Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
5G TARMOG‘INI SEGMENTLASH KONTSEPSIYASI, TARIXI VA TAMOYILLARI
Muxammedinov Kobeysin Kuanishovich
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti tayanch
doktoranti, kobiyaga@gmail.com
Annotatsiya: Texnologiyaning rivolanishi va telekommunikatsiya tarmoqlariga
ulanishlar va malumot almashish hajmining o‘sishi hozirgi telekommunikatsiya tarmog‘ining
yetishmasligi muammosiga olib keladi. Bunga qo‘shimcha beshinchi avlod
texnologiyalarining rivojlanishi, yangi funksiya va xizmatlarga moslashuvchan tarmoq
texnologiyasi sifatida dasturiy konfiguratsiyalanadigan tarmoq tamoili rivojlanib bormoqda.
Bu sohada dunyo tajribalarini o‘rganishda 5G tarmoqlarida segmentlarga ajratib xizmat
ko‘rsatish tamoilidagi tarmoqni segmentlash tushunchasini chuqur o‘rganish ushbu ishning
maqsadi hisoblanadi. Keyingi ishlarimizda tarmoqni segmentlashni dasturiy
konfiguratsiyalanadigan tarmoqlar uchun o‘rganib chiqamiz.
Kalit so‘zlar: 5G tarmoq, Dasturiy konfiguratsiyalanadigan tarmoq, Tarmoqni
segmentlash, Tarmoq funktsiyalarini virtualizatsiyalash
Kirish
1960-yillardan boshlab tarmoqni segmentlash(Network Slicing)[1] tushunchasi vaqt
almashish(time-sharing) va virtual xotirani(virtual memory) qoʻllab-quvvatlovchi birinchi IBM
operatsion tizimi (CP-40) dizaynidan soʻng virtualizatsiya kontsepsiyalariga tayangan[2].
Bunday dizayn bir vaqtning o‘zida o‘n beshtagacha foydalanuvchini joylashtirish
imkoniyatiga ega bo‘lgan tizimni taqdim etdi va shaxsga ham apparat, ham dasturiy
ta’minotning alohida to‘plamida mustaqil ishlashga ruxsat berilishi mumkin edi[3].
o‘shandan beri jismoniy qurilmadan virtual obyekt yaratilishi mumkin bo‘lgan tarmoqni
virtualizatsiya qilish g‘oyasi shakllandi. Network Slicing inglizchadan, Slice atamasi o‘zbek
tiliga segment sifatida tarjima qilinganligi sababli, matnda tarmoq segmentlash atamasi
qo‘llaniladi. Tarmoq segmentatsiyasi jismoniy tarmoqni maxsus tarmoq talablaridan kelib
chiqqan holda talabga binoan o‘rnatiladigan bir nechta dasturga xos virtual tarmoqlarga
bo‘lishni o‘z ichiga oladi. Tarmoq segmentatsiyasi tarmoq funksiyasini virtualizatsiya
texnologiyasi va DKT asosida amalga oshiriladi. Ko‘rish(Vizion) virtual tizimlarni turli tarmoq
resurslari, hisoblash infratuzilmalari va saqlash qurilmalari bo‘ylab qamrab olish edi[2].
1970-1980 yillarda tarmoq virtualizatsiyasi maʼlumotlar markazlarida keng qoʻllanila
boshlandi, bu yerda masofaviy saytlar Internet orqali xavfsiz va boshqariladigan ishlash
bilan bogʻlangan.
1980-yillarning oxirida umumiy jismoniy infratuzilma orqali ishlaydigan virtual
tarmoqni yaratish uchun tarmoq tugunlari mantiqiy havolalar orqali ulangan overlay
tarmoqlar taklif qilindi. Overlay tarmoqlari tarmoqni segmentlash kontsepsiyasining
dastlabki shaklidir, chunki u turli xil ma’muriy domenlarda turli resurslarni birlashtiradi va
yakuniy foydalanuvchilarga xizmat sifati(QoS)ni kafolatlaydi. Ustki(Overlay) tarmoqlar
moslashuvchan bo‘lsa da, ular tarmoq boshqaruvida avtomatlashtirish va dasturlash
261
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
xususiyatlariga ega emas. 1990-yillar davomida va 2000-yillarning boshlarida tugun(node)
operatsion tizimi resurslarni boshqarish tizimlarini ta’minlay oladigan faol va
dasturlashtiriladigan tarmoq taklif qilindi. Shundan so‘ng, yangi tarmoq protokollarini
tekshirish va baholash mumkin bo‘lgan turli platformalar hamda mustaqil
tarmoq(federative) sinov muhitlari tashkil etildi. 2008 yilda AQSH Milliy Fanlar Jamg‘armasi
loyihasi tarmoqni virtualizatsiya kontsepsiyalariga asoslangan GENI sinov maydonchasini
taqdim etdi[4]. Maqsad, federatsiyalangan resurslar va mobil tarmoq muhitini hisobga olgan
holda toza tarmoq bo‘yicha tadqiqotlarni ilgari surish edi. Beshinchi avlod tarmog‘ini
segmentlash misoli 1-rasmda keltirilgan.
1-rasm. Beshinchi avlod tarmog‘ini segmentlash misoli
GENI umumiy tarmoq sinov maydonchasi boʻlib, bir vaqtning oʻzida bir nechta
tajribalarni oʻtkazishi mumkin. Ushbu tendensiyadan so‘ng, 2009-yilda DKT tadqiqotchilarga
ochiq interfeyslar orqali dasturlash imkoniyatlaridan foydalaniladigan kampus tarmog‘ining
tarmoq segmentida tajriba o‘tkazish imkonini berdi [5].
Beshinchi avlod tarmog‘ini segmentlash ixtiro qilingan va birinchi navbatda Keyingi
avlod mobil tarmog‘i (NGMN - Next Generation Mobile Network) tomonidan taqdim
etilgan[6]. NGMN tomonidan ta’riflanganidek, tarmoq segmenti - bu umumiy (jismoniy yoki
virtual) infratuzilmada ishlaydigan, o‘zaro izolyatsiya qilingan, mustaqil nazorat va
boshqaruvga ega bo‘lgan E2E mantiqiy tarmog‘i/bulut bo‘lib, talabga binoan yaratilishi
mumkin. Tarmoq segmenti bir xil yoki turli ma’muriyatlardagi alohida domenlardagi o‘zaro
faoliyat domen komponentlaridan yoki kirish tarmog‘iga, transport tarmog‘iga, asosiy
tarmoqqa va chekka tarmoqlarga tegishli komponentlardan iborat bo‘lishi mumkin. Shunday
qilib, tarmoq segmentlari ko‘p xizmat va ko‘p xizmatni qo‘llab-quvvatlash uchun mustaqil,
o‘zaro izolyatsiya qilingan, boshqarilishi va dasturlashtirilishi mumkin.
Tarmoqni segmentlash kontsepsiyasi umumiy jismoniy infratuzilma platformasi
ustidagi bir nechta mantiqiy va mustaqil tarmoqlarni osonlashtirishi mumkin[7]. o‘shandan
beri turli standartlashtirish organlari tarmoqni segmentlashning ta’rifini boshqa nuqtai
nazardan o‘rganib chiqdilar.
ITU (International Telecommunication Union – Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi)
tarmoqni segmentlashni tarmoq dasturiy ta’minotining asosiy tushunchasi sifatida ko‘zda
tutadi, bu bir nechta virtual resurslardan tashkil topgan, ajratilgan va dasturlashtiriladigan
boshqaruv va ma’lumotlar tekisligi bilan jihozlangan Mantiqiy izolyatsiyalangan tarmoq
segmentlarini osonlashtiradi[8]. 3GPP tarmoqni segmentlashni “operatorga turli xil talablarni
qo‘yadigan turli bozor ssenariylari uchun optimallashtirilgan echimlarni taqdim etish uchun
moslashtirilgan tarmoqlarni yaratish imkonini beruvchi texnologiya” sifatida belgilaydi[9].
