Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 kengayishiga yordam berdi. Shuni ta'kidlash kerakki, ma'lumotlarning o‘zi ham sotiladigan tovarga aylandi va ma'lumotlar oqimi tobora xalqaro savdoning muhim qismiga aylandi. Bu o‘zgarishlar nafaqat xizmatlar savdosi ko‘lamini kengaytiribgina qolmay, balki xizmatlar savdosining an’anaviy nazariyasiga qarshilik ko‘rsatib, xizmatlar savdosini yaxshilaydi. Biroq, raqamli xizmatlar savdosining jadal rivojlanishi soliqqa tortish, tartibga solish va bozorga kirish kabi yangi muammolarni ham keltirib chiqardi va uyg‘unlashtirish uchun yangi xalqaro qoidalarni o‘rnatish kerak. 1-rasm. Texnologiyalar Xizmat 1-rasmda raqamli texnologiyalar xizmatlar savdosini o‘zaro bog‘liq bo‘lgan to‘rtta jihat orqali qanday o‘zgartirayotganini ko‘rsatadi. Diagramma an'anaviy xizmatlarni (cheklangan savdo imkoniyati, jismoniy mavjudlik talablari, yuqori xarajatlar va geografik cheklovlar bilan tavsiflanadi) elektron tijorat platformalari, bulutli hisoblash, sun'iy intellekt va raqamli to‘lov tizimlari tomonidan faollashtirilgan raqamli transformatsiyadan farq qiladi. Ushbu transformatsiya pastki panellarda ko‘rsatilganidek, xizmat ko‘rsatish savdo imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirishga olib keldi. Ta'sir xizmatlar savdosining ortishi, rivojlanayotgan biznes modellari, ko‘blab ishtirok kengayishi va yangi tartibga solish muammolarini o‘z ichiga oladi. Raqamli transformatsiyalar yoqilgan xizmatlar endi kengaytirilgan transchegaraviy imkoniyatlarni, masofaviy yetkazib berish imkoniyatlarini, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirishni, global bozorga kirishni va Software-as-a-Service (SaaS) kabi yangi xizmatlarni taqdim etadi. Ushbu keng qamrovli transformatsiya xizmatlarning xalqaro miqyosda savdosidagi tub o‘zgarishlarni anglatadi. 401

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 2-rasm. Raqamli texnologiyalarning xizmatlar savdosiga ta'siri. Raqamli bo‘linish va savdo tengsizligi: Raqamli iqtisodiyot davrida raqamli tafovutdan kelib chiqadigan savdo tengsizligi muammosi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Raqamli infratuzilma, texnologik imkoniyatlar va inson kapitali bo‘yicha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi tafovut ularning raqamli savdoda ishtirok etish qobiliyatiga va undan oladigan foydalarga bevosita ta’sir qiladi. Raqamli afzalliklarga ega bo‘lgan mamlakatlar va korxonalar global qiymat zanjirlarida qulay o‘rinlarni egallashlari ehtimoli ko‘proq, raqamlashtirish darajasi past bo‘lgan mamlakatlar esa yanada marginallashgan bo‘lishi mumkin. Kichik va o‘rta korxonalar raqamli platformalar orqali xalqaro savdoda ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lsalar ham, ular hali ham ma'lumotlar, texnologiya va moliyalashtirish nuqtai nazaridan jiddiy muammolarga duch kelishmoqda. Raqamli ko‘nikmalardagi bo‘shliq, shuningdek, mehnat bozorining segmentatsiyasiga olib keldi, bu savdo imtiyozlarini taqsimlashga ta'sir qiladi. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda raqamli infratuzilma va ko‘nikmalarga ega bo‘lmagan qishloq joylari va marginal guruhlar raqamli iqtisodiyotdan chiqarib tashlanishi mumkin, bu esa ichki tengsizlikni kuchaytiradi. Raqamli savdo qoidalari va global boshqaruv: Raqamli savdoning jadal rivojlanishi mavjud global savdoni boshqarish tizimiga jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. An'anaviy savdo qoidalari raqamli iqtisodiyot keltirib chiqaradigan yangi muammolarni, masalan, ma'lumotlar oqimi, raqamli xizmatlar savdosi va intellektual mulkni himoya qilish kabi muammolarni samarali hal qilish uchun kurashmoqda. Maʼlumotlar suvereniteti, bozorga kirish va tartibga solish boʻyicha mamlakatlar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar chuqurlashib, global raqamli savdo qoidalarini oʻrnatishga toʻsqinlik qilmoqda. 402

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Raqamli platformalarning transchegaraviy operatsiyalari yurisdiktsiya va soliqqa tortishning murakkab muammolarini, xususan, mavjud xalqaro qoidalar etarli bo‘lmagan monopoliyaga qarshi va ma'lumotlar monopoliyasi sohalarida murakkab muammolarni keltirib chiqardi. Shu bilan birga, raqamli savdoni milliy xavfsizlik, iste'molchilar huquqlarini himoya qilish va adolatli raqobat kabi siyosat maqsadlari bilan muvozanatlash qiyin masalaga aylandi. Misol uchun, ba'zi mamlakatlar milliy xavfsizlik nomidan ma'lumotlarni mahalliylashtirish siyosatini amalga oshiradilar, bu ma'lumotlarning erkin oqimiga to‘sqinlik qilishi va raqamli xizmatlarning transchegaraviy taqdim etilishiga ta'sir qilishi mumkin. Xulosa Ushbu maqola raqamlashtirishning xalqaro savdoga ta’sirini kontseptual jihatdan tahlil qilib, uning evolyutsiyasini zamonaviy texnologiyalar nuqtai nazaridan o‘rganadi. Raqamli texnologiyalar, elektron tijorat, sun’iy intellekt, blockchain va logistika optimallashtiruvi xalqaro savdoning an’anaviy shakllarini tubdan o‘zgartirib, yangi imkoniyatlar va biznes modellarini yaratdi. O‘zbekiston misolida ko‘rinib turibdiki, mahalliy kompaniyalar global bozorga kirishda Alibaba, Uzum kabi platformalardan foydalanib, raqamli transformatsiyadan foyda ko‘rmoqda. Raqamlashtirish savdo xarajatlarini kamaytirish, shaffoflikni oshirish va xizmatlar savdosini kengaytirish kabi iqtisodiy samaradorlikni ta’minlagan bo‘lsa-da, raqamli tafovut, tengsizlik, soliqqa tortish va global boshqaruvdagi muammolar kabi yangi sinovlarni ham keltirib chiqardi. Maqola shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish nafaqat iqtisodiy integratsiya va global bozorlarga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi, balki rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ham raqobatbardoshlikni oshirishda muhim vositaga aylanadi. Аdаbiyоtlаr 1. McKinsey & Company. (2021). The Role of E-commerce in Global Trade. 2. World Economic Forum. (2022). Blockchain in Trade Finance. 3. Ministry of Digital Development of Uzbekistan. (2023). E-commerce Growth in Uzbekistan 4. Author’s compilation based on data from WTO (2022) and OECD (2023). 5. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi (2023). O‘zbekistonda Raqamli Transformatsiya Strategiyasi. 6. Burri, M. (2021). Towards a New Treaty on Digital Trade. Journal of World Trade, 55, 77-100. 403

