Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
области «Информатика и информационные технологии» // Информатика –№
–С. 21
Николаева Н. В. Образовательные квестпроекты как метод и средство
развития навыков информационной деятельности учащихся // Вопросы Интернет
образования. 2012, № 7. –С. 32
541
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH HAMDA O‘QITISHNI
8%7,/-0)8-7,2-2+47-<303+-/%7370%6-
7EJEVSZE(MPRS^E/YGLOEVSZRE
UMFT “Gumanitar fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi, safarova_dilnaza@mail.ru
%RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPE MRRSZEXWMSR ]SRHEWLYZ EWSWMHE OEHVPEV XE]]SVPEWL
hamda o‘qitishni tashkil etishning psixologik asoslari mavzusida bo‘lib, unda o‘qitishni
XEWLOMP IXMWLRMRK TWM\SPSKMO EWSWPEVM ZE MRRSZEXWMSR ]SRHEWLYZ EWSWMHE OEHVPEVRM
XE]]SVPEWLKEUEVEXMPKER
/EPMt so‘zlar:MRRSZEXWM]E]ERKMPMOXEPEFEWLE\W]SRHEWLMWL
“Kadrlar Xayyorlash milliy dasturi” yuksak umumiy va kasbLYREVQEHERM]EXMKEMNSHM]
ijtimoiy faollikka, siyosiy hamda ijtimoiy hayotda to‘g‘ri yo‘l topa olish mahoratiga ega
bo‘lgan, istiqbol ZE^MJEPEVMRM MPKEVM WYVMWL ZE LEP IXMWLKE USHMV OEHVPEVRMRK ]ERKM EZPSHMRM
WLEOPPERXMVMWL WLYRMRKHIO LEV XSQSRPEQE OEQSP XSTKER NEQM]EXHE XYVQYWLKE
moslashgan, ta’lim va kasbhunar dasturlarini ongli ravishda puxta o‘zlashtirgan, jamiyat,
HEZPEXZESMPEoldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni nazarda tutgan
pedagogik g‘oyani ilgari suradi.
3PM] QEOXEFHEKM MRRSZEXWM]E NEVE]SRPEVM \EVEOXIVM OMVMXMPKER ]ERKMPMOPEV \YWYWM]EXPEVM
o‘qituvchilarning kasbiy imkoniyatlari, yangilik kiritMWLXEWFEFFYWOSVPEVMZEMWLXMVSOGFMPEVMRMRK
MRRSZEXWMSR JESPM]EXPEVM \YWYWM]EXPEVM FMPER FIPKMPEREHM -RRSZEXWMSR JESPM]EXHE IRK QYLMQ
masalalardan biri o‘qituvchi shaxsidir. O‘qituvchinovator sermahsul ijodiy shaxs bo‘lishi,
OVIEXMZPMORMOIRKUEQVSZPMUiziqish va mashg‘ullikni, sevuvchi ichki dunyosi boy, pedagogik
yangiliklarga o‘ch bo‘lishi lozim. O‘qituvchini innovatsion faoliyatga tayyorlash ikki
yo‘nalishda amalga oshirilishi lozim:
• ]ERKMPMORMMHVSOUMPMWLKEMRRSZEXWMSRWLE]PMORMWLEOPPERXMVMWL
• yangicha harakat qila olishga o‘rgatish.
Innovatsion faoliyatni tashkil etisbda talabalaming o‘quvFMPMWL JESPM]EXM ZE YRM
FSWLUEVMWLEPSLMHEELEQM]EXKEIKE-RRSZEXWM]ENEVE]SRPEVMYPEVRMRKJYROWM]EPEVMVMZSNPERMWL
USRYRM]EXPEVM QI\ERM^QPEVM ZE YRM EQEPKE SWLMVMWL XI\RSPSKM]EPEVM FSWLUEVMWL
tamoyillarining pedagogik asoslarini o‘rganish oliy maktab o‘quv jarayonini zamonaviy
TIHEKSKMOE LEQHE TWM\SPSKM]E JERPEVM ]YXYUPEVM EWSWMHE NELSR WXERHEVXPEVM HEVENEWMHE
XEWLOMPIXMWLMQOSRMRMFIVEHM
71+SHRMRRMRK MWLPEVMHE XEPEFERMRK WLE\WM] \MWPEXPEVM TIHEKSKMO NEVE]SRRMRK
sub’yekti sifatida yoritiladi. Unga quyidagilarni kiritadi: o‘qitishning hozirgi va kelgusi
bosqichlari uchun qabul qilingan o‘quv XEVFM]E NEVE]SRMRMRK QEUWEHM ZE^MJEWM ZE
Oo‘rsatmalarini anglay bilish; intellektual mehnatning yangi tadbirlarini egallash; maqsadga
muvofiq kasbiy o‘zo‘zini tarbiyalash va mustaqil tahsil olish, qiyinchilikni a’lo darajada
yenga bilish, o‘sish va mustahkam o‘rin egallashning kengayayotgan intelPIOXYEPZEOEWFM]
imkoniyatlari, istiqbollari bilan qoniqish, o‘zining sotsial roli funksiyasini bajarishida faol
542
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
munosabatda bo‘lish va hokazo. Innovatsion pedagogik jarayonning muhim unsurlari
shaxsning o‘zo‘zini boshqarishi va o‘zinio‘zi safarbar qila SPMWLM LMWSFPEREHM 9RMRK IRK
muhim yo‘nalishlaridan biri talabalaming bilish faoliyatini rivojlantirish. Bunday yo‘nalish
talabalaming o‘quv ishlarini faollashtirish, ulaming kasbiy ixtisoslashishini aniqlab olish
faolligini o‘z ichiga oladi.
-RRSZEXWMSRPMOTIHEKSKMONEVE]SRRMMJSHEPEFREJEUEXYRMRKHMHEOXMOUYVMPQEWMKEFEPOM
o‘qituvchining ijtimoiy mohiyatli natijalari va ruhiy qiyofasiga ham taalluqlidir. Innovatsionlik
ochiqlikni, boshqalar fikrining tan olinishini bildiradi. O‘qituvchining innovatsiSRJESPM]EXMXYVPM
xildagi qarashlarning to‘qnashuvi va o‘zaro boyitilishi dinamikasida amalga oshishini ko‘zda
tutadi. O‘qituvchining innovatsion faoliyatini samarali amalga oshirish bir qator shart
sharoitlaiga bog‘liq. Unga o‘qituvchining tayinli muloqoti, aks fikrlarga nisbatan beg‘araz
QYRSWEFEX XYVPM LSPEXPEVHE VEXWMSREP ZE^M]EXRMRK XER SPMRMWLMRM YUXMVMWLKE XE]]SVPMKM OMVEHM
Buning natijasida o‘qituvchi o‘z bilim va ilmiy faoliyatini ta’minlaydigan keng qamrovli mavzu
(motiv)ga ega bo‘ladi. O‘qituvchi faoliyatida o‘zo‘zini faollashtirish, o‘z ijodkorligi, o‘zo‘zini
bilishi va yaratuvchiligi kabi mavzu (motiv)lar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa o‘qituvchi
WLE\WMRMRKOVIEXMZPMKMRMWLEOPPERXMVMWLMQOSRM]EXMRMFIVEHM=ERKMPMOOMVMXMWLRMRKQYLMQWLEVXM
muloqotning yangi vaziyatini tug‘dirishdir.
=ERKMPMOOMVMXMWLRMRKTWM\SPSKMOEWTIOXMEQIVMOEPMOMRRSZEXMOSPMQPEVHERFMVM)6SHNIVW
XSQSRMHERMWLPEFGLMUMPKER9]ERKMPMOOMVMXMWLNEVE]SRMUEXREWLGLMPEVMRMRKXSMJEPEVMXEWRMJMRM
uning yangilikka bo‘lgERQYRSWEFEXMRMYRMMHVSOUMPMWLKEWLE]PMKMRMXEHUMUIXEHM-RRSZEXWM]E
MRKPM^GLEMRRSZEXMSR ]EVKMPMOOMVMXMWL]ERKMPMOHIQEOHMV%-4MVSNOMRMRRSZEXWM]EHIKERHE
QYE]]ERMNXMQoiy birlikka tashkilot, aholi, jamiyat, guruhga yangi, nisbatan turg‘un unsurlarni
kiritib boruvchi maqsadga muvofiq o‘zgarishlarni tushunadi. Bu innovator faoliyatidir.
8EHUMUSXGLMPEV %-4VMKSNMR &:7E^SRSZ :78SPWXS] %+/VYKPMOSZ %7%\M]I^IV
2P.Stepanov va boshqalar innovatsion jarayonlar tarkibiy qismlarini o‘rganishning ikki
]SRHEWLYZMRM ENVEXEHMPEV ]ERKMPMORMRK MRHMZMHYEP QMOVSWEXLM ZE EPSLMHEEPSLMHE OMVMXMPKER
yangiliklarni o‘zaro ta’siri mikrosathi. Birinchi yondashuvda hayotga joriy etiPKERUERHE]HMV
yangi g‘oya yoritiladi. Ikkinchi yondashuvda alohidaalohida kiritilgan yangiliklarning o‘zaro
ta’siri, ularning birligi, raqobati va oqibat natijada birining o‘rnini ikkinchisi egallashdir.
3PMQPEV MRRSZEXWMSR NEVE]SR QMOVSXY^MPQEWMRM XELPMP UMPMWLHE LE]SXRMRK HEZVM]PMKM
konsepsiyasini farqlaydilar. Bu konsepsiya yangilik kiritishga nisbatan o‘lchanadigan
NEVE]SRIOERPMKMHEROIPMFGLMUEHM=ERKMPMOOMVMXMWLLEQMGLOMQERXMULEQZEUXKERMWFEXER
USRYRM]VMZSNPERKERZEYRMRKEXVSJmuhitga o‘zaro ta’sirini ifodalaydigan dinamik tizimdir.
3PM] QEOXEF MRRSZEXWMSR NEVE]SRPEVM RIKM^MHE UY]MHEKM ]SRHEWLYZPEVRM FIPKMPEWL
QYQOMRQEHERM]EXWLYRSWPMONMLEXMHER MRWSRRMFMPMWLRMRKYWXYZSVVMZSNPERMWLM ]SRHEWLYZ
shaxsiy faoliyat jihatidan (ta’limdagi yangi texnologiyalar) yondashuv; ko‘p sub’ektli
HMEPSKMO ]SRHEWLYZ OEWFM] XE]]SVKEVPMORM MRWSRTEVZEVPEWLXMVMWL MRHMZMHYEP MNSHM]
(o‘qituvchi va talabalarning o‘zaro munosabatlari) yondashuv. Oliy maktabda innovatsion
faoliyatning sub’ekti o‘qituvchi, uning shaxsiy imkoniyati hisoblanadi. Bunda o‘qituvchi
WLE\WMRMRKMNXMQSM]QEHERM]MRXIPPIOXYEPZEE\PSUM]MQOSRM]EXPEVM]YOWEOELEQM]EXKEQSPMO
bo‘ladi. BugunKM OYRHE NEQM]EXMQM^HE ]ERKM MNXMQSM] QYRSWEFEXPEVRMRK WLEOPPERMWLM
ta’limning dunyo ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi, demokratiyalash va taraqqiy ettirish
jarayonlarining rivojlanishi ta’lim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarga
543
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
]ERKMGLE]SRHEWLYZ^EVYVPMKMRMXEUS^SIXQSUHE
Bugungi kunda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablaridan biri ta’lim jarayonida
yangi pedagogik va axborot texnologiyalarini qo‘llash, tayyorgarlikning modul tizimidan
foydalangan holda ta’lim oluvchilarni o‘qitishnM NEHEPPEWLXMVMWL WEREPEHM 6IWTYFPMOEQM^HE
ta’lim jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalarini qo‘llashga doir keng ko‘lamda ish
SPMF FSVMPQSUHE 9WLFY QYEQQSRMRK MPQM]RE^EVM] EWSWPEVM LEV FMV TIHEKSKMO
texnologiyaning o‘ziga xos jihatlari ishlab chiqilib, yetarli darajada tajribalar to‘plandi.
