Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
UYPE]PMOPEV]EVEXMPHM?A
Shu bilan birga, muayyan faoliyatda o‘z aksini topadigan asosiy faoliyat
yo‘nalishlariga muhim rol beriladi: ma'lumotlarni keyinchalik tegishli bo‘limlarga o‘tkazish
bilan ma'lumotlarni to‘plash va standart qayta ishlash; chorvachilik va o‘simlikchilikda
EQEPM] HEWXYVPEVRM QSRMXSVMRK UMPMWL ZE NSVM] IXMWL MGLOM MWLPEF GLMUEVMWL NEVE]SRPEVM
WEQEVEHSVPMKMRM SWLMVMWL RYUXE E\FSVSX TPEXJSVQEPEVM FS^SV XELPMPM ]YUSVM QEPEOEPM
QYXE\EWWMWPEVRM XE]]SVPEWLHE VEUEQPM WLEOPPEV OSRWEPXMRK YWLFY WSLEHEKM XEHUMUSXPEVMRM
davlat tomonidan qo‘llabquvvatlash va ularni yanada rag‘batlantirish [4,5].
Ikkinchidan, raqamli texnologiyalar qishloq xo‘jaligi va qishloq joylariga kirib borish
ZEMRXIKVEXWM]EPEWLYZMRMXI^PEWLXMVQSUHE=ERKMXI\RSPSKM]EPEVRMUSʻllash anʼanaviy qishloq
\SʻNEPMKMRMRK FEVGLE NEFLEPEVMRM LEV XSQSRPEQE XSʻPMU QMU]SWHE ZE XSʻPMU VEUEQPM
XVERWJSVQEXWM]E UMPMWLRM XI^PEWLXMVEHM YQYQM] SQMPPEV YRYQHSVPMKMRM SWLMVEHM ZE VEUEQPM
XI\RSPSKM]EPEVRMOSʻTE]XMVMWLUEXPEQPEWLZEOSʻTE]XMVMWLRMRKUMWLPSUNS]PEVMKEMUXMWSHM]ZE
ijtimoiy rivojlanishga taʼsirini kamaytiradi. IqtisodiyMNXMQSM]VMZSNPERMWLRMRK]YUSVMWMJEXM]ERKM
turtki beradi [6,7]. Bu qishloq xo‘jaligining yuqori sifatli rivojlanishiga ko‘maklashish,
shuningdek, yuqori sifatli, o‘ziga xos va brendga asoslangan qishloq xo‘jaligi darajasini har
tomonlama oshirish, qishloq xo‘jaligini jadallashtirish, o‘zgartirish va modernizatsiya qilish,
qishloq xo‘jaligining har tomonlama afzalliklari va raqobatbardoshligini doimiy ravishda
SWLMVMWL OIVEO 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK ]IV YRYQHSVPMKM QILREX YRYQHSVPMKM ZE
resurslardan foydalanishdagi o‘rni tobora ortib bormoqda va uni qishloq xo‘jaligida qo‘llash
va rag‘batlantirish ham yuqori iqtisodiy foyda keltiradigan sohalarda yutuqlarga erishisLHE
]IXEOGLMPMORMRKERMU\YWYWM]EXPEVMRMREQS]SRIXQSUHE
Uchinchidan, qishloq xo‘jaligining raqamli transformatsiyasi qishloq xo‘jaligini
modernizatsiya qilishning muqarrar tanlovidir. Hayvonlar va o‘simliklarning o‘sishi
QSHIPPEVMRM]EVEXMWLZEERMUIOMWh va ko‘paytirishni amalga oshirish uchun onlayn real vaqt
va tarixiy sensor ma'lumotlaridan foydalanish ularning o‘sish potentsialini maksimal
darajada oshirishi mumkin. Qishloq xo‘jaligining raqamli transformatsiyasi yuqori sifatli,
]YUSVM QELWYPHSV ZE ]uqori samarali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini ta’minlashning
QYUEVVEVXEPEFMHMV
Bugungi kunda Qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan ekin turlari uchun mos yer
tanlashdan tortib, unga ishlov berish, yetishtirilgan hosilni yig‘ishtirib, iste’molchilaVKE
yetkazib berishgacha bo‘lgan jarayonni raqamlashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu
esa albatta ushbu jarayonda shaffoflikni ta’minlash, samaradorlikka erishish, mahsulot
sifatini oshirishda, shuningdek, yetishtirilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ma’lum bir
hududlarda ehtiyojini oshirish yoki tushirish kabi sun’iy to‘siqlarga barham berishda muhim
ELEQM]EXKEIKE?A
Shu bois Vazirlik va uning huzuridagi “Agrosanoatni raqamlashtirish markazi” davlat
muassasasi tomonidan qishloq xo‘jaligi yeVPEVMRMMNEVEKEFIVMWL]IVQE]HSRPEVMHERSUMPSRE
JS]HEPERMWL WYZ VIWYVWPEVMRM FSWLUEVMWLRM EZXSQEXPEWLXMVMWL WSLEHE JS]HEPERYZGLMPEVRMRK
malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish, elektron tijorat va elektron bozorni rivojlantirish,
qishloq xo‘jaligi texnikalarini sinovdan o‘tkazish, subsidiyalarni ajratish kabi yo‘nalishlarda
HERSVXMUVEUEQPEWLXMVMWLPS]MLEPEVMEQEPKESWLMVMPQSUHE
601
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Xususan “EIJARA” axborot tizimi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchilar
uchun subsiyadilarni ajratishga mo‘ljallangan “AGROSUBSIDIYA” axborot tizimi va
ekinlarning holatini yerni masofadan zondlash materiallari yordamida tahlil qilish bo‘yicha
“GEOAXBOROT” tizimlarining imkoniyatlari barchaga birdek qulaylik yaratadi.
<YPSWE7LYRHE]UMPMFVEUEQPEWLXMVMWL–bu eng avvalo sohada mashg‘ul bo‘lganlar
bilan bir qatorda, qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanishga jazm qilganlarga ham birdek qo‘l
keladi. Boisi, avvallari mavhum yoki tushunarsiz bo‘lgan ko‘pgina masalalarga oydinlik
OMVMXMPEHM 3GLMU ma’lumotlar taqdim etilishi orqali foydalanuvchilar elektron platformaning
afzalliklari va qulayliklaridan o‘zlari, hech kimning yordamisiz foydalanishlari mumkin.
O‘zgarib boruvchi bozor talablari va ayni kundagi mahsulot yetishtirish bilan bog‘liq barcha
yangiliklar ayni platformalardan o‘rin oladi.
*S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEV
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 05.10.2020 yildagi “Raqamli O‘zbekiston
—2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risida
4*WSR*EVQSRMLXXTWPI\Y^VYHSGW
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.08.2023 yildagi PQWSRPM
“Qishloq xo‘jaligi sohasiga ilg‘or raqamli texnologiyalarni joriy qilish choraXEHFMVPEVM
to‘g‘risida”gi qarori, LXXTWPI\Y^HSGW
3. O‘zbekiston Respublikasi
LXXTW[[[EKVSY^
Qishloq
xo‘jaligi
vazirligi
rasmiy
veb
sayti,
4. Амирова Э.Ф. Государственное регулирование аграрного сектора в
условиях санкций и развития цифровой экономики/ Э.Ф. Амирова, И.Н. Сафиуллин,
Л.Г. Ибрагимов, Н.В. Карпова// Вестник Казанского государственного аграрного
университета, 2019. –Т. 14. –2S –С. 133
5. Буньковский Д.В. Условия возникновения и развития нелегального
промышленного предпринимательства // Вестник Пермского национального
исследовательского политехнического университета. Социальноэкономические
науки. 2020. No 2. С. 273
6. Губанова Е.В. Возможности реализации концепции обеспечения
продовольственной безопасности на примере Калужской области/Е.В. Губанова,
А.П. Полищук//Актуальные проблемы развития национальной и региональной
экономики. Белгород: ИД «Белгород» НИУ «БелГУ», 2016. –С. 41
7. Кириллова
О.В.
