Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 This study successfully illustrates how hand gesture-based control can enhance traditional gaming experiences. By leveraging advanced hand tracking algorithms and computer vision techniques, the project provides an innovative approach to humancomputer interaction. Future Work 1. Expand gesture support for additional in-game actions 2. Incorporate advanced machine learning for precise gesture recognition 3. Introduce adaptive difficulty adjustment 4. Add multiplayer functionality 5. Develop additional game modes 6. Enable cross-platform support References 1. Pygame Documentation (www.pygame.org/docs/) 2. OpenCV Documentation (docs.opencv.org) 3. Mitra, S., & Acharya, T. (2007). "Gesture Recognition: A Survey." IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics, Part C, 37(3), 311-324. 4. Rautaray, S. S., & Agrawal, A. (2015). "Vision based hand gesture recognition for human computer interaction: a survey." Artificial Intelligence Review, 43(1), 1-54. 5. Choi, J., & Kim, J. (2022). "Advanced Hand Gesture Recognition using Deep Learning and Computer Vision." IEEE Access, 10, 45678-45692. 6. Zhang, L., et al. (2021). "Interactive Gaming Interfaces: Emerging Trends in Gesture-Based Control Systems." International Journal of Human-Computer Studies, 149, 102-118. 341

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot DAVLAT TILIDA ISH YURITISH HUJJATLARINI TAYYORLASHNI AVTOMATLASHTIRISH TIZIMINING IMKONIYATLARI Mamatov Suxrob Ilxomovich TATU Samarqand filiali 5-bosqich talabasi, mamatov_si12@mail.ru. Annotatsiya: Ushbu tezisda davlat tashkilotlari, o‘quv muassasasidagi talaba va o‘qituvchi xodimlar hamda ishga yoki o‘qishga kirishda tayyorlanadigan hujjatlarni to‘ldirishda foydalaniladigan davlat tilida ish yuritish hujjatlarini tayyorlashni avtomatlashtiradigan axborot tizimining imkoniyatlari yopritiladi. Kalit so‘zlar: Hujjat, axborot tizimi, ariza, bildirgi, tushuntirish xati, tarjimai hol, bayonnoma. Asosiy matn: Yaratgan axborot tizimini ishga tushirish uchun kompyuterdagi brauzerdan elektron-hujjat.uz URL manzilini teramiz. Natijada quyidagi rasmlardagi axborot tiziming interfeysi hosil bo‘ladi(1-va 2-rasm). 1-rasm. davlat tilida ish yuritish hujjatlarini tayyorlashchi axborot tizimi. 342

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 2-rasm. Kompyuterdagi brauzerdan elektron-hujjat.uz sahifasi. Bu oyna tizimning asosiy oynasi bo‘lib, unda oyna tarkibi qismlardan iborat, ya’ni: Qanday hujjat kerak(Hujjat turini tanlang)-bu bo‘limda tayyorlanishi kerak bo‘lgan hujjat turi tanlanadi; Kimga(Qayerga)-bu bo‘limdan tayyorlanayotgan rasmiy hujjatni kimga yoki qaysi tashkilotga kabi hujjat tarkibi kiritiladi; Hujjat mazmuni-oynaning bu bo‘limida hujjatning asosiy mazmuni kiritiladi. Bu bo‘lim barcha turdagi hujjatlarda albatta to‘ldirilishi shart; - Sana-bu qismga hujjat tayyorlanayotgan sana kiritiladi; Ism Familiya Sharifi(Bo‘lim nomi)-bu bo‘limda hujjat tayyorlagan shaxs ism sharifi yoki hujjat tayyorlagan jamoa, tashkilot, bo‘lim nomi kiritiladi; - Yasash-tugmasini bossak biz yuqorida tayyorlagan hujjat tayyorlanadi[1]. Hujjat turini tanlang ichida 6 ta hujjat turi yaratish imkoniyati joylashtirilgan bo‘lib, ular quyidagilardir(3-rasm): 3-rasm. 6 ta hujjat turi yaratish imkoniyati. 343

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Bu hujjatlarni yaratish uchun avval asosiy oynadagi bo‘limlar mos ravishda to‘ldiriladi keyin esa ushbu bo‘lim ro‘yxati ochilib biz asosiy oynada kiritgan ma’lumotlarga mos ish yuritish hujjatini tanlshimiz mumkin. Shundan so‘ng, kiritilgan ma’lumotlar asosida usha hujjatning *.pdf formatidagi tayyorlangan fayli hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan faylni saqlab qo‘yishimiz, tahrirlashimiz yoki chop etib olishimiz mumkin bo‘ladi[5]. Hozir biz yaratgan dasturimiz orqali ish yuritisha qo‘llaniladigan ARIZA hujjatini tayyorlashni ko‘rib chiqamiz. Buning uchun axborot tizimini ishga tushirib mos qismlarini ARIZA hujjatidagi ma’lumotlar bilan to‘ldiramiz(4-rasm). Yuqoridagi rasmda Hujjat turi, Kimga(Qayerga) bo‘limlariga mos ravishda to‘ldirildi[2]. Endi navbatdagi rasmda Hujjat mazmuni, Sana, Ism famliya va Sharifi(bo‘lim nomi) maydonlari to‘ldiriladi(5-rasm). 4-rasm. Ma’lumotlarni to‘ldirish oynasi. 5-rasm. Ma’lumotlarni to‘ldirish oynasi. Shundan so‘ng sahifaning quyi qismidagi Yasash tugmasini bosamiz, natijada keyingi rasmdagi Ariza hujjatining *.pdf formatidagi tayyor shakli hosil bo‘ladi(6-rasm). Tayyor bo‘lgan hujjat oynasi shu shaklda bo‘ladi. Bu oynadagi tayyor hujjtni saqlab olishimiz yoki shu zahoti chop etishimiz mumkin. Buning uchun sahifadagi printer piktogrammasidan foydalanamiz(6-rasm).[3,4] 344