Yuqorida keltirilgan tushunchalarni o‘quv jarayoniga ko‘chiradigan bo‘lsak, o‘qituvchi
(pedagog)ning o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchio‘quvchilarga muayyan sharoitlarda
ko‘rsatgan tizimli ta’siri natijasida ularda jamiyat uchun zarur bo‘lgan va oldindan
FIPKMPERKER MNXMQSM] WMJEXPEVRM NEHEP WLEOPPERXMVYZGLM MNXMQSM] LSHMWE ]SOM FSWLUEGLE
aytganda, o‘qituvchi tomonidan o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchilarga ta’sir ko‘rsatish
ZE FY JESPM]EX QELWYPM WMJEXMHE YPEVHE SPHMRHER FIPKMPEF SPMRKER WLE\W WMJEXPEVMRM
shakllantirish jarayoni deb ta’riflash mumkin.
*S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEV
Mirziyoyev SH.M. “Erkin va farovon, demokratik О‘zbekiston davlatini mard va
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qо‘shma
QENPMWMHEKMRYXUM–T.: “О‘zbekiston”, 2016.
3QSRSZ284IHEKSKMOXI\RSPSKM]EPEVZETIHEKSKMOQELSVEX–8“Iqtisod–
moliya”. 2009.
Azizxо‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik maxorat / – 8
“О‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi” nashriyoti. 2006.
544
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING “OILA PSIXOLOGIYASI” FANINI O‘QITISHDAGIO‘RNI
(16E\MQSZE
UMFT, Gumanitar fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi, raximovadilbar@gmail.com
%RRSXEXWM]E Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar asosida “Oila psixologiyasi”
fanini o‘qitish, sifatli ta’lim berishning dolzarbligi va ELEQM]EXMMRSZEXWMSRXI\RSPSKM]EPEVHER
ta’lim jarayonida foydalanish masalasi, ta’lim metodlari,oilaning milliy xususiyatlari,
WLE\WRMRK SMPE ZE RMOSL LEUMHEKM XEWEZZYVPEVMRM WLEOPPERMWLMHE MNXMQSM]TWM\SPSKMO
omillarning o‘rni, oila psixologiyasiga oid iPQM]UEVEWLPEV]SVMXMPKER
Kalit so‘zlar: VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV 'ERZE /ELSSH TPEXJSVQEWM MRRSZEXWMSR
]SRHEWLYZMNXMQSM]TWM\SPSKMOSQMPPEVTWM\SPSKMOFMPMQMWPSLSXQIXSHWMJEXPMFMPMQQEPEOE
ta’lim, tarbiya.
O‘zbekiston yangi davr Uchinchi renIWERW HEZVKE UEHEQ FSWE]SXKER FMV TEPPEHE
4VI^MHIRXMQM^RMRKHSRSWM]SWEXMXYJE]PM6IWTYFPMOEHESMPEQYEQQSPEVMHEZPEXELEQM]EXMKE
molik bo‘lgan masalalar qatorida rasmiy ravishda o‘rin oldi. O‘zbekiston respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyyoyev ta’biri bilan ayganidek: “Sizlarga yaxshi ma’lum “Buyuk
kelajamizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” degan shior keng tarqalib,
hayotimizga tobora chuqur kirib bormoqda. Lekin O‘zbekistonimizning mana shunday yorug‘
ZEJEVSZSRMWXMUFSPMRMFYR]SHIXMWLHIOmas’uliyatli vazifani kim o‘z zmmzsiga oladi?
%PFEXXE JEUEX ^EQSREZM] FMPMQ ZE OEWF – LYREVPEVRM TY\XE IKEPPEKER QYWXEUMP
JMOVPE]HMKER HSMQS IP yurt taqdiriga dahxldorlik tuyg‘usi bilan yashaydigan siz, aziz
]SWLPEVMQM^ QE]HSRKE HEHMP GLMUMF FYKYRKM kunda hayotning o‘zi oldimizga qo‘yayotgan
vazifalarni hal etishga qodirsiz” HIF MWLSRGL FMPHMVKERM FEVGLEQM^ YGLYR ]YOWEO
ELEQM]EXHKEIKEHMHMV
Jamiyatni o‘sib rivojlanishi, unig ravnaqi o‘sib kelayotgan yosh avlodning
qo‘lidadir.Yoshlarni ilm va fanni o‘zlashtirishi, ta’lim tizimida kasbLYREVRM IKEPPEWLM FMV
qatorda endi ularda o‘z shaxsiy hayotlarini rejalashtirish va oila qurishga intilish xissi tarkib
XSTEFSWLPE]HM&YHEZVKEOIPMF]SWLPEVHESMPEZM]QYRSWEFEXPEVKEXYVPM\MPUEVEWLPEVTE]HS
bo‘la boshlaydi.Yoshlarni ma’nan va ruhan barkamol etib shakllantirish, ullarning ruhiyatiga
to‘g‘ri ta’sir eta olish zaruriyati tug‘iladi.Yoshlarni oila qurishda qoqilmay, balki yetarlicha
tasavvurga ega bo‘lib, oilaviy hayotga yetuk qilib shakllantirish, oiladEKMHIJSVQEXWM]EPEVRM
SPHMRMSPMWL–LS^MVKM^EQSRHSP^EVFQYEQQSPEVMHERFMVMHMV
Raqamli texnologiyalardan foydalanib fanini o‘qitishda pedagog talabalar diqqatini
qiziqarli usul va ko‘rgazmali vositalar yordamida mavzuga qaratishga erishadi.Talabalar oz
7LEZOEX1MV^M]S]IZ1MPPM]XEVEUUM]SXyo’limizniqat’iyatFMPERHEZSQIXXMVMF]ERKMFSWUMGLKE
ko’taramiz. Toshkent “O’zbekiston” 2017, 537 bet
545
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
vaqt ichida ko‘p materiallarni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.. Darsni tashkil etish
va o‘tkazishda turli xil innovatsion metodlar foydalanish samarali natija beradi.Masalan:
Canva platformasi yordamida yangi mavzuni o‘tkazish uchun slaydlar tay]SVPEWL /ELSSH
platformasi yordamida talabalar bilimini nazorat qilish, o‘tilgan mavzuni mustahkamklash
QYQOMR
&EVUEVSV VMZSNPERMWL YGLYR FEVGLE WSLEPEVHE MRRSZEXWM]EPEV ^EVYV 8E PMQHE
innovatsiyalar jamiyatini modernizatsiya qilish uchun asos bo‘ladi. >EQSREZM] VMZSNPERMWL
tendentsiyalari jarayonida Oila psixologiyasi fanini o‘qitishda interfaol texnologiyalardan
foydalanish ta’limda innovatsion yondashuvni muhim vazifalardan biridir. Ta'lim tizimida
o‘qituvchining o‘rni kattadir.O‘qituvchi va talabaninK FMVKEPMOHEKM M^PERMWLM MRRSZEXWMSR
texnologiyalardan maqsadli foydalanishi, ta'lim jarayonida innovatsiyani qo‘llash o‘rnini
XYWLYRMWLFYFSVEHEKMZE^MJEPEVRMFIPKMPEWLTIHEKSKRMRK]YOWEOQEPEOEWMZEQE\SVEXMKE
bog‘liq.
8E PMQ NEVE]SRMKE FMPMQPEVRMRK VEUSFEXFEVHSWLPMKM XYJE]PM LS^MVKM FSWUMGLHE ]ERKM
FMPMQPEVRM IKEPPEWL OSQTIXIRWM]EWM WLEOPPEREHM7XVEXIKMO XE PMQ QEUWEHM – VEUEQPM
innovatsion texnologiyani maqsadli o‘qitish o‘quv jarayoni samaradorligini oshirishni
XE QMRPEWLHERMFSVEX-RRSZEXWM]E PSXMRGLEMRRSZYW]ERKM ]ERKMPMO]SOM]ERKMPMOHIKER
ma'noni anglatadi. Zamonaviy metodlardan foydalanib o‘qitish texnologiyasini tashkil
etishda o‘quv maqsadlarini hisobga olgan holda butun o‘quv jarayonini qurish, amalga
SWLMVMWLZEFELSPEWLQYQOMR
O‘quv jarayoni samaradorligini oshirishni ta'minlash o‘qitish texnologiyasini doimiy
ZE ENVEPQEW UMWQM WMJEXMHE XYWLYRMWL OIVEO/SQTPIOW XEHFMVPEV YPEVRMRK QEUWEHM
samaradorlikni oshirishdir.Talabalar va o‘qituvchilarning birgalikdagi faoliyati, bunda muLMQ
o‘rin tutadi.Texnik vositalarga tegishli, ya'ni, texnologiya bir nechtasi bilan cheklanmaydi,
mexanik aksessuarlar va oqilona dizayn kontseptsiyasini o‘zida mujassam etgan zamonaviy
Y^EXMWL ZSWMXEPEVMKE EWSWPERKER XE PMQ XM^MQM XE PMQRM STXMQEPPEWLXMVMWLRM XE QMRPEWLRM
taqozo qiladi.Pedagog faoliyatida ta’limning samaradorligi^EQSREZM]XI\RMOE]YXYUPEVMHER
JS]HEPERMWLRMRE^EVHEXYXEHM
=YUSVMHEKMXE VMJPEVKEEWSWPERMFFM^UY]MHEKMPEVRME]XMWLMQM^QYQOMR
1.
-RRSZEXWMSRXI\RSPSKM]EPEVXE PMQRMWMJEXMRM]E\WLMPE]HM
2.
Innovatsion metodlardan foydalanishda o‘zgargan ta'lim muhitini hisobga
SPMWLHEtexnik vositalar muhim o‘rin tutadi.
3.
MPQM] WSLEPEVRMRK FEVGLEWMHE MRRSZEXWMSR XI\RSPSKM]EPEV ]YXYUPEVMHER
JS]HEPERMWLMQEUWEHKEQYZSJMU
4.