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ ВНЕДРЕНИЯ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ Aхмедов Латайибхон Мамитхонович Кафедра «Цифровая экономика и финансовые технологии», «University of management and future technologies», Ташкент, 100208, Узбекистан. Аннотация: Современный бизнес все более активно внедряет цифровые технологии в различные аспекты своей деятельности, сейчас это является актуальным для всех организаций. В данной статье рассматриваются актуальные вопросы внедрения цифровых технологий в бухгалтерский учет, а также ключевые преимущества и вызовы, с которыми сталкиваются компании при постановке деятельности учетно-аналитических служб. Инновации в виде цифровых технологий обладают потенциалом, способным улучшить качество бухгалтерской отчетности, обеспечить достоверность учетных данных, а также повысить результативность финансового анализа. В статье сформулирована роль блокчейн-технологий в бухгалтерском учете. Внедрение цифровых технологий является необходимым условием для современных компаний в конкурентной среде, в долгосрочной перспективе цифровые технологии будут продолжать трансформировать бухгалтерский учет, открывая новые возможности для оптимизации процессов и улучшения аналитики. Ключевые слова: бухгалтерский учет, цифровые технологии, искусственный интеллект, блокчейн, оптимизация процессов, автоматизация процессов. Внедрение цифровых технологий в сферу бухгалтерского учета является актуальной и значимой темой в современной экономике. Технологии, такие как искусственный интеллект, а также автоматизация процессов и блокчейн, предоставляют новые возможности для оптимизации и повышения эффективности работы бухгалтерии. Цель данного исследования: выявление перспектив и оценка эффективности внедрения цифровых технологий в бухгалтерский учет, а также разработка рекомендаций по оптимизации учетных процессов. Для достижения данной цели необходимо решить следующие задачи: 1. Рассмотреть роль и применение искусственного интеллекта для решения рутинных бухгалтерских операций. 2. Ознакомиться с возможностями автоматизации учетных процессов. 3. Обозначить роль блокчейн-технологий в бухгалтерском учете, обеспечении прозрачности и подлинности финансовых транзакций. 4. Оценить экономию ресурсов и улучшение качества работы бухгалтерии. 5. Выявить перспективы внедрения новых технологий для бухгалтерии. Стоит заметить, что большую часть рабочего времени бухгалтер тратит в первую очередь на отражение следующих фактов хозяйственной жизни: 404

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 - поступление ТМЦ (товарно-материальные ценности) от поставщиков. В месяц бухгалтерия крупной компании выполняет по 4000 таких операций, затрачивая на каждую 10 минут; - обработка авансовых отчетов. В среднем, по 2000 операций ежемесячно и по 10 минут на каждую; - отражение расчетов с поставщиками за услуги: 1000 операций в месяц, 5 минут на каждую; - разнесение выписки банк-клиента: 1000 операций в месяц, по 1 минуте на каждую. Данное время в Узбекистане выделяются программы по бухгалтерскому учету «1С: Бухгалтерия, версия 8.3.» и «1UZ: Бухгалтерия». В первую очередь, искусственный интеллект направлен на решение рутинных операций, анализ информации и прогнозирование финансовых показателей. Среди конкретных задач можно выделить: 1) обработку данных и финансовых документов - счетов, квитанций; 2) прогнозирование финансовых показателей – выручки, прибыли, затрат. Автоматизация отчетности, включая составление баланса, отчета о прибылях и убытках, отчетов о движении денежных средств и других документов. Мониторинги соответствия нормативным требованиям: первые изменения в законодательстве и стандартах бухгалтерского учета практически сразу считываются инструментами искусственного интеллекта, что позволяет компании соответствовать требованиям регуляторов. ИИ (искусственный интеллект) уже стал решать за бухгалтера множество задач, исключая при этом ошибки ввода, обработки данных, а также ускорил прохождение операций, рабочих процессов. Еще пятнадцать лет назад все отчетности проверялись вручную, а на сегодняшний момент это делают компьютерные программы, занимая всего пару секунд. Автоматизация упрощает процессы не только для бухгалтера, повышая точность в работе с документами в короткий промежуток времени, но также это становится удобным и для руководителей. Все процессы можно контролировать в реальном времени, что делает любые операции в компании наиболее прозрачными. У обычных сотрудников же появляется возможность оперативно получать бухгалтерские справки, отчеты, а сбои при выплате зарплаты становятся реже. С внедрением автоматизации в бухгалтерский учет бизнес получает: - снижение объема бумажного документооборота; - обеспечение прозрачности процессов; - улучшение клиентского опыта благодаря упрощенному процессу заказа; - исключение ошибок, связанные с человеческим фактором; - повышение оперативности бухгалтерского учета. Примеры автоматизации процессов бухгалтерского учета включают: 405

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 1. Электронное учетное программное обеспечение – это комплексное решение, позволяющее автоматизировать все основные бухгалтерские процессы, такие как учет доходов и расходов, составление финансовых отчетов и учет налогов. 2. Электронная обработка платежей – позволяет автоматизировать процесс обработки и регистрации платежей, включая выписку счетов, оплату поставщикам и учет дебиторской и кредиторской задолженности. 3. Электронное подписание документов – позволяет подписывать бухгалтерские документы электронно, без необходимости печати и отправки на бумажных носителях. Одним из наиболее обсуждаемых стал вопрос о внедрении блокчейнтехнологий в большинстве областей деятельности человека, в том числе и в сферу бухгалтерского учета. Блокчейн-технологии можно назвать прорывными инновационными цифровыми технологиями, способными в значительной степени переформатировать и мировую экономику и финансовую отрасль. Блокчейн – технология, которая позволяет сохранять и передавать данные в виде последовательности связанных блоков. Каждый блок содержит информацию и ссылку на предыдущий – вместе они образуют цепочку. Так данные в блокчейне защищены от изменений и фальсификации. В сети блокчейн множество участников, которые сотрудничают между собой для обработки и подтверждения операций. Стоит выделить некоторые причины, по которым данные технологии в скором будущем будут являться основой в бухгалтерском учете любой компании: 1. Децентрализация. Это говорит об организации бухгалтерского учета, при которой в отдельных частях предприятия не только оформляются первичные документы, но и ведется синтетический и аналитический учет. Особенно это является необходимым в условиях территориальной разобщенности и разнообразного характера выполняемых работ. Работники главной бухгалтерии осуществляют контроль за работой бухгалтерии подразделений организации. 2. Прозрачность. Все транзакции регистрируются в общедоступной бухгалтерской книге, что обеспечивает полную прозрачность данных. Это позволяет пользователям просматривать и отслеживать процессы, происходящие в сети. Прозрачность гарантирует, что все участники несут ответственности за свои действия и что все платежи законны. Это помогает предотвратить мошеннические действия и снизить вероятность коррупции внутри системы. 3. Безопасность. Вышеперечисленные принципы способствуют обеспечению безопасности данных при их хранении с помощью технологии блокчейн. Блокчейн использует криптографические методы, такие как цифровые подписи и хэш-функции для защиты данных и транзакций. Децентрализация гарантирует отсутствие единого источника хранения, которым могут воспользоваться хакеры или вредоносные узлы. Более того, как только транзакция добавляется в распределенный реестр, становится чрезвычайно сложно изменять или манипулировать данными в блокчейне, что обеспечивает целостность и безопасность системы. 406