Приоритетные
направления
обеспечения
продовольственной безопасности России с учетом анализа сильных и слабых
сторон экономики страны /О.В. Кириллова О.В.//Вестник Казанского
государственного аграрного университета. 2019. Т. 14. No 2 (53). С. 150
602
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
RUS TILIDA TA’LIM BERISHDA TAX%0970%6(%2*3=(%0%2-7,
Gulmurodov Muhriddin Rahmatulla o‘g‘li
Buxoro davlat universiteti KIDTM yo‘nalishi talabasi, muhriddinforuq2001@gmail.com
Annotatsiya: So‘nggi o‘n yilliklarda mashhur bo‘lgan chet tilini o‘rganishga
ERXVSTSXWIRXVMO yondashuv inson shaxsiyatining barcha jihatlariga diqqat bilan e’tibor
berishni o‘z ichiga oladi. Tadqiqotchilar shaxs ismlari va familiyalarini tanlash va o‘zgartirish
SQMPPEVMRMXELPMPUMPEHMPEVSRSQEWXMOEHEMNXMQSM]XEVM\M]QEHERM]NEVE]SRPEVZELSHMWEPEVRMRK
EOWMRMUE]HIXEHMPEV :(&SRHEPIXSZ/:&E\R]ER:%-ZEWLOS:%2MOSRSZ
Kalit so‘zlar: JYRHEQIPXEPFMPMQERXVSTSRMQVYWXMPMGLIXXMPMWMJEXMHEWIQERXMOEMWQPEV
madaniy jarayonlar, o‘quvchi va talabalar.
8EPEFEPEVRMRK QMPPM] ZE QEHERM] \YWYWM]EXPEVMRM FMPMWL VYW XMPMRM GLIX XMPM WMJEXMHE
o‘qitishda fundamental ahamiyatga ega. Shu bilan birga, E.I. Passov ta'kidlaganidek, "chet
tilini o‘zlashtirish jarayoni o‘quvchilarga ta'lim, kognitiv, rivojlanish va tarbiyaviy jihatlarda
RMQEFIVMWLMQYQOMRPMKMKEXE]ERMWLOIVEO
So‘nggi o‘n yilliklarda mashhur bo‘lgan chet tilini o‘rganishga antropotsentrik
yondashuv inson shaxsiyatining barcha jihatlariga diqqat bilan e'tibor berishni o‘z ichiga
SPEHM 8EHUMUSXGLMPEV WLE\W MWQPEVMZE JEQMPM]EPErini tanlash va o‘zgartirish omillarini tahlil
UMPEHMPEV SRSQEWXMOEHE MNXMQSM]XEVM\M] QEHERM] NEVE]SRPEV ZE LSHMWEPEVRMRK EOWMRM UE]H
IXEHMPEV :(&SRHEPIXSZ/:&E\R]ER:%-ZEWLOS:%2MOSRSZ
Rus onomastikasining eng muhim bo‘limlaridan biriERXVSTSRMQMOESHEQPEVMWQPEVM
LEUMHEKMJERHMV
Dastlabki bosqichda o‘zga tilli guruh talabalariga rus tilini o‘rgatishda, birinchi
navbatda, so‘zlashuv nutqida antroponimlarning eng keng tarqalgan toifalarini kiritish
XEZWM]EIXMPEHM8EPEFEPEVRMVYWMWQPEVM\YWYWERXE\EPPYWPEVFMPERXERMWLXMVMWLXEZWM]EIXMPEHM
ularsiz rus antroponimlari to‘liq ifodalanmaydi, buning natijasida mashg‘ulotlar ularni
e'tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
8E\EPPYWPEV QE\WYW XEPUMRRM XEPEF UMPEHM FY IWE ERMUPEWL MQOSRMRM FIVEHM
“O‘rganilayotgan til madaniyatining qadriyat dominantlari. Ushbu yondashuv turli madaniyat
vakillari o‘rtasidagi muloqotni optimallashtirishga yordam beradi ” [7, p. 32]. Taxallus –
“antroponimning bir turi bo‘lib, u kishining ijtimoiy hayotida haqiqiy isQFMPERFMVKE]SOMYRMRK
o‘rnida mavjud bo‘lgan xayoliy ism” [8, s. 192].
=ERKMFSWLPSZGLMPEVYGLYRPIOWMOSKVEQQEXMOOYVW QYEPPMJPEV7%<EZVSRMRE0%
<EVPEQSZE %RXSR4EZPSZMGL'LI\SZ –1904)" matnini o‘qishning dastlabki bosqichida
UY]MHEKMkontekstda duch keladi: "O‘sha davr tanqidchilaridan biri: "Antosha Chexontening
LMOS]EPEVM FY XE\EPPYWM FMPER % 4 'LI\SZ ]S^KER OYPVERK GLS]WLEFHEKM SPQSW OEFM
603
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
TSVPE]HM
Adabiy taxalluslarni o‘rganish rus tili darslarida bir nechta mavzularni
QYWXELOEQPEWLHE LEQVSLPMO UMPYZGLM QEXIVMEP ZE^MJEWMRM bajaradi (“Otlarning kelishiklar
bilan turlanishi va otlarning birlik va ko‘plikda qo‘llanishi”, “Sifatlarning, egalik va ko‘rsatish
olmoshlarning turlanishi”, “Nutq", “O‘zganing nutqi, " Harakat fe'llari")
O‘zbek talabalari rus tilini chuqurroq o‘rganish jarayonida rus yozuvchilari va tarixiy
WLE\WPEVMRMRK\E]SPM]MWQPEVMKEHYGLOIPMWLEHM
Talabalarni taxalluslar bilan tanishtirish kerak, chunki taxalluslardan mualliflar o‘z
asarlarida ko‘proq foydalanadilEV9PEVRMRKLEUMUM]MWQZEJEQMPM]EPEVMRMIWPEFUSPMWLUM]MR
XE\EPPYWPEVMIWEWSHHEZEUMWUEVSU
Talabalarga ruscha taxalluslarni o‘rgatishda ikki bosqichni ajratib ko‘rsatish tavsiya
IXMPEHM FMVMRGLMHER XE\EPPYW EXEQEWM FMPER XERMWLMWL WSHMV bo‘ladi, bu onimlar guruhining
o‘ziga xos xususiyatlari va ularning paydo bo‘lish sabablari qayd etiladi. Keyin talabalar
XE\EPPYWPEVRM PMRKZMWXMO RYUXEM RE^EVHER XELPMP UMPEHMPEV YPEVRMRK WLEOPPERMWL YWYPPEVM ZE
KVEQQEXMO\YWYWM]EXPEVMFMPERXERMWLEHMPEV
Rus tili kurslarida o‘qituvchi:
1)
“taxallus” atamasini belgilaydi;
2)
taxalluslarning paydo bo‘lish sabablarini ko‘rib chiqadi;
3)
XE\EPPYWPEVKEXMPWLYRSWPMORYUXEMRE^EVMHERQYPSLE^EPEV
6YW ]S^YZGLM ZE WLSMVPEVMRMRK XE\EPPYWPEVM FMPER XEPEFEPEVRM XERMWLXMVMWL QEUWEHKE
QYZSJMUHMV
Xayoliy nomlarni o‘rganish “taxallus” atamasining ta’rifidan boshlanganligi sababli,
o‘qituvchi taxallus ko‘plab xalqlar orasida azaldan mavjud bo‘lgan va katta ahamiyatga ega
bo‘lgan ikkinchi ismga borib taqalishini ta’kidlaydi. Bir ism (aldamchi, yolg‘on) keng
foydalanish uchun mo‘ljallangan, ikkinchisi (maxfiy) JEUEXNYHE]EUMRSHEQPEVYGLYR
Xayoliy ism antroponimlarning boshqa turlaridan "sun'iy, maqsadli o‘zo‘zini nomlash
\YWYWM]EXPEVM ZE FMV RIGLXE ]SOM FMV \MPHE JS]HEPERMWL \YWYWM]EXMRMRK GLIOPERMWLM FMPER
JEVUPEREHM
/I]MRGLEPMO XE\EPPYWPEVRM ]EVEXMWL WEFEFPEVM LEUMHE XEPEFEPEVKE XYWLYRGLE FIVMWL
tavsiya etiladi. Bu tsenzura ta'qibi, adabiy faoliyatdagi muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish,
LEUMUM] JEQMPM]ERMRK OEOSJSRM]EWM MWQ ZE UEVMRHSWLPEVHER ENVEPMF XYVMWL MWXEKM QYEPPMJPEV
sonini niqoblash va boshqalar bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda yana bir sababni nomlash
QYQOMR–internet ta’siri.