MRRSZEXWMSR texnologiyalar yordamida mavzuni yoritishda o‘qituvchi va
talabaning birgalikda faoliyat texnikasini o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy ta'limning o‘zgargan konteksi shundan iboratki, u ko‘p madaniyatli
QYLMXHE MWLPEWL WLYRKE EWSWPERMF MRRSZEXWMSR XIRHIRXWM]EPEV ^EQSREZM] XE PMQRMRK
QEHERM] QE^QYRMKE UEVEXMPKER WLYRMRK YGLYR MRRSZEXWM]EPEVRMRK MNXMQSM]QEHERM]
yo‘nalishi muhim jihatlardan biridir.
-RRSZEXWMSRXI\RSPSKM]EPEVRMFELSPEWLQI^SRPEVMQEWEPEWMNYHEQYRS^EVEPM8IKMWLPM
546
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
mezonlar mavjud bo‘lganda, ta'lim XM^MQMRMRK SGLMUPMKM MRRSZEXWM]EPEV MRRSZEXWMSR
texnologiyalarni ta’lim muhitiga joriy etish ta’minlanadi.Ta'lim ochiq tizimdir innovatsiyalar
mavjud an'anaviy tizimni to‘ldiradi.
Ta'lim innovatsiyalarga ochiq bo‘lishi kerak, chunki ular yangilikning asoWMRMXEWLOMP
UMPEHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV ]SVHEQMHE XEPEFEPEV QSHIVRM^EXWM]E ZE ]ERKMPEWL QERFEM
bo‘lgan yangi bilimlarga ega bo‘ladilar.
*S]HEPERMPKEEHEFM]SXPEV
Shavkat Mirziyoyev: Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi
FSWqichga ko‘taramiz. Toshkent “O‘zbekiston” 2017, 537 bet/
Abasov Z. Ta’lim va sinergetikadagi innovatsiyalar // AlmaQEXIV2S4
Axmetova D., Gurye L. Universiteti o‘qituvchisi va innovatsion texnologiyalar //
3PM]6SWWM]EHEXE PMQ2S&
Karpenko M. Ta’limning yangi paradigmasi. XXI asr // Oliy. dagi ta'lim Rossiya.
2S&
4MEKIX . %UPMHVSO TWM\SPSKM]EWM 8ERPERKER TWM\SPSKMO EWEVPEV 1 <EPUEVS
4IHEKSKMOE%OEHIQM]EWMFIXPEV
7YQRMXIPRM]/E. Ta’limdagi yangiliklar: fantastika, reallik. 2007. 32b.
Yanushkevich F. Oliy ta’lim tizimida o‘qitish texnologiyasi. M .: Yuqori maktab,
F
547
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
QOZOQBOY YO‘LDOSH SHE’RIYAT TADQIQOTCHISI
%FHMEPMQSZE1E\JY^E
9RMZIVWMX]SJ1EREKIQIRXERH*YXYVI8IGLRSPSKMIW+YQERMXEVJERPEVOEJIHVEWMOEXXE
o‘qituvchisi, mahfuzaabdualimova@gmail.com
%RRSXEXWM]E Ushbu ilmiy tadqiqot ishida Qozoqboy Yo‘ldoshning “Badiiy tahlil
asoslari” qo‘llanmasiga oid mulohazalar va she’riy asarlaming tahPMPMKESMHMPQM]\YPSWEPEV
FIVMPKER
Kalit so‘zlar: Badiiy tahlil, adabiyotshunoslik, adabiy sinchi, she’riyat, lirik asar, liro
ITMOEWEVPMVMOXELPMP
/MVMWLShe’riyatavlodlaming yurak tarixi,fikr va g‘oyalar manbaiginamas,ruhiy og‘riq
ZE M^XMVSFPEVM USQYWM LEQHMV ,EV FMV WLSMV MWXERKistamang she’r ko‘zgusida ko‘proq o‘z
avlodining qalb manzaralari, ruhiy holatlarini ochadi, she’r orqali o‘zi mansub naslning
MNXMQSM]E\PSUM]ZEJEPWEJM]UEVEWLPEVMRMRKSFVE^PMXEPUMRPEVMRMFIVEHM?A
Bugun she’r yozish havas, uni tushunish donishmandlikdir.Xayoliga kelganini she’r
sifatida qog‘ozga tushirib,kitob qilib chiqarayotgan, og‘ziga kelganini qo‘shiq deb aytib,
S]MRE]M jahondan, sahnadan tushmayotganlar o‘zlarini shoir, hofiz sanab yurganida,
NEQSEXGLMPMO esa ulami jimgina olqishlab turganida she’ming mohiyatini to‘la anglash
mushkul jarayon, nazarimda. Lekin, shuni aniq bilamanki, zargar bo‘lmasa zaming, sinchi
bo‘lmasa asl tulpoming qiymatini hech qachon to‘g‘ri baholay olmaymiz.Bu gap tabiiyki,
EHEFM]SXimizga ham, san’atimizga ham birdek tegishli.
1EXIVMPPEVZEYWYPPEVUstoz pedagogika fanlari doktori, professor Qozoqboy Yo‘ldosh
haqida gapirar ekanmiz, adabiyot ilmimizning yirik namoyondasi,o‘zbek adabiy tanqidining
]IXEOGLMPEVMHER FMVM IOERPMKM RM EPohida ta’kidlash joiz. Ustoz adabiyotimizda “yilt” etgan
iste’dod borki, deyarli barchasi haqida butun borlig‘ini berib yozishga harakat qiladi.
Qozoqboy Yo‘ldosh tinmay mehnat qildi,maqolalar, kitoblar yozdi, darslar berdi,shogirdlar
XE]]SVPEHM =S^KERPEVi orasida “Badiiy tahlil asoslari” o‘zbek adabiyoti ilmi uchun o‘zining
]ERKMPMKMZEELEQM]EXMNMLEXMHER]EUUSPENVEPMFXYVEHM&YOMXSFRMRKSVXMHEFYXYRFSWLPMFMVJER
yotibdi va fanning asoslarini belgilab, uni Oliy ta’lim sohasining filologiya yo‘nalishPEVMKE
tatbiq etgan olim ham aynan Qozoqboy Yo‘ldosh bo‘ladi.
0MVMO EWEVPEVRM XELPMP XELPMP IXMWLHE UY]MHEKMGLE ]SRHSWLYZ QEUWEHKE QYZSJMU
WEREPEHM
Lirik turga tegishli asarlarda so‘zning ohangi ham kayfiyat ifodasini berish, ham holat
XEWZMVMRMchizish, ham taassurot manzarasini ko‘rsatish vositasi bo‘lganligi uchunPMVMO
asami tahlil qilishda badiiy so‘zdagi yetakchi ohangni ilg‘ab olish, asar musiqasini tayin
IXKERSQMPPEQMXSTMWLKEEPSLMHEHMUUEXUEVEXMWL^EVYVHMV0MVMOEWEVHEOE]JM]EXUE]HEVENEHE
XEWZMVPERKERPMKMYRMRKIWXIXMOUM]QEXMRMXE]MRIXYZGLMEWSWM]SQMPHMV7LYWEFEFPMFYXYVHEKM
asarlarda nima tasvirlanganidan ko‘ra, qanday tasvirlanganini tekshirish muhimroq.
Lirik asarlar tahlili batafsil, chuqur va aniq bo‘lishi uchun, birinchMREZFEXHEFYXYVKE
548
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
QERWYFEWEVPEVKE\SW]IXEOGLMFIPKMPEVRMFMPMFSPMWLPS^MQ%HEFM]SXWLYRSWPMOMPQMHEPMVMO
XYVKE\SWEWSWM]\YWYWM]EXPEVWMJEXMHE
a) LMWtuyg‘uni ifodalashi;
b) lahzalik kechinmalar ifodasi o‘laroq hajmi kichik bo‘lishi;
c) FEHMM]nutqning she’riy shakli xosligi;
d) juda oz bo‘lsada nasriy lirik asarlar ham borligi;
e) RYXURMRKQSRSPSKMOWLEOPMYWXYZSVIOERM
f)
FEHMM]^EQSR─“hozirgi zamon” ekanligi;
g) &EHMM]WLE\W─“men” (birinchi shaxs)ligi singari jihatlar sanaladi.
9PEVHERXEWLUEVMPMVMOXYVHEKMEWEVPEVHEFEHMM]SF]IOXZEFEHMM]WYF]IOXFMXXEWLE\WHE
uyg‘unlashishi, ya’ni unda asosan muallifning ichki dunyosini tasvirlash maqsad bo‘lishi
E]XMPEHM
“Adabiyotshunoslik lug‘ati” kitobida lirika tushunchasiga “Lirikada voqelik subyekt his
XYyg‘ulari orqali akslanadi,uning uchun badiiy nutq obyekti emas, subyekti birlamchidir” [2],
tarzida ta’rif berilgan. Lirik asarlar asosan ruhiyat manzaralarini aks ettirib, junbishga kelgan
hissiyot ifodasi sifatida paydo bo‘lgani uchun ham bu turga mansubEWEVPEVXELPMPMNEVE]SRMHE
sezimlar, tuysviridagi o‘zgachaliklarga ustuvor ahamiyat berilishi lozim. Lirikada voqealar
FE]SRM\EXXMharakatlar ko‘lami emas, balki kechinmalar zamzamasi qay tarzda berilishini
XEHUMUIXMWLQYLMQHMV1MPPM]EHEFM]SXMQM^XEVM\MHEPMVMOXYVHEKMEWEVPEVWEPQSUNMLEXMHERLEQ
sifat jihatidan ham katta o‘rin tutadi. Negaki,o‘ta ta’sirchan ruhiyatga ega bo‘lgani holda
o‘zbek xalqi o‘zaro odatiy muomalamunosabatlarda o‘z tuyg‘u va kechinmalarini bemalol
bildiravermaydi. Iste’dodli shaxs ko‘nglida hamisha ham tashqariga chiqarilavermay,
UEXPERMF]SXKERLMWtuyg‘ular lirik asar bo‘lib moddiylashuvi tabiiydir.