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 4. Конфиденциальность. Конфиденциальность означает защиту данных, хранящихся в блокчейне, от несанкционированного доступа. Конфиденциальность имеет решающее значение для людей, которые хотят защитить конфиденциальную информацию, например, финансовые данные от несанкционированного доступа или манипуляций. Однако блокчейн имеет свои минусы: 1. Главная проблема – дороговизна данной технологии. Необходимо создать распределенную сеть компьютеров, для поддержания работы майнеров необходимы большие энергозатраты, а также каждый компьютер сети должен выделить достаточно памяти для хранения всех данных блокчейна. 2. Реализация тотального контроля и абсолютная прозрачность также невозможна, да и была бы губительна для экономики в целом. Необходим плавный переход, контакт власти и бизнеса, что, скорее всего, и будет происходить. Трансформация займет не один год. 3. Во многих блокчейн-платформах есть вероятность ошибок, которые хакеры могут использовать в своих целях. И повсеместное использование открытого блокчейна сейчас невозможно. Старые технологии пока что безопаснее. Таким образом, блокчейн технологии в бухгалтерии является значимым шагом в развитии финансовой сферы. Он улучшает прозрачность и надежность финансовых операций, способствует упрощению процессов учета и аудита, а также повышает эффективность бухгалтерской работы в целом. Введение блокчейн технологии в бухгалтерию неизбежно изменит эту сферу, содействуя ее дальнейшему развитию и совершенствованию. Современный мир предлагает много вариантов программного обеспечения для организации учета, но во всем этом обилии автоматизации на текущий момент именно технология блокчейн видится идеальной для налогового учета и контроля. Заключение В целом, внедрение искусственного интеллекта в бухгалтерский учет представляет огромные возможности для улучшения эффективности и точности процессов финансового учета. Однако, эта перспектива также сопряжена с вызовами, которые необходимо учитывать и преодолевать. В перспективе, общая тенденция сохранится: современные технологии продолжат труд бухгалтера, что будет увеличивать производительность труда. Это приведет и к изменению роли самого бухгалтера: повысятся требования к его навыкам и компетенциям, что должно стать мотивацией для профессионального роста. Таким образом, важно тщательно продумать стратегию внедрения искусственного интеллекта, чтобы минимизировать возможные риски и наиболее эффективно использовать его. С правильным подходом, обучением персонала и разработкой соответствующих систем безопасности, можно добиться максимальных выгод от внедрения искусственного интеллекта в бухгалтерский учет и создать конкурентное преимущество для бизнеса. 407

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Литература: 1. Информационные системы бухгалтерского учета/ Учебное пособие. Ташкент: «Иқтисод-Молия», 2018. А.А. Каримов, З.А. Мукумов, М.С. Тулаев, Ж.Э. Курбанбаев, Ш.Ш. Рахмонов. 2. Адаменко, А. А. Стратегия цифровой трансформации организации / А. А. Адаменко, И. И. Михалев // Естественно-гуманитарные исследования. – 2023. – № 1(45). – С. 10-16. 3. Башкатов, В. В. Трансформация бухгалтерской (финансовой) отчетности в цифровой вид / В. В. Башкатов, А. В. Богданова, Д. В. Копыця // Естественногуманитарные исследования. – 2023. – № 4(48). – С. 65-67. 4. https://kreston.com/uz/ai-and-the-future-of-accountancy. 408

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 QISHLOQ Xo‘JALIGIDA RAQAMLI TEXNALOGIYALARDAN SAMARALI FOYDALANISH ZARURIYATI Husenov Raxmon Askarovich, Isoqov Shohrux Raximjon o‘g‘li “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Mazkur tadqiqot ishi qishloq xo‘jaligida raqamli transformatsiyalarni amalga oshirishning muhim jihatlari va unda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, bunda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi sohasida raqamlashtirishning joriy holati va uning istiqbolli yo‘nalishlari, shuningdek, “Aqlli qishloq xo‘jaligi” konsepsiyasining qo‘llash imkoniyatlari tadqiq etilgan. Kalit so‘zlar: raqamli texnalogiya, qishloq xo‘jaligi, aqlli qishloq xo‘jaligi va elektron qurilmalar. Kirish Jahonda tobora keskin tus olayotgan global iqlim o‘zgarishi, dunyo aholisi sonining o‘sish tendensiyasi saqlanib qolayotganligi, resurslar cheklanganligi hamda turli siyosiy va ekologik inqirozlar sharoitida mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, insonlarni ushbu mahsulotlar bilan miqdor va sifat jihatdan, xususan ekologik toza organik mahsulotlarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish masalasining yana keskinlashishiga olib kelmoqda. Ushbu jarayonda mahsulot (tovar, xizmat) ishlab chiqarish, iste’mol bozorlarini egallash, ulardagi kuchli raqobat ta’sirlariga moslashishda qishloq xo‘jaligi tarmoqlarida raqamli transformatsiyalarni amalga oshirish zaruriyatini vujudga keltiryapti. 2020-2023 yillarda dunyo bo‘yicha qishloq xo‘jaligi tarmog‘iga zamonaviy texnologiyalardan foydalanish hajmi 4,8 mlrd. AQSh dollaridan 12,6 mlyard. AQSh dollariga oshganini kuzatishimiz mumkin [1]. Qishloq xo‘jaligi sohasi va uni istiqbollarini baholash bo‘yicha dunyoning nufuzli ilmiy tadqiqot institutlari va muassalarida qator tadqiqotlar olib borilmoqda. Xususan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining jahon oziq-ovqat bozoridagi raqobatbardoshligini ta’minlashning iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish, iqtisodiyot tarmoqlarini maqbul joylashtirish va ixtisoslashtirish orqali mamlakatning xalqaro bozordagi yetakchiligi va raqobatbardoshligini ta’minlash, yangi texnologiyalar va intensiv usullarni keng tatbiq etish orqali mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot nobudgarchiligi darajasini baholash, hududlarni tabiiyiqlim sharoitidan kelib chiqqan holda ekinlarni joylashtirish, qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini rivojlantirishning istiqbol parametrlarini ishlab chiqish, tarmoqda raqamli elektron platformalar tashkil qilish va rivojlantirishga qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishlari shular jumlasidandir. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini tarkibiy, tashkiliy-iqtisodiy isloh qilish choratadbirlariga qaramasdan mavjud imkoniyatlardan foydalanish darajasi iqtisodiy rivojlangan davlatlarga nisbatan pastligicha qolmoqda. Shuning uchun inson organizmi uchun zarur vitaminlar va turli mikroelementlarga boy, shuningdek, paxta va don ekinlariga qaraganda yil davomida 2-3 marta hosil olish, qayta ishlash korxonalarini xomashyo bilan ta’minlash, 409