262
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Biznes nuqtai nazaridan, segment muayyan biznes ishi yoki xizmatini bajarish uchun zarur
bo‘lgan barcha tegishli tarmoq resurslari, funksiyalari va aktivlari, jumladan,
OSS(Operational Support Systems - Operatsion qo‘llab-quvvatlash tizimlari), BSS(Business
Support Systems - Biznes qo‘llab-quvvatlash tizimlari) va DevOps(Development Operations)
yani dasturiy ta’minot ishlab chiqish va IT operatsiyalarni integratsiya qilish jarayonlarini o‘z
ichiga oladi. Ikki xil segment mavjud: 1) provayderning ichki xizmatlari uchun
foydalaniladigan, ularni to‘liq nazorat qilish va boshqarishni o‘zida saqlaydigan ichki qismlar;
2) mijozlarga xizmat ko‘rsatadigan, mijozga ajratilgan tarmoqlar/bulutlar/ma’lumotlar
markazlari sifatida ko‘rinadigan tashqi bo‘limlar.
Tarmoqni segmentlash ilova provayderlariga yoki jismoniy tarmoq infratuzilmasi
bo‘lmagan turli vertikal segmentlarga radio, bulut va tarmoq resurslarini taklif qilishi
mumkin. Shunday qilib, u xizmat turidan kelib chiqib, mijozlar talablarini qondirish uchun
tarmoq ishini moslashtirish orqali xizmatni farqlashni ta’minlaydi[10]. Beshinchi avlod
dasturiy konfiguratsiyalanadigan tarmoqlarda tarmoqlarni segmentlash va ular bilan bog‘liq
ishlashni o‘z ichiga olgan asosiy tamoyillar quyidagilar[7]:
Tarmoq ishini avtomatlashtirish: tarmoq segmentlarini avtomatlashtirish
(masalan, joylashtirish, oʻzgartirish, oʻchirish), tarmoq resurslarini optimallashtirish
(avtomatik masshtablash/migratsiya/avtomatik tiklash), shuningdek boshqaruv va
maʼlumotlar tekisliklari oʻrtasidagi dinamik oʻzaro taʼsirni dinamik ravishda boshqarish
imkonini beradi.
•
Yuqori ishonchlilik, masshtablilik va izolyatsiya: Bular 5G tarmog‘ini
segmentlashning asosiy xususiyatlari bo‘lib, turli ishlash talablari bo‘lgan xizmatlar uchun
nosozliklarni darhol aniqlash mexanizmlaridan foydalangan holda har bir ijarachi uchun
ishlash kafolatlari va xavfsizligini ta’minlaydi.
•
Dasturlash imkoniyati: Dasturlash xizmatlarni taqdim etishni, tarmoqlarni
boshqarishni va integratsiya va operatsion muammolarni, ayniqsa aloqa xizmatlarini qo‘llabquvvatlashni soddalashtiradi. Masalan, u uchinchi tomonlarga ajratilgan boʻlak resurslarini
(masalan, tarmoq imkoniyatlarini ochib beruvchi ochiq API’lardan foydalangan holda
tarmoq va bulutli resurslarni) boshqarish imkonini beradi. Bu, oʻz navbatida, 5G dasturiy
taʼminoti va virtualizatsiya qilingan tarmoqlarda talab boʻyicha xizmatga yoʻnaltirilgan
moslashtirish va resurs egiluvchanligini osonlashtiradi.
•
Ierarxik abstraksiya: Tarmoqni segmentlash mantiqiy ravishda yaratish orqali
qo‘shimcha abstraksiya qatlamini yoki tarmoq resurslarining jismoniy alohida guruhlari va
virtual tarmoq funktsiyalari konfiguratsiyasi kiritadi. Ushbu virtuallik avvalgisidan yuqori
bo‘lgan tarmoq segmenti xizmatidan xizmat ko‘rsatishni osonlashtiradi. Masalan, tarmoq
operatorlari va internet provayderlari boshqa sanoat kompaniyalariga tarmoqlardan oʻz
xizmatlarining bir qismi sifatida foydalanishlari uchun tarmoqni segmentlashdan
foydalanishlari mumkin (masalan, vertikal oʻyinchilar yuqori ishonchli tarmoqqa ulangan
avtomobil, oʻta past kechikish bilan onlayn oʻyin, kafolatlangan tarmoqli kengligi bilan video
oqim va h.k.).
•
Segment moslashuvi: Segment moslashuvi ma’lumotlar va boshqaruv
tekisligini ajratuvchi DKT yordamida virtual tarmoq topologiyasining barcha qatlamlarida
amalga oshiriladi. Ma’lumotlar tekisligida NFV(Network Functions Virtualization-Tarmoq
•
263
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
funktsiyalarini virtualizatsiyalash) imkoniyatlari xizmatga moslashtirilgan tarmoq
funktsiyalari va ma’lumotlarni uzatish mexanizmlarini taqdim etadi, bu erda qo‘shimcha
xizmatlarni Sun’iy intellekt (SI) yordamida yoqish mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki,
xususiylashtirish ma’lum bir 5G ijarachisiga ajratilgan tarmoq resurslaridan ma’lum bir
xizmat talablariga javob berish uchun samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Tarmoq resurslarining egiluvchanligi: Tarmoq resurslarining egiluvchanligi
samarali va buzilmaydigan qayta ta’minlash mexanizmi orqali amalga oshiriladi, bunda
ajratilgan resurslar oshiriladi/pasaytiriladi. Shunday qilib, elastiklik geografik joylashuvidan
qat’i nazar, foydalanuvchilarning istalgan SLA/ELA (Service Level Agreement - Xizmat
darajasi kelishuvi va Enterprise License Agreement - Korporativ litsenziya kelishuvi)lariga
erishishni ta’minlaydi.
•
DKT Kontroller
2-ijarachi
VM 3
1-ijarachi
VM 1
VM 2
3-ijarachi
VM 4
Hisoblash klasteri
OF
kommutataor
Virtual L2
1-segment
Hisoblash klasteri
OF
kommutator
Virtual L2
2-segment
2-ijarachi
VM 3
1-ijarachi
VM 1
VM 2
3-ijarachi
VM 4
2-ijarachi
VM 11
1-ijarachi
VM 5
VM 6
Hisoblash klasteri
OF
kommutator
Asosiy tarmoq
2-rasm: Tarmoqni segmentlashdan foydalanish holati [11]
2-rasmda tarmoqni segmentlashning amaliy ssenariysi ko‘rsatilgan. Ushbu
kontekstda ijarachi bir yoki bir nechta Virtual Infratuzilma (VI) yoki tarmoq xizmatlariga
egalik qiluvchi va ulardan foydalanadigan mantiqiy shaxs sifatida aniqlanadi. Shunday qilib,
u o‘zining substrat tarmog‘i orqali VI-larni ajratishi va turli ijarachilarga xizmatlarni taklif
qilish uchun bir nechta L2 tarmoq segmentlarini taqdim etishi mumkin. Mobil virtual tarmoq
operatori kabi har bir ijarachi tarmoq segmentiga egalik qiladi va boshqaradi. Shu nuqtai
nazardan, virtual L2 1-segment 1-ijarachi va 2-ijarachiga tegishli. Shuni ta’kidlash muhimki,
boshqa ijarachilar har qanday ijarachining infratuzilmasidan foydalanishi mumkin.