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 6-rasm. Ariza yozish namunasi. Sahifadagi printer piktogrammasini tanlasak bizga quyidagi oynadagi ma’lumotlar paydo bo‘ladi(6-rasm). Bu oynadagi Printer bo‘limida biz hujjatni *.pdf shaklida saqlab olishimiz mumkin bo‘ladi(7-rasm). 7-rasm. Hujjatlarni printerga berish namunasi. Shu rasmdagidek faylni kompyuterimiz xotirasiga saqlab quyishimiz mumkin bo‘ladi(8-rasm).[5] 10-rasm. Ariza kompyuter xotirasi saqlash. 345

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Agar biz tayyor bo‘lgan hujjatni chop etib olmoqchi bo‘lsak, Printer bandidan kompyuteringizga ulangan printer turini tanlaymiz hamda Pechat tugamasi orqali tayyor hujjatni chop etib olamiz. Adabiyotlar 1. – 2010. T. X. Saydaliyev. o‘zbek tilida ish yuritish bo‘yicha mashqlar to‘plami. Toshkent 2. N.Mahmudov, A.Rafiyev, I.Yo‘ldoshev. Davlat tilida ish yuritish(akademik litseylar uchun darslik). Toshkent-2002. 3. Мазуркевич М.М., программиста. СПб. 2009. Мазуркевич И.М. PHP5. Настольная книга 4. Бранденбау.JAVASCRIPT.Сборник рецептов для профессионалов.СПб. 5. www.elektron-hujjat.uz 2009 346

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 KOMPYUTER TARMOQLARIDA IP MANZILLASH TIZIMLARIDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YECHIMLARI TAHLILI Rahmatillayeva Shahrizoda, Umarov Muhriddin “University of management and future technologies”, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. shaxrizodaraxmatillayeva@gmail.com, muhriddin.umarov.1992@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqola kompyuter tarmoqlarida ma’lumotlar uzatish uchun keng foydalaniladigan IP protokollarining ahamiyatiga, protokol tuzilishlariga va ularning ishlash tamoyillariga bagʻishlangan. Bu maqolada IP protokollarining qanday maqsadda qoʻllanilishi, ularning tuzilishi, sinflarga ajratish bosqichlari haqida batafsil yoritilgan. Maqolani uch qismga boʻlgan holda har bir qismda muayyan masalalarga e’tibor qaratiladi. Dastlab IP protokollari oʻzi nima uchun kerak va ularning qanday maqsadda qoʻllanilishi haqida koʻplab ma’lumotlarni bilib olish imkoniyati mavjud. Bu maqola IP manzillarning hozirgi kundagi yangi klassifikatsiyalari haqida tushuntiradi va nima uchun yangi klassifikatsiya usullariga o‘tilganlik sabablarini tahlil qiladi. Kalit soʻzlar: Internet, protokol, texnologiya, axborotlar, kompyuter tarmoqlari, IP, IT, ma’lumotlar, diapazon, sinf, prefiks. Kirish Hozirda biz IT (Information technologies) ya’ni axborot texnologiyalari davrida yashamoqdamiz. IT butun yer yuzidagi jamiki insoniyatga yashash tarzi, ish, oʻqish va biznes operatsiyalarini sezilarli darajada oʻzgartirib, koʻplab kuchli vositalarni taqdim etmoqda. Barcha IT erishgan yutuqlar orasida internet soʻnggi 20 yil ichida dunyoning barcha jabhalarida eng koʻp oʻz ta’sirini koʻrsatdi. Internet odamlarga tezkor yangiliklarni olishni, boshqalar bilan muloqot qilishni, internetdan super ensiklopediya sifatida foydalanishni va qidiruv tizimlari orqali oʻzlarini qiziqtirgan narsalarni barmoq uchida topish imkonini yaratdi. Internet nafaqat kundalik hayotimizda misli koʻrilmagan qulayliklarni taqdim etdi, shuningdek, koʻplab yangi ish oʻrinlarini yaratish orqali umumiy iqtisodiyotni kuchaytirgan yangi fanlar va tijorat imkoniyatlarini ochib bermoqda. Soʻnggi uch yilda Oʻzbekiston Respublikasida internet tarmogʻiga ulangan abonentlar soni sezilarli darajada oshgan [1]. Statistik ma’lumotlar shuni qayd etadiki: - 2022 – yil 1 – yanvar holatiga koʻra: 23 million abonent; - 2023 – yil 1 – yanvar holatiga koʻra: 26,7 million abonent (16,3 % oʻsish); - 2024 – yil 1 – yanvar holatiga koʻra: 30,1 million abonent (12,5% o‘sish). Internet va boshqa koʻplab tarmoqlarni qurish uchun butun dunyo boʻylab muhandislar va tashkilotlar soʻnggi 20 yil ichida koʻplab texnologiyalarni yaratdilar, bunda tarmoq protokoli asosiy texnologiya sohalaridan biridir. Aloqa standartlari va tarmoq arxitekturasining avlodlari boʻyicha yillar davomida ishlab chiqilgandan soʻng, tarmoq aloqa protokollari juda murakkab mavzuga aylandi. Turli standart tashkilotlar koʻplab aloqa protokollarini aniqladilar. Ushbu protokollar OSI (Open Systems Interconnection) va TCP/IP 347