O‘qituvchi taxalluslarning lingvistik sabablarga ko‘ra paydo bo‘lmasligiga, balki
OI]MRGLEPik o‘rganish katta qiziqish uyg‘otadigan lingvistik materialga aylanishiga e'tibor
UEVEXEHM
8E\EPPYWPEVRMXYVPM\YWYWM]EXPEVRMLMWSFKESPKERLSPHEXELPMPUMPMWLQYQOMR7LYRHE]
UMPMF << EWVRMRK 6SWWM]EHEKM IRK QYLMQ EHEFM] XE\EPPYWM FY %PIOWI] 1EOWMQSZMGL
4IWLOSZKE 1936) tegishli bo‘lgan Maksim Gorkiydir. Talabalar birinchi REZFEXHE
XE\EPPYWWIQERXMOEWMKEI XMFSVFIVMWLPEVM
OIVEO )RK ko‘p ishlatiladigan so‘zlar
bir nechta ma'noga ega va "gorkiy" so‘zi bu borada istisno emas. Rus tilining izohli lug‘atida
604
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
UY]MHEKMM^SLPEVUE]HIXMPKER
1.
O‘ziga xos o‘tkir va yoqimsiz ta'mga ega bo‘lish. Achchiq.
2.
qayg‘uli, og‘ir. Achchiq hissa [11, p. 140–A
Talabalar yozuvchi taxallus tanlashda leksemaning ikkinchi ma’nosiga tayanganini
SWSRPMOFMPERUE]HIXEHM6YWXMPMHEFYWMJEXEGLGLMUTE]XEGLGLMUUMWQEXEGLGLMUXEUHMVOEFM
so‘z birikmalarida juda ko‘p qo‘llaniladi.
%KEV\E]SPM]RSQQE PYQFMVMNtimoiy muhitda ishlashning o‘ziga xos xususiyatlariga
ega bo‘lsa, unda bu holda xorijiy auditoriya taxallusning ijtimoiy ma'nosi haqida fikr bildiradi.
1EWEPERQEWLLYVVYW]S^YZGLMWM)%4VMHZSVSZRMRK – XE\EPPYWM(IQ]ER&IHRM]
RSQMMNXMQSM]QE’noga ega.
Pridvorov familiyasida so‘zlardan biri ikki tomonlama motivatsiyani ko‘rish mumkin
Uning ayrim maʼnolari:
1.
&MVQYPOFMVWLELEVYGLEWXOEWMHEKMY]NS]PEVSVEWMHEKM]IVYGLEWXOEWM,SZPMHE
FSPEPEVQE]HSRGLEWM
2.
Barcha xo‘jalik inshootlari bilan dehqon uyi, alohida dehqon xo‘jaligi.
Taxalluslarni semantika nuqtai nazaridan ko‘rib chiqqach, onimlarning paradigmatik
munosabatlariga e’tibor beriladi. Taxalluslarning semantik aloqalarini tahlil qilib, talabalarga
Y]HMVQERSQPEVSVEWMHEUY]MHEKMPEVENValib turishini ko‘rsatish mumkin:
a)
ERXSRMQ XE\EPPYWPEV 7EWLE 'LSVRM] % 1 +PMOFIVK – %RHVI] &IPM] & 2
&YKEIZ 7IZIV]ERMR -:0SXEVIZ –=YNERMR &7+YVIZMGL
b)
XE\EPPYWWMRSRMQPEV &IHRM] ) % 4VMHZSVSZ – +SPSHRM] 1 7 )TWLXI]R –
4VMFPYHRM] =E43ZGLEVIROS
1. Shundan so‘ng o‘qituvchi onimlarni kelib chiqishiga ko‘ra tavsiflashi mumkin.
Taxalluslarni yaratishda yozuvchilar rus tilining asl so‘zlaridan foydalanadilar (Gorkiy,Bedniy,
&IPM] ZE o‘zga XMPHER SPMRKER XE\EPPYWPEV 1EWEPER %4'LI\SZRMRK 9PMWW 0EIVX 6YZIV ZE
6IZYVXE\EPPYWPEVMQMWSPMHE
8E\EPPYWPEVRMRKFMVUMWQMWMJEXMHEMWQSXEWMRMRKMWQMZEJEQMPM]EWM]SOMJEUEXMWQFSWL
LEVJPEVFMPERMJSHEPERMWLMQYQOMRQEWEPER%4'LI\SZFMPER%4%'L%'LIOLSRXI
+&EPHEWXSZ1/SZVSZ2:+SKSPHER:%PSZ4+PIGLMO+=ERSZ(&IHR]HER(&n]
Taxalluslarni tahlil qilishda talabalar e’tiborini soxta nomlarning so‘z yasalish
\YWYWM]EXPEVMKEUEVEXMWL^EVYV
6YW XE\EPPYWPEVMRMRK XEUHMQ IXMPKER XEWRMJM FM^KE VYW XM^MQMRM FMPish va o‘zlashtirish
bilan bog‘liq lingvistik mexanizmlarni aniqlashga imkon beradi,talabalarning til bilishi,
YPEVRMRKXE]]SVKEVPMOHEVENEWMRMSWLMVEHM
O‘yin mashqlari darsni yanada qiziqarli va samarali qiladi. Masalan:
1. “Ko‘proq taxalluslarni nomlang” o‘yini. Talabalar guruhi ikkita jamoaga bo‘linadi,
ularning har biri iloji boricha ko‘proq taxalluslarni nomlashi kerak. Eng xayoliy nomlarni
nomlagan kichik guruh g‘olib deb topiladi. "Taxallusni toping" o‘yini. O‘yinning borishi:
XEPEFEPEVXERMUPMWLE\WPEVRMRKTSVXVIXPEVMRM GLM^QEPEVJSXSWYVEXPEV SPMWLEHM8EPEFEPEVLEVFMV
kishining taxallusini nomlashlari kerak. Tez va to‘g‘ri taxmin qilgan talaba g‘alaba qozonadi.
605
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
2.
Mavzu bo‘yicha viktorina. Viktorina savollari:
1YWXEUMPMWLWMJEXMHEXEPEFEPEVUY]MHEKMZE^MJEPEVRMFENEVEHMPEV
1.