Adabiyotlar
1. S. Nanda and T. Chiueh, “A Survey on Virtualization Technologies.”
https://courses.cs.vt.edu/~cs5204/fall07-kafura/Papers/Virtualization/SurveyVirtualization-Technologies-TR.pdf
2. R. Goldberg, “Survey of Virtual Machine Research,” IEEE Computer , vol. 7, pp. 34–
45, 1974.
3. A. Lindquist, R. Seeber, and L. Comeau, “A Time-Sharing System using an
Associative Memory,” IEEE Proceedings , vol. 54, pp. 1774–1779, Dec 1966.
264
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
4. B. Mark, J. S. Chase, O. Max, R. D, R. Robert, and S. I, “GENI: A Federated Testbed
for Innovative Network Experiments,” Computer Networks , vol. 61, no. 1, pp. 5–23, 2014.
5. A. Lara, A. Kolasani, and B. Ramamurthy, “Network innovation using OpenFlow: A
survey,” IEEE Communication Surveys Tutorials , vol. 16, no. 1, pp. 493–512, 2014.
6. “NGMN Alliance, 5G WHITE PAPER,” Feb 2015.
7. I. Afolabi, A. Ksentini, M. Bagaa, T. Taleb, M. Corici, and A. Nakao, “Towards 5G
Network
Slicing
over
Multiple-Domains,”
in
IEICE
Transactions
on
Communications,pp.1992–2006, 2017.
8. “ITU-T Y.3011, Framework of Network Virtualization for Future Networks,” January
2012.
9. X. de Foy and A. Rahman, “Network Slicing -3GPP Use Case draft-defoy-netslices3GPP-network-slicing-02,” InterDigital Communications, LLC, Dec 2017.
10. J. Menglan, C. Massimo, and T. Mahmoodi, “Network slicing management &
prioritization in 5G mobile systems,” European Wireless 2016; 22th European Wireless
Conference, May 2016.
11. A. Hakiri, A. Gokhal, P. Berthou, D. C. Schmidt, and T. Gayraud, “Software-Defined
Networking: Challenges and research opportunities for Future Internet,” Computer Networks
, vol. 75, pp. 453–471, Dec 2014.
265
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
TA’LIM JARAYONLARINI TAHLIL QILISH UCHUN SUN’IY INTELLEKT MODELLARINI
ISHLAB CHIQISH
Melibayeva Xilolaxon Numonjon qizi1, Xolmatov Numonjon Meliboyevich2, Umarov
Muhriddin Abduxalil o‘g‘li1
1“University of management and future technologies” universiteti, Kommunikatsiya va
raqamli texnologiyalar kafedrasi, Toshkent, 100208, O‘zbekiston;
numanjanovnaxilolaxon@gmail.com, muhriddin.umarov.1992@gmail.com
2Axborot Kommunikatsiya Texnologiyalari va Aloqa Harbiy Instituti dotsent,
numonjon5058@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqola ta’lim jarayonlarini tahlil qilish uchun sun’iy intellekt (SI)
modellarining evolyutsiyasini o‘rganadi. U taʼlim sohasida maʼlumotlarni toʻplash, baholash
va qarorlar qabul qilishni yaxshilash uchun sunʼiy intellektga asoslangan tizimlarning
imkoniyatlarini tahlil qiladi. Tadqiqot asosiy yondashuvlar, to‘siqlar va o‘qitish va ta’lim
samaradorligini oshirishda SI ning istiqbolli afzalliklariga urg‘u beradi. Natijalar SIni ta’lim
sektoriga kiritish bo‘yicha joriy tadqiqotni yanada kengaytiradi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, ta’limni baholash, SI modellari, ma’lumotlarga
asoslangan ta’lim, intellektual tizimlar.
Kirish
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) ko‘plab sohalarni, jumladan, ta’limni ham
o‘zgartirdi. Katta ma’lumotlar va mashinani o‘rganish metodologiyalarining tobora ortib
borayotgani ta’lim jarayonlarini tahlil qilish va yaxshilashga qodir bo‘lgan SI modellarini
yaratishga yordam berdi. Ushbu modellar o‘qituvchilarga o‘quvchilar faoliyatini baholash,
ta’lim natijalarini prognozlash va real vaqt ma’lumotlari asosida o‘qitish strategiyalarini
sozlashda yordam beradi. Taʼlimga sunʼiy intellekt asosidagi tahliliy integratsiya bir qator
afzalliklarni beradi, jumladan, qarorlar qabul qilishning yaxshilanishi, oʻquv muammolarini
erta aniqlash va faollikni oshirish. Shunga qaramay, ma’lumotlarning maxfiyligi, algoritmik
tarafkashlik va sun’iy intellekt asosidagi ta’lim bo‘yicha malakali mutaxassislarga bo‘lgan
talab kabi muammolar jiddiy muammolar bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola ta’lim
jarayonlarini tahlil qilish uchun mo‘ljallangan sun’iy intellekt modellarining evolyutsiyasini,
shu jumladan ularning usullari, qo‘llanilishi va zamonaviy ta’limga ta’sirini o‘rganishdan
iborat.
1-rasm. Intellekt uchligi.
266
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Ayni paytda mamlakatimizda ta’lim sohasiga katta e’tibor qaratilmoqda. Ushbu
tizimni takomillashtirish borasidagi say-harakatlar ham katta. Hozirgi texnologiyalarni
ushbu tizimga integratsiyalash, bu orqali ta’lim tizimini zamonaviy standartlar va talablarga
moslashtirish borasidagi say-harakatlar bu g‘oyalarning dalilidir. o‘rta va oliy ta’limda sun’iy
intellekt (SI) ilovalarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish o‘quvchilarning o‘rganish va
o‘qituvchilar tomonidan qo‘llaniladigan o‘qitish usullarini sezilarli darajada o‘zgartirishi
mumkin. SI ilovalari talabalar uchun moslashtirilgan o‘rganish tajribasini taqdim etishi va
ta’lim sohasidagi muammolarga yangi yechimlarni taqdim etishi mumkin [1]. Sun’iy
intellektning asosiy xususiyati uning muayyan maqsadga erishish ehtimolini maksimal
darajada oshiradigan faoliyatni baholash va amalga oshirish qobiliyatidir. Sun’iy intellekt va
kompyuter texnologiyalarining ta’limga integratsiyalashuvi zamonaviylashayotgan dunyoda
tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Taʼlimni raqamlashtirish ushbu soha rivojiga xizmat
qilishi shubhasiz.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Ayni paytda mamlakatimizda ta’lim sohasiga katta e’tibor qaratilmoqda. Ta’lim
sohasida ham muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim tizimi samaradorligini oshirish
va bu borada xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Hozirgi
vaqtda o‘quv jarayoniga interfaol usullar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot
texnologiyalarini integratsiyalashuviga qiziqish ortib bormoqda. Ayni paytda ta’lim
jarayonini takomillashtirish va bu sohani zamon talablari asosida standartlashtirish bo‘yicha
jiddiy ishlar olib borilmoqda. Ushbu tartib-qoidalarni modernizatsiya qilish bizga global
bilimlardan foydalanish va zamonaviy yutuqlarga moslashish imkonini beradi. Sun’iy
intellekt: Zamonaviy yondashuv, Styuart Jonatan Rassell va Piter Norvig mualliflari bo‘lgan
sun’iy intellekt bo‘yicha yuqori baholangan darslik dastlab 1995-yilda nashr etilgan, uning
to‘rtinchi nashri 2020-yilda chiqarilgan. Sun’iy intellekt aqlli shaxslarni tushunishga va yangi
intellektlarni yaratishga intiladi. “Kelajakni aniq bashorat qilib bo‘lmasa-da, inson
darajasidagi (yoki undan yuqori) aql-zakovatga ega bo‘lgan kompyuterlar bizning kundalik
hayotimizga va sivilizatsiya taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniq”, — deb ta’kidlaydilar
ular [4]. Ayni paytda ta’limni rivojlantirish bo‘yicha xalqaro tajribalardan ilhom olish, ularni
amaliyotda ijodiy qo‘llash va zamon talablariga moslashtirish bo‘yicha tashabbuslar ilgari
surilmoqda. Hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi
PQ2707-sonli “2017-2021-yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, 2017-yil 9-sentabrdagi PQ-3261-sonli “Ta’lim tizimini tubdan
takomillashtirish va dekreatsiya qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlaridan iborat.