Lirik turdagi asarlar uchun asosiy narsa tuyg‘u va hissiyotga yo‘g‘rilgan hayotiy hikmat
MJSHEWMRMFIVMWLHMV&YXYVHEKMEWEVParda voqealar tasviri,xarakter mantig‘i emas, ruhiy holat
va hissiyot ifodasini berish, tuyg‘ular samimiyatini muhrlash muhim hisoblanadi. Chinakam
lirik she’r tinglovchi yo o‘qirmanga faqat zavq beribgina qolmay,uning emotsional tafakkuri
va ma’naviyE\PSqiy quvvatini uyg‘otib, faoliyatga undaydi. Samimiy lirik so‘z, hatto, real
voqelik hodisalariga qaraganda ham inson ruhiyatiga kuchliroq ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi
psixologiya ilmi xulosalaridan ma’lum. Shu boisdan ham lirik asar tahlili kishini nafaqaX
IWXIXMOma’naviy jihatdan, balki funksional aqliy tomondan ham kamolotga yetkazishga
xizmat qiladi. Inson aqliyu tilidan tashqari, nozik va ingichka tuyg‘ularga egaligi bilan ham
FSWLUE NSRPMUPEVHER JEVU UMPEHM 0MVMOE LE]SX LSHMWEPEVMRM IQEW FEPOM MRWSR VYLM]EXMHE ]Y^
beradigan o‘ta nozik,betakror holatlami aks ettirishi bilan ajralib turadi. Shu holatlami
hisobga olib bo‘lsa kerak, Ortegay Gasset “San’atning degumanizatsiyalashuvi” asarida:
“Odam tanasining og‘irligi tufayli xuddi teshilgan havo shari kabi ko‘tarilolmay, goh yerda
sudralib, goh daraxtlarga ilashib, goh tomlarga urilib yotgan she’riyatni ortiqcha yukdan
\EPSW IXMWL OIVEO IHM )RHMPMOHE SHEQPEV LE]SX FMV REVWE TSI^M]E IWE XEQSQMPE FSWLUE
REVWE IOERMRM FMPMWL]ETXM FMPMWLQEWEHE WI^MWL]ETXM &Y MOOM REVWERM FMVFMVMKE
aralashtirmagan ma’qul. Aynan odam tugagan joydan shoir boshlanadi. Birining taqdiri –
o‘zining “insoniy” yo‘lidan yurish, ikkinchisining missiyasi esa yo‘q narsani yaratishdir. Shoir
549
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
dunyoni boyitadi, o‘zo‘zicha mavjud bo‘lgan real borliqqa, o‘zining yangi irreal qit’asini
qo‘shib, olamni kengaytiradi”, HIF ]S^EHM &MV UEVEWLHE tushunarsizday ko‘ringan bu fikr
SVUEPM PMVMOEKE SHEQRMRK LE]SXMHE YGLVE]HMKER QYEQQSPEQM LEP IXMWLKE YVMRMWL ZSWMXEWM
deb emas, balki ko‘ngil holatlarini, sababini bilish ham, tushunish ham, tushuntirish ham o‘ta
mushkul bo‘lgan ruhiyat jilvalarini aks ettirish yo‘li deb qarash lozimligi ifodalangan.
Orteganing: “Aynan odam tugagan joydan shoir boshlanadi”, degan qanoatida odamga
tegishli bo‘lgan turli majburiyatlami unuta bilgan kishigina shoir bo‘la olishi qayd etilgan.
Zero, shoir borliqdagi reallikdan ko‘ra ko‘proq tasavvur va ko‘ngil realligida bo‘lishni xush
ko‘radigan shaxsdir.
0MVMOEEHEFM]XYVWMJEXMHEITSWZEHVEQEHEROIWOMRJEVUUMPMFXELPMPNEVE]SRMHEYRKE
xos bel gilarni to‘liq hisobga olishni talab etadi. Agar epos va dramada inson turmushining
SF]IOXMZ XSQ SRM EOW IXXMVMPWE PMVMOEHE MNSHOSVRMRK VYLM]EXM SRKM SRKSWXM Lolati, ya’nikim,
FIZSWMXE o‘ziga tegishli subyektiv jihatlari ifodalanadi. Epos va dramaga mansub
EWEVPEVHE FSVPMU ]SOM VYLM]EX XEWZMVPEREHM PMVMO FMXMOPEVHE IWE MJSHE IXMPEHM 0MVMOE ITSW ZE
dramaga o‘xshab san’atning tasviriy turiga emas, balki tamomilaFSWLUEIOWTVIWWMZLMWWM]
XYVMKE
QERWYFHMV7LYRMRKYGLYRLEQPMVMOEWEVPEV XELPMPMHEITMOZEHVEQEXMOEWEVPEV
tadqiqida qo‘llangan usullardan hamisha ham foydalanib bo‘lmaydi. Bu tur asarlami
tekshirishning o‘ziga xos yondashuv va usullari qo‘llanilishi kIVEO
Lirik asarlar tahlilida ustuvorlik qiladigan jihat undagi o‘ziga xos psixologizmni
LMWSFKESPMWLHERMFSVEXHMV%KEVITSWZEUMWQERHVEQEHEXMQWSPPEVMGLOMSPEQMXEWLUEVMHER
XYVMF XEWZMVPERWE PMVMOEHEKM TWM\SPSKM^Q IOWTVIWWMZhissiy bo‘lib, subyektniRK M^LSVM
SF]IOXRMRKVYLM]MJSHEWMKEQSWOIPEHM
Odatda, lirik nutq hissiy ko‘tarinkiligi bilan ajralib turadi hamda unda istiora, majoz va
sintaktik figuralar ko‘pligi ko‘zga tashlanadi. Gassetning: “Poeziya majozning oliy
QEXIQEXMOEWMHMV3HEQHEKMIKEFS‘lish uchun emas, balki bekitib qo‘yish uchun bir narsani
boshqasi bilan almashtirishga bo‘lgan ehtiyoj chindan ham hayratlanarlidir. Majoz bir
REVWERMFSWLUEWMFMPERRMUSFPEKERLSPHENYHEGLEUUSR]EWLMVEHMEKEVSVXMHESHEQKE\SW
VIEPPMOHER USGLMWL MRWXMRkti turmaganda, majozning hech qanday ma’nosi qolmagan
bo‘lardi” degan fikrida lirikaga xos majoziylik zamirida jo‘nlikdan qochish, obrazli fikrlashga
intilish orqali murakkab va chigal ruhiy holatlarni ifodalash istagi yotishi o‘rinli qayd etiladi.
0MVMkada so‘zni faqat o‘z ma’nosida qo‘llash deyarli hech qanday badiiy effekt bermaydi; u yo
ramzga o‘ralganda, yoki shaxslantirilganda, yoxud narsalashtirilganda, ya’ni real o‘zlikdan
uzoqlashgandagina muayyan poetik ahamiyat kasb etadi va o‘qirmanga ta’sir ko‘rsatadi.
She’riyat o‘z tarkibidagi barcha unsurlarning yuqori darajada uyushganligi va ko‘lamdorligi
bilan nasrdan ajralib turadi. So‘zlarning she’r tarkibidagi o‘rni, harakati, ularning o‘zaro
QYRSWEFEXPEVM TSIXMO VMXQ ZE USJM]E HSMVEWMHE QEZNYHPMKM tizimli (she’riy) nutqda
QYWMUM]PMORMRK YWXYZSVPMKM VMXQMO ZE WMRXEOXMO UYVMPMWLRMRK QYLMQPMKM WMRKEVM WLEOPKE HSMV
jihatlar nazmiy asarga nasrda mutlaqo bo‘lmaydigan qo‘shimcha ifodaviy imkoniyat beradi.
Agar juda ko‘plab go‘zal she’rlar sochma (nasr) shEOPKE WSPMRWE XY^YOVSU QE^QYRHER
mahrum shunchaki so‘zlardan iborat bo‘lib qoladi. Chunki poetik mazmun tizmadagi
so‘zlarning ma’nosidan ham ko‘ra, ularning she’riy shakl ichidagi munosabat va
joylashuvidan kelib chiqadi. Ko‘rinadiki, poetik ma’noni kucha]XMVMWLILXM]SNMXYJE]PMPMVMOEHE
ritmik qurilish, she’riy shaklga intilish mayli kuchli bo‘ladi. Negaki, she’riy so‘zga nasriy
550
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
sochma so‘zdagiga qaraganda kuchliroq hissiyot yuklanadi. Ammo bu lirik asar faqat she’riy
yo‘ldagina yaratiladi degani emas. Milliy she’riyatimiz tajribasida sochma ko‘rinishdagi lirik
asarlar ham oz emas, she’riy shakl lirika uchun asosiy mavjudlik tarzi bo‘lsada, yagona
shakliy ko‘rinish emas. Qator ijodkorlar tomonidan yaratilgan va yaratilayotgan mansuralar
LEQHEEWVRMRK]MPPEVMHEHYR]SKEOIPKERPMVMOREWVKESMH]EVEXMUPEVJMOVMQM^RMRKHEPMPMHMV
Bu holatni, ya’ni lirikaning she’riy emas, balki nasriy shakldan foydalanishi masalasi alohida
o‘rganilishga loyiq. Negaki, bu o‘rinda muallifning individual ijodiy o‘ziga xosligi REQS]SR
bo‘ladi. “Nasrdagi she’r” ham ritmik tashkillanganlik va she’riy qurilishga ega bo‘lmagani
LSPHE YPEVHE OMGLMO ?A ]YUSVM HEVENEHEKM LMWWM]PMO W]YNIXWM^ OSQTS^MXWM]E WYF]IOXMZ
taassurot va kechinmalarni ifodalashga yo‘nalganlik singari barcha liVMOXYVHEKM]EVEXMUPEVKE
xos umumiy belgilar mavjud bo‘ladi. Lirik nutqning xususiyatlarini tahlil etish ko‘p jihatdan
bu turdagi asar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan nutqning shiddati va sur’at (qarqin)ini
XIOWLMVMWLHERMFSVEXHMV2IKEOMRYXURMRKUEVUMRMWLMHHEXMXEOVSVM]PMKMOEFMNMLEXPEVQYE]]ER
kayfiyat hamda ruhiy holatni ifodalashdan tashqari, o‘qirmanlarda shu holatni qo‘zg‘ash
xususiyatlariga ham ega bo‘ladi. Lirik turning o‘ziga xosligi uning mazmun jihatini
tekshirishga ham ta’sir qiladi. Lirik she’r bilan ish ko‘rilganda, birinchi navbatda, uning
pafosini anglab yetish, she’rdagi yetakchi hissiy holatni ilg‘ash va aniqlash muhimdir.