“Yosh adabiyotshunos olim lug‘ati”dan foydalanib:
a)
VEHIXMPKERXE\EPPYWPEV
b)
MROSVIXMPQE]HMKERXE\EPPYWPEV
Z XYVPM KET UMWQPEVMRMRK XE\EPPYWPEVM SX WMJEX SPQSWL XE\EPPYWPM SXPEVRMRK NMRWMRM
ERMUPEWL
d) tobe bog`lanish turiga ko‘ra tuzilgan taxalluslar.
2.
=S^YZGLMPEVRMRKXE\EPPYWPEVMEWSWMHE\EFEV]SOMXEUHMQSXXE]]SVPERK
3. O‘zingiz uchun taxallus o‘ylab toping, nima uchun aynan shu taxallusni
XERPEKERMRKM^RM XYWLYRXMVMRK XE\EPPYW WM^ WMRJHE XY^MPKER NEHZEPHER JS]HEPERMWLMRKM^
QYQOMR
4.
1EQPEOEXMRKM^HE]S^YZGLMPEVRMRKNEQSEZM]XE\EPPYWMFSVQM#1MWSPPEVOIPXMVMRK
Fakultetlararo yo‘nalish talabalarini rus yozuvchilari, shoirlari, olimlarining taxalluslari
FMPERXERMWLXMVMWLY]HMVQERSQPEVRMXELlil qilish antroponimlar guruhining tilda paydo bo‘lish
yo‘llarini ko‘rsatishga yordam beradi va katta kasbiy qiziqish uyg‘otadi.
O‘zga tilli guruhlarda taxalluslarni tahlil qilish bo‘yicha ishlar antroponimik tizim
haqida g‘oyani shakllantirish, rus tili ZEEHEFM]SXMOYVWPEVMRMRKJERPEVEVSEPSUEPEVMRMEQEPKE
SWLMVMWLZEXEPEFEPEVRMRKMNSHM]USFMPM]EXPEVMRMVMZSNPERXMVMWLYGLYRWLEVSMX]EVEXEHM
8E\EPPYWPEV XEPEFEPEVRMRK HYR]SUEVEWLMRM OIRKE]XMVMWLKE ]SVHEQ FIVEHM HYR]SRMRK
boshqa kontseptual tizimi so‘zloZGLMPEVMRM]ERKMPMRKZMWXMOSRKFMPERXERMWLXMVEHMZEWLYFMPER
madaniy bilimlarni va dunyoning to‘liq antroponimik tasvirini shakllantirishga yordam
FIVEHM
Adabiyotlar ro‘yxati
Пассов Е. И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению.
М.: Просвещение, 1991. 110 с.
Черкасова Е. В. Обучение иностранных студентовфилологов русским
антропонимам (про двинутый этап): дис. … канд. пед. наук. СПб.: РГПУ им. А. И.
Герцена, 2003. 230 с.
Супрун В. И. Ономастическое поле русского языка и его художественно
эстетический потенциал. Волгоград: Перемена, 2000. 171 с.
Саидова м., Авезова д. методы обучения морфологии русского языка
студентов неязыковых направлений.SYVREPSJ6IWIEVGLERH-RRSZEXMSR––Т.
–№. 1. –С. 11
Авезова Д. Methods of teaching the morphology of the Russian language to
WXYHIRXWRSRlinguistic directions //центр научных публикаций (buxdu. uz). ––Т.
–№. 42.
Туйлиева Л. Cостав слова в русском и узбекском языках //центр научных
публикаций (buxdu. uz). ––Т. 15. –№. 15.
606
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
7LIVQY\EQIHSZE
2
%PP]Y^M]E ZE YRMRK QEXR VSPM
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(4 Part 2), 167–
'LSVEOYPSZE ( > 0MRKYMWXMG 4VSFPIQW SJ 8VERWPEXMSR 8I\X EW ER 3FNIGX SJ
8VERWPEXMSR)YVSTIER.SYVREPSJ,YQERMXMIWERH)HYGEXMSREP%HZERGIQIRXW––
Т. 2. –№. 5. –С. 156
1YOMQSZE + %ZI^SZE ( 1IXLSHW SJ XIEGLMRK PERKYEKI XS JSVIMKR WXYHIRXW
7GMIRGIERH-RRSZEXMSR––Т. 1. –№. 8. –С. 1440
-OFSP / %IWXLIXMG SRSQEWXMGW ERH MXW JYRGXMSRW MR EVXMWXMG ERH MRXIVXI\X
-RXIVREXMSREP.SYVREPSR-RXIKVEXIH)HYGEXMSR––Т. 4. –№. 4. –С. 132
607
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
1%/8%&+%',%=37,(%+-&30%0%62-2+-28)0)/89%053&-0-=%80%6-:%92-2+
8960%6-
-VSHE/IRNE]IZE
91*8OYVWXEPEFEWMMVSHEOIRNE]IZE$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E Ushbu ishda ma’lumotlarni maktabgacha ]SWLHEKM FSPEPEVRMRK
intellektual rivojlanishi, bola shaxsiyatining barcha tomonlarini rivojlantirish bilan bog‘liq
bo‘lib. U hayot sharoitlari va atrofmuhitning bolaga ta’siri natijasida amalga oshiriladi.
-RXIPPIOXYEPVMZSNPERMWLHE]IXEOGLMVSPXM^MQPMintellektual ta’limga tegishli
Kalit so‘zlar: Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual ta’limi, Intellektual
VMZSNPERMWL OSKRMXMZ VMZSNPERMWL HIF LEQ EXEPEHM ZE FSPERMRK JMOVPEWL OSRWITWM]EPEWL
1ERXMUM] QEXIQEXMO USFMPM]EX 1ERXMUM]matematik intellektga ega odamlar ma’lumotni
QERXMUZEEUPSVUEPMUE]XEMWLPEWLEHM
Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual ta’limi FYSRKRMVMZSNPERXMVMWLYGLYR
o‘sib borayotgan shaxsga tizimli va maqsadli pedagogik ta’sir ko‘rsatishdir. U insoniyat
tomonidan to‘plangan bilim, ko‘nikma va malakalarda, me’yorlar, qoidalar va baholashlarda
EOWIXXMVMPKERMNXMQSM]tarixiy tajribani yosh avlod tomonidan o‘zlashtirishning tizimli jarayoni
WMJEXMHEHEZSQIXEHM
Bolalikda intellektual rivojlanish ajoyib sur’atda sodir bo‘ladi. Miya bola hayotining
dastlabki besh yilida tez o‘sib boradi. Dastlabki yillar miyaning jismoniy rivojlanishi uchun
LEQ MRXIPPIOXYEP ]SOM OSKRMXMZ VMZSNPERMWL YGLYR LEQ LEP UMPYZGLM HEZVHMV -RXIPPIOXYEP
VMZSNPERMWLOSKRMXMZVMZSNPERMWLHIFLEQEXEPEHMZEFSPERMRKJMOVPEWLOSRWITWM]EPEWLLYOQ
qilish va taqqoslash, fikrlash qobiliyatining o‘sishini anglatadi. Hayotning dastlabki bir necha
yillarida bolalarning kognitiv rivojlanishi psixologlarda katta qiziqish uyg‘otadi va uzoq
vaqtdan beri mashhur tadqiqot sohasi bo‘lib kelgan. Tadqiqotlar davom etayotgan bo‘lsa
da, kognitiv rivojlanishning turli bosqichlari qanday va qachon sodir bo‘lishi haqida turli
RE^EVM]EPEVQEZNYH&SPERMRKHEWXPEFOM]MPPEVHEKMMRXIPPIOXYEPVMZSNPERMWLM 5) tilni o‘rganish,
o‘qish va hisoblash qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi va tug‘ilishdan boshlab sodir bo‘ladi.
Masalan, tilni o‘zlashtirish bola birinchi so‘zlarini aytishdan oldin sodir bo‘la boshlaydi.