2017-yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5198-son.
Natijalar va muhokama.
Ushbu omillarni hisobga olgan holda, turli sohalarda sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalangan holda innovatsion biznes modellari, mahsulotlar va
xizmatlar ko‘rsatish usullarini rivojlantirish uchun qulay ekotizim yaratish va ularni
belgilangan ustuvor sektor va sohalarda amalga oshirish bo‘yicha tashabbuslar boshlandi.
Buning mantiqiy sababi shundaki, sun’iy intellekt texnologiyalari bizning zamonaviy
istiqbolimiz orqali yuqori natijalarga erishishga imkon beradi. Hozirgi ulkan o‘sish davrida
267
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
kompyuterlar va boshqa ilg‘or texnologiyalarning ahamiyati beqiyos. Hozirgi vaqtda barcha
mamlakatlarda zamonaviy texnologiyalar va sun’iy intellekt sohasini rivojlantirishga,
shuningdek, ushbu texnologiyalarni tadqiqot va ta’limga integratsiyalashuviga katta e’tibor
qaratilmoqda. Ushbu yo‘nalish ushbu sohalarning rivojlanishini shubhasiz qo‘llabquvvatlaydi. Axborot texnologiyalarining ta’lim tizimiga jadal integratsiyalashuvi zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash ko‘lamini kengaytirmoqda. Shu bilan birga, ta’limda zamonaviy
axborot texnologiyalarining rivojlanish tendensiyalarini ta’kidlash mumkin. Bu jarayonlar
bizga samarali natijalar va yutuqlarga erishish imkonini beradi. Pedagogik
texnologiyalarning rivojlanishi ularning nazariy asoslarini tanqidiy tahlil qilish va ta’lim
jarayoniga samarali yondashuvni aniqlashga bog‘liq. Muayyan vaqt oralig‘ida pedagogik
vositalarning nazariy asoslarini o‘zgartirish orqali ularning ,,muammo sohasini “ o‘zgartirish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. o‘quv jarayonini texnologik usul bilan qurish muayyan pedagogik
vazifalarni ijobiy hal etishni taqozo etadi [5]. Ushbu strategiyaning ta’lim tizimiga tatbiq
etilishi ijobiy natijalar berdi. Yangi ixtirochilik dasturi doirasida o‘qitish zamonaviy ta’limning
asosiy strategiyasi sifatida e’tirof etilmoqda. o‘quv dasturiy ta’minotining o‘quv quroli,
o‘rganish asosi va axborotni qayta ishlash usuli sifatidagi funktsiyalarini taqdim etish. o‘quvuslubiy majmualarni ishlab chiqishda hisoblash vositalari bilan bir qatorda o‘quv va
ko‘rgazmali apparatlarning funksiyalarini kiritish. Bunday komplekslardan foydalanish
o‘quvchiga o‘rganilayotgan jarayonga oid ma’lumotlarni to‘plash va saqlashga yordam
beradi, shuning uchun bu jarayonlarning qonuniyatlari va mohiyatini ochib beradi. Bu esa
o‘quvchining mustaqil ma’lumotlarga ega bo‘lishi bilan birga intellektual va ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish imkonini beradi. Multimedia tizimlarini ishlab chiqishda
kompyuterlar va audio-vizual uzatish texnologiyalarining funksiyalarini integratsiyalash.
Dasturiy-texnik vositalar va qurilmalar to‘plamini o‘z ichiga olgan ushbu tizimlar
ma’lumotlarning bir nechta shakllarini (matn, grafik, tovush, rasmlar) birlashtiradi va
foydalanuvchi bilan interaktiv aloqani ta’minlaydi [6]. Buning oqibatlari haqiqatan ham aniq.
Hozirgi vaqtda ko‘plab olimlar sun’iy intellekt texnologiyasini takomillashtirish orqali
modernizatsiya qilish tarafdori. ,,Sun’iy intellekt” bo‘yicha o‘rganish natijasi - bu miya
funksiyalarini tushunishga, inson psixikasining sirlarini ochishga va insonga o‘xshash
intellektni namoyish etuvchi mashinalarni ishlab chiqishga intilish. Intellektual jarayonlarni
modellashtirishning asosiy potensiali aniq semantika va cheklangan lug‘atga ega tilda
ifodalangan har qanday miya funksiyasini yoki aqliy faoliyatini elektron raqamli
kompyuterga o‘tkazish qobiliyatidadir. Ushbu yondashuv texnologiya va insoniyatni
birlashtiradi, texnologiya vazifalarni bajaradi va inson mehnatini kamaytiradi. SI ilovalari
talabalar uchun individual ta’lim tajribasini osonlashtirishi mumkin. Talabalar
ma’lumotlarini, shu jumladan test natijalari, uy vazifalari va o‘rganish afzalliklarini tahlil qilish
orqali SI o‘quvchilarning maksimal salohiyatiga erishishda yordam berish uchun
moslashtirilgan fikr-mulohazalar va ta’lim resurslarini taqdim etishi mumkin .[2]
Moslashuvchan o‘rganishni osonlashtirish: SI ilovalari o‘quvchilarning individual ishlashiga
qarab qiyinchilik darajasi va o‘rganish tezligini o‘zgartiradigan moslashuvchan ta’lim
tizimlarini ishlab chiqish uchun ishlatilishi mumkin. Bu o‘quvchilarning faolligi va
motivatsiyasini saqlab qolishga yordam beradi, ularning o‘z mahoratiga mos keladigan
darajada o‘rganishini ta’minlaydi [7]. Ushbu ta’limda amalga oshirilgan harakatlar tizimli
ravishda tartibga solinadi va rejalashtirilgan. o‘quv jarayonida talabalarga keng ko‘lamli
268
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
yordam: SI ilovalari o‘quvchilarga turli yondashuvlar, jumladan repetitorlik va maslahat
xizmatlari orqali yordam berishi mumkin. Sun’iy intellektga asoslangan chatbotlar o‘quv
ishlarida yordamga muhtoj yoki ruhiy salomatlik bilan bog‘liq muammolarga duch kelgan
talabalarga kechayu kunduz yordam ko‘rsatishi mumkin. Bu yerda ushbu tizimning foydali
xususiyatlari paydo bo‘ladi. U barcha nuqtai nazarlarni hisobga olgan holda ishlaydi. AIning
afzalliklari hozirda shubhasizdir. Ushbu tizimni ishlab chiqish va amaliyotga keng joriy etish
talab etiladi. Ma’muriy samaradorlikni oshirish: SI dan baholash va davomat monitoringi
kabi ma’muriy funksiyalarni soddalashtirish uchun foydalanish mumkin. Bu o‘qituvchilarning
o‘qitish va talabalarga yo‘l-yo‘riq berishga bag‘ishlangan vaqtini tejashga yordam beradi.