Ko‘pgina hollarda lirik bitikning pafosini to‘g‘ri aniqlash sinchini she’rning badiiy mazmunga
HSMV FSWLUE YRWurlarini tahlil qilib o‘tirish zaruriyatidan xalos etadi. Tizma yo‘li bilan
yaratilgan bo‘lsada, muayyan miqdorda hayotiy tafsilotlar aks etgan liroITMONERVHEKMFMXMOPEV
tahlili ham alohida e’tiborni talab qiladi. Nomidan ko‘rinib turganidek, bu xil asarPEVHEITMO
va lirik belgilar qorishib, sintezlashgan bo‘ladi. LiroITMO EWEVPEV ITSWHER OYGLWM^VSU
ko‘rinishda bo‘lsada, syujetlilik, bayon, obrazlar tizimi, real borliqning tasviri singari jihatlarni
SPEHM 0MVMOEHER IWE PMVMO UELVEQSR WYF]IOXMZ OIGLMRQE MJSHEWM RMWFEXER OMGLMO LENQKE
intilish, she’riy nutq va psixologizm, ruhiyat ifodasi kabi xususiyatlarni o‘ziga singdirgan
bo‘ladi. Tahlil jarayonida liroITMOEWEVPEVHEKMPMVMOPMOZEITMOPMO\YWYWM]EXPEVMHEKME]MVQEPEVRM
ko‘rsatishga emas, balki ularning bitta badiiy olamdagi sintezi, uyg‘unlashuviga e’tibor
UEVEXMWL OIVEO &Y OIGLMQHE PMVMO UELVEQSRFE]SRGLM XMQWSPMRM XELPMP UMPMWL LEP IXYZGLM
ahamiyatga ega bo‘ladi. LiroITMOEWEVPEVHE
FE]SRM] RYXU SWSRPMO FMPER LMWWM]PMVMO
3HEXHE PMVMO RYXU LMWWM] ko‘tarinkiligi bilan ajralib turadi hamda unda istiora, majoz va
WMRXEOXMO figuralar ko‘pligi ko‘zga tashlanadi. Gassetning: “Poeziya majozning oliy
matematikasidir. Odamdagi ega bo‘lish uchun emas, balki bekitib qo‘yish uchun bir narsani
FSWLUEWM FMPER Elmashtirishga bo‘lgan ehtiyoj chindan ham hayratlanarlidir. Majoz bir
REVWERMFSWLUEWMFMPERRMUSFPEKERLSPHENYHEGLEUUSR]EWLMVEHMEKEVSVXMHESHEQKE\SW
reallikdan qochish instinkti turmaganda, majozning hech qanday ma’nosi qolmagan
bo‘lardi” HIKERJMkrida lirikaga xos majoziylik zamirida jo‘nlikdan qochish, obrazli fikrlashga
intilish orqali murakkab va chigal ruhiy holatlarni ifodalash istagi yotishi o‘rinli qayd
etiladi.Lirikada so‘zni faqat o‘z ma’nosida qo‘llash deyarli hech qanday badiiy effekt
Fermaydi; u yo ramzga o‘ralganda, yoki shaxslantirilganda, yoxud narsalashtirilganda, ya’ni
real o‘zlikdan uzoqlashgandagina muayyan poetik ahamiyat kasb etadi va o‘qirmanga ta’sir
ko‘rsatadi.
She’riyat o‘z tarkibidagi barcha unsurlarning yuqori darajada uyYWLKERPMKM ZE
ko‘lamdorligi bilan nasrdan ajralib turadi. So‘zlarning she’r tarkibidagi o‘rni, harakati, ularning
551
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
o‘zaro munosabatlari, poetik ritm va qofiya doirasida mavjudligi, tizimli (she’riy) nutqda
QYWMUM]PMORMRK YWXYZSVPMKM VMXQMO ZE WMRXEOXMO UYVMPMWLRMRK QYLMQPMKM WMRKEVM WLEOPKE HSMV
jihatlar nazmiy asarga nasrda mutlaqo bo‘lmaydigan qo‘shimcha ifodaviy imkoniyat beradi.
Agar juda ko‘plab go‘zal she’rlar sochma (nasr) shaklga solinsa, tuzukroq mazmundan
mahrum shunchaki so‘zlardan iborat bo‘lib USPEHM 'LYROM TSIXMO QE^QYR XM^QEHEKM
so‘zlarning ma’nosidan ham ko‘ra, ularning she’riy shakl ichidagi munosabat va
joylashuvidan kelib chiqadi. Ko‘rinadiki,poetik ma’noni kuchaytirish ehtiyoji tufayli lirikada
ritmik qurilish, she’riy shaklga intilish mayli kuchli bo‘ladi. Negaki, she’riy so‘zga nasriy
sochma so‘zdagiga qaraganda kuchliroq hissiyot yuklanadi. Ammo bu lirik asar faqat she’riy
yo‘ldagina yaratiladi degani emas.
Milliy she’riyatimiz tajribasida sochma ko‘rinishdagi lirik asarlar ham oz emas, she’riy
shakl lirika uchun asosiy mavjudlik tarzi bo‘lsada, yagona shakliy ko‘rinish emas. Qator
ijodkorlar tomonidan yaratilgan va yaratilayotgan mansuralar hamda o‘tgan asrning 70
]MPPEVMHE HYR]SKE OIPKER PMVMO REWVKE SMH ]EVEXMUPEV JMOVMQM^RMRK HEPMPMdir. Bu holatni, ya’ni
lirikaning she’riy emas, balki nasriy shakldan foydalanishi masalasi alohida o‘rganilishga
loyiq. Negaki, bu o‘rinda muallifning individual ijodiy o‘ziga xosligi namoyon bo‘ladi.
“Nasrdagi she’r” ham ritmik tashkillanganlik va she’riy qurilishga ega bo‘lmagani holda,
YPEVHEOMGLMOLENQ]YUSVMHEVENEHEKMLMWWM]PMOW]YNIXWM^OSQTS^MXWM]EWYF]IOXMZXEEWWYVSX
va kechinmalarni ifodalashga yo‘nalganlik singari barcha lirik turdagi yaratiqlarga xos
umumiy belgilar mavjud bo‘ladi.
0MVMORYtqning xususiyatlarini tahlil etish ko‘p jihatdan bu turdagi asar uchun muhim
ahami yatga ega bo‘lgan nutqning shiddati va sur’at (qarqin)ini tekshirishdan iboratdir.
2IKEOMRYXURMRKUEVUMRMWLMHHEXMXEOVSVM]PMKMOEFMNMLEXPEVQYE]]EROE]JM]EXLEQHEVYLM]
holatni ifodalashdan tashqari, o‘qirmanlarda shu holatni qo‘zg‘ash xususiyatlariga ham ega
bo‘ladi.
Lirik turning o‘ziga xosligi uning mazmun jihatini tekshirishga ham ta’sir qiladi. Lirik
she’r bilan ish ko‘rilganda, birinchi navbatda, uning pafosini anglab yetish, she’rdagi yetakchi
hissiy holatni ilg‘ash va aniqlash muhimdir. Ko‘pgina hollarda lirik bitikning pafosini to‘g‘ri
aniqlash sinchini she’rning badiiy mazmunga doir boshqa unsurlarini tahlil qilib o‘tirish
^EVYVM]EXMHER\EPSWIXEHM
Tizma yo‘li bilan yaratilgan bo‘lsada, muayyan miqdorda hayotiy tafsilotlar aks etgan
PMVSITMONERVHEKMFMXMOPEVXELPMPMLEQEPSLMHE
e’tiborni talab qiladi. Nomidan
ko‘rinib turganidek, bu xil asarlarda epik va lirik belgilar qorishib, sintezlashgan bo‘ladi. Liro
epik asarlar eposdan, kuchsizroq ko‘rinishda bo‘lsada, syujetlilik, bayon, obrazlar tizimi, real
FSVPMURMRKXEWZMVMWMRKEVMNMLEXPEVRMSPEHM0MVMOEHERIWEPMVMOUELVEQSRWYF]IOXMZOIGLMRQE
ifodasi, nisbatan kichik hajmga intilish, she’riy nutq va psixologizm, ruhiyat ifodasi kabi
xususiyatlarni o‘ziga singdirgan bo‘ladi.
8ELPMP NEVE]SRMHE PMVSITMO EWEVPEVHEKM PMVMOPMO ZE ITMOPMO \YWYWM]EXPEVMHEKM E]MVQEPEVRM
ko‘rsatishga emas, balki ularning bitta badiiy olamdagi sintezi, uyg‘unlashuviga e’tibor
UEVEXMWL OIVEO &Y OIGLMQHE PMVMO UELVEQSRFE]SRGLM XMQWSPMRM XELPMP UMPMWL LEP IXYZGLM
ahamiyatga ega bo‘ladi 0MVSITMO EWEVPEVHE FE]SRM] RYXU SWSRPMO FMPER LMWWM]PMVMO RYXUUE
o‘tib ketadi, sababi bayonchi va lirik qahramon aslida bitta obrazning ajratib bo‘lmas ikki
552
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
UMVVEWMHMV 7LYRMRK YGLYR LEQ FY NERVHE ]EVEXMPKER FMXMOPEVHE REVWEPEV SHEQPEV ZSUIE
LSHMWEPEr bayoni, ya’nikim, bu xil asarlarning barcha unsurlarida lirik qahramon ohangi
WI^MPMFXYVEHM
0MVMOEWEVRMXELPMPUMPMWLHEQEXRHERQERXMUM]\YPSWEGLMUEVMWLKEWLSWLMPQEWPMOMQOSR
FSVMGLE FYRHE] \YPSWERM XSTMWLKE YQYQER MRXMPQEWPMO OIVEO 0MVMO EWEV XELPMPM YGLYR
muhimi, she’rda ifoda etilgan ruhiy holatga she’rxon hissiyot olamidagi reaksiya,
munosabatning muvofiqligini ta’minlashdir. Lirik asar chuqur tahlil tufayli o‘qirmanlar
tomonidan to‘liq qabul etilsa va matndagi she’rxon yuragiga ta’sir ko‘rsEXKERYRMFI^SZXE
qilgan estetik omillar anglab yetilsa, shuning o‘zi umumlashma xulosadir. Lirik qahramon
yoki shoir holatini bevosita his etishga odatlantirish yo‘li bilan she’rxon o‘zgalarning
ruhiyatini ilg‘aydigan, birovning qayg‘usiga dardkash, quvonchiga sherik bo‘la oladigan
ma’naviyati yuksak, barkamol shaxs sifatida shakllana boradi.
Lirik asarlardagi inja badiiy san’atlarni, nozik ishoralarni, ko‘zdan yashirin tasvir
vositalari ni payqash o‘qirmanda badiiy so‘z jozibasini tuyish qobiliyatini qarSV XSTHMVEHM
Lirik so‘z sehridan zavqlana bilish kishining sezimlarini noziklashtiradi, nutq boyligini orttirib,
fikrlash qarqinini tezlatadi. Lirik asar tahliliga o‘qirmanlarning qalb ko‘zini ochish, ularda
atrof olam va odam ruhiyatidagi go‘zalliklarga faol munosabat uyg‘otish vositasi tarzida
UEVEWLXELPMPRMRKMNXMQSM]IWXIXMOELEQM]EXMRMSWLMVEHM
<YPSWETadqiqot ishida Qozoqboy Yo‘ldoshning she’riy asarlar tahlilidagi o‘ziga xos
yonoshuvlarini o‘rgangan holda quyidagi xulosalarga kelindi:
- She’riy asarlarni tahlil qilishdan avval lirik asarga xos xususiyatlarni batafsil o‘rganib
GLMUMWLXEPEFIXMPEHM
- 7LSMVRMRKLMWWM]OIGLMRQEPEVMRMMHVSOIXMWL
- Lirik asarda qo‘llanilgan badiiy tasvir vositalarini fahmlash va u orqali shoir
ifodalamoqchi bo‘lgan ma’no ko‘lamini ochib berish maqsadga muvofiq;
Lirik asarlardagi inja badiiy san’atlarni,nozik ishoralarni,ko‘zdan yashirin tasvir vo
sitalarini payqash o‘qirmanda badiiy so‘z jozibasini tuyish qobiliyatini qaror topdiradi ;
%HEFM]SXPEV
Иброҳим Ҳаққул ҳақиқати/ лойиҳа муаллифи: Амирхон Валихонов.