(EWXPEFOM]MPPEVMRXIPPIOXYEPVMZSNPERMWLYGLYRNYHEQYLMQHMVHEWXPEFOM]MPPEVHEVMZSNPERMWLZE
keyingi hayotdagi muvaffaqiyatlar o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjud. Dastlabki yillarda
]E\WLMOSKRMXMZVMZSNPERMWLREXMNEPEVMLEUMUEXERLEQY^SUHEZSQIXEHM
Intellektning bir qancha turlari mavjud. Masalan, musiqiy intellektga ega bo‘lgan ba’zi
SHEQPEVmusiqiy asboblarda chalish yoki qo‘shiq aytish qobiliyatiga ega. Musiqiy intellekt,
FMVMRGLM REZFEXHE SHEQPEVRMRK XYVPM \MP XSZYWLPEV ZE SLERKPEVRM SWSRKMRE ERMUPEWLPEVM
qo‘shiqlarni qanchalik tez o‘rganishlari bilan bog‘liq. Musiqiy intellektga ega bolaPEV
tovushlar, so‘zlar, ovozlar va intonatsiyaga taqlid qila oladilar. Shuningdek, ular musiqa va
QYWMUM]XEHFMVPEVHER^EZUPERMWLEHM
608
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
-RXIPIOXRMRK ]ERE FMV XYVM NMWQSRM] MRXIPIOXHMV &YRHE] USFMPM]EXKE IKE SHEQPEV
ko‘pincha sport va jismoniy faoliyatdan zavqlanishadi. Ba’zilar raqs, badiiy gimnastika,
EOX]SVPMO ZE MNVS OEFM LEVEOEXRMRK FEHMM] XSQSRMKE UM^MUMWLEHM &YRHE] EUPKE IKE FSPEPEV
ko‘pincha yuqori energiya va ochiq havoda jismoniy o‘yinni yaxshi ko‘radilar. Ularning
motorikali ko‘nikmalari ko‘pincha]SWLMKEUEVEFVMZSNPEREHM
1ERXMUM]QEXIQEXMO USFMPM]EX 1ERXMUM]QEXIQEXMO MRXIPPIOXKE IKE SHEQPEV
ma’lumotni mantiq va aql orqali qayta ishlashadi. Nomidan ko‘rinib turibdiki, bunday aqlga
ega odamlar ko‘pincha raqamlar bilan ishlashni yaxshi ko‘radilar ZE FY WSLEHE OEXXE
mahorat ko‘rsatishi mumkin. Ular voqealar qanday sodir bo‘lishiga va qanday ishlashiga
OEXXE UM^MUMWL FMPHMVEHMPEV 8YVVPM IOWTIVMQIRXPEV FYRHE] MUXMHSVKE IKE SHEQPEVKE OEXXE
qiziqish uyg‘otadi va ular ko‘pincha kundalik faoliyatda tartMFRM\SLPEWLEHM
Lingvistik intellekt til va so‘zlar bilan bog‘liq. Lingvistik intellektga ega odamlar
ko‘pincha o‘qish, yozish va tillarni o‘rganishdan zavqlanishadi. Bolalar tilni tez egallashlari
uchun so‘z birikmalariga boy bo‘lishlari kerak. Bunday kuchga ega bolalar ko‘pincha
maktabda yaxshi o‘qiydilar, chunki hozirgi maktab tizimi til o‘rganishga yo‘naltirilgan.
*E^SZM] MRXIPPIOX JE^SZM] LYOQRM REQS]MWL IXMWL USFMPM]EXMHMV &YRHE] EUPKE IKE
odamlar ko‘pincha o‘lchov va yo‘nalishni yaxshi his qilishadM &SPEPEV UYVMPMWL JESPM]EXMHER
zavqlanishlari, o‘yinchoqlarni boshqarishda katta mahorat ko‘rsatishlari va jumboqlarni
]E\WLMFMPMWLPEVMQYQOMR
-NXMQSM]WLE\WPEVEVSMRXIPPIOXFYSHEQPEVRMRKFSWLUEPEVFMPERUERHE]QYRSWEFEXHE
bo‘lishlari bilan bog‘liq. Bu bolalarning o‘zaro munosabatlari, boshqa bolalarni o‘z o‘yinlariga
qo‘shishlarida ko‘rinadi.
*S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEV
*SOMRE22+MZIXLIGLMPHTIEGI&MPMRKYEPGLMPHVIREVIEXLSQIIZIV][LIVI1
7TIGMEPFSSOT
2M^SQMHHMRSZRE,2Gulnigor Y. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalar nutqini
o‘stirishdagi didaktik o‘yinlardan foydalanish //boshqaruv va etika qoidalari onlayn ilmiy
NYVREPM––т. 2. –№. 2. –с. 122
2M^SQMHHMRSZRE,2IXEP/EXXEQEOXEFKEGLE]SWLHEKMFSPEPEVRMRKQERXMUZE
MRXIPPIOXMRMVMZSNPERXMVMWL7GMIRXMJMG-QTYPWI––Т. 1. –№. 4. –С. 1323
7LSHM]IZRE 2M^SQSZE 7LS\MWXE 8LI 7]QFSPMWQ SJ *MVI ERH ;EXIV MR 4SIXMG
'SRXI\X)YVSTIERNSYVREPSJMRRSZEXMSRMRRSRJSVQEPIHYGEXMSR
G‘aforovna J. H.Savod o ‘rgatishga tayyorgarlik bosqichida o‘qish va yozuvga
o‘rgatish //boshqaruv va etika qoidalari onlayn ilmiy jurnali. ––Т. 2. –№. 3. –С. 1
609
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
JAMIYATDA OILANING O‘RNI
1Y\PMWE8YVEFSZE
“University of management and future technologies” Universiteti
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi 1FSWUMGLXEPEFEWM
%RRSXEXWM]E Oila haqida tushuncha, oilaning jamiyatdagi o‘rni, farzand tarbiyasi,
SMPEKEHEZPEXXSQSRMHERFIVMPKERMQOSRM]EXPEV]EVEXMPKERWLEVXWLEVSMXPEVLEUMHE
Kalit so‘zlar: 3MPENEQM]EXHEZPEXXEVFM]EQEJOYVEWIVMPHM^PMOWIVFYXSUPMOUEVMRHSWL
USRHSWLPMO
/MVMWLOilabu muhabbat va hurmatda yaratilgan insonlar va qonunlarga ega bo‘lgan
OMGLMOHEZPEX,EVFMVQYWXELOEQZEFMVPashgan oilada o‘zlarining oilaviy qadriyatlari mavjud