Vaqt masalasi bugungi kunda juda muhim masala. Ushbu muammoni SI yordami orqali hal
qilish mumkin. Zamonaviy ta’limda ta’lim metodologiyalarida, shu jumladan onlayn ta’limda
sun’iy intellektdan foydalanish shubhasizdir. Ushbu vositalar tizimli o‘rganish imkonini
beradi va yuqori sifatli, tez va samarali ta'lim tizimini osonlashtiradi. Bashoratli tahlillardan
foydalanish: SI dasturlari talabalar natijalarini prognoz qilishi va qo‘shimcha yordamga
muhtoj bo‘lgan xavf ostidagi o‘quvchilarni aniq belgilashi mumkin. Talabalarning o‘rganish
ma’lumotlarini tahlil qilish orqali SI akademik qiyinchiliklarni aniqlay oladi va ularning
muvaffaqiyatini osonlashtirish uchun zarur tadbirlarni amalga oshiradi. Ushbu tizimdagi
yuqorida aytib o‘tilgan vazifalarga qo‘shimcha ravishda, biz ushbu tizimdagi ma’lumotlarni
tartibga solish zaruratini ham hal qilishimiz mumkin. Ushbu sohada sun’iy intellektning
beqiyos ahamiyati yuqorida aytib o‘tilgan fikrlar bilan namoyon bo‘ladi. Maktab tizimini
takomillashtirish muhim yutuqlarimizdan biridir. Har bir yosh shaxs zamonaviy bilim olish
bilan birga tez rivojlanayotgan davrga moslashadi. Ushbu sohani keng tarqalgan amaliyotga
integratsiyalash yangi yutuqlar sari sezilarli muvaffaqiyat bo‘ladi. Harakatlar strategiyasi va
undan keyingi rivojlanish strategiyasi orqali mamlakatimizda keyingi yillarda salmoqli
yutuqlarga erishildi. Ta'lim sohasida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Sanoati rivojlangan
davlatlar singari biz ham ta’lim tizimini izchil takomillashtirdik, o‘quv jarayoniga
texnologiyani kiritdik, mukammal ta’limni ta’minladik va malakali kadrlar yetishtirdik. Bu
ushbu sohani rivojlantirish uchun ko‘plab yaxshi tuzilgan tashabbuslar va o‘zgarishlarni o‘z
ichiga oladi. Zamonaviy ta'lim tizimini yaratish va ushbu sohada texnologiya integratsiyasi.
Ta’lim tizimini modernizatsiya qilishda sun’iy intellektning o‘rni katta ekanligini e’tirof etish
zarur.
Xulosa.
Ta’lim jarayonlarini tahlil qilish uchun sun’iy intellekt modellarini yaratish zamonaviy
ta’limda sezilarli taraqqiyotni anglatadi. Ushbu modellar pedagogik amaliyotlarni,
talabalarning ishtirokini va institutsional qarorlarni qabul qilishni kuchaytiradigan
ma’lumotlarga asoslangan tushunchalarni beradi. Axloq, tarafkashlik va ma’lumotlar
xavfsizligi bilan bog‘liq qiyinchiliklarni hal qilish, mumkin bo‘lgan afzalliklarga qaramay,
SIning ta’limga adolatli va muvaffaqiyatli kiritilishini kafolatlash uchun juda muhimdir.
Keyingi tadqiqotlar SI algoritmlarini optimallashtirish, talqin qilish qobiliyatini yaxshilash va
ta’lim sharoitida SIning afzalliklarini maksimal darajada oshirish uchun SI mutaxassislari va
o‘qituvchilari o‘rtasidagi hamkorlikni rag‘batlantirishga qaratilishi kerak. Xulosa qilib
aytganda, raqamli texnologiyalarni ta’lim sohasiga keng miqyosda integratsiya qilish va
sektorni raqamli platformalarga o‘tkazish zarur. Har tomonlama barkamol shaxsni
269
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
shakllantirish, mustaqil kasb tanlash, kasbiy o‘zini-o‘zi shakllantirish, malaka oshirishda
axborot texnologiyalarining o‘rni va ta’siri shubhasiz kengaymoqda. Ayni paytda
mamlakatimizda ta’lim tizimiga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu yoshlarni ta’lim tizimiga jalb
qilish va ularning vaqtini samarali tashkil etish bo‘yicha say-harakatlarni o‘z ichiga oladi. Ayni
paytda ta’lim sohasida ko‘plab ma’naviy-ma’rifiy tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Ayni
vaqtda yoshlar bilan davra suhbatlari o‘tkazilmoqda. Bugungi kunda yoshlarga ta’lim-tarbiya
berish jarayonlari nafaqat oilalar, maktablar, balki keng miqyosda ham kundalik tashvishga
aylangan. Biz hozirda ilm-fan taraqqiyoti bilan ajralib turadigan jamiyatda yashayapmiz.
Yoshlarimiz hamon zamonaviy o‘zgarishlarga moslashgan. Ko‘plab yoshlar mazmunli o‘yinkulgi uchun turli xil bo‘sh tarmoqlardan foydalanmoqda. Shunday qilib, bu zamonaviy
bolalarning ta’limiga salbiy ta’sir qiladi. Biz yoshlarni ta’limga yo‘naltirishimiz kerak. Biz
ushbu sohani rivojlantirishimiz va ta’lim tizimini zamonaviy talablarga moslashtirgan holda
sun’iy intellektni ta’limga keng ko‘lamli integratsiya qilishimiz kerak.
Adabiyotlar
1. Sabirjonov R.A., Ayupov R.H. va boshqalar. Zamonaviy raqamli texnologiyalarning
rivojlanish istiqbollari. “Media” nashriyoti, 2022 yil. 202 bet.
2. Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti I.A. FILIPOVA “Sun’iy
intellektni huquqiy tartibga solish” (ma’ruza kursi) Samarqand-2022 b-7
3. Ya.X.G‘afforov. Tarix o‘qitish metodikasi. Darslik. -Toshkent:-211b
4. Russell SJ, Norvig P. Sun’iy intellekt: zamonaviy yondashuv. Prentice Hall.
Englewood Cliffs, Nyu-Jersi. 1995 yil. 3-bet
5. G‘afforov Ya “Mahsus fanlarni o‘qitishda yangi pedagogic tehnalogiyanardan
foydalanish usullari” Toshkent ‘Shafoat Nur Fayz’ nashriyoti, 2021-yil 4-bet
6. N.A. Shermuxamedova, Ilmiy-tadqiqot metodologiyasi. T. “Fan va texnologiya”
nash, 2014, 403-407 betlar
7. Ayupov R.H., Tursunov S.Q. Raqamli texnologiyalar. o‘quv qo‘llanma. Toshkent:
“Lesson Press” nashriyoti, 2023 yil. 464 bet.
270
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
INFOKOMMUNIKATSIYA TIZIMLARIDA ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING
IOTGA ASOSLANGAN TEXNOLOGIK YONDASHUVLARINI TADQIQ QILISH.
Shodiyev Shuxrat Hayit o‘g‘li1, Abdumalikov Akmaljon Abduxoliq o‘g‘li2
1Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of management and future
technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; sh.shodiyev222@gmail.com
2o‘ZMU Jizzax filiali Ilmiy tadqiqotlar, inovatsiyalar va ilmiy pedagog kadrlar tayyorlash
bo‘limi boshlig‘i Toshkent, 100208, O‘zbekiston; a.abdumalikov@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada infokommunikatsiya tizimlarida energiya
samaradorligini oshirish uchun IoT (Internet of Things – Narsalar Interneti) ga asoslangan
texnologik yondashuvlar tadqiq qilinadi. Zamonaviy telekommunikatsiya infratuzilmalari va
axborot tarmoqlarida energiya sarfini optimallashtirishning dolzarb muammolari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, ushbu yondashuvning afzalliklari, cheklovlari va kelajakdagi
rivojlanish istiqbollari muhokama qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, IoT texnologiyalari
infokommunikatsiya tizimlarida barqarorlik va samaradorlikni oshirish uchun muhim vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Infokommunikatsiya tizimlari, energiya samaradorligi, energiya tejash,
avtomatlashtirish, barqarorlik.