Тошкент: “ДизайнПринт” МЧЖ ЎИЧК, «Тирилиш» нашриёти, 2023.296 бет.
Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – 8
“Akademnashr”, 2010. 152FIX
3VXIKE]+EWWIX(IKYQERM^EXWM]EMWOYWWXZE7–LXXT[[[[IFVIEHMRKVY
ҚозоқбойЙўлдош, Мухайё Йўлдош.Бадиий таҳлил асослариТошкент 2016
306 б.
553
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
8,)630)3*6)*0)'8-32320%2+9%+)0)%62-2+
5SHMVSZE1E\JY^E\SR%\QEHSZRE
7IRMSVXIEGLIV9RMZIVWMX]SJ1EREKIQIRXERH*YXYVI8IGLRSPSKMIW
,YQERMXMIWJEGYPX]MR8EWLOIRX9^FIOMWXEROSHMVSZEQEM^E$KQEMPGSQ
%FWXVEGX&]EREP]^MRKXLIZMI[TSMRXWSJHMWXMRKYMWLIHEGEHIQMGWERHI\TIVXWMRXLI
JMIPHXLMWEVXMGPIMRZIWXMKEXIWXLIWMKRMJMGERXMRJPYIRGISJVIJPIGXMSRSRPERKYEKIEGUYMWMXMSR
ERHTVSJMGMIRG]-XEREP]^IWXLIRIIHJSVVIJPIGXMSRMRMQTVSZMRKPIEVRMRKI\TIVMIRGIWEJXIV
IQTLEWM^MRK XLI XVERWJSVQEXMSREP MQTEGX SJ PERKYEKI EGUYMWMXMSR SR TIVWSREP ERH
TVSJIWWMSREPKVS[XL(VE[MRKSRXLIVIWIEVGLSJPIEHMRKPMRKYMWXWPMOI(VW(SREPH7GLʰR
6IFIGGE3\JSVH(EZMH2YRER+VELEQ'VSSOIWERH:MZMER'SSOXLITETIVGLEVEGXIVM^IW
VIJPIGXMSR EW ER EGXMZI GSKRMXMZI TVSGIWW XLEX KMZIW WXYHIRXW XLI EFMPMX] XS XVEGO XLIMV
HIZIPSTQIRXERHQSHMJ]XLIMVETTVSEGLXSPIEVRMRK
/I]W[SVHW PERKYEKI PIEVRMRK VIJPIGXMSR PERKYEKIEGUYMWMXMSR GSKRMXMZI TVSGIWW
GYPXYVEP HMJJIVIRGIW PMRKYMWXMG ORS[PIHKI VIJPIGXMZI TVEGXMGIW WOMPP EHZERGIQIRX WIPJ
E[EVIRIWWQSXMZEXMSR
-RXVSHYGXMSR0IEVRMRKEPERKYEKIEWWMWXWMRHMZMHYEPWXSWYGGIIHFSXLTIVWSREPP]ERH
TVSJIWWMSREPP] XLVSYKL XLI GETEFMPMX] XS GSQTVILIRH EW [IPP EW GSQQYRMGEXI EPSRKWMHI
SXLIVW JVSQ ZEVMSYW GYPXYVEP KVSYTW ERH XS XEOI EHZERXEKI SJ KVIEXIV STTSVXYRMXMIW MRER
IZIVQSVIMRXIVGSRRIGXIHGSQQYRMX]8SIRLERGIXLIPIEVRMRKTVSGIWWEPXLSYKLPERKYEKI
I\IVGMWIW EPSRI QE] RSX EP[E]W FI WYJJMGMIRX (MWXMRKYMWLIH PMRKYMWX (V :MZMER 'SSO
VIQEVOW XLEX PIEVRMRK E PERKYEKI MW RSX NYWX E QEXXIV SJ EGUYMVMRK WOMPPW FYX SJ STIRMRK
SRIWIPJXSERI[[SVPHSJI\TIVMIRGIWERHTSWWMFMPMXMIW 'SSOT 8LIETTVSEGL
MRHMGEXIW LS[ PIEVRMRK E PERKYEKI QE] TVSJSYRHP] MQTEGX E TIVWSR W HIZIPSTQIRX ERH
YRHIVWXERHMRK SJ GYPXYVEP HMJJIVIRGIW 8LMW MW XLI TSMRX EX [LMGL VIJPIGXMSR FIGSQIW ER
IWWIRXMEPTEVXSJPIEVRMRKEPERKYEKI
6IJPIGXMZI TVEGXMGI [MXLMR PERKYEKI PIEVRMRK LEW FIIR E WYFNIGX SJ MRXIVIWX EQSRK
VIWIEVGLIVW WIIOMRK XS YRHIVWXERH LS[ PIEVRIVW IRKEKI [MXL ERH MRXIVREPM^I PMRKYMWXMG
ORS[PIHKI(V6IFIGGE3\JSVHMRLIVMRJPYIRXMEP[SVO0ERKYEKI0IEVRMRK7XVEXIKMIW;LEX
)ZIV] 8IEGLIV 7LSYPH /RS[ HIJMRIW VIJPIGXMSR EW XLI TVSGIWW SJ XLMROMRK EFSYX SRI W
PIEVRMRKERHYWMRKXLEXE[EVIRIWWXSVIKYPEXIERHIRLERGIJYXYVIPIEVRMRK 3\JSVH
T 8LMWHIJMRMXMSRLMKLPMKLXWVIJPIGXMSREWEREGXMZIGSKRMXMZITVSGIWWXLEXIQTS[IVW
PIEVRIVWXSQSRMXSVXLIMVTVSKVIWWERHEHETXXLIMVPIEVRMRKWXVEXIKMIWEGGSVHMRKP]
8LMWEVXMGPI WKSEPMWXSMRZIWXMKEXIXLIWMKRMJMGERXMRJPYIRGISJVIJPIGXMSRSRPERKYEKI
PIEVRMRKERHGSQTIXIRG]ERHXSGPEVMJ]LS[VIJPIGXMZITVEGXMGIWMQTVSZIPERKYEKIPIEVRMRK
VIWYPXWF]I\TPSVMRKXLITIVWTIGXMZIWSJVIRS[RIHWGLSPEVWPMOI(VW'SSOERH3\JSVH-XMW
(V:MZMER'SSO7IGSRH0ERKYEKI0IEVRMRKERH0ERKYEKI8IEGLMRKT
6IFIGGE03\JSVH8IEGLMRKERH6IWIEVGLMRK0ERKYEKI0IEVRMRK7XVEXIKMIW7IPJ6IKYPEXMSRMR
'SRXI\XT
554
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
LSTIH XS WLS[ LS[ MRXIKVEXMRK VIJPIGXMSR MRXS PERKYEKI PIEVRMRK VSYXMRIW GER LEWXIR
PIEVRIVW PMRKYMWXMG KVS[XL ERH TVSQSXI QSVI GSRJMHIRGI MR PERKYEKI YWI XLVSYKL ER
I\EQMREXMSRSJXLISVIXMGEPJVEQI[SVOWERHTVEGXMGEPYWIW
8LISV]SJVIJPIGXMSRSRPERKYEKIMRWXVYGXMSRHIZIPSTQIRXERHVIWYPXW
8LI YWI SJ QYPXMQIHME XSSPW JSV HIZIPSTMRK VIJPIGXMZI WXVEXIKMIW EREP]^MRK XLI
VIPEXMSRWLMT FIX[IIR VIJPIGXMSR ERH GVSWWGYPXYVEP TVSJMGMIRG] ERH HIWMKRMRK VIJPIGXMZI
QIGLERMWQWXSQIIXXLIKSEPWSJHMJJIVIRXPIEVRIVWEVIXLIQEMREVIEWSJSRKSMRKWXYH]MR
XLIJMIPHSJVIJPIGXMSRERHPERKYEKIEGUYMWMXMSR7XYHMIWEVIGSRWXERXP]HIZIPSTMRKGVIEXMZI
[E]W XS ETTP] XIGLRSPSKMGEP VIWSYVGIW MR GPEWWVSSQ WIXXMRKW XS VIJPIGX ERH MRGVIEWI
EGGIWWMFMPMX] ERH IRKEKIQIRX 6IWIEVGL VIGIRXP] WLS[IH LS[ VIJPIGXMZI XLMROMRK QE]
KIRIVEXIIQTEXL]ERHE[EVIRIWWSJGYPXYVEPHMJJIVIRGIW[LMGLLEWVIWYPXIHMRMRGVIEWMRK
GYVMSWMX]MRXLI[E]WXLEXVIJPIGXMSREWWMWXWWXYHIRXWMRVIGSKRM^MRKERHETTVIGMEXMRKQER]
HMJJIVIRX FEGOKVSYRHW 6IWIEVGLIVW PMOI (SREPH 7GLʰR MRMXMEXIH MRZIWXMKEXMSRW MRXS XLI
GSKRMXMZIERHTIHEKSKMGEPEWTIGXWSJVIJPIGXMZITVEGXMGIMRXLIWERHW[LMGLMW
[LIRXLIJMVWXWXYHMIWSRVIJPIGXMSRMRPERKYEKIPIEVRMRK[IVIGSRHYGXIH
(SREPH7GLʰR W FSSO8LI6IJPIGXMZI4VEGXMXMSRIV,S[4VSJIWWMSREPW8LMROMR
%GXMSRJSVQIHXLIGSRGITXSJTVEGXMGIXLVSYKLVIJPIGXMSR
“The verbal and nonverbal dimensions are closely connected. … it is not uncommon
to discover that the very same students of the professions who hunger for the “hard”
XIGLRMGEPWOMPPW[LMGLXLI]FIPMIZI[MPPEWWYVIXLIQSJNSFWMRIWXEFPMWLIHMRWXMXYXMSRWEPWS
IWTSYWIXLIVEHMGEPZMWMSRSJHIQ]WXMJMGEXMSR
&YX HIQ]WXMJMGEXMSR SJ TVSJIWWMSREP ORS[PIHKI QE] LEZI X[S UYMXI HMJJIVIRX
QIERMRKW-XQE]GSRWMWXMRXVIEXMRKTVSJIWWMSREPORS[PIHKe as the emperor’s new clothes;
SVMXQE]QIERXLEXTVSJIWWMSREPWHSORS[WSQIXLMRK[SVXLORS[MRKEPMQMXIHWSQIXLMRK
XLEXMWMRLIVIRXP]HIWGVMFEFPIERHEXPIEWXMRWSQIQIEWYVIYRHIVWXERHEFPIF]SXLIVW-R
XLMW WIGSRH WIRWI Q]WXMJMGEXMSR GSRWMWXW MR QEOMRK ORS[PIHKIMRTVEGXMGI ETTIEV XS FI
QSVIGSQTPI\TVMZEXIMRIJJEFPIERHEFSZIEPPQSVISRGIERHJSVEPPQSVIGPSWIHXSMRUYMV]
XLER MX RIIHW XS FI -R XLMW WIRWI FSXL TVSJIWWMSREP ERH GSYRXIVTVSJIWWMSREP QE] FI
Q]WXMJMIVW %RH MR XLMW WIRWI HIQ]WXMJMGEXMSR MW RSX E WLS[MRK YT SJ XLI JEPWMX] SJ XLI
practitioner’s claims to knowledge but a bid to undertake the oftenEVHYSYWXEWOSJSTIRMRK
it up to inquiry.”