bo‘lib bu, jamiyatning tuzilishiga butunligini saqlashga yordam beradi. Oila va oilaviy
UEHVM]EXPEV LEV FMV MRWSR LE]SXMRMRK EWSWM LMWSFPEREHM %]REER SMPEHER WLE\WM] VMZSNPERMWL
FSWLPEREHMGLYROMUEHViyatlar yaxlit tabiatning uyg‘un rivojlanishi uchun zarur ko‘nikmalarni
WMRKHMVEFSWLPE]
%WSWM] UMWQ 3MPE — RMOSL ]SOM XYKʻMWLKERPMOOE EWSWPERKER OMGLMO KYVYL 9RMRK
aʼzolari roʻ^KʻSVMRMRK FMVPMKM Sʻzaro yordami va maʼnaviy masʼuliyati bilan birFMVMKE
FSKʻPERKER 3MPERMRK IRK QYLMQ MNXMQSM] ZE^MJEPEVM — MRWSR ^SXMRM HEZSQ IXXMVMWLHER
FSPEPEVRM XEVFM]Elashdan, oila aʼzolarining turmush sharoitinM ZE FSʻWL ZEUXMRM WEQEVEPM
Y]YWLXMVMWLHER MFSVEXHMV 3MPEZM] QYRSWEFEXPEV RMWFEXER QYWXEUMP LSHMWE WEREPWEHE
NEQM]EXHEKM QEZNYH MNXMQSM] MUXMWSHM] QEJOYVEZM] QYRSWEFEXPEV FMPER FIPKMPEREHM ZE YPEV
taʼsirida oʻ^KEVMF FSVEHM 7LYRKE QYZSJMU LEV FMV NEQM]EX Sʻ^KEVMF QSW SMPE XMTMRM SMPEZM]
QYRSWEFEXPEVRMSʻVREXEHM
3MPE \EPURMRK NEQM]EXRMRK LE]SXM XYVQYWLMKE SMH YVJSHEXPEVRM Sʻ^MHE WMRSZHER
SʻXOE^EHM =E\WLMPEVMRM Sʻ^ FEKʻVMHE EWVEFEZE]PEF OIPENEO EZPSHPEVKE ]IXOE^EHM 3MPE Sʻ^
JEV^ERHPEVMRM XEVFM]EPEF YPEVKE YQYQMRWSRM] UEHVM]EXPEVRM WMRKHMVMWL FMPER YPEVKE
FSWLPERKʻMGLMNXMQSM]]SʻREPMWLFIVEHM3ʻ^JEV^ERHPEVMRMOEXXESUMQKE—NEQM]EXKEUSʻWLMWL
FMPERIWESMPENEQM]EX]SʻREPMWLMMUXMWSHM]SXMQEHERM]EXMZEmaʼrifatMRMLEQFIPKMPEWLKESʻ^
taʼsirini koʻVWEXEHM7LYRMRKYGLYRLEQ7LEVUHESMPEUEHMQUEHMQHERQYUEHHEWUSʻVKʻSR
LMWSFPERMFOIPMRKER<YWYWERSʻ^FIOSMPEPEVMRMRKWIVMPHM^PMOWIVFYXSUPMO\YWYWM]EXPEVMLS^MV
LEQ WEUPERMF XYVMFHM 3ʻ^FIOPEVHE SMPEPEVRMRK QYE]]ER XYVQYWL XEV^M WLEOPPERMF LE]SXM]
XENVMFESVXXMVMFFSVMWLMXINEQPMZEWEVMWLXEVSʻ^Kʻor tutishi, farzandlarni odobli, maʼnaviy yetuk
FSʻPMF OEQSP XSTMWLMHE OIOWEPEV SXESRERMRK VSPM OEXXE Sʻ^FIO SMPEPEVM Sʻ^PEVMRMRK
QYWXELOEQPMKMWEVERNSQWEVMWLXEPMKMFSPENSRPMKMUEVMRHSWLUSRHSWLPMOVMWLXEPEVMRMLYVQEX
UMPMWLMQILVSUMFEXPMZEFSWLUEUEHVM]EXPEVMFMPERENVEPMFXYVEHM
&Y]YOVYWTWM\SPSKM%20ISRXIZEZPSHPEVEVSQYPSUSXRMRKNEQM]EXXEVEUUM]SXMYGLYR
610
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
ahamiyatini o‘rganib, ilk asarlaridan birida agar shunday muloqot bo‘lmaganida,
taraqqiyotning o‘zi ham mutloq bo‘lmas edi, deb ta’kidlagan. Bu vazifani bajarishda
jamiyatning muhim bo‘lagi bo‘lmish oilaning roli kattadir.
Demak, oila ijtimoiy institut sifatida eng avvalo tug‘ilish orqali aholining ma’lum
miqdorda muttasil o‘sib borishi, odamlar o‘rtasida migratsiya, ya’ni u erdan bu erga ko‘chib
turish yoki o‘lim okibatida kamayib boradigan miqdorini to‘ldirish vazifasini bajaradi. CHunki
MNXMQSM]LEQHEMUXMWSHM]VMZSNPERMWLYGLYRQILREXVIWYVWPEVMZEMWLGLMOYGLMRMRK]ERKMPERMF
FSVMWLMHERNEQM]EXLEQSHEQPEVLEQQERJEEXHSVHMV&YRHERXEWLUEVMLEVFMVNEQM]EXRMRK
betakror qadriyatlari, o‘lmas merosi, avloddan avlodga o‘tib boradigan an’analari bo‘ladi.
Fuqarolik holatlari, madaniy o‘sish, ma’naviy yuksalishga xizmat qiluvchi qadriyatlarning
WEUPERMF OIPE]SXKERPMKM LEQ SMPE XYJE]PMHMV 1EWEPER WLYRHE] SMPEPEV WYPSPEWM FSVOM YPEV
EWVPEVSWLEY]SOMFYQYUEHHEWUEHVM]EXPEVRMOEWFOSVMXYVQYWLXEV^MSVUEPMWEUPEFOIPEHM
(rassomchilik, san’atshunoslik, hunarmandchilik, gulchilik, kulolchilik, ilmiy meroslar, agrar
WSLEHEZEL^S 9QYQERSHEQPEVNEQM]EXMRMRKWEUPERMFUSPMWLMHELEQSMPEE]VMQEPSLMHE
olingan shaxs bilan yaxlit jamiyat o‘rtasida o‘ziga xos “bufer” – ko‘prik rolini o‘ynab
kelmoqda. Zero, madaniy va ma’naviy qadriyatlarni saqlab, avloddanavlodga etkazishda
HEZPEXZENamiyatdagi ta’lim muassasalari, madaniyat o‘choqlarining ham muayyan roli bor,
lekin ularda o‘zgarishlar teztez ro‘y bergani sababli, ularning avlodlararo muqaddas sanalib
OIPMRE]SXKER UEHVM]EXPEVRM EWVEFavaylashdagi roli oilachalik yuqori bo‘lolmaydi. S,YRMRK
YGLYR HEZPEXSMPERMRK QYWXELOEQZEJEVSZSRPMKMSHEQPEVRMRKYRHEXMRGLPMO\SXMVNEQPMOHE
]EWLEWLPEVMHER LEQMWLE QERJEEXHSV IOERPMKM WEFEFPM LEQ QYE]]ER USRYRPEV ZE ]YVMHMO
tizimni ushlab turadiki, ular orqali nafaqat nikohning o‘zi, balki otaSRE ZE JEV^ERHPEV
o‘rtasidagi munosabatlarni ham muvofiqlashtirib boradi.