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) modellari asosida turli qatlamlarga boʻlingan. OSI modeli hamda TCP/IP modeli bir biriga oʻxshash boʻlib ularning qatlamlari farqini quyidagi 1-jadvalda koʻrish mumkin: 1-jadval. Turli modellarni solishtirish TCP/IP OSI Application Application Presentation Session Transport Transport Network Internet Data link Host–to–Network Physical Ushbu modellarning har bir qatlamida kerakli protokollardan foydalaniladi, xususan, OSI modelining Tarmoq (Network) qatlamida, TCP/IP modelining esa Tarmoqlar aro (Internet) qatlamida IP protokoli va ICMP, IPSec, IGMP protokollari foydalaniladi. IP protokoli yordamida axborotlar manzillanadi va ular IP manzil deb yuritiladi. IP manzil (adres) – qurilmaning tarmoqdagi takrorlanmas virtual adresidir. Internet va lokal tarmoqdagi qurilmalar bir biri bilan IP protokoli orqali ma’lumot almashadilar [2]. IP manzillarining hozirda ikkita avlodi mavjud: • IPv4 (Internet Protocol) ning 4-avlodi; • IPv6 (Internet Protocol) ning 6-avlodi. 1-rasm. IPv4 manzillarining tuzilishi IPv4 versiyasidagi IP manzil ikkilik sanoq tizimidagi manzil ma’lumoti bo‘lib u umumiy 32 bit o‘lchamga ega. Ushbu IP manzil har biri 8 bitdan boʻlgan 4 ta oktetga boʻlinadi va nuqtalar bilan ajratiladi (1-rasm). Ammo amaliyotda IP manzillarni insonlar tomonidan oson yodda saqlash imkoniyati mavjudligi sababli ikkilik sanoq tizimlarida emas, balki o‘nlik sanoq tizimida ifodalanadi. IPv4 manzili shu shakl bilan ifodalanadi. Bu yerda har bir nuqta bittadan oktetni ajratish uchun foydalanilgan. Ushbu manzillar ikki qismda ifodalanadi: 192.168.1.1 • • Tarmoq manzili (1-qismi); Xost manzili (2-qismi). IPv4 manzillarini tarmoq va host qismlarga ajratish ularni boshqarishga va samarali manzillashga yordam beradi. 32 bit uzunlikka ega boʻlgan IPv4 manzillari tarmoq va host qismlariga bir necha turda ajratiladi va mana shu ajralgan qismlarga qarab sinflar nomlanadi. IPv4 manzillash tizimida sinflarga ajratish usulining ikki xil shakli mavjud. 348

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Birinchi shaklida manzillar A, B, C, D, E deb nomlangan sinflarga ajraladi. Bu sinflar manzilning birinchi okteti (W) qiymati oʻzgarishi bilan bogʻliq (2-jadval). 2-jadval. Birinchi oktet (W) oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlgan IPv4 sinflari jadvali IP manzil sinflari Sinflarga birinchi oʻzgarishi A mos oktet 1-126 B C D E 128-191 192-223 224-239 240-247 Sinflar uchun birinchi oktet qiymatlar chegarasini aniqlash, tarmoq qismi uchun nechta oktet ajratilishi bilan bogʻliq. Bu bogʻliqlik shuni anglatadiki, tarmoq qismi uchun nechta oktet ajratilgan boʻlsa, shu tariqa birinchi oktetning ikkilik saniq tizimidagi koʻrinishida aynan mana shu tarmoq qismida ajratilgan oktetlar soniga teng boʻlgan oʻrindagi nollarning qoʻzgʻalmas joylashuvi chegaraviy qiymatlarni yani diapazonini hosil qiladi [3]. IPv4 manzilida tarmoq va host qismlari quyidagicha ajratiladi va sinflarga ajraladi: a) b) 2-rasm. A-sinfga mos IP manzilning tarmoq va host qismlarga ajralishi (a) hamda birinchi oktetning mos chegaraviy qiymatini aniqlanishi (b) A-sinf birinchi oktet qiymatlarini aniqlashda 32 bitlik 4 qismga ajratilgan oktetlarning faqat birinchi oktetigina tarmoq qismiga, qolgan uchta okteti host qismi uchun ajratiladi (2arasm). A toifadagi sinfning birinchi oktet qiymatlari chegarasi 2b-rasmdagi kabi aniqlanadi. A toifa sinfidagi IP manzillarida yana bir holatni ta’kidlab oʻtish lozim. A-sinf turiga kiruvchi IP manzillarida birinchi okteti 0 va 127 bilan boshlangan manzillar aynan manzillash uchun ishlatilmaydi. 0.0.0.0 – bu aniqlanmagan IP yoki hamma manzillarni ifodalovchi manzil hisoblanadi. 0.0.0.0 IP qiymati Standart yoʻnalish (Default Route) sifatida qabul qilingan. IPv4 tarmogʻida 127.0.0.0 – 127.255.255.255 diapazoni lokal aloqa (loopback) uchun ajratilgan. Bu manzillar mahalli (lokal) tizimda ichki aloqa uchun ishlatiladi ammo tarmoq orqali boshqa qurilmalarga yuborilmaydi. Shundan kelib chiqadiki, A toifadagi sinf manzillarining birinchi okteti 1-126 diapazongacha boʻlib, umumiy manzillar soni 2 147 483 392 tani tashkil etadi. Bunda 128 ta tarmoq boʻlib, har bir tarmoqda 16 777 214 tadan host manzillari mavjud. IPv4 manzillarining dastlabki birinchi okteti aynan mana shunday 349