7GLʰR W SFWIVZEXMSRW [LMPI RSX TEVXMGYPEVP] GSRRIGXIH [MXL PERKYEKI PIEVRMRK
KIRIVEXIH EVKYQIRXW GSRGIVRMRK XLI WMKRMJMGERGI SJ EREP]WMW MR IHYGEXMSR ERH GEVIIV
WYGGIWW ,I LMKLPMKLXIH XLI MQTSVXERGI SJ VIJPIGXMSR SR SYV MRXIVEGXMSRW JSV IRLERGMRK
GSYVWIQEXIVMEPERHGVIEXMRKEHETXEFMPMX]MRPERKYEKITVSJIWWMSREPW
6IWIEVGLIVWTIVJSVQIHJYVXLIVWXYHMIWSRVIJPIGXMSRMRPERKYEKIXVEMRMRKXLVSYKLSYX
XLI HIZIPSTMRK TLEWI HYVMRK XLI WW WXVIWWMRK XLI OI] VSPI XLEX MX TPE]W MR
TVSQSXMRKEYXSRSQ]JSVPIEVRIVWERHWOMPPEHZERGIQIRX
8LI MQTEGX SJ VIJPIGXMSR MR PERKYEKI EGUYMWMXMSR TVSGIWWIW [EW TSMRXIH SYX F]
6IFIGGE 3\JSVH MR LIV FSSO 0ERKYEKI 0IEVRMRK 7XVEXIKMIW ;LEX )ZIV] 8IEGLIV
(SREPH%7GLʰR8LI6IJPIGXMZI4VEGXMXMSRIV,3;463*)77-32%078,-2/-2%'8-32T
555
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
7LSYPH/RS[3\JSVHWXEXIHSRLS[GVMXMGEPXLMROMRKWIPJEREP]WMWERHWIPJEWWIWWQIRXGER
LIPTPIEVRIVWFIGSQIQSVIGSRJMHIRXERHSVKERM^IHMRXLIMVPERKYEKIPIEVRMRK
-R XIVQW SJ PERKYEKI TVSGIWWMRK MX MW RS[ KIRIVEPP] EGGITXIH XLEX PIEVRIVW RIIH
EGGIWWXSFSXLXSTHS[REW[IPPEWFSXXSQYTTVSGIWWMRKWXVEXIKMIW&SXXSQYTTVSGIWWMRK
WXVEXIKMIWJSGYWPIEVRIVWSRXLIMRHMZMHYEPGSQTSRIRXWSJWTSOIRERH [VMXXIRQIWWEKIW
XLEXMWXLITLSRIQIWKVETLIQIWMRHMZMHYEP[SVHWERHKVEQQEXMGEPIPIQIRXW[LMGLRIIH
XS FI GSQTVILIRHIH MR SVHIV XS YRHIVWXERH XLIWI QIWWEKIW 8STHS[R TVSGIWWMRK
WXVEXIKMIWSRXLISXLIVLERHJSGYWPIEVRIVWSRQEGVSJIEXYVIWSJXI\XWuch as the writer’s
or speaker’s purpose, the topic of the message, the overall structure of the text and so on.
&]TSMRXMRKSYXLS[VIJPIGXMZIWXVEXIKMIWEWWMWX[MXLMQTVSZMRKPERKYEKITVSJMGMIRG]
ERHXEWOTIVJSVQERGI(EZMH2YRERWLETIHXLITVSKVIWWSJSYVYRHIVWXERHMRKSJVIJPIGXMSR
MRXEWOFEWIHPERKYEKIXIEGLMRKERHPIEVRMRK,MWWXYHMIWWLS[IHLS[VIJPIGXMSRQE]FI
YWIHMRVIEP[SVPHWMXYEXMSRWXSMQTVSZIPERKYEKIPIEVRMRKSYXGSQIW
6IWIEVGLIVW LEZI FIIR I\EQMRMRK XLI FIRIJMGMEP IJJIGXW SJ VIJPIGXMSR SR PERKYEKI
XIEGLMRK ERH PIEVRMRK MR VIGIRX ]IEVW *SV I\EQTPI MR %GXMSR 6IWIEVGL JSV 0ERKYEKI
8IEGLIVW +VELEQ 'VSSOIW I\EQMRIH LS[ XIEGLIVW GSYPH ETTP] VIJPIGXMZI
XIGLRMUYIWXSEHZERGIXLIMVTVSJIWWMSREPKVS[XL'VSSOIWLMKLPMKLXIHXLIVSPIXLEXGVMXMGEP
VIJPIGXMSRTPE]WMRIRGSYVEKMRKXIEGLIVGVIEXMZMX]ERHTVSJIWWMSREPHIZIPSTQIRX
-R&IGSQMRK E'VMXMGEPP]6IJPIGXMZI8IEGLIV 7XITLIR&VSSOJMIPHEREP]^IH
XLI YWI SJ GVMXMGEP VIJPIGXMSR XS IRLERGI MRWXVYGXMSREP WXVEXIKMIW ERH QE\MQM^I WXYHIRX
TEVXMGMTEXMSR%GGSVHMRKXS&VSSOJMIPHVIJPIGXMZIXLMROMRKIREFPIWGSRWXERXKVS[XLERHXLI
EFMPMX]XSQIIXXLIWTIGMJMGRIIHWSJEPPEWTIGXWSJEXXIRHIIW
8LISRKSMRKKVS[XLSJVIJPIGXMSREREP]WMWVIKEVHMRKPERKYEKIPIEVRMRKLMKLPMKLXWXLI
WYGGIWWJYPMXGERFIEWEQIERWSJMQTVSZMRKETTVSEGLIWXSPIEVRMRKMQTVSZMRKEYXSRSQ]
JSVPIEVRIVWERHFYMPHMRKYTTVSJMGMIRG]WYGGIWWXSEWWMWXE
:EVMIX] SJ PERKYEKI WXYHIRXW PERKYEKI XIEGLIVW QE] HIZIPST EHETXEFMPMX] ERH
JPI\MFPIQIXLSHWSJMRWXVYGXMSRXLVSYKLVIJPIGXMZIETTVSEGLIWKVSYRHIHMRIEVPMIVMRWXVYGXMSR
ERHTVIWIRXYRHIVWXERHMRK8LIMRXIKVEXMSRSJVIJPIGXMSRMRPERKYEKIIHYGEXMSRRIIHWXSFI
STXMQM^IH F] SRKSMRK VIWIEVGL [LMGL [MPP VIWYPX MR MRRSZEXMZI MHIEW ERH TVSQSXIH
IRZMVSRQIRXWJSVPIEVRMRKERHPIEVRMRK
4SWMXMZIMQTEGXWSJVIJPIGXMSRXS[EVHWPERKYEKIEGUYMWMXMSR
;MXLWIZIVEPRSXMGIEFPIFIRIJMXWXLEXIRVMGLPERKYEKIPIEVRIVW I\TIVMIRGIWVIJPIGXMSR
MWOI]JSVPERKYEKIEGUYMWMXMSREW[IPPEWWOMPPKVS[XL8LIWIEHZERXEKIWLEZIFIIR [IPP
WXYHMIH F] EGEHIQMGW ERH VIWIEVGLIVW [LS LEZI EPWS GSRXVMFYXIH GSQTVILIRWMZI
I\EQMREXMSRWSJLS[VIJPIGXMSREJJIGXWWIZIVEPEWTIGXWSJPERKYEKIPIEVRMRK
(IITIV4IVGITXMSR
&] EREP]^MRK XLIMV PERKYEKI YWI PIEVRIVW [MPP KEMR E HIITIV GSQTVILIRWMSR SJ
(EZMH2YRER0%2+9%+)8)%',-2+1)8,3(303+=%XI\XFSSOJSVXIEGLIVWT
+VELEQ'VSSOIW%'8-326)7)%6',*367)'32(0%2+9%+)8)%',)67+SMRK&I]SRH
8IEGLIV6IWIEVGLT
7XITLIR(&VSSOJMIPH&)'31-2+%'6-8-'%00=6)*0)'8-:)8)%',)6T
556
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
PERKYEKI W]RXE\ ERH PI\MGSR 0IEVRIVW GER FYMPH WMKRMJMGERX GSRRIGXMSRW ERH VIGIMZI
PMRKYMWXMG RSVQW F] EREP]^MRK PERKYEKI WXVYGXYVIW ERH TEXXIVRW -QTVSZIH PERKYEKI
GSQTVILIRWMSR ERH JPYIRG] EVI XLI VIWYPXW SJ XLMW VIJPIGXMZI TVSGIWW %W ER MPPYWXVEXMSR
6IFIGGE3\JSVHHMWGYWWIWLS[VIJPIGXMZIPERKYEKIPIEVRIVWEGXMZIP]EWWIWWERHMRXIVTVIX
PERKYEKI MRTYX XS MQTVSZI XLIMV GSQTVILIRWMSR MR 0ERKYEKI 0IEVRMRK 7XVEXIKMIW ;LEX
)ZIV]8IEGLIV7LSYPH/RS[
)RLERGIH7IPJ6IGSKRMXMSR
&] EWWMWXMRK WXYHIRXW MR MHIRXMJ]MRK XLIMV PMRKYMWXMG WXVIRKXLW ERH WLSVXGSQMRKW
VIJPIGXMSRTVSQSXIWWIPJE[EVIRIWW7XYHIRXWGERIZEPYEXIXLIMVGYVVIRXPIZIPSJPERKYEKI
GSQTIXIRGI LMKLPMKLX EVIEW XLEX VIUYMVI [SVO ERH EHETX XLI [E] XLI] PIEVR F] YWMRK
VIJPIGXMZI LEFMXW *SV MRWXERGI +VELEQ 'VSSOIW WXVIWWIW XLI ZEPYI SJ WIPJE[EVIRIWW MR
PERKYEKI EGUYMWMXMSR XLVSYKL VIJPIGXMZI TVEGXMGIW MR %GXMSR 6IWIEVGL JSV 0ERKYEKI
8IEGLIVW
)RLERGIH1SXMZEXMSR
&] VIGSKRM^MRK WYGGIWW EW [IPP EW WIXXMRK VIEPMWXMG KSEPW VIJPIGXMZI XLMROMRK
IRGSYVEKIWERSTXMQMWXMGTIVWTIGXMZISRPERKYEKIEGUYMWMXMSR;LIRPIEVRIVWXLMROFEGOXS
XLIMVEGLMIZIQIRXWERHQMPIWXSRIWXLI]FIGSQIQSVIWIPJEWWYVIHERHHIXIVQMRIHXSOIIT
SR[MXLXLIMVPERKYEKIPIEVRMRKERH7XITLIR&VSSOJMIPH