O‘zbekistonda yosh oilalarga ko‘rsatilayotgan muruvvatlar, bola tug‘ilishi va katta
bo‘lishi uchun suyunchi puli, nafaqalarning belgilanishi, onalik va bolalikning ijtimoiy
QYLSJE^E UMPMREyotganligi, ota yoki ona farzand oldida o‘z burchini bajarmagan taqdirda
moddiy, ma’naviy, hatto, jinoiy sanktsiyalar orqali jazolanishi ushbu noyob maskanni
QYWXELOEQPEWLYSVUEPMQMPPM]ZEYQYQMRWSRM]UEHVM]EXPEVRMOI]MRKMEZPSHPEVYGLYRWEUPEWL
ZE^MJEWini bardavom etishdan iboratdir. Tahlil etiladigan bo‘lsa, odamlar o‘rtasida ro‘y
beradigan ko‘plab munosabatlar orasida faqat oilaviy munosabatlargina davlat tomonidan
m>EQSREZM]HYR]SHEMNXMQSM]JERPEVRE^EVM]ZEEQEPM]M^PERMWLPEV|RSQPMMPQM]QEWSJEZM]
SRPE]R OSRJIVIRWM]E WLYRGLEPMO EVHSUPEREHM QEWEPER WIZKMmuhabbat, do‘st]SVSRPMO
SHEQPEV YVXEWMHEKM SPHMWSXXM XEHFMVOSVPMO QILREX QYRSWEFEXPEVMKE HEZPEX HI]EVPM
EVEPEWLQE]HM
3ʻ^FIOMWXSRRMRK HEZPEX QYWXEUMPPMKM XYJE]PM \EPUMQM^RMRK E^EPM] QMPPM] YVJ SHEX ZE
QEVSWMQPEVMUE]XEHERXMOPEREFSWLPERHMFYYHYQPEVSMPERMQYWXELOEQPEWLHEQYLMQSʻVMR
IKEPPE]HM 3ʻ^FIOMWXSR LYOYQEXM SMPE QEWEPEPEVMKE HEZPEX WM]SWEXM HEVENEWMHE FENEVMPMWLM
PS^MQFSʻPKERYWXYZSVZE^MJEWMJEXMHE
UEVE]HM 3ʻ^FIOMWXSR 6IWTYFPMOEWM /SRWXMXYXWM]EWMRMRK QSHHEsiga ko‘ra, oila
NEQM]EXRMRK EWSWM] FSʻKʻMRM LMWSFPEREHM Y NEQM]EX LEQHE HEZPEX XSQSRMHER QYLSJE^EHE
FSʻPMWLLYUYUMKEIKE3REPMOZEFSPEPMORMQYLSJE^EUMPMWLFSʻ]MGLEFSWLUEUSRYRM]LYNNEXPEV
LEQ UEFYP UMPMRMF EQEPM] XEHFMrlar belgilangan. Jumladan, "Kam taʼminlangan oilalarni
611
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
MNXMQSM]LMQS]EUMPMWLGLSVEPEVMXSʻKʻVMWMHE]MPEZKYWXHEJEVQSRGLMUEVMPMFQYLXSN
oilalarga moddiy va maʼnaviy yordam berishning koʻPEQM OIRKE]XMVMPHM 3MPERM NEQM]EXRMRK
VEZREUXSTMPMWLMHEWLXYXKERSʻVRMZEMWLXMVSOMRM]EREHESWLMVMWLSMPEPEVRMRKLYUYUM]MNXMQSM]
iqtisodiy, maʼnaviyE\PSUM] QERJEEXPEVMRM ZE JEVSZSRPMKMRM ]E\WLMPEWLRM HEZPEX XSQSRMHER
USʻPPEFUYZZEXPEWLRM OYGLE]XMVMWh hamda izchil taʼminlash maqsadida Oʻ^FIOMWXSR
6IWTYFPMOEWM4VI^MHIRXM]MPni "Oila yili" deb eʼlon qildi. Shunga asosan, oila manfaatlarini
taʼminlash borasidaamalga oshiriladigan XEHFMVPEVXSʻKʻVMWMHEHEZPEXHEWXYVMMWLPEFGLMUMPHM
3ʻ^FIOMWXSR 6IWTYFPMOEWM <SXMR UM^PEV USʻQMXEWM LY^YVMHE 6IWTYFPMOE “Oila” ilmiyEQEPM]
QEVOE^M XEWLOMP IXMPHM 3MPEZM] LE]SX QEWEPEPEVMRM LYUYUM] XEVXMFKE WSPMWLKE FEKʻMWLPERKER
3ʻ^FIOMWXSR6IWTYFPMOEWMRMRK3MPEOSHIOWMUEFYPUMPMRKER
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezident 2011]MP HIOEFV S]MHE /SRWXMXYXWM]E
kuniga bag‘ishlangan yig‘ilishidagima’ruzasida 2012iyulni “Mustahkam oila yili” deb e’lon
qilar ekan, oila haqida shunday so‘zlarni aytgan:
“Ongli yashaydigan har bir odam yaxshi anglaydiki, bu yorug‘ olamda hayot bor
IOERLE]SX EFEHM]PMKM FIFELS ne’mat bo‘lmish farzand bor. Farzand bor ekan, odamzod
hamisha kelajagini o‘ylab, ezgu orzu va intilishlar bilan yashaydi.Yangi yilda mana shunday
RSQFIVMWLMQM^E^EPazaldan xalqimiz uchun muqaddas bo‘lmish, oilani hayotimiz tayanchi
ZEWY]ERGLMNEQM]EXimizning hal qiluvchi asosiy bo‘g‘ini deb qabul qilishimiz^EQMVMHELIGL
shubhasiz, juda katta ma’no mohiyatQYNEWWEQ
*S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEV
“Konstitutsiyaviy huquq” O.T Husanov Toshkent
“Oila kodeksi”Toshkent
“Oila psixologiyasi” G.SH oumarov Toshkent
“Baxtiyor Oila” kitobi SHayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
612
-:–SHO‘BA
6EUEQPMXI\RSPSKM]EPEVHEZVMHE
QEXIQEXMOZEJM^MO
modellashtirishning o‘rni
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
ЗАВИСИМОТЬ ПОТЕРИ ВОДЫОТ ИЗМЕНЕНИЯКОЭФФИЦИЕНТА ПРОНИЦАЕМОСТИ
ДНА И БОКОВЫХСТЕНОК КАНАЛОВ
Алишер Усмонов
91*8кафедры «фундаментальных наук|, заведующий кафедрой;
EPMWLIVXYMX$KQEMPGSQ
Ответственный за статью; EPMWLIVXYMX$KQEMPGSQTел.: +99894
Аннотация. Рассматривается диффузия соленной воды из коллекторного
источника в движущуюся воды канала. Исследуется распределения загрязнения
вод по длине канала и приводится аналитическая формула по определению длины
пути полного смешения коллекторной воды с пресной водой.
Построены решения задачи для однородного случая коэффициента
проницаемости. В случае переменной концентрации, получаемой за счет изменения
концентрации солей, получены нейтральные представления, которые позволяют
определить основные гидродинамические параметры фильтрационного процесса.
Ключевые слова: концентрация, компонент, загрязнения вод, диффузия,
длина смешивания, коллектор, источник, пути полного смешивания, инжектор,
диффузия соленой воды, диффузия в жидкость, фильтрации жидкостей.
Постановка вопроса. Фильтрации воды из оросителя бороздового типа
ирригационной
системы.
Почвы
грунта
являются
многофазной
и
многокомпонентной средой, и состоит из почвенного скелета, которого берем за
твердой фазой. Почвенный скелет имеет сложную геометрию и обладает большой
удельной поверхностью. Который имеет своего рода большой проницаемостью, т.е.
фильтрации жидкостей, поэтому коэффициент фильтрация имеет определённое
значение в зависимости от концентрации жидкости.
Рассмотрим задачу о фильтрации воды из оросителябороздового типа
ирригационной системы (рис.1.) , при этом учитывается капиллярность грунта. Для
применения к решению задачи струйного метода Жуковского, оросителя заменим
источником жидкости. В дальнейших предположениях, принимая одну из линий
равных напоров за поперечные сечения русла оросителя, распространим
полученные результаты на случай оросителя, ближнего к трапеции поперечного
сечения.
Рассматривается задача о фильтрационном течении воды из канала в
плоской постановке ([7],[8]). Предположим, что поток воды течет равномерно по
каналу трапецеидального поперечного сечения &'('’&’ со средней скоростью :8с
расходом:
614
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Q = V1[bH + ( B − b) H + ]
Нглубина потока в канале определяемой равенств и свободной поверхности канала
F,Вширина дна канала.