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot diapazonga ega boʻlgan qismi global yirik tarmoqlar uchun moʻljallangan. Bunday diapazondagi IP manzillaridan davlatlar yoki yirik korporatsiyalarda foydalaniladi. a) b) 3-rasm. B-sinfga mos IP manzilning tarmoq va host qismlarga ajralishi (a) hamda ularga mos boʻlgan birinchi oktetning chegaraviy qiymatini aniqlanishi (b) B-sinf birinchi oktet diapazonini aniqlashda 32 bitlik 4 qismga ajratilgan oktetlarning dastlabki ikki okteti tarmoq qismiga, qolgan ikki okteti host qismi uchun ajratiladi (3a-rasm). B toifadagi sinfning birinchi oktet qiymatlari chegarasi 3b-rasmda tasvirlangani kabi aniqlanadi. B toifadagi sinf manzillarining birinchi okteti 128-191 diapazongacha boʻlib, umumiy manzillar 1 073 709 056 tani tashkil etadi. Bunda 16 384 ta tarmoq boʻlib, har bir tarmoqda 65 534 tadan host manzillari mavjud. Bu diapazonga tegishli IPv4 manzillari oʻrta kattalikdagi tashkilotlarda va universitetlarda foydalaniladi. a) b) 4-rasm. C-sinfga mos IP manzilning tarmoq va host qismlarga ajralishi hamda shu sinfga mos birinchi oktet chegaraviy qiymatining aniqlanishi C-sinf birinchi oktet diapazonini aniqlashda 32 bitlik 4 qismga ajratilgan oktetlarning dastlabki uchta okteti tarmoq qismiga, qolgan bitta okteti host qismi uchun ajratiladi (4arasm). C toifadagi sinfning birinchi oktet qiymatlari chegarasi 4b-rasm kabi aniqlanadi. C toifadagi sinf manzillarining birinchi okteti 192-223 diapazongacha boʻlib, umumiy manzillar soni 1 073 709 056 tani tashkil etadi. Bunda 16 384 ta tarmoq boʻlib, har bir 350

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 tarmoqda 65 534 tadan host manzillari mavjud. Bu diapazondagi manzillar kichik lokal tarmoqlarda va korxonalarda foydalaniladi. IPv4 manzillash tizimidagi D toifali sinf Multicast ya’ni koʻp nuqtali uzatish qismi uchun ajratilgan IP manzillari guruhidir. 5-rasm. D sinfning birinchi oktet chegaraviy qiymatining aniqlanishi D sinfdagi IP manzillar diapazoni 224.0.0.0 dan boshlanib 239.255.255.255 bilan chegaralangan (5-rasm). Multicast boʻlishining maqsadi bir joʻnatuvchidan koʻplab qabul qiluvchilarni hosil qilishdir. Multicast bu bitta qurilmadan bir nechta qabul qiluvchilarga ma’lumot jo‘natadigan usul. Bu usul unicast va broadcast usullaridan farq qiladi. Unicast usuli har bir qabul qiluvchiga alohida paket joʻnatadi, broadcast usuli esa barcha tarmoq qurilmalariga bir vaqtda xabar yuboradi. Multicastning esa bulardan farqi shundaki, faqat ma’lum bir miqdor bilan chegaralangan guruhgagina bir vaqtda xabar joʻnatishga moʻljallangan. Bundan video konferensiyalarda, onlayn oʻyinlarda, IPTV larda keng qoʻllaniladi. IPv4 ning E sinfi IP manzillari tadqiqot va eksperimental maqsadlar uchun ajratilgan maxsus diapazondir. Bu IP manzillarning diapazoni 240.0.0.0 dan 255.255.255.255 gacha qiymatni tashkil etadi. E sinfidagi manzillar jamoatchilik foydalanishi uchun mo‘ljallanmagan va internet yoki lokal tarmoqlarda ishlatilmaydi. Bu diapazon standart marshrutlash (routing) jarayonlarida ishlatilmaydi, shuning uchun aksariyat routerlar uni qabul qilmaydi. Hozirgi kunga kelib IP manzillarida sinflardan foydalanish emas, balki, CIDR (Classless Inter-Domain Routing) dan foydalanish optimallashtirilgan yechim deb qaralmoqda. Bu tizimga oʻtilishining eng katta sababi shundaki, IP manzillarining isrof boʻlishi va marshrutlash jadvali haddan tashqari kattalashib ketishidir. Masalan, bir korxonaga taxminan oʻrtacha 2000 ta IP manzili kerak boʻlganda aynan shu korxona uchun tarmoqda B sinfdan IP manzillar ajratiladi. Shundan kelib chiqadiki 2000 ta IP manzili uchun B sinfdan 65 mingta IP manzil taqdim etiladi va shu IP manzillardan oʻrtacha 2000 tasi ishlatilinib 63 mingtasi isrof boʻladi. Bu holat esa IP manzillari uchun juda katta samarasiz yoʻqotishlarni hamda shu yoʻqotishlar hisobiga IPv4 manzillarining tugashiga olib keladi. CIDR (Classless Inter-Domain Routing) – bu simsiz domenlararo marshutlashdir. CIDR 1993-yilda internetda oldingi sinfli tarmoq manzillash arxitekturasini almashtirish uchun taqdim etilgan [4][5]. CIDR ning asosiy maqsadi IPv4 manzillarining tez tugashining oldini olishga, IP manzillarini samarali taqsimlashga hamda internet marshrutizatsiyasini soddalashtirishga qaratilgan. CIDR VLSM (variable-length subnet masking) ya’ni oʻzgaruvchan uzunlikdagi pastki tarmoq maskalanishiga asoslanadi. Ushbu domenlararo marshrutlash an’anaviy A, B va C sinflarning oʻrniga subnet maska yordamida IP manzillarini guruhlashga yordam beradi. CIDR tizimi IP manzil va prefiks uzunligi asosida ishlaydi. Prefiks uzunligi bu tarmoq qismini ifodalovchi bitlar sonidir. Prefiks soni qanchalar katta boʻlsa, tarmoqda joylashgan hostlar soni shuncha kam boʻladi. Prefiks uzunligi 0 dan 32 gacha boʻlgan qiymatlarni oʻz ichiga oladi [6]. 351