Kirish
Zamonaviy dunyoda infokommunikatsiya tizimlari iqtisodiyot, ta’lim, sog‘liqni
saqlash va kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi. Ushbu tizimlarning uzluksiz
ishlashi va kengayishi energiya resurslariga bo‘lgan talabning oshishiga olib keldi, bu esa
ekologik muammolar va operatsion xarajatlarni oshirish kabi dolzarb masalalarni keltirib
chiqarmoqda. Ushbu maqolada infokommunikatsiya tizimlarida energiya samaradorligini
oshirish uchun IoT ga asoslangan texnologik yondashuvlarning imkoniyatlari, amaliy
qo‘llanilishi va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari atroflicha tadqiq qilinadi. Tadqiqotning
maqsadi – ushbu texnologiyalarning samaradorlikni oshirishdagi o‘rni va ularni joriy
etishning potensial afzalliklarini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning dolzarbligi
Bugungi kunda infokommunikatsiya tizimlari global raqamli transformatsiyaning
asosiy poydevori sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, energiya
resurslarining cheklanganligi va iqtisodiy samaradorlikka bo‘lgan talab bu sohada
innovatsion yechimlarni izlashni zarur qilmoqda. IoT texnologiyalari real vaqtda energiya
sarfini monitoring qilish, tarmoq resurslarini aqlli boshqarish va samarasiz jarayonlarni
minimallashtirish imkonini berib, ushbu muammolarni hal qilishda muhim vosita sifatida
ko‘rilmoqda. Tadqiqotning dolzarbligi infokommunikatsiya tizimlarida energiya
samaradorligini oshirish zarurati, IoT asosidagi yondashuvlarning amaliy ahamiyati va
ularning kelajakdagi infratuzilmalarni barqaror rivojlantirishga qo‘shadigan hissasi bilan
271
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
bog‘liq. Ushbu ish nafaqat texnologik jihatdan, balki ekologik va iqtisodiy nuqtai nazardan
ham dolzarb bo‘lib, sohada samarali yechimlar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqot infokommunikatsiya tizimlarida energiya samaradorligini oshirish
uchun IoT ga asoslangan texnologik yondashuvlarni o‘rganishda aralash metodologiyadan
foydalanadi, bu esa miqdoriy va sifatli tahlillarni birlashtirish imkonini beradi. Tadqiqot
jarayoni bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich muayyan maqsadlarni amalga
oshirishga xizmat qiladi. Birinchi bosqichda, mavjud infokommunikatsiya tizimlarining
energiya sarfi bo‘yicha ma’lumotlar yig‘iladi. Ushbu tajribada har xil yuk sharoitlarida
(masalan, yuqori trafik va past trafik davrlari) energiya sarfini aniqlash uchun simulyatsiya
modellaridan foydalaniladi.
Tahlil va natijalar muhokamasi
Tadqiqot jarayonida infokommunikatsiya tizimlarida IoT ga asoslangan texnologik
yondashuvlarning energiya samaradorligiga ta’siri tahlil qilindi va bir qator muhim natijalar
qayd etildi. Tajriba davomida IoT sensorlari yordamida real vaqtda yig‘ilgan ma’lumotlar
shuni ko‘rsatdiki, energiya sarfini monitoring qilish va aqlli boshqaruv tizimlari yordamida
umumiy iste’mol o‘rtacha 18-25% ga qisqardi. Xususan, yuqori trafik davrlarida tarmoq
resurslarini dinamik taqsimlash algoritmlari qo‘llanilganda, energiya sarfi 30% gacha
kamaydi, bu esa avvalgi tadqiqotlarda Smit (2021) tomonidan keltirilgan natijalar bilan mos
keladi. Simulyatsiya modellaridan olingan ma’lumotlar shuni tasdiqladiki, IoT asosidagi
avtomatlashtirish tizimlari samarasiz quvvat sarfini aniqlash va uni optimallashtirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Energiya samaradorligini hisoblash uchun quyidagi formula ishlatildi:
𝑬𝑬 = (𝑬𝑬_𝒊𝒊𝒊𝒊 − 𝑬𝑬_𝒐𝒐𝒐𝒐𝒐𝒐) / 𝑬𝑬_𝒊𝒊𝒊𝒊 × 𝟏𝟏𝟏𝟏𝟏𝟏% (1)
Bu yerda E – energiya samaradorligi foizda, E_in – tizimga kiruvchi umumiy energiya
(kVt/soat), E_out – foydalanilmagan yoki isrof qilingan energiya (kVt/soat).
IoT joriy etilgandan so‘ng samaradorlik o‘zgarishi quyidagicha hisoblanadi:
𝜟𝜟𝜟𝜟 = 𝑬𝑬_𝑰𝑰𝑰𝑰𝑰𝑰 − 𝑬𝑬_𝒃𝒃𝒃𝒃𝒃𝒃𝒃𝒃 (2)
ΔE – samaradorlikdagi farq, E_IoT – IoT texnologiyasi qo‘llanilgandagi samaradorlik,
E_base – IoT siz bazaviy samaradorlik.
IoT qo‘llanilishi natijasida energiya sarfi o‘zgarishi (1-jadval).
1-jadval. Algoritmlarning aniqlik ko‘rsatkichlari
Tarmoq turi
IoT siz energiya IoT bilan energiya Samaradorlik o‘sishi
sarfi (kVt/soat)
sarfi (kVt/soat)
(%)
Ma’lumotlar markazi 500
425
15%
5G tarmoq
300
210
30%
Kichik telekom tizimi 100
90
10%
272
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 5G tarmoqlarda IoT texnologiyasi eng yuqori
samaradorlikni (30%) ko‘rsatdi, kichik tizimlarda esa o‘sish minimal (10%) bo‘ldi.
Xulosa va takliflar
Ushbu tadqiqot infokommunikatsiya tizimlarida energiya samaradorligini oshirishda
IoT ga asoslangan texnologik yondashuvlarning samaradorligini o‘rganishga bag‘ishlandi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, IoT texnologiyalari real vaqtda monitoring, aqlli resurslarni
boshqarish va avtomatlashtirilgan tahlil vositalari orqali energiya sarfini sezilarli darajada
kamaytirish imkonini beradi. Shu bilan birga, tadqiqot IoT qurilmalarining o‘ziga xos energiya
talabi va infratuzilmaviy cheklovlar kabi muayyan kamchiliklarni ham aniqladi, bu esa ushbu
texnologiyalarni joriy etishda ehtiyotkorlik bilan rejalashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa sifatida, IoT ga asoslangan yondashuvlar infokommunikatsiya tizimlarining
barqarorligi va iqtisodiy samaradorligini oshirishda muhim vosita sifatida o‘zini namoyon
qildi. Biroq, ularning to‘liq salohiyatidan foydalanish uchun qo‘shimcha takomillashtirish
talab etiladi.
Taklif sifatida, IoT texnologiyalarini infokommunikatsiya sohasida yanada samarali
qo‘llashga va global barqarorlik maqsadlariga erishishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari
va takliflar kelgusida ushbu sohada davom etadigan ishlar uchun mustahkam asos yaratadi.
Adabiyotlar
1. Ahmedov, A. (2023) Cybersecurity Challenges in Digital Era, Central Asian Journal
of Technology, vol. 7, no. 2, pp. 34-50, O‘zbekiston, Tashkent Tech Press.
2. Chen, L. va Zhang, Y. (2024) Real-Time Cyber Threat Detection with AI,
International Journal of Cybersecurity, vol. 12, pp. 78-92, Xitoy, Science Press.
3. Garcia, M. (2022) Artificial Intelligence in Network Security, Journal of Future
Technologies, vol. 5, no. 1, pp. 15-28, Ispaniya, Tech Innovate Publishing.