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot qolaversa, chorva mollari uchun ozuqa sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan poya-barglar va chiqitlar olish borasida keng imkoniyatlar yaratuvchi meva-sabzavotchilikni rivojlantirish va hududlar sharoitlariga mos joylashtirish kabi muammolarning amaliy yechimlarini topishni taqozo etmoqda. Shu jihatdan, mazkur tarmoqni istiqbolli rivojlantirish yo‘nalishlarini ilmiyamaliy asoslash, xususan, jahon oziq-ovqat bozoridagi raqobat sharoitida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, ayniqsa, eksportbop meva, uzum va sabzavot mahsulotlarini yetishtirish va ishlab chiqarishda raqamli texnologiyalaridan samarali foydalanish qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining istiqboldagi dolzarb yo‘nalishlaridan hisoblanadi. Hozirgi global iqlim o‘zgarishi va jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida turli davlatlarning xalqaro oziq-ovqat bozorlari segmentlarini egallashda raqobatning kuchayishi dunyoda sifatli oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirishni ko‘paytirishni taqozo qilmoqda. Shundan kelib chiqib, respublikamizda ishlab chiqarilayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ham raqobatbardosh bo‘lishiga katta e’tibor qaratish talab etiladi. Ammo, jahon oziq-ovqat bozoridagi talab va taklif muvozanati o‘zgarishiga mos tarzda cheklangan yer-suv resurslaridan intensiv foydalanish yo‘llarini, jumladan, turli issiqxona va parniklar, gen injeneriyasi, gidroponika va chorvachilikda transplantatsiya usullarini keng joriy etishga ustuvorlik berilishi tufayli jahon iqtisodiyotidagi jarayonlar va oziq-ovqat bozoridagi o‘zgarishlarni ilmiy bashorat qilishning ahamiyatini oshirmoqda. Meva-sabzavot mahsulotlarinining ishlab chiqarish hajmi va eksport darajasini mahsulotlarning qanchalik ichki va tashqi bozor talablariga javob berishi tarmoqning miqdor va sifatlilik darajasi bilan baholanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ishlab chiqarilgan mahsulot iste’mol bozorlarida sotilsagina, ya’ni xaridorlar talab qilishsagina foyda keltiradi. Fikrimizcha, meva-sabzavot mahsulotlariga qo‘yilgan sifat indikatorlari mahsulotlarning tovarlilik darajasi, shakli, rangi, ta’mi, tabiiyligi GMO dan xoli ekanligi (organik), mahsulotlarning mahsulot turiga qarab saqlanish holati, mahsulotlarni istemolchilar talablariga mos ishlab chiqarilishi, tayyor mahsulotni qadoqlanishi (dizayn, imidji) bilan belgilansa, ularga qo‘yilgan miqdor indikatorlari esa, mahsulotlarning yalpi ishlab chiqarish hajmi va hosildorlik darajasining o‘zgarishi hamda uning aholi jon boshiga nisbatan oshishi, ishlab chiqarishning intensivlashtirish, zamonaviy resurs-tejamkor texnologiyalarni qo‘llanilishi, xomashyo ta’minoti va ishlab chiqarishni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, iqlimga mos va raqobatbardosh yangi navlar yaratilishi, ishlab chiqarishni texnologik transformatsiyasi kabi indikatorlar bilan belgilanadi. So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligini isloh qilish va bozor mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Zero, mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi bo‘yicha katta salohiyatga ega. Ta’kidlash joizki, mamlakat yalpi ichki mahsulotining to‘rtdan biri (2023 yil yakuniga ko‘ra – 25,1 foizi), aynan mazkur sohaga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, respublika bo‘yicha band bo‘lgan aholining qariyb 24,9 foizi (2023 yil 3-chorak yakuniga ko‘ra) qishloq xo‘jaligi tarmog‘iga to‘g‘ri kelib, bu ko‘rsatkich 3,5 mln. kishini tashkil etmoqda. Bu esa, nafaqat iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash va aholi farovonligini oshirishda qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining o‘rni g‘oyatda muhim ekanligini, balki bevosita sohada amalga oshiriladigan islohotlarga ham bog‘liqligini ko‘rsatmoqda[3]. o‘z navbatida aytish lozimki, so‘nggi yillarda tobora kuchayib borayotgan iqlim o‘zgarishi, suv resurslarining tanqisligi, yerlarning melorativ holati buzilishi kabi muammolar 410

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 sabab, O‘zbekistonda mazkur soha qator muammo va tahdidlar girdobida qoldi. Bundan tashqari, yillar davomida ushbu sohada to‘laqonli bozor munosabatlariga asoslangan islohotlarning amalga oshirilmaganligi, ya’ni ushbu soha davlat tomonidan eng ko‘p tartibga solinadigan soha bo‘lganligi, davlat buyurtmasi, yerdan foydalanishga bo‘lgan huquqlarning cheklanganligi va himoyalanmaganligi kabi muammolar ushbu tarmoqdagi samaradorlik, unumdorlik ko‘rsatkichlarining pasayishiga sabab bo‘ldi. Fikrimizcha, meva-sabzavotchilik tarmog‘ini rivojlantirish nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki yangi tarmoqlarni shakllantirish hamda rivojlantirish, muqim ish o‘rinlarini yaratish, eksport geografiyasini kengayishi, valyuta tushumi, aholining turmush darajasini yanada oshirishni ta’minlaydi. Qishloq xo‘jaligi, shu jumladan, uning mevasabzavotchilik tarmog‘ini rivojlantirishning miqdor va sifat indikatorlarini aniqlash, ularning shakllanishiga ta’sir etuvchi yo‘nalish va omillarni, jumladan, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning geografik joylashuvi, hududiy tabiiy-iqlim sharoitlari, mutaxassis va ishchi xodimlar malakasi va tajribalari, meva-sabzavot ekin maydonining hajmi, zamonaviy texnika-texnologiyalar bilan ta’minlanish va ulardan foydalanish darajasini e’tiborga olish muhim ahamiyatga ega. Qayd etilgan istiqbolli yo‘nalishlarni belgilash, qo‘yilgan maqsadga erishishni ta’minlovchi quyidagi ustuvor vazifalarni o‘z ichiga olishi kerak: – ishlab chiqarish kuchlarini oqilona taqsimlash omillarini hisobga olgan holda ASM va uning tarmoqlarini innovatsion rivojlantirish asosida iqtisodiyotning raqobatbardoshligini ta’minlash va uni amalga oshirishning tashkiliy-tarkibiy tadbirlarini ishlab chiqish (klasterlar, yuqori qiymatli ixtisoslashgan zonalar va boshqalar); – ichki va tashqi meva-sabzavot mahsulotlari bozorlari salohiyatidan samarli foydalanish tadbirlarini ishlab chiqish, uning infratuzilmasini rivojlantirish, savdo aylanmasini jadallashtirish, mahsulotlarni tashish va saqlashning texnik-texnologik vosita va usullarini takomillashtirish va samaradorligini oshirish, ulgurji savdo shaxobchalari, marketing va logistika markazlarini yaratish; – “yashil iqtisodiyot” shakllanishiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida organik qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va h.k. Asosiy qism o‘tgan davrda xalqaro bozorda o‘zbek paxta va to‘qimachilik mahsulotlariga boykot tugatilganligiga erishildi. O‘zbekiston Yevropa Ittifoqiga to‘qimachilik mahsulotlarini bojsiz olib kirishni ta’minlaydigan GSP+ savdo maqomini oldi, natijada ushbu mahsulot eksportini 2017 yildagi 1,2 mlrd. dollardan 2023 yilda 3,2 mlrd. dollargacha oshirishga erishildi. Shuningdek, suv resurslarining tobora kamayib borayotganligi bois, mazkur sohada qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020– 2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi tasdiqlandi. Ta’kidlash joizki, 2017–2022 yillarda jami 1,4 mln. gektar maydonda suv tejovchi texnologiyalar joriy etildi. Maqsad bitta – iqtisodiy foyda ko‘rish bilan bir qatorda, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, xalq farovonligini oshirishdan iborat. Ayniqsa, yurtimizda ekin maydonlarini optimallashtirish va qishloq xo‘jaligi ekinlarini hududlashtirish siyosati, klaster tizimi, zamonaviy issiqxona xo‘jaliklarini yaratish, tomorqa xo‘jaligi amaliyotini kengaytirish qishloqda aholining turmush darajasini sezilarli darajada oshirish imkonini berdi. Shu va boshqa amalga oshirilgan chora-tadbirlar, erishilgan 411