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 6-rasm. CIDR asosida IPv4 manzillarining prefikslar bilan tasvirlanishi 6-rasmda koʻrsatilgan misolda berilgan IP manzilni tahlilini koʻradigan boʻlsak, 192.168.1.0 IPv4 manzilining dastlabki 24 biti tarmoq uchun moʻljallangan. Aynan mana shu /24 prefiks uzunligi boʻlib, u birinchi 24 bit tarmoq qismini, qolgan 8 bit esa host qismini bildiradi. Shundan kelib chiqadiki, prefiks uzunligi tarmoq qismini qolgan bitlar esa host qismini bildirar ekan. Yuqoridagi misolda 192.168.1 bu qismi tarmoq qismi, oxirgi oktet oʻrni esa 0 dan 255 gacha ya’ni umumiy 256 ta qiymatni qabul qiladi. Ma’lumki quyidagi misolda 256 ta host mavjud ekan. CIDR yordamida katta tarmoqlarni kichikroq pastki tarmoqlarga (subnet) boʻlish mumkin. Bu jarayon subnetting deb ataladi. Subnetting orqali tarmoq resurslarini samarali taqsimlash va ularni boshqarish ancha osonlashadi. 7-rasm. CIDRda subnetting jarayoni 7-rasmdagi misol bilan subnetting jarayonini kuzatish mumkin. CIDR bir nechta kichik tarmoqlarni bitta katta tarmoq sifatida ifodalashi ham mumkin. Bu route aggregation yoki supernetting deb ataladi va marshrutlash jadvallarini ixchamlashtiradi. 8-rasm. CIDRda supernetting jarayoni 8-rasmdagi misolda route aggregation yoki supernetting jarayonini kuzatish mumkin. Har bir uzatilinayotgan axborot yoki raqamli signallarning qabul qiluvchi qurilmaga toʻgʻri hamda toʻliq yetib borishi uchun bunday IP manzillar yaratildi hamda ularning bir necha xil turlari, versiyalari ishlab chiqildi. Xozirda bu IP manzillarini takomillashtirish boʻyicha turli xil izlanishlar mavjud. Bu izlanishlarning asosiy sabablari har bir turdagi yoki takomillashtirilgan versiyadagi IP manzillarning soni cheklanganligidadir. Dastlab IPv4 manzillari ommaga taqdim etilgan. IPv4 manzillarining soni chegaralangan va bu chegaraviy qiymat IoT (Internet of Things) ya’ni internet bilan ishlaydigan turli xil qurilmalar, buyumlar, gadjetlar kirib kelishi hisobiga IPv4 manzillarining keskin ravishda yetmay qolishiga sabab boʻldi. IPv4 manzillaridagi sonlar kombinatsiyalarining umumiy hajmi kamligini oldini olish maqsadida 352