4. Ivanov, P. va Sokolov, D. (2023) Machine Learning for Phishing Detection,
Cybersecurity Advances, vol. 9, pp. 55-70, Rossiya, Moscow Cyber Press.
5. Kim, H., Park, J. va Lee, S. (2024) Deep Learning for Threat Detection, IEEE
Transactions on Cybersecurity, vol. 10, pp. 100-115, O‘zbekiston, IEEE Press.
6. Lee, S. (2022) Limitations of Rule-Based Systems, Cybersecurity Review, vol. 5,
no. 3, pp. 12-25, Rossiya, CyberTech Publishing.
7. Patel, R. (2023) AI-Based Solutions for Cybercrime Prevention, Journal of Digital
Security, vol. 6, pp. 40-55, Hindiston, Digital Press.
8. Smith, J. (2023) Machine Learning in Cybersecurity, Journal of Cyber Defense,
vol. 8, pp. 45-60, AQSh, Defense Press.
9. Sobirov, B. (2024) Kiberxavfsizlikda sun‘iy intellekt, Ilm-Fan Jurnali, vol. 3, no. 1,
pp. 20-35, O‘zbekiston, Fan va Texnologiya Nashriyoti.
273
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
AN ARTICLE FOCUSES ON REAL-TIME FARM SURVEILLANCE USING IOT AND AI BASED
ON YOLOV MODELS, ENHANCING PREVIOUS VERSIONS FOR ANIMAL INTRUSION
DETECTION
Sadikov Mahmudjon Akmuratovich, Toshtemirov Temirbek Qodirjon o‘g‘li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti,
imaxmaxmud@gmail.com, temirbektoshtemirov@gmail.com
Abstract: The article presents a novel method for preventing animal invasion in
agricultural fields, utilizing advanced sensor technologies, image processing, and IoT
integration, thereby reducing agricultural losses and safeguarding crops. The YoloV7 model,
with exceptional accuracy and precision, has been used in an IoT device to provide real-time
intrusion alarms on farms. The ESP32cam module was used to integrate this technology,
transforming farm monitoring and providing farmers with timely knowledge to prevent
threats and protect agricultural production.
Keywords: Agricultural security, animal detection, crop protection, early warning
system, IoT, intrusion detection, image processing, machine learning, sensor technology,
smart farming, wildlife intrusion, Yolo V7.
Introduction
Farming, frequently referred to as the "lifeblood of sustenance," is essential to
replenishing our food supply. Just producing these resources is insufficient, though, as
destroying them before they can be used loses precious raw materials in addition to time
and money. Protection of farmlands and agricultural assets is therefore essential,
particularly in light of the growing problem of animal encroachment. This danger, which is
posed by bears, macaques, deer, porcupines, wild boars, and monkeys, has not only been
demonstrated to be quite dangerous but has occasionally even killed people. Due to strict
wildlife regulations, local farmers are disproportionately affected by this issue, suffering
losses of up to 50% of their crops. As a result, they are reluctant to take drastic actions [1].
The foundation of both providing essential raw materials to industry and supplying
the population's dietary needs is agriculture. In contrast, agricultural industries suffer
significant crop losses as a result of animal intervention. Recently, one of the main causes
of concern has been the destruction of crops by roving wild animals. Among the most
notable predations are those of wild boars, macaques, porcupines, deer, monkeys, and
bears, which have occasionally led to human death. Basic commodities farmed in rural
areas, such potatoes and wheat, are particularly affected negatively in terms of agricultural
productivity; small-scale farmers bear the brunt of these losses, which can reach 40% to
50% of total yield. By skillfully utilizing state-of-the-art object detection algorithms, the
Smart Farm Surveillance System aims to provide proactive, real-time monitoring of
agricultural and critical regions. This new strategy promises quick detection and mitigation
of potential threats by seamlessly fusing cloud computing with AI-powered camera
systems. The necessity for robust security measures and the burgeoning agriculture sector
274
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
underscores the rising demand for contemporary monitoring systems. With traditional
monitoring systems' inability to identify and react to hazards in real time, it is imperative that
advanced technologies like the Smart Farm Surveillance System be adopted. By
guaranteeing the early identification of intruders, animal presence, or unauthorized activity,
this system successfully tackles the challenge of timely threat detection on farms.
The Smart Farm Surveillance System is built on state-of-the-art object identification
algorithms that employ deep learning and machine learning methods to identify a variety of
objects, including specific animal species and human incursions. It offers proactive, realtime surveillance to prevent potential threats, setting off alarms for questionable activity like
intruders or wildlife encroachment. Integration of cloud technologies allows for secure data
storage for analysis and remote access to surveillance feeds. It provides data-driven
insights for crop management, is flexible enough to accommodate different farm sizes, and
promotes humane security measures. The system addresses the problem of wildlife
interference in farming while preserving sustainability and profitability, making it globally
relevant despite the initial investment due to its cost-effectiveness and adherence to wildlife
regulations. There are numerous agricultural applications and advantages to the Smart
Farm Surveillance System. Due to its ability to identify and notify farmers of the presence
of animals including wild boars, macaques, porcupines, deer, monkeys, and bears, it is a
powerful tool for wildlife deterrence. This enables farmers to take immediate action to
prevent crop damage. Additionally, the system is excellent at detecting intruders, guarding
against theft and unauthorized access. By providing information on growth, health, and
environmental aspects, it supports agricultural monitoring and helps with decisions about
pest control and irrigation. Gathering environmental data promotes precision farming,
which maximizes the use of available resources. Certain versions are also capable of
handling animals, offering security and care for them.
A Raspberry Pi CPU and a variety of sensors are included in this study's innovative
agricultural security system. By combining the powers of ultrasonic and passive infrared
(PIR) sensors, it improves agricultural security. The ultrasonic sensor is essential for
identifying the size and identity of the intruder, while the PIR sensors are programmed to
activate whenever they sense any motion within their range. The system can identify
intruders based on their physical characteristics and sound alerts in response thanks to the
wide coverage provided by four PIR sensors positioned at various heights. A camera is
triggered when an intrusion is detected, capturing a picture of the intruder and initiating an
alert distribution system via the GSM module and email. To further deter and repel the
invader, an aural alert or buzzer is turned on right away. This study offers a workable,
affordable solution to the urgent security issues that are pervasive in agriculture, shielding
farmers from the escalating risk of wildlife incursions. By providing an automated system
that significantly reduces the need for human interaction, it gives farmers real-time
notifications. Crucially, this method effectively classifies attackers according to their size
and level of threat, enabling defenses to be customized for each distinct group. This paper
outlines a novel animal identification and warning system that uses computer vision and
artificial intelligence (AI) to safeguard agricultural grounds. To guarantee precise animal
identification, cameras are positioned strategically to monitor possible entry points for wild
275
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
animals. The captured visual data is then carefully examined using OpenCV in combination
with a retrained MobileNet SSD model. An auditory alarm is triggered as soon as an animal
is spotted, discouraging the intruding species and alerting the farming community at the
same time.
In addition, the system maintains a thorough log of every known creature. The
pervasive problem of agricultural output depletion in Indian agriculture due to uncontrolled
wildlife disturbances is addressed in this study. It offers a surveillance system driven by AI
that can identify and track animal behavior, enabling farmers to improve crop protection
strategies and lower losses. The method significantly lessens the requirement for human
interaction by using an automated and economical approach. Most importantly, it performs
exceptionally well at precisely identifying and categorizing animals in agricultural settings,
setting off alarms, and alerting farmers. This resourceful mechanism acts as a good
bulwark, reducing crop susceptibility and animal invasion losses, as research has previously
shown [2].
Table 1. Summary of Research Contribution.
Authors
Approach
Contributions
Dhake
Sensor technology (PIR and ultrasound) Notifications in real time and
for motion detection and intruder automated classification of
classification.
intruders.