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot yutuqlar, oldinda turgan muammo va tahdidlar hamda ularni hal etish borasidagi kelgusi rejalar “Yangi O‘zbekiston: taraqqiyot, innovatsiya va ma’rifat” xalqaro sheriklik tashabbuslari haftaligi doirasida bo‘lib o‘tgan “Yangi O‘zbekistonda 2030 yilgacha qishloq xo‘jaligining rivojlanish strategiyasi: imkoniyatlar va istiqbollar” mavzusidagi tadbirda ham muhokama qilindi [2]. Xususan, tadbirda bugungi kunda qishloq xo‘jaligini rivojlan-tirishning 2020–2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasi va unda belgilangan quyidagi 9 ta ustuvor yo‘nalish doirasida amalga oshirilayotgan qator ishlar: – oziq-ovqat xavfsizligi davlat siyosatini ishlab chiqish va joriy etish; – qulay agrobiznes muhiti va qo‘shilgan qiymat zanjirini yaratish; – sohada davlat ishtirokini kamaytirish va investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish mexanizmlarini joriy qilish; – tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish tizimini takomillashtirish; – boshqaruvning zamonaviy tizimlarini rivojlantirish; – tarmoq dasturlarini ishlab chiqish orqali davlat xarajatlari samaradorligini oshirish va bosqichma-bosqich qayta taqsimlash; – ilm-fan, ta’lim, axborot va maslahat xizmatlari tizimini rivojlantirish; – qishloq hududlarini rivojlantirish dasturlarini amalga oshirish; – tarmoq statistikasining shaffof tizimini yaratish kabilar e’tirof etildi. Shuningdek, tadbir davomida qishloq xo‘jaligida davlat boshqaruvini transformatsiya qilish va islohotlarni yanada chuqurlashtirishni jahon tajribasi asosida amalga oshirish bo‘yicha xalqaro ekspertlar jalb etilganligi ham qayd etildi. Bugungi kunda iqtisodiyotning barcha sohalarida raqamli texnologiyalardan faol foydalanishni ko‘rishimiz mumkin. Xalq farovonligini oshirishda asosiy rollardan birini o‘ynaydigan agrar soha ham bundan mustasno emas. Bu yo‘nalishda O‘zbekistonda keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda, qishloq xo‘jaligini tubdan o‘zgartiradigan, sohaga ilg‘or va innovatsion yechimlarni jadal joriy etadigan qishloq xo‘jaligini raqamli transformatsiyasiga qaratilgan qator yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Albatta belgilangan maqsadlarga erishishda ilmiy yondashuv katta ahamiyatga ega. Nafaqat bitta sohaning, balki butun mamlakatning taraqqiyoti aynan dolzarb va talab qilinadigan ilmiy tadqiqotlarga bog‘liq. Shunga asoslanib, 2020 yilning 29 oktyabrida davlatimiz rahbari "2030 yilgacha fanni rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi farmonni imzoladi. Hujjatning maqsadi ilmiy, intellektual va moliyaviy resurslarni to‘liq safarbar qilish bilan innovatsion salohiyatdan keng foydalanishni ta’minlash, kelajakda fanni uzluksiz isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilashdan iborat. Qishloq xo‘jaligiga innovatsiyalarni joriy etish sohasida eng avvalo, mavjud yer, suv va boshqa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish imkonini beruvchi «Aqlli qishloq xo‘jaligi» konsepsiyasiga asoslangan. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining zamonaviy sinalgan shakllarini joriy etish, agrar sektorda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini maksimal darajada avtomatlashtirish, hosildorlikni oshirish va moliyaviy ko‘rsatkichlarni yaxshilash, 412

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 shuningdek, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash imkonini beruvchi innovatsion g‘oyalar, ishlanmalar va texnologiyalarni joriy etishga ko‘maklashish kabi vazifalardan iborat. 2020 yildan boshlab qishloq xo‘jaligi sohasida bozor mexanizmlarini kengaytirish, fermerlarning qiziqishini oshirish maqsadida davlat paxta va g‘alla uchun bozor tartibini bekor qilmoqda. Shu munosabat bilan davlatimiz rahbari 2020 yil 28 yanvardagi «2020 yilda O‘zbekiston Respublikasining qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish bo‘yicha choratadbirlar to‘g‘risida» gi farmonni imzoladi. Konsepsiyaning asosiy maqsadi qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligini oshirish, chorvachilikning mahsuldorligini oshirish, qishloq xo‘jaligi maydonlarini kasalliklardan, zararkunandalardan, shu jumladan hasharotlardan, begona o‘tlardan himoya qilish, shuningdek zamonaviy dehqonchilik usullarini joriy etish va ishlab chiqarish ko‘lamini ko‘tarishdir [2]. Konsepsiyaning joriy etilishi tufayli dalada mehnat unumdorligi 30 foizga oshadi va paxta terish to‘liq texnika bilan amalga oshiriladi. Biologik faol moddalarga boy qishloq xo‘jaligi ekinlarining stressga chidamli, serhosil, ko‘chiriladigan navlarini yaratish 100 foiz kafolatlangan. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari va masofadan turib zondlash texnologiyalaridan foydalanish qishloq xo‘jaligi yerlari va ularda etishtirilgan ekinlar holatini tez va aniq baholashga imkon beradi. Yana bir muhim yo‘nalish - "aqlli issiqxona" texnologiyasidan foydalangan holda loyihalashtirilgan ob’ektlar sonini 500 taga etkazish. Chorvachilikda avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimi joriy etiladi, buning natijasida mahsulot tannarxi 15 foizga pasayadi. Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish masalasida albatta rivojlangan mamlakatlar tajribasiga tayangan xolda amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. Dunyoda «aqlli» qishloq xo‘jaligiga o‘tish sekinlik bilan, ammo ishonchlik tarzda amalga oshirilyapti. Bozorning katta qismi (53 foizi) Shimoliy Amerikada joylashgan. ITtexnologiyalar yer maydonlarida asosan don ekinlari yetishtirishda faol qo‘llanilyapti va bu «aniq dehqonchilik» nomi bilan atalyapti. Umuman olganda, ko‘plab mamlakatlar «analog»dan «aqlli»ga o‘tish orqali o‘z qishloq xo‘jaligini faol rivojlantirib borayotganini tasdiqlashyapti. Albatta, bularning ustida ishlash uchun hozirgidan tamomila boshqacha mashinalar va agregatlar kerak. Ta’kidlash joizki, qishloq xo‘jaligi texnikalari ishlab chiqaruvchi dunyoning yetakchi kompaniyalari o‘z taraqqiyot strategiyalarini dehqonchilik jarayonlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirish ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda belgilab olishni allaqachon boshlab yuborishgan. Masalan, AQShning Jon Dir (Deere & Company) kompaniyasi qishloq xo‘jaligi texnikalari ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda yetakchilardan biri. Kompaniya o‘z traktorlariga IoT (Internet of Things - narsalar interneti) datchiklari va veb-interfeyslar bilan qo‘llab-quvvatlangan majmualarni joriy etishga kirishgan. Agrar texnikalar sohasida «aqlli» qurilmalarni qo‘llash darajasi bo‘yicha Yevropa hozircha AQShdan ortda qolmoqda. Uchuvchisiz transport vositalari. Tractica konsalting kompaniyasi ma’lumotiga ko‘ra, 2024 yilga borib, qishloq xo‘jaligi robotlari yetkazib berish 32 mingtaga oshib, 594 ming birlikni tashkil etadi. Tahlilchilar agrar ishlab chiqarish kompleksi (AIChK)da robotlar qo‘llashning quyidagi muhim sohalariga e’tibor qaratishadi:[1] - haydovchisiz traktorlar va uchish apparatlari; - moddiy resurslarni boshqarish; 413