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 keyinchalik IP manzillarining 6-versiyasi ya’ni IPv6 ishlab chiqildi. IPv6 manzillari 16 lik sanoq sistemasi bilan hisoblanadigan hamda 128 bit uzunlikka ega boʻlgan IP manzillaridir. IPv6 manzillari ishlab chiqilganiga qaramay IPv4ning yangi klassifikatsiyalari yaratildi. Bunday klassifikatsiyalarning yaratilishiga sabab, insonlarning eslab qolishi uchun moʻljallashtirilganligidadir. Bu usullar IPv4 manzillarining bir qancha isrofgarchiliklarini oldini olsada baribir bu IPv4 manzillari tanqisligining oldi olinmadi. CIDR marshrutlashni soddalashtirdi, oq va kulrang IP manzillari esa lokal kichik tarmoqlarda bir necha takroriy tarzda cheksiz foydalanishlar bilan ishlatilsada global tarmoq uchun yagona oq IP manzillari chegaralandi va oq/kulrang IP manzillarni bir biriga bogʻlash uchun NAT (Network Address Translation) texnologiyasidan foydalanildi. Meni nazarimda eng optimal tanlov bu IPv6 manzillaridir. IPv6 manzillarining sonli kombinatsiyalari IPv4 manzillarining sonli kombinatsiyalaridan bir necha barobar katta boʻlib, bu manzillarni global tarmoq uchun ham toʻgʻridan toʻgʻri yagona IP sifatida ishlatish hamda shu bilan birga NAT texnologiyasidan ozod boʻlish va kechikishlarni oldini olish maqsadga muvofiqdir. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, bu IP manzillaridan foydalanish ma’lumotlarni toʻgʻri uzatishga, samarali boshqarishga imkon yaratadi. Dunyo rivojlangani sari aksariyat barcha foydalaniladigan dasturlar va texnologiyalar optimallikka intiladi. IP manzillar klassifikatsiyalari ham shu tariqa optimallikka intilgani kabi dastlab IP manzillash tizimining toʻrtinchi va oltinchi avlodlari ishlab chiqilib ommaga taqdim etilgan. Soʻngra bu IPv4 manzillari chagarali ekanligidan kelib chiqqan holda ularni tejash maqsadida Classless Inter-Domain Routing ya’ni qisqa qilib aytganda CIDR optimallashgan usul taqdim etildi va hozirgi kunda IPv4 manzillari CIDR orqali orqali ixchamlashtiriladi, taqsimlanadi, boshqariladi va tarmoqlarni moslashuvchanligini oshiradi. Lekin tahlillarga koʻra IPv4 manzillaridan va ularning bir nechta klassifikatsiyalaridan foydalanish optimal deb boʻlmaydi. Chunki IPv4 manzillarning umumiy kombinatsiyalar soni kamligi doim pand beraveradi. IPv6 manzillardan foydalanish bir necha afzalliklarni beradi. Xavfsizlikni oshiradi, manzil yetishmovchiliklarini oldini oladi, NAT texnologiyasiga ehtiyoj qolmaydi va tarmoq samaradorligini oshiradi. Shu sababdan hozirgi kunga kelib koʻpgina yirik kompaniyalar va shu jumladan ISP (Internet Service Provider) ham IPv6 manzillash tizimiga oʻtishni boshlagan. Adabiyotlar 1. D.M. Sotvoldiyev, B.A. Turgunov. “Kompyuter tarmoqlari” fanidan oʻquv qoʻllanma. Toshkent-2024, 225 b. 2. Hava.io (2021). "What is Classless Inter-Domain Routing CIDR Notation?" Hava Blog, 29-sentabr 2021. 3. RIPE NCC (2015). "IPv4 CIDR Chart." RIPE Network Coordination Centre. 4. John J. Amoss, Daniel Minoli “Handbook of IPv4 to IPv6 transition: Methodologies for institutional and Corporate networks” (2007) 5. Y. Rekhter; T. Li (September 1993). An Architecture for IP Address Allocation with CIDR 353

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 6. V. Fuller; T. Li; J. Yu; K. Varadhan (September 1993). Classless Inter-Domain Routing (CIDR): an Address Assignment and Aggregation Strategy 7. https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/56517. 8. https://www.philadelphia.edu.jo/academics/amusleh/uploads/Chapter%2005%2 0IPv4%20Addressing%20and%20Subneting.pdf. 9. https://en.wikipedia.org/wiki/Classless_Inter-Domain_Routing#cite_noteRFC_1518-1. 354

