‘lishi kerak. Shu sababli, mobil ilova ishlab chiquvchilari mobil ilovaning intuitiv va ulardan foydalanish oson boʻlishini taʼminlash uchun foydalanuvchi interfeysi (UI) va foydalanuvchi tajribasi (UX) dizaynini hisobga olishlari kerak[2]. Uchinchidan, mobil ilovalar platformaning parchalanishi, xavfsizlik va maxfiylik muammolarini o‘z ichiga olgan bir qator rivojlanish muammolarini keltirib chiqaradi. Natijada, mobil ilovalarni ishlab chiqish ushbu qiyinchiliklarni bartaraf etish va yuqori darajadagi foydalanuvchi tajribasini ta’minlaydigan ilovani yaratish uchun maxsus bilim va tajribani talab qiladi. Mobil ilovalarni ishlab chiqish evolyutsiyasi mobil texnologiyalardagi yutuqlar va foydalanuvchilarning hatti-harakatlaridagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Palm OS va Windows Mobile kabi birinchi mobil platformalar kalendarlar, kontaktlar roʻyxati va eslatmalar kabi asosiy ilovalar uchun moʻljallangan edi. Ushbu platformalar cheklangan ishlov berish quvvatiga va xotiraga ega edi va ularning ilovalari oddiy va murakkab xususiyatlarga ega emas edi. 2000-yillarning oxirida Apple iOS va Google Android platformalarining paydo 516

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 bo‘lishi mobil ilovalarni ishlab chiqishda inqilob qildi. Ushbu platformalar ishlab chiquvchilarga zamonaviy mobil qurilmalarning apparat imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin bo‘lgan murakkab, boy funksiyalarga ega mobil ilovalarni yaratish uchun vositalar va asoslar bilan ta’minladi[3]. Siz savdo (buyum) uchun mobil ilovalar qidirayotganingizda, turli xil platformalardan foydalanishingiz mumkin. Bu ilovalar sizning mahsulotingizni sotish, xarid qilish, va savdo jarayonlaringizni boshqarishda yordam bera oladi. Quyidagi platformalar sizga bu maqsadlarga yetib borish uchun imkoniyatlar mavjud bo‘lgan ba’zi yaxshi mobil ilovalardir: 1. Etsy: Mahsulotlar, maxsus buyumlar va ishlab chiqarilgan narsalar sotish uchun bo‘lgan onlayn bozor. 2. Shopify: Sizning shaxsiy do‘koningizni yaratishingiz uchun turli vositalarni taqdim etuvchi shuhratli platforma. 3. Amazon Seller: Dunyo bo‘ylab millionlab odamlar bu onlayn savdo platformasidan foydalanishadi. Mahsulotlarini Amazon orqali sotishga qo‘yish imkoniyati mavjud. 4. eBay: Maxsus ishlab chiqarilgan narsalar, yangi yoki ishlatilgan mahsulotlar uchun yaxshi bozor. 5. Facebook Marketplace: Mahalliy bozorda o‘zingizning do‘kingizni o‘rnating va mahsulotlaringizni osonlik bilan sotishingiz mumkin. 6. Instagram va Facebook do‘konlari: Sizning do‘koningiz uchun maxsus sahifalarni yaratib, sosial tarmoq orqali sotish uchun. 7. Square Point of Sale: Mahsulotlaringizni to‘lov qilish, inventarizatsiya qilish va savdo statistikasini boshqarish uchun mo‘ljallangan ilova. Bugungi kunda mobil ilovalarni ishlab chiqish yangi murakkablik darajasiga ko‘tarildi, ishlab chiquvchilar uchun bir qator vositalar va ramkalar mavjud. Ushbu vositalar Android Studio va Xcode kabi integratsiyalashgan ishlab chiqish muhitlarini (IDE), shuningdek React Native va Flutter kabi platformalararo ishlab chiqish ramkalarini o‘z ichiga oladi. Ushbu vositalar ishlab chiquvchilarga mobil ilovalarni bir nechta platformalarda yaratish va joylashtirishni osonlashtiradi, bu esa ishlab chiqish vaqti va narxini kamaytiradi. Bundan tashqari, bulutli xizmatlar mobil ilovalarga masofaviy serverlarning qayta ishlash quvvati va saqlash imkoniyatlaridan foydalanish imkonini beradi, bu esa ishlab chiquvchilarga yanada kuchli va kengaytiriladigan ilovalar yaratish imkoniyatini beradi[4]. Talablarni tahlil qilish va texnik shartlarni tayyorlash Zargarlik do‘koni uchun mobil ilovani ishlab chiqish uchun tizim maqsadlari va mijoz talablarini inobatga olgan holda asosiy talablar belgilandi. Har bir talab tahlil qilindi va tizim mijozlarning barcha ehtiyojlari va umidlarini qondirishini ta’minlash uchun aniq spetsifikatsiyaga aylantirildi. Ushbu talablar yuqori sifatli dasturni ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi. Asosiy maqsad – zargarlik do‘koni uchun mijozlar bilan o‘zaro munosabatlarni yaxshilash va savdo hajmini oshirish imkonini beruvchi mobil ilovani ishlab chiqish. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 517