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot - qishloq xo‘jaligi vegetatsiyasi avtomatlashtirilgan tizimlari; - o‘rmon va yer osti boshqaruvi; - qoramol fermalarini boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari. Traktor va yuk tashuvchi mashinalarga o‘rnatilgan o‘ziyurar tizimlarning inson omili ta’sirini kamaytirish bilan bir qatorda, yana bir muhim afzalligi bor: ular don va yonilg‘i o‘g‘irligini kamaytirishga imkon beradi. Intellektual fermalarda nafaqat haydovchisiz transport vositalari, balki kamera va yuqori sezuvchi sensorlar bilan ta’minlangan uchuvchisiz uchish apparatlaridan ham foydalanish mumkin. Ular bir necha soat davomida qishloq xo‘jaligi uchastkalarida tadqiqot olib borish, kamera va sensorlar yordamida yiqqan ma’lumotlarni fermerga yetkazish, maydonlar elektron xaritasini 3D formatda yaratish, ekinlarni samarali o‘g‘itlash maqsadida me’yorlashtirilgan vegetatsiya indeksini hisoblash, olib borilayotgan ishlarni xatlash, yerni himoyalash va boshqa imkoniyatlarga ega. Hozirda uchuvchisiz qurilmalardan AQSh, Xitoy, Yaponiya, Braziliya va YeI mamlakatlari qishloq xo‘jaliklarida keng foydalanilmoqda. Dehqonchilikda datchik va sensorlardan foydalanish - intellektual ferma tashkil etishda muhim qadam hisoblanadi. o‘nlab kvadrat kilometr joydan ular radio kanallar orqali nazoratdagi ob’ektlar holati - asosan, tuproqning namlik darajasi, harorat, o‘simlikning sog‘lomlik darajasi, yonilg‘i zaxirasi va boshqa muhim parametrlar haqida uzluksiz ma’lumot yetkazib tura oladi [4]. Masalan, nazorat nuqtalariga o‘rnatiladigan sensorlar tuproq xususiyatlarining asosiy tizimlarini aniqlashga moslashtirilgan. Datchiklar esa tabiiy xilma-xillik (relef, tuproq turi, yorug‘lik, ob-havo, begona o‘tlar va zararkunandalar miqdori), kasallikka chalingan o‘simlik, hosildorlik haqida oldindan ma’lumot beradi. Sensor va datchiklar nafaqat ekin yetishtirishga, balki hosilni to‘liq saqlashga ham yordam beradi. Bularning bari o‘simliklarni parvarishlashga aql bilan yondashuvni ta’minlaydi. Elektron qurilmalar chorvachilik va baliqchilik xo‘jaligini samarali boshqarishga ham yordam beradi - qoramollar joylashgan joy va ob-havo o‘zgarishlarini nazorat qiladi. Bunday qurilmalar orqali fermerlar allaqachon jonivorlar homiladorligi, sog‘ish vaqti va kasallik belgilarini aniqlashni o‘rganib olishgan. Qoramollarni sun’iy yo‘ldosh orqali nazorat qiluvchi «FindMySheep» mashinalararo yechimi bunga ajoyib misol bo‘la oladi. Bu tizim datchiklari xaritada har qanday hayvonning harakatini ko‘rsatib, ularni biriktirib turadi. «General Alert»ning boshqa bir tizimi esa fermalardagi hayvonlarni kuzatish bilan birga, ularning salomatliklarini ham tekshiradi. Qishloq xo‘jaligiga intellektual texnologiyalarni joriy etish iste’molchilari, albatta, fermerlar va fermer xo‘jaliklari rahbarlaridir. Texnologik provayderlar esa yetkazib beruvchilar hisoblanadi. Ular iste’molchilar uchun innovatsion dasturlar yoki mobil ilovalar, M2M uskunalari, datchiklar va kuzatuv qurilmalari, aloqa kanallari, ma’lumotlarni tahlil qilish vositalari va boshqa aqlli yechimlar ishlab chiqish uchun javobgardir. Ammo, har bir ferma (har bir fermer) ham internetga ulangan emas. Hatto tarmoqqa ulanish uchun uncha katta bo‘lmagan fermaga yetarlicha sarmoya lozim. Byudjeti kam xo‘jaliklarga qanday yordam berish kerak? Yaponiyaning «SoftBank» mediakorporatsiyasi esa iyul oyida Kolumbiyada aqlli datchiklar parvozi sinovini yakunladi [4]. 414

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Sholi maydonlari uchun mo‘ljallangan bu qurilma tuproq va suvning ozuqaviy miqdori, namlik va harorat darajasini o‘lchaydi hamda yig‘ilgan ma’lumotlarni smartfonlar orqali har bir fermerga individual jo‘natadi. o‘zining barcha afzalliklariga qaramay, aqlli qishloq xo‘jaligi hali rivojlanishning boshlang‘ich bosqichida. AQSh ning “Trimble” kompaniyasi hisobotiga ko‘ra, dunyodagi har to‘rtta fermadan faqat bittasi ma’lumotlar yig‘ish bazasidan foydalanadi. Bunga moliyaviy omillar (bunday infratuzilmani tashkil etish fermerlar tomonidan salmoqli dastlabki sarmoya talab qiladi) asosli to‘siq bo‘lib turibdi. Bundan tashqari, ma’lumotlar xavfsizligi, dehqonchilikdagi o‘ziga xos siyosat va ob-havo ham aksariyat fermerlarni ikkilantiradi. Aksariyat rivojlangan davlatlar qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarishda muammolar sferasining yerni tejash bosqichidan o‘tib, rivojlanishning keyingi bosqichlariga qadam qo‘yishgan. Ularning bu maqomga mos bo‘lishligida asosiy mezonlaridan biri raqamli evolyusiya indeksining qiymati qabul qilingan. Ma’lum xarakteriga ko‘ra raqamli evolyusiya indeksi 4 ta guruh bo‘yicha ajratiladi. Bunda 1-guruh liderlar deb nomlanib, guruhning xarakteristik tavsifi raqamli rivojlanishning yuqori darajasi va tez sur’atda o‘sishni ifodalaydi. Bu guruhda Singapur, Buyuk Britaniya, Yangi Zelandiya, Estoniya, Gonkong, Yaponiya va Isroil mamlakatlarini kiritish mumkin. 2guruh “sekin sur’atli o‘sish” deb nomlanib, xarakteristik jihatdan uzoq vaqt davomida dinamik o‘sishda davom etib, hozirgi vaqtda rivojlanish sur’ati pasayib ketganligi bilan tavsiflanadi. Ularda innovatsiyalarni dinamik ravishda amalga oshirmasligi sababidan raqamlashtirishning yetakchilaridan orqada qolish ehtimoli yuqori ekanligi kutiladi. Bu guruhga Janubiy Koreya, Avstraliya, shuningdek, G‘arbiy Yevropa va Skandinaviya mamalakatlarini ham kiritish mumkin. Raqamlashtirishning umumiy darajasi dastlabki ikki guruhga nisbatan past, ammo shu bilan birga barqaror raqamli rivojlanish dinamikasiga egaligi bilan xarakterlanadigan indekslashning 3-guruhiga Xitoy, Keniya, Rossiya, Hindiston, Malayziya, Filippin, Indoneziya, Braziliya, Kolumbiya, Chili, Meksika mamalakatlari kiritiladi. Bulardagi mavjud holat investorlarni jalb qilishi va hatto ularning yetakchilar guruhiga kirishga imkon berishi ham mumkin. So‘ngi 4-guruh “muammoli” deb nomlanadi va guruh xarakteri asosan ichki omillar bilan bog‘liq ko‘pgina to‘siqlar ta’sirida sekin o‘sish sur’atli, rivojlanishning past darajasi bilan tavsiflanadi. Bu guruhga mamlakatlardan Janubiy Afrika Respublikasini, Peru, Misr, Gresiya, Pokistonni kiritish mumkin [4]. Zamonaviy ishlab chiqarish parametrlarini baholashda xorij tajribasiga tayanish asosiy manbalardan biridir. Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyot sektorlarida raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi haqida so‘z ketganda, uning nafaqat qishloq xo‘jaligi, balki, iqtisodiyotning turli tarmoqlarida samaradorlik ko‘rsatkichlarini axborot sifatida qabul qilish mumkin. Chunki raqamli texnologiyalar iqtisodiyot tarmoqlarini barchasining kompleks rivoji uchun birday xizmat qiladi va umum rivojlanish holatini belgilab beradi. Nafaqat qishloq xo‘jaligi yoki yerdan foydalanish masalalarida balki, umumiy ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda raqamli transformatsiya tushunchasi asosiy jarayonlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha tarmoqlar va sohalarda, eng avvalo, davlat boshqaruvi, ta’lim, sog‘liqni saqlash va qishloq xo‘jaligida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng 415