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUN’IY INTELLEKTNING OZIQ-OVQAT SANOATIDAGI MUAMMOLARI VA YECHIMLARI Usmonova Faridaxon Lazizbek qizi, Madaminov Shoxruxbek Ma’rufjon o‘g‘li Andijon Davlat Texnika Instituti, faridaxonusmonova832@gmail.com Annotatsiya. Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) oziq-ovqat sanoatining turli jabhalarida qo‘llanilmoqda. Sun’iy intellekt oziq-ovqat sanoatini avtomatlashtirish, sifat nazorati va logistika jarayonlarini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Oziq-ovqat ishlab chiqarish, yetkazib berish, sifat nazorati va mijozlarga xizmat ko‘rsatish kabi jarayonlar SI yordamida tezkor va samarali amalga oshirilmoqda. Biroq, SI texnologiyalarining rivojlanishi bilan birga bir qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Asosiy muammolar sifatida ma’lumot sifati, kiberxavfsizlik, ishchi kuchiga ta’siri va yuqori xarajatlar ko‘rib chiqiladi. Ushbu muammolarni hal etish uchun sifatli ma’lumotlar bazalarini yaratish, kiberxavfsizlikni mustahkamlash, qayta o‘qitish dasturlarini joriy etish va texnologik integratsiyani soddalashtirish taklif etiladi. Kalit so‘zlar. Sun’iy intellekt, algoritm, avtomatlashtirish, kiberxavfsizlik, ishchi kuchi, raqamli texnologiyalar, strategiyalar, sifat nazorati, blokcheyn texnologiyalari. Kirish Sun’iy intellekt (SI) algoritmlari o‘z qarorlarini chiqarishda katta hajmdagi ma’lumotlarga tayanadi. Oziq-ovqat sanoatida bu ma’lumotlar xomashyo sifatidan tortib, yetkazib berish jarayonlari, mijozlarning buyurtma odatlari va boshqa ko‘plab omillarni qamrab oladi. Shu sababli, ma’lumotlarning sifati SI samaradorligi va to‘g‘ri ishlashi uchun asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Agar SI noto‘g‘ri yoki eskirgan ma’lumotlarga asoslangan bo‘lsa, mahsulot talabini noto‘g‘ri bashorat qilishi mumkin. Sun’iy intellekt tizimlarining aniqligi va ishonchliligi ko‘p jihatdan ularning o‘qitilgan ma’lumotlar sifatiga bog‘liq. Sifatsiz yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar noto‘g‘ri qaror qabul qilinishiga olib keladi, bu esa oziq-ovqat xavfsizligi va ishlab chiqarish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi[1]. Masalan, oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilari noto‘g‘ri talab prognozi tufayli ortiqcha yoki kam mahsulot ishlab chiqarishi mumkin, bu esa yo‘qotishlarga olib keladi. Shuningdek, yetkazib berish jarayonlarida noto‘g‘ri ma’lumotlar SI tomonidan noto‘g‘ri marshrut tanlanishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa transport xarajatlarining oshishiga va mijozlarga kechikish bilan xizmat ko‘rsatilishiga olib keladi. Oziq-ovqat sanoatida sun’iy intellekt samaradorligini oshirish uchun sifatli va toza ma’lumotlarni ta’minlash muhim hisoblanadi. Blokcheyn texnologiyasi, avtomatlashtirilgan monitoring va muntazam audit kabi choralar bu sohada samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, inson nazorati va ma’lumotlar sifati bo‘yicha qat’iy standartlar ishlab chiqish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Quyidagi yechimlar orqali sun’iy intellekt tizimlarining aniq va ishonchli qarorlar qabul qilishiga erishish mumkin: • Oziq-ovqat ta’minot zanjiri shaffofligini oshirish orqali mahsulot yo‘nalishini aniq qayd etib, iste’molchilarga ishonchli ma’lumotlarni taqdim etadi. 355

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • Soxta yoki sifatsiz mahsulotlarning bozorga chiqishini kamaytirilishi natijasida firibgarlikning oldini olish mumkin bo‘ladi. • Real vaqtda monitoring qilish imkoniyati natijasida blokcheyn asosida ishlaydigan tizimlar orqali har bir mahsulotning yetkazib berish jarayonini kuzatish mumkin. Oziq-ovqat sanoatida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlarini tezlashtirib, samaradorlikni oshirsa-da, yana bir muhim muammolardan biri paydo bo‘ladi va natijada ishchi kuchiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Oziq-ovqat ishlab chiqarishning avtomatlashtirilishi yangi imkoniyatlar yaratgan bo‘lsa-da, an’anaviy ish o‘rinlarining qisqarishiga ham sabab bo‘ldi. Ishchilarni qayta o‘qitish dasturlarini joriy etish bu muammoning oldini olishga yordam beradi[3]. Avtomatlashtirish va raqamli texnologiyalar tufayli an’anaviy ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalaridagi ko‘plab kasblar yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda. Ayniqsa, oziq-ovqat sanoatida ishlaydigan ishchilarning ko‘pchiligi kam malakali bo‘lib, ularning sun’iy intellekt bilan ishlashga moslashishi muhim masala hisoblanadi. Sun’iy intellekt oziq-ovqat sanoatida samaradorlikni oshirish bilan birga, ish o‘rinlarining kamayishi kabi ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, malakali kadrlarni tayyorlash, yangi texnologiyalarga moslashuvchanlikni oshirish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralari ko‘rilsa, bu muammo ijobiy hal etilishi mumkin. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llanilishi kiberxavfsizlik muammolarini yanada dolzarb qiladi. Ma’lumotlarning buzilishi, xakerlik hujumlari va SI tizimlariga noqonuniy aralashuv oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, ta’minot zanjiri va iste’molchilar ma’lumotlari himoyasiz bo‘lsa, bu firibgarlik va ma’lumotlarni o‘g‘irlash kabi muammolarga olib keladi. Shu sababli, SI tizimlarini himoya qilish uchun ilg‘or texnologiyalar va strategiyalarni joriy etish muhimdir. Oziq-ovqat sanoatida raqamlashtirish jarayoni tezlashgani sari kiberxavfsizlik muammolari ham ortib bormoqda. Sun’iy intellekt bilan ishlovchi tizimlarga qilingan hujumlar mahsulotlarning sifati va iste’molchilarning xavfsizligiga tahdid solishi mumkin. Shu sababli, blokcheyn texnologiyalari va shifrlash usullari orqali ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash zarur [2]. Blokcheyn texnologiyasi SI tizimlarining kiberxavfsizligini mustahkamlashda samarali vositalardan biri hisoblanadi. Blokcheyn ma’lumotlarni markazlashtirilmagan holda saqlaydi, bu esa ularni manipulyatsiya qilish yoki o‘zgartirishni deyarli imkonsiz qiladi. Ma’lumotlarni end-to-end shifrlash (E2EE) usuli orqali ma’lumotlar faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchi tomonidan dekodlanishi mumkin bo‘ladi, oraliq bosqichlarda esa ularni o‘qish imkonsiz bo‘ladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, Sun’iy intellekt oziq-ovqat sanoatida samaradorlikni oshirish va innovatsion yondashuvlarni joriy etishda muhim vosita hisoblanadi. Biroq, u bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun xavfsizlik, iqtisodiy barqarorlik va axloqiy tamoyillarga e’tibor qaratish lozim. Kelajakda SI texnologiyalarini mas’uliyat bilan joriy etish orqali oziq-ovqat sanoatining rivojlanishiga yangi imkoniyatlar yaratilishi mumkin. 356