8LIEYXLSVWYRHIVWGSVIXLIPMJIGLERKMRKIJJIGXSJVIJPIGXMSRSRPERKYEKIEGUYMWMXMSR
WXVIWWMRK MXW VSPI MR MRGVIEWMRK PIEVRIVW QSXMZEXMSR WIPJE[EVIRIWW ERH GSQTVILIRWMSR
8LVSYKLXLIMRXIKVEXMSRSJVIJPIGXMZIQIXLSHWMRXSPERKYEKIIHYGEXMSRXIEGLIVWGERIREFPI
WXYHIRXW XS XEOI ER EGXMZI VSPI MR XLIMV PERKYEKI PIEVRMRK TVSGIWW VIWYPXMRK MR MQTVSZIH
TVSJMGMIRG]ERHTIVQERIRXPERKYEKIWOMPPW
1IXLSHWJSV-RXIKVEXMRK6IJPIGXMSRMR0ERKYEKI%GUYMWMXMSR
8LI MRZSPZIQIRX WIPJE[EVIRIWW ERH KIRIVEP KVS[XL SJ PERKYEKI PIEVRIVW EVI EPP
MQTVSZIH [LIR VIJPIGXMSR MW MRGSVTSVEXIH MRXS XLI PIEVRMRK TVSGIWW 7GLSPEVW ERH
VIWIEVGLIVWLEZITYXJSVXLWIZIVEPWXVEXIKMIWXSWYTTSVXTVSHYGXMZIVIJPIGXMZITVEGXMGIWMR
PERKYEKIPIEVRMRK0IX WI\EQMRIXLIWIWXVEXIKMIWYWMRKXLI[VMXMRKWSJXLIEFSZIQIRXMSRIH
RSXEFPIEYXLSVWEWI\EQTPIW
0ERKYEKI PIEVRIVW GER HSGYQIRX XLIMV MHIEW HMJJMGYPXMIW ERH WYGGIWWIW HYVMRK
PERKYEKIPIEVRMRKEGXMZMXMIWMRERSVKERM^IHQERRIVZMENSYVREPMRK-RXLMWMRWXERGI6IFIGGE
3\JSVHWYTTSVXWXLIYWISJPERKYEKIPIEVRMRKHMEVMIWXSIRGSYVEKIPIEVRIVWXSXLMROGVMXMGEPP]
ERHXSFIE[EVISJXLIMVGSKRMXMZITVSGIWWIW 3\JSVH
4IIVHMWGYWWMSRWEVIMQTSVXERXFIGEYWIXLI]EPPS[WXYHIRXWXSWLEVIXLIMVPERKYEKI
PIEVRMRK I\TIVMIRGIW ERH SJJIV MRWMKLXJYP GSQQIRXW XS SRI ERSXLIV 8LMW TVSQSXIW
VIJPIGXMZITVEGXMGIWERHPIEVRIVEYXSRSQ]EWLMKLPMKLXIHF]+VELEQ'VSSOIW
6IFIGGE03\JSVH8IEGLMRKERH6IWIEVGLMRK0ERKYEKI0IEVRMRK7XVEXIKMIW7IPJ6IKYPEXMSRMR
'SRXI\XT
(V:MZMER'SSO7IGSRH0ERKYEKI0IEVRMRKERH0ERKYEKI8IEGLMRKT
7XITLIR(&VSSOJMIPH&)'31-2+%'6-8-'%00=6)*0)'8-:)8)%',)6T
6IFIGGE03\JSVH8IEGLMRKERH6IWIEVGLMRK0ERKYEKI0IEVRMRK7XVEXIKMIW7IPJ6IKYPEXMSRMR
'SRXI\XT
557
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
8SSPW JSV 7IPJ%WWIWWQIRX 7IPJEWWIWWQIRX YWMRK GLIGOPMWXW SV VYFVMGW IREFPIW
WXYHIRXWXSEWWIWWXLIMVPERKYEKIGSQTIXIRG]ERHIWXEFPMWLKSEPWJSVXLIMVWXYH]FEWIHSR
MRXVSWTIGXMZISFWIVZEXMSRW8LI]EVIIWWIRXMEPJSVIRGSYVEKMRKWIPJHMVIGXIHPIEVRMRKERH
KSEPWIXXMRK MR PERKYEKI IHYGEXMSR EGGSVHMRK XS 7XITLIR &VSSOJMIPH W HMWGYWWMSR MR
&IGSQMRKE'VMXMGEPP]6IJPIGXMZI8IEGLIV
&]MQTPIQIRXMRKXLIWIWXVEXIKMIWMRXSPERKYEKIPIEVRMRKI\IVGMWIWXIEGLIVWGERKMZI
WXYHIRXWWMKRMJMGERXGLERGIWXSTVEGXMGIVIJPIGXMSRHIZIPSTWIPJE[EVIRIWWERHXEOIGLEVKI
SJXLIMVPERKYEKIPIEVRMRKTVSGIWW8LVSYKLKSEPSVMIRXIHPIEVRMRKEGXMZIIRKEKIQIRXERH
XIEQ[SVOXLIWIWXVEXIKMIWTVSZMHIEQSXMZEXMRKERHIRGSYVEKMRKIRZMVSRQIRXJSVPERKYEKI
EGUYMWMXMSR
)\EQTPIWSJ6IJPIGXMSRMR0ERKYEKI0IEVRMRK'EWI7XYHMIW
4VEGXMGEP GEWI WXYHMIW ERH WYGGIWW WXSVMIW SJ WXYHIRXW [LS LEZI FIRIJMXIH JVSQ
VIJPIGXMZITVEGXMGIWSJJIVWXVSRKTVSSJSJXLIVIZSPYXMSREV]IJJIGXWSJVIJPIGXMSRSRPERKYEKI
PIEVRMRK %GGSVHMRK XS 3\JSVH PERKYEKI PIEVRIVW GER MQTVSZI XLIMV PERKYEKI
GSQTIXIRG] F] YWMRK VIJPIGXMZI EGXMZMXMIW PMOI NSYVREPMRK ERH WIPJ EWWIWWQIRX 3\JSVH
TVSZMHIWGEWIWXYHMIWSJXLIWIPIEVRIVW[LSLEZIIJJIGXMZIP]MQTPIQIRXIHXLIWIWXVEXIKMIW
-RLMWGSPPIGXMSRSJWYGGIWWWXSVMIW+VELEQ'VSSOIW LMKLPMKLXWPERKYEKIPIEVRIVW
[LSYWIHVIJPIGXMZIQIXLSHWMRGPYHMRKKSEPWIXXMRKERHTIIVGSRZIVWEXMSRWXSWLS[JEWXIV
MQTVSZIQIRX
8LIWIWYGGIWWWXSVMIWERHGEWIWXYHMIWLMKLPMKLXXLIVIEP EHZERXEKIWSJMRGPYHMRK
VIJPIGXMSR MR PERKYEKI PIEVRMRK 8IEGLIVW KIX MQTSVXERX MRWMKLXW MRXS XLI IJJMGEG] SJ
VIJPIGXMZI ETTVSEGLIW MR TVSQSXMRK PERKYEKI PIEVRMRK WYGGIWW F] HIQSRWXVEXMRK LS[
VIJPIGXMZI TVEGXMGIW LEZI IREFPIH WXYHIRXW XS SZIVGSQI SFWXEGPIW IWXEFPMWL QIERMRKJYP
KSEPWERHEXXEMRPERKYEKITVSJMGMIRG]8LIWIMPPYWXVEXMSRWIRGSYVEKIFSXLMRWXVYGXSVWERH
WXYHIRXW XS EHSTX VIJPIGXMZI XIGLRMUYIW EW E KEQI GLERKMRK MRWXVYQIRX JSV PERKYEKI
PIEVRMRKXLEXTVSQSXIWKSEPEGLMIZIQIRXERHSRKSMRKHIZIPSTQIRX
'SRGPYWMSR(IZIPSTMRK6IJPIGXMSR7OMPPWJSV7YGGIWWJYP0ERKYEKI0IEVRMRK
-RWYQQEV]VIJPIGXMSRMWIWWIRXMEPXSPERKYEKIEGUYMWMXMSRFIGEYWIMXKMZIWWXYHIRXW
XLIGLERGI XS IZEPYEXI XLIQWIPZIW QEOI KSEPW ERH OIITKIXXMRK FIXXIV8LMW EVXMGPI LEW
I\EQMRIH XLI ZEVMSYW EHZERXEKIW SJ MRXIKVEXMRK VIJPIGXMZI TVEGXMGIW MRXS PERKYEKI
MRWXVYGXMSRFEWIHSRXLISTMRMSRWSJTVSQMRIRXEGEHIQMGWERHVIWIEVGLIVW
8LVSYKLXLIHIZIPSTQIRXSJEHIITIVORS[PIHKISJW]RXE\ERHZSGEFYPEV]VIJPIGXMZI
XLMROMRK MQTVSZIW PERKYEKI GSQTVILIRWMSR -X EPWS LIPTW XS FYMPH WIPJ E[EVIRIWW F]
MHIRXMJ]MRK PERKYEKI TVSJMGMIRG] KETW *MREPP] MX MRWTMVIW QSXMZEXMSR F] EGORS[PIHKMRK
EGGSQTPMWLQIRXWERHIWXEFPMWLMRK[SVXL[LMPISFNIGXMZIW)RKEKMRKMRVIJPIGXMZITVEGXMGIW
ERHSTXMQM^MRKPERKYEKIPIEVRMRKI\TIVMIRGIWGERFIQEHITSWWMFPIJSVPIEVRIVWXLVSYKL
TVEGXMGEPSYXPIXWMRGPYHMRKNSYVREPMRKTIIVGSRZIVWEXMSRWERHWIPJEWWIWWQIRXXSSPW
7XITLIR(&VSSOJMIPH&)'31-2+%'6-8-'%00=6)*0)'8-:)8)%',)6T
6IFIGGE03\JSVH8IEGLMRKERH6IWIEVGLMRK0ERKYEKI0IEVRMRK7XVEXIKMIW7IPJ6IKYPEXMSRMR
'SRXI\XT
+VELEQ'VSSOIW%GXMSRVIWIEVGLJSVWIGSRHPERKYEKIXIEGLIVW+SMRK&I]SRH
8IEGLIV6IWIEVGLT
558
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
6IJIVIRGIW
(V:MZMER'SSO7IGSRH0ERKYEKI0IEVRMRKERH0ERKYEKI8IEGLMRKT
6IFIGGE 0 3\JSVH 8IEGLMRK ERH 6IWIEVGLMRK 0ERKYEKI 0IEVRMRK 7XVEXIKMIW
7IPJ6IKYPEXMSRMR'SRXI\XT
(SREPH%7GLʰR8LI6IJPIGXMZI4VEGXMXMSRIV,S[TVSJIWWMSREPWXLMROMREGXMSR
T
(EZMH 2YRER 0ERKYEKI XIEGLMRK QIXLSHSPSK] % XI\XFSSO JSV XIEGLIVW