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot joriy etish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Raqamli transformatsiya global miqyosida ham iqtisodiyotda, ham alohida sektorlar darajasida amalga oshirilmoqda. Chunki xalqaro korporatsiyalar o‘zlarining raqobatchilari yengib bo‘lmaydigan texnologik to‘siqlarni yaratish orqali o‘z sohalarida yetakchi mavqeini saqlab qolish uchun yangi texnologiyalarni va o‘z biznes modellarini, raqamli transformatsiyasini joriy qilayotganligini ko‘rish mumkin. Raqamli iqtisodiyot sharoitda qishloq xo‘jaligida tejamkorlikka, ishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot sifati hamda ishlab chiqarish samaradorligi bilan bog‘lashga yangicha yondashuv talab etiladi. Unga esa ko‘p jihatdan ekonometrik va statistik hisob yuritishning yangi shakl va usullarini raqamli texnologiyani yangi metodologiyalarini qo‘llash orqali erishish mumkin. Qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish va boshqarishda raqamli texnologiyalardan foydalanish, moddiy texnika ta’minotini talab darajasida yaratish, ularni zamonaviy raqamli texnologiya bilan qurollantirish hamda qishloq xo‘jaligi sektorida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yerga, mulkka bo‘lgan egalik hissini yanada oshirish, tadbirkorlikka, ishbilarmonlikka, yangi mulkchilikka va raqamli iqtisodiyotga asoslangan ishlab chiqarishni tashkil qilish va optimal tartibga solish mexanizmlari ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. “Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasi hozirgi global rivojlanish mexanizmlarini hisobga olib, bajarilishi shart bo‘lgan talablar asosida raqamlashtirilgan, zamonaviy kompleks tizimni shakllantirishni maqsad qiladi [2]. Raqamli infratuzilmani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha keltirilgan tadbirlar amalga oshirilgan holatda qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish jarayoni uchun rivojlanishning minimum darajasi qanday ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Minumum holat deganda, yaratilgan imkoniyatlardan umumiy, ya’ni ommaga xos foydalanishni tushunish mumkin. Bunda asosan quyidagi jihatga e’tibor qaratish lozim, ya’ni sohaviy tezkor axborot olish va almashinish maydonining mavjudligi. Bu sohada tabiiy ravishda reklama bozorini kuchaytiradi, tajriba orttirish va almashinish, raqobatning kuchayishi hisobiga sifat va miqdoriy takomillashuvning vujudga kelishi, mahsulot yetishtirishga ta’sir etuvchi ayrim faktorlar joriy va kelgusi holati to‘g‘risida ochiq ma’lumotlardan foydalanish, bilimlar bazasining shakllanishi va kengayishiga sabab bo‘ladi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish orqali qishloq xo‘jaligida yerdan foydalanish unumdorligini oshirish, mahsulotlar tannarxini kamaytirish va eksport salohiyatini oshirish tizimini tashkil etish – bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish bilan bevosita bog‘liq ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Raqamli texnologiyalashtirish yangi boshqarish usulidan foydalanishga nisbatan 2 foiz yuqori samara berishi, har ikki holatda ham u yoki bu faktorning tadbiq etilishi samarali ekanligi isbotlanadi. Bu jarayonda eng katta samara ularning birgalikda qo‘llanilishi bo‘lib, u ishlab chiqaruvchiga 26 foizlik iqtisodiy o‘sishini ta’minlaydi. Mamlakatimizda ham qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda yerdan unumli foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Qashqadaryo viloyati misolida qaraydigan bo‘lsak, qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning texnik-iqtisodiy bosqichlariga ko‘ra mehnatni va yerni tejash muammolari eng katta 416

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 xarakterda ko‘rinmaydi, balki mavjud yer resurslaridan samarali foydalanishning boshqa omillariga e’tiborning ko‘p qaratilayotganlini kuzatish mumkin. Masalan, intensiv ishlab chiqarish jarayoni. Intensiv ishlab chiqarish jarayonini raqamli texnologiyalar yordamida tashkil etish samarili ekanligini bir qator xorijiy olimlar ta’kidlashgan. Demak, viloyatda “Aqilli” qishloq xo‘jaligi loyihasini joriy etish bilan yechim topish mumkin. “Aqilli” qishloq xo‘jaligi texnologiyalari misolida IoT tizimini keltirish mumkin. Ya’ni, IoT (Internet of Things- Internetdagi narsalar) - bu turli “aqlli qurilmalar” yordamida boshqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, katta hajmdagi ma’lumot almashish tizimidir. Ushbu texnologiyani qishloq xo‘jaligida qo‘llash sohalariga dehqonchilik, fermer xo‘jaliklari, issiqxonalar, resurslarni boshqarish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash, transportni boshqarish va boshqalar kiradi. Iqtisodiyotning real sektorida raqamli texnologiyalarni rivojlantirish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlarning qishloq xo‘jalik mahsulotlar ishlab chiqarish jarayonidagi minumim samaradorligini baholash uchun quyidagilarga e’tibor qaratamiz. Mahsulot ishlab chiqarish jarayonini ikkiga, dastlabki va ikkilamchi mahsulot ishlab chiqarishga ajratamiz. Raqamli transformatsiyaning ahamiyatlilik jihatlaridan biri, faqat homashyo yetishtirish va uning eksportini amalga oshirish samaradorligini ta’minlash emas, balki ikkilamchi mahsulot ishlab chiqarishni ham qo‘llab-quvvatlashdir. Aytaylik, raqamli texnologiyalar tadbiq etilishi bilan qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi oshdi, mehnat unumdorligiga erishildi. Buning ikkinchi tomoni ham bor, ya’ni bo‘shatilgan mehnat resurslarini maqsadli yo‘naltirish masalasi paydo bo‘ladi. Hududning boshqa iqtisodiy sektorlarida mazkur mehnat resurslariga talab yetarli darajada emas. Bu holatda qo‘llanilayotgan zamonaviy texnologiyalarning samaradorligi faqat bir tomonlama bo‘lib qolishi tabiiy. Demak, ikkilamchi mahsulot ishlab chiqarish va uning eksporti masalasining eng oddiy yechimi sifatida baholanadi va ko‘zlangan maqsadga erishilgan hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar milliy bozori uchun qulay muhitni yaratish va istiqbolli “raqamli” startaplarni rivojlantirish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar miqyosida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan, mahalliy imkoniyatlar, xududning geografik, ekologik, geologik, biologik xususiyatlarini hisobga olingan holda ishlaydigan mahalliy texnologik – dasturiy raqamli vositalarni ishlab chiqarish zarur. Buning minumim bosqichi bu xorijiy rivojlangan mamlakatlar qishloq xo‘jalik sohasida qo‘llayotgan zamonaviy texnologik – dasturiy raqamli vositalardan foydalanishni yetarlicha o‘zlashtirishning optimal yechimini aniqlash talab etiladi. Hukumatimiz tomonidan qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy qilgan holda resurslardan samarali foydalanish alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, suv omborlari, viloyat va tumanlararo irrigatsiya tizimlari, tuman irrigatsiya tizimlarida avtomatlashtirilgan qurilmalarni o‘rnatish istiqboldagi ikki yil hisobida 269 tadan 400 donagacha yetkazish belgilangan. Qishloq xo‘jaligi texnikalarini boshqarishda sun’iy yo‘ldosh navigatsiya texnologiyalaridan foydalanishning ulushini 2022- 2025 yillarda 10 % dan 50% gacha oshirish maqsad qilingan. 417