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Adabiyotlar 1. Michael Johnson, Data Quality Management in AI Applications for Food Processing (2019). 2. Emily White & Robert Brown, Cybersecurity Measures for AI Systems in Food Supply Chains (2021). 3. Sarah Green, Automation and Employment: The Impact of AI on Food Industry Workforce (2018). 4. David Black, Integrating AI Technologies in Small and Medium Food Enterprises (2022). 5. Laura Blue & Thomas Grey, Ethical Considerations in AI-Driven Food Production (2020). 6. https://fhahoreca.com/blog/problems-in-food-service-industry/ 7. https://univdatos.com/uz/oziq-ovqat-mahsulotlarini-avtomatlashtirish-bozori/ 357

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot INGLIZ TILINI MUSTAQIL o‘RGANUVCHILAR UCHUN MY E-BOOK ANDROID ILOVASI Baxronov Feruz Xayriddin o‘g‘li TATU Samarqand filiali 5-bosqich talabasi, feruzbaxronoff@gmail.com Annotatsiya: Bu tezisda keltirilgan “My E-Book” Android ilovasi ingliz tilini mustaqil o‘rganishni istagan foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan. Ilova interaktiv darslar va amaliy mashqlar orqali til o‘rganish jarayonini samarali va qulay qiladi. Kalit so‘zlar: Ingliz tili, tarjima, so‘zlar, hikoya, android, mobil ilova, words, story. Asosiy matn: Dastur Android operatsion tizimlari uchun Android Studio dasturida yaratilgan bo‘lib, uning vazifasi Ingliz tilini mustaqil o‘rganuvchilar uchun mo‘ljallangan. Hozirgi kunda ingliz tilini bilish muhim hisoblanadi, ana shuni va tilni o‘rganishga alohida vaqt ajratish muammosi mavjudligini hisobga olib mustaqil ravishda tilni o‘rgatuvchi ilova yaratish masalasi yuzasidan ishning dolzarbligini anglab olish mumkin[1]. Dasturdan foydalanuvchilar uchun ko‘rsatmalar Dastur Android operatsion tizimlari uchun Android Studio dasturida yaratilgan bo‘lib, dasturni ishga tushirish uchun quyidagi faylni ishga tushirish zarur bo‘ladi: Fayl ishga tushirilgandan so‘ng dasturning bosh oynasi 1-rasmdagi kabi ishga tushadi. 1-rasm. My e-book ilovasining interfeysi. Bu dastur oynasi quyidagi bo‘limlardan iborat: 1 – Ilovaning bosh menyusi[2]; 2 – Hikoyalarni ishga tushuruvchi tugma; 3 – Dastur lug‘atini ishga tushuruvchi tugma. Dasturni ishga tushirilgandan keyin “STORY” tugmasini bosgamizda bizga hikoyalar oynsai ishga tushadi(2-rasm). 358

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 2-rasm. Hikoyalar oynasi. Bu oynga sinov uchun bitta hikoya kiritilgan. Bu hikoyani ishga tushirsak, u holda hikoyani matni ishga tushadi (3-rasm). 3-rasm. Hikoya matni oynasi. Hosil bo‘lgan sahifani matnini o‘qib tushunmagan so‘zlarni tajimasini ko‘rish mumkin[3]. Buning uchun tarjimasini bilmagan so‘zni ustiga barmoq bilan teginsak so‘zning ustida uning tarjimasi paydo bo‘ladi(4-rasm). 4-rasm. So‘zning tarjimasini ko‘rish oynasi. 359

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Agar foydalanuvchi biror-bir so‘zning tarjimasini ilova lug‘atiga saqlab qo‘ymoqchi bo‘lsa, u holda oynaining yuqori qismidagi “+” tigmasini bosish orqali lug‘atga qo‘shib qo‘yish mumkin(5-rasm). 5-rasm. So‘zning tarjimasini lug‘atga qo‘shish va lug‘at oynasi. Tarjimasi lug‘atga qo‘shishgan so‘zni ko‘rmoqchi bo‘lsak, dastur bosh oynasidagi “WORDS” bo‘limini tanlash orqali ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi (5-rasm). Biz yuqoridagi misolda “wake” so‘zining tarjimasini qo‘shgan edik. Adabiyotlar 1. Майер Рето Android 4. Программирование приложений для планшетных компьютеров и смартфонов; Эксмо - Москва, 2013. - 816 c. 2. Ed Brunette Hello Android 3e; Corvina Kiado - Москва, 2010. - 300 c. 3. Горизонты: тексты для чтения и творческих презентаций: дополнительные тематические материалы / авт.-сост. О.А. Лаптева [и др.]. - Минск: Лексис, 2003. - 220 с. 360