Где
H =
B−b
tg
2
По смещенному периметру ('& происходит протекания жидкости (воды) в почву
равномерно, а форма поперечного сечения призматического русла состоит из
равнобедреннойтрапеции,с углом наклона . боковыхсторон к горизонтальной
плоскости. Тогда вертикальная линия () будет симметричной линией
фильтрационного потока и совпадает с координатной линией oy .Вследствие
подвижности потока по (руслам) каналу, жидкость, проникает в грунт под углом
(в область G z
Для водоема, где жидкость (вода) находится в колебании равновесия,
угол проникание будет равен =
(вертикально к стенкам корпуса). Вдали от
2
источника (стенки и дно канала) кривая депрессии становится горизонтальным и
это создаёт условию применение рассматриваемой задачи струйную модель И.Е.
Жуковского (рис.1). При предположение кривой подпораКК(рис1) непроницаемой
и расположенной горизонтально.
Канал расположен на поверхности грунта, который имееткоэффициент
проницаемости k Через смоченный периметр трапеции &'('’&’ происходит
фильтрации воды, которая распространяется по грунту, а на глубине hF имеется
непроницаемый
водоупор
ЕА.
Если
коэффициент
проницаемости k ( x, y )
симметричен относительно вертикальной оси )( 3] , то за областью течения +^
^!\M] примем %)('&* (где х>0),при этом образуется свободная поверхность %*&
где точка *является точкой перегиба. При отсутствии точки перегиба точка *
совпадает с точкой В
Вдоль границы (), в основном, происходит вертикальное течение изза симметрии
области течения +^. В качестве закона фильтрациии принят закон Дарси ?A
V = −kgradh
Где V − фильтрационная скорость; Lнапор.
Здесь:
h =
p
+ y,
g
Где h пьезометрическая высота, p, − давление и плотность частиц жидкости, y −
ордината точки.
615
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Предположим, что течение потенциальное, тогда можно ввести
потенциал скорости ( x, y ) в виде
V = ui + vj = grad.
откуда u =
,v =
.
x
y
Отсюда получим равенство
grad. = −kgradh
или
h
h
= −k ,
= − k.
x
x y
y
При постоянстве коэффициента проницаемости k в области течения будем иметь
следующую функцию скорости потенциала:
= −kh + С или + kh = С
Если жидкость несжимаема,то:
( = const )
и поэтому уравнение неразрывности имеет следующий вид:
divV = 0
Введем функцию тока, ( x, y ) удовлетворяющую уравнению неразрывности:
u =
,v = −
.
y
x
616
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
h
=
= −k ,
x
y
x
h
v=
=k .
=−
y
x
y
u=
Учитывая равенства (2) и (3), получаем следующую зависимость между
введенными нами к рассмотрению функциями ( х, у ) и = ( х, у )
h
= −k ,
x
y
h
=k .
y
x
Если коэффициент проницаемости к постоянен, то функция ( х, у )
= ( х, у ) и h( x, y ) будут гармоническими в области течения, а при переменном
к(х,у) в силу равенства:
V = [ gradk, gradh]
Получаем, что вдоль линии постоянного напора коэффициент проницаемости
должен быть постоянным, т.е.
gradk = gradh,
отсюда получаем равенство
[ gradk , gradh] = 0.
Решение задачи строим известным методом Жуковского [2]. Для этого
введем в рассмотрение каноническую область G 0 , (верхнюю полуплоскость, где
= + i и = 0 ), действительная ось которой совпадает с границей области
течения +^, где ^!\M] , а также функцию Жуковского
( ) = ln
V0
= + i ( , ),
V
Где V0 − скорость фильтрации в некоторой точке свободной поверхности
V
= u − iv − сопряженная
&*%
комплексная
скорость,
наклона вектора скорости V к горизонту, т.е. к оси Ох.
V0
, ( , ) − угол
V
Для введенной функции ( ) будем иметь следующие граничные
условия ([1],[2],[3]):
вдоль КА при = 0, [−,−a], lm = 0,
вдоль %*&при = 0, [−a,0], Re = i ( ),
вдоль ВС при = 0, [0, c], lm = − ,
вдоль С(при = 0, [c,1], lm = − ,
= ln
617
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
вдоль ()при = 0, [1, e], Im = −
2
,
вдоль )/при = 0, [e, ], lm = 0.
Введяфункцию 1 ( ) =
( )
и пользуясьинтегральной формулой Шварца
+a
получим аналитическое вқражение для функции Жуковского?A
+a a
1 (t )dt
( ) =
− ( x − ) I 2 ( ) − I 3 ( )
t t + a (t − )
−a
a
I 2 ( ) =
0
dt
1
I 3 ( ) =
c
dt
t a + t (t − )
a
I1 ( ) =
−a
,
t a + t (t − )
,
1 (t )dt
t + a (t − )
t
Для определения неизвестной функции 1 (t ), используя условие
постоянства давления вдоль свободной поверхности %*&, будем иметь равенство
(при отсутствии инфильтрации и испарения) (1).
k
1 = ln sin ( )
V0
Учитывая равенство (6) и (7), а также теорему СохоцкогоПлемеля (5),
получим следующее сингулярное уравнение вдоль свободной поверхности %*&
( ) =
k
t
ln
sin
(
)
dt
+ a a V0
+ ( )
0
t t + a (t − )
−a
Где
0 ( ) = lm( − x) I 2 ( ) − I 3 ( )
Решение нелинейного сингулярного интегрального уравнения осуществляется
618
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
методом последовательных приближений, где за нулевое приближение
принимается случай отсутствия силы тяжести и сил поверхностного натяжения
(0) = 0 ( ) :
( S ) ( ) =
k
ln sin ( S −1) (t ) dt
+a
V0
+ ( )
0
t t + a (t − )
−a
0
Приведем решение задачи в линейной постановке, где предполагается,
что модуль скорости фильтрации на отрезке [EAпри = 0 линейно зависит от :
V = V1 ( a + ) = V0 (1 + / a )
Тогда
1 ( ) = ln(1 + )
a
идля функции Жуковского в области G 0 имеет вид
( ) = ln[ ( )]
Где
( ) = [ F ( −a, )] −2 [ F (c, )] −2 [ F (1, !]2 a−1[ F (e, )] −1 ,
F ( − a, ) =
F (1, ) =
F ( c, ) =
F (e, ) =
a −c
a+c + c +a
a −e
a+e + e +a
+a
,
+ +a
a −1
a +1 + + a
,
,
,
Отсюда находим вқражение для сопряженной комплексной скорости в области G 0
V = V0 [ F (−a, )]−2 [ F (c, )]−2 [ F (1, )]1−2a [F (e, )].
Теперь приступим кпостроению функции комплексного потенциала w = + i в
области G 0
Вдоль ВС,('при
= 0, [0,1], Im
dw
= ;
d
Вдоль КА, АВ, ()и ЕКпри
619
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
= 0, [0,1], Im
dw
= 0.
d
Учитывая эти краевые условия и интегральную формулу Шварца, получим
интегральную равенству:
1
dw( ) 1 1 dt
=
d
0 t −
Отсюда при условии вдоль проницаемқх границ ВС и С( = 0, [0,1] получим
равенство
( ,0) =
1
1 1 dt
0 t −
Тогда для неизвестной функции получим следующее сингулярное интегральное
уравнение:
1
= tg 1 dt
0 t −
Решением уравнения (1) получим функцию
a
Q sin
=
1 −
Далее из равенств (15) и (16) определяем функции w( ) и
a
=
Q cos
1−
Функция комплексного потенциала определится интегрированием из формулы (15):
a
Q t dt
w( ) =
t −1 t
Используя выражения для комплексной скорости (13) и комплексного потенциала,
получим выражение для функции, отображающей область течения G я на область G 0
z ( ) =
a
c
Q
1 t dt
+ z B
V 0 (t ) t − 1 t
Где
zB = b +
B−b
B−b
tg
+i
2
2
Таким образом, решение задачи определяется выражениями (13), (20),
полученными в параметрической форме:
620