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Xulosa Raqamli texnologiyalarini joriy etish orqali qishloq xo‘jaligida yerdan foydalanish unumdorligini oshirish, mahsulotlar tannarxini kamaytirish va eksport salohiyatini oshirish tizimini tashkil etish – bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish bilan bevosita bog‘liq ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Xullas, Raqamli texnologiyalar milliy bozori uchun qulay muhitni yaratish va istiqbolli “raqamli” startaplarni rivojlantirish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar miqyosida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan, mahalliy imkoniyatlar, xududning geografik, ekologik, geologik, biologik xususiyatlarini hisobga olingan holda ishlaydigan mahalliy texnologik – dasturiy raqamli vositalarni ishlab chiqarishni rivojlantirish zarur. Adabiyotlar 1. Global raqamli biznes transformatsiyasi markazining 2023 yil tadqiqotlar hisoboti natijalari. https://www.imd.org/centers /dbt/imd-digitalbusiness-transformation-center. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5-oktyabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi PF 6079-sonli farmoni. https://lex.uz/ru/docs/-5030957 3. Санникова Т. Д. и друг. Зарубежные модели цифровой трансформaци и перспективы их исползования в российской практике. Журнал Экономические отношения. Том 9, № 2, Апрел–июн 2019. Стр481-494 4. Mukhitdinov Khudoyar Suyunovich, Normahmatov Khayriddin Mingliyevich, Providing health care services to the population of the region. Accepted in the journal The American Journal of Management and Economics Innovations (ISSN-2693-0811) for Volume 03 Issue 02 February 2021. 418

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 DAVLAT XIZMATLARINING RAQAMLASHTIRILISHI VA UNING AFZALLIKLARI Abdibositova Muxlisaxon Latayibxonovna “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Ushbu tezisda davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi, uning O‘zbekistonda amalga oshirilgan asosiy tashabbuslari va bu jarayonning jamiyat va iqtisodiyot uchun qanday afzalliklar yaratishi masalalari yoritiladi. Shuningdek, raqamli xizmatlarning muvaffaqiyatli joriy etilishi uchun zarur bo‘lgan omillar, imkoniyatlar va qiyinchiliklar ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Davlat xizmatlari, Raqamlashtirish, Elektron xizmatlar, Shaffoflik, Raqamli transformatsiya, Kirish O‘zbekiston Respublikasi raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va davlat boshqaruvini samarali tashkil etish maqsadida jahon miqyosida raqamlashtirish jarayonlarini faol ravishda amalga oshirmoqda. "Raqamli O‘zbekiston" dasturi, ayniqsa, davlat xizmatlarini raqamlashtirishga katta e'tibor qaratilgan. Bu dasturga ko‘ra, davlat xizmatlarini fuqarolarga tez va samarali taqdim etish, davlat organlarining ishini avtomatlashtirish, shaffoflikni oshirish va korrupsiyani kamaytirish kabi bir qator muhim vazifalar ko‘zda tutilgan. Raqamlashtirilgan davlat xizmatlari fuqarolar uchun qulayliklarni yaratish, davlat organlarining ishini tezlashtirish va samarali boshqaruvni ta'minlashga yordam beradi. O‘zbekiston sharoitida davlat xizmatlarini raqamlashtirish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki jamiyatda huquqiy madaniyatni rivojlantirish, fuqarolarni ishtirokini oshirish va demokratik jarayonlarni mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi — bu davlat xizmatlarini fuqarolar va bizneslar uchun raqamli shaklda taqdim etish jarayonidir. Bu jarayon davlat organlari tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlarning onlayn formatga o‘tkazilishi, avvalgi qog‘oz asosidagi hujjatlar va jarayonlarning raqamli tizimlar orqali amalga oshirilishi demakdir. Raqamli xizmatlar orqali fuqarolar uchun kerakli hujjatlarni olish, ariza topshirish, to‘lovlar amalga oshirish, ma'lumotlarni olish va boshqa ko‘plab xizmatlarga osongina erishish mumkin bo‘ladi. O‘zbekistonda davlat xizmatlarini raqamlashtirish jarayoni 2017-yildan boshlangan bo‘lib, "Raqamli O‘zbekiston" dasturi doirasida ko‘plab tashabbuslar amalga oshirildi. Hozirda davlat xizmatlarining ko‘pchiligi elektron shaklda fuqarolarga taqdim etilmoqda. Misol uchun, fuqarolar onlayn tarzda ma'lumotnoma olish, yerga oid hujjatlar va pasport xizmatlari kabi bir qancha xizmatlardan foydalanishlari mumkin. O‘zbekistonning bir qator davlat idoralari raqamli platformalar orqali fuqarolar bilan bevosita muloqot qilishni boshladi, bu esa xizmatlar sifatini oshirishga yordam bermoqda. 419

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 24-maydagi PF-76-sonli "Ma'muriy islohotlar doirasida raqamli texnologiyalar sohasida davlat boshqaruvini samarali tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi Farmoni davlat boshqaruvini zamonaviylashtirish, davlat xizmatlarini aholi uchun tez va sifatli taqdim etish maqsadida davlat organlarining raqamlashtirish jarayonini tezlashtirishni ko‘zda tutadi. Ushbu Farmon davlat organlarida zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, elektron hujjat almashinuvi va elektron imzo tizimlarini kengaytirish kabi muhim masalalarni o‘z ichiga oladi. Raqamli texnologiyalar sohasidagi islohotlar faqat davlat boshqaruvi bilan cheklanmay, balki iqtisodiyotning barcha sohalariga ham tatbiq etilmoqda. Shu bilan birga, davlat sektori faoliyatini samaraliroq va shaffof qilish maqsadida raqamli platformalar va ma’lumotlar bazalarini yaratish, shuningdek, sun'iy intellekt va "big data" texnologiyalaridan foydalanish orqali boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish ishlari olib borilmoqda. Bu jarayonlar davlat organlari va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishga, tadbirkorlik muhitini yaxshilashga hamda davlat xizmatlaridagi byurokratik to‘siqlarni bartaraf etishga yordam bermoqda. Shuningdek, mamlakatlar raqamli transformatsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlash, xizmatlarni yaxshilash, fuqarolar faolligini oshirish va yangi raqamli loyihalar ishlab chiqish bo‘yicha Global GovTech Maturity Index (GTMI) reytingini o‘tkazadi. GTMI reytingi davlat sektoridagi raqamli transformatsiyaning keng qamrovli ko‘rsatkichidir va davlatning GovTechga tayyorligi yoki uning samaradorligini baholash uchun ishlab chiqilgan. Raqamli transformatsiyaning davlat boshqaruvi tizimidagi asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida, mamlakatda elektron hukumat tizimini yaratish va uni rivojlantirish bo‘yicha keng miqyosda ishlar olib borilmoqda. Elektron hukumat tizim davlat xizmatlarini onlayn tarzda taqdim etishga imkon berib, fuqarolar va tadbirkorlar uchun bir qator qulayliklar yaratadi. Bu tizimning joriy etilishi natijasida, davlat organlari bilan aholi va tadbirkorlar o‘rtasidagi aloqalar tezlashib, xizmatlar sifati yaxshilanadi, shuningdek, korrupsiya holatlari sezilarli darajada kamayadi. Bundan tashqari, O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni rivojlantirish sohasida xalqaro hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Prezident Sh.Mirziyoyevning tashabbusi bilan mamlakat xalqaro miqyosda raqamli texnologiyalarni rivojlantirish bo‘yicha turli forum va anjumanlarda faol ishtirok etmoqda. Bu jarayon, xorijiy tajriba va innovatsion texnologiyalarni mamlakatga jalb qilish orqali raqamli transformatsiya jarayonini tezlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot va davlat boshqaruvini raqamlashtirish sohasida BMT, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirmoqda. Ushbu hamkorlik doirasida raqamli infratuzilmani rivojlantirish, kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish, shuningdek, raqamli texnologiyalar sohasidagi loyihalarni moliyalashtirish uchun xalqaro mablag‘lar jalb qilish masalalari muhokama qilinmoqda. Xulosa Umuman olganda, O‘zbekistonda raqamli texnologiyalar sohasida davlat boshqaruvini rivojlantirish, dunyo miqyosidagi umumiy tendensiyalarga mos kelib, 420