Vardhan
Artificial intelligence and computer vision Building a system for the
are used to identify animals.
detection and alerting of
animals in real time.
Yadahalli
system with many sensors
ultrasound, and camera).
Geetha
PIR, LDR, and fire detection sensors are IoT-based hazard detection,
examples of IoT technology.
including forest fires.
Andacarapu W-CoHOG, or computer vision.
(PIR, Sort trespassers and provide
real-time alerts.
obtaining enhanced features
for detecting animal behavior.
Gogoi
image processing (using SIFT to find Agriculture
uses
image
objects).
processing tools to identify
animals.
Lanza
IoT deployments and architecture are Advice on the advantages,
analyzed.
difficulties,
and
future
directions of IoT research in
agriculture.
Galyna
developing artificial intelligence with the IoT is being used to support
Internet of Things to enable smart smart agriculture by collecting
agriculture.
data in real time.
Due to the wide coverage provided by four PIR sensors positioned at various heights,
the system is able to classify intruders according to their physical characteristics and sound
276
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
alarms when necessary. When a camera detects an incursion, it takes a photo of the intruder
and uses the GSM module and email to start an alert distribution system.
Methodology and Implementation
This innovative approach provides a significant improvement in addressing the issue
of agricultural infiltration and safeguarding crops against potential animal damage or
human theft. Compared to more conventional methods like creating wooden scarecrows to
ward off animals, this is a far more successful solution. The proposed system leverages
cloud computing for improved item detection and fast user warning. The suggested
system's methodology is shown in Figure 1. First, microcontrollers are used to easily
transmit the live video from the fields to the cloud servers. These cloud servers have two
purposes: they contain machine learning algorithms that identify animals and potential
intrusions, and they store real-time agricultural field imagery. Real-time intrusion detection
is made possible by the deployment of machine learning algorithms on cloud servers.
Figure 1. Suggested System Methodology
2.1. Intrusion Detection
Both humans and animals are typically referred to as "intruders" in agricultural
contexts [24]. There are numerous potential repercussions for these intrusions in this
setting. Because they can eat or damage crops, animals—wild or domesticated—pose a
serious threat to them. Conversely, human invaders, who are often driven by the unlawful
practice of crop stealing, may have far from altruistic motives.
This system's main objective is to offer a reliable and effective instrument for
identifying invasions on agricultural land. The fundamental idea is to activate a prompt and
responsive warning and alarm system upon detection of such incursions. This technique is
essential for ensuring the prompt interception of unauthorized entities, including people and
animals, averting potential harm and theft [3].
It is crucial to identify agricultural system invasions. By using advanced entry
detection systems, it is now possible to lessen the risk of crop loss from animal exploitation
and human aggression.
2.1.1 Collecting Data
277
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
The suggested system's data collection process is crucial since it forms the
foundation for building and evaluating the deep learning models. To assure the system's
dependability, a variety of data collection techniques were used. It is impossible to overstate
the importance of utilizing diverse datasets, particularly when it comes to applications with
a wide range of complexity. To accurately quantify the deep learning models' capabilities, it
was essential to assess their performance in a variety of scenarios. Consequently, three
distinct datasets were meticulously constructed. The 580 images in the first dataset are
essential to the model training procedure. Images from two Kaggle datasets—one featuring
people and the other featuring animals—are combined in this dataset. A complete dataset
fit for testing, evaluation, and training is the end outcome of this consolidation. Each of the
30 distinct animal sets used in this fusion has 60 photographs. To provide a comprehensive
training environment, 60 pictures of people and 60 pictures of open fields were also
provided.
2.1.2. Selecting appropriate Model.
Selecting a model for the intrusion detection part of the Farm Guard System is crucial
[26]. Since the system's overall performance is determined by its capacity to consistently
identify and classify intruders, whether they are people or animals, the model utilized for this
task is essential to its efficacy. The system's primary objective of safeguarding agricultural
land may be compromised by inaccurate or subpar models. The model selection process is
shown in Fig. 2.
Figure 2. Model Selections
2.1.3. Comparison of the models.
The five main object identification models—Inception, Xception, AlexNet, VGG16, and
YOLOv7—are thoroughly reviewed in table III. Important criteria such architectural designs,
object detection speeds, accuracy, training dataset requirements, and hardware
compatibility are used to evaluate each model. In our analysis, YOLOv7 emerges as a
noteworthy choice.
By combining object localization and classification into a single pass, YOLOv7 sets
itself apart with its one-shot detection architecture. It is perfect for real-time applications
because of this innovation and its quick detecting speed. Moreover, YOLOv7 is a great
substitute for workloads requiring precision because it accomplishes this speed without
278
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
compromising accuracy. Despite its high detection accuracy, Inception, Xception, and
VGG16 sometimes require large training datasets [3-6]. However, given its ability to maintain
accuracy, YOLOv7's low dataset need is significant. Additionally, performance is enhanced
by YOLOv7's support for GPU acceleration, particularly in real-time processing settings.
Table 2. Comparison of Object detecting models
Conclusion
An inventive and effective approach to intrusion detection, the Farm Guard System
offers farmers a reliable and secure solution. This intelligent surveillance system makes use
of state-of-the-art technology and AWS features to enable farmers to proactively safeguard
their crops and livestock. By providing speaker controls, quick alarms, and real-time object
recognition, the technology ensures farm security. The versatility of the Smart Farm
Surveillance System extends its usefulness beyond of the farming sector. From railway
track monitoring to border security, wildlife protection, forest fire detection, disaster
response, industrial safety, environmental monitoring, agricultural pest control, and oil and
gas pipeline inspection, the integration of cloud-based object identification opens up a world
of opportunities. By offering real-time monitoring and danger identification, this adaptable
technology transforms surveillance techniques and improves security across numerous
industries. The Farm Guard System serves as both a basis for upcoming developments and
a remedy for current issues. The system's capacity to meet security requirements across a
range of businesses will only get better as new options and technological advancements
arise. In the surveillance and security sector, the Farm Guard System is a beacon of
efficiency and innovation, continuously improving intrusion detection systems and
expanding their scope of use. With its advanced features and adaptability, this smart
monitoring system demonstrates the possibility of using technology to protect and preserve
assets, whether they are vital infrastructure in various industries or crops on a farm.
References
1. Anoop, N. R., Krishnan, S., & Ganesh, T. (2023). Elephants in the farm–changing
temporal and seasonal patterns of human-elephant interactions in a forest-agriculture
matrix in the Western Ghats, India. Frontiers in Conservation Science, 4, 1142325.
279
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
2. Kommineni, M., Lavanya, M., & Vardhan, V. H. (2022). Agricultural farms utilizing
computer vision (ai) and machine learning techniques for animal detection and alarm
systems. Journal of Pharmaceutical Negative Results, 3292-3300.
3.Hong, S. J., Park, S., Lee, C. H., Kim, S., Roh, S. W., Nurhisna, N. I., & Kim, G. (2023).
Application of X-ray imaging and convolutional neural networks in the prediction of tomato
seed viability. IEEE Access.
4. A. V. Deshpande, “Design and implementation of an intelligent security system for
farm protection from wild animals,” International Journal of Science and Research, ISSN
(Online), pp. 2319–7064, 2016.
5. S. Pandey and S. B. Bajracharya, “Crop protection and its effectiveness against
wildlife: A case study of two villages of Shivapuri National Park, Nepal,” Nepal Journal of
Science and Technology, vol. 16, no. 1, pp. 1–10, 2015.
6.K. Rao, R. Maikhuri, S. Naut iyal, and K. G. Saxena, “ Crop damage and livestock
depredation by wildlife: a case study fromNanda Devi biosphere reserve, India,” Journal of
Environmental Management, vol. 66, no. 3, pp. 317–327, 2002.
280