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • foydalanuvchi ehtiyojlari va talablarini tahlil qilish; • qo‘llash uchun funksional va nofunktsional talablarni aniqlash; • ilovalarni ishlab chiqish texnologiyalarini tanlash; • ilova yaratish uchun texnik shartlarni ishlab chiqish. Foydalanuvchilarning ehtiyojlari va talablarini tahlil qilish Ilovani ishlab chiqish boshlanishidan oldin potentsial foydalanuvchilarning ehtiyojlari va talablari tahlili o‘tkazildi. Tahlil natijalariga ko‘ra, arizaga qo‘yiladigan quyidagi asosiy talablar aniqlandi: • Foydalanish qulayligi; • mahsulot katalogiga tez va oson kirish; • tezkor buyurtma berish imkoniyati; • aksiyalar va chegirmalar haqida ma’lumot; • buyurtma holatini kuzatish imkoniyati; • yangi kelganlar va aksiyalar haqida bildirishnomalar. Funktsional va funktsional bo‘lmagan dastur talablari Foydalanuvchilarning ehtiyojlari va talablarini tahlil qilish asosida dastur uchun funktsional va funktsional bo‘lmagan talablar aniqlandi. Funktsional talablar: • mahsulot katalogini ko‘rish imkoniyati; • mahsulotlarni tezda qidirish imkoniyati; • mahsulotlarni savatga qo‘shish imkoniyati; • buyurtma berish imkoniyati; • to‘lov usulini tanlash imkoniyati; • buyurtma holatini kuzatish imkoniyati; • oldingi buyurtma va uning tarixini ko‘rish imkoniyati; • mahsulotlarni baholash va sharhlar qoldirish imkoniyati; • yangi kelganlar va aksiyalar haqida bildirishnomalar olish imkoniyati. Funktsional bo‘lmagan talablar: • yuqori dastur unumdorligi; • foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish; • turli Android qurilmalari bilan dastur mosligi; • ilovaning oflayn rejimida ishlashini qo‘llab-quvvatlash; • Firebase ma’lumotlar bazasi bilan dastur mosligi. Ilovalarni ishlab chiqish uchun texnologiyalarni tanlash Zargarlik do‘koni uchun mobil ilovani ishlab chiqish uchun quyidagi texnologiyalar tanlandi[5]: Android OS - bu dastur ishlaydigan operatsion tizim; Kotlin - bu dastur yoziladigan dasturlash tili; 518

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Firebase - foydalanuvchilar va buyurtmalar haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun foydalaniladigan bulutli ma’lumotlar bazasi; Android Studio - bu kod yozish va ilovani sinab ko‘rish uchun ishlatiladigan integratsiyalashgan ishlab chiqish muhiti (IDE). Adabiyotlar 1. Cheng F. Build Mobile Apps with Ionic 4 and Firebase. Berkeley, CA: Apress 2. Голощапов А.Л. Google Android. Программирование для мобильных устройств (Профессиональное программирование). Санк-Петербург: «БХВ Петербург», 2011. – 438 с. 3. Mingboyev Ulug‘bek S. A., Djumayev Sindor O. N. E. Ta’limda foydalaniladigan mobil ilovalarning afzalliklari va kamchiliklari //International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research. – 2023. – С. 279-282. 4. Djumayev, S. N., D. A. Shodmonov, and N. E. Ortiqova. "Ta’limda mobil ilovalardan foydalanish imkoniyatlari: Possibilities of Using Mobile Applications in Education." International journal of theoretical and applied issues of digital technologies 4.2 (2023): 9095. 5. Shodmonov, D. A., A. A. Abdinobiyev, and S. Allayev. "Auksion va savdolarni onlayn boshqaruvchi axborot tizimi imkoniyatlari."Current Issues of Bio Economics and Digitalization in the Sustainable Development of Regions (Germany) (2022): 440-444. 519

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot III – SHo‘BA Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash xamda o‘qitishni tashkil etishning linguistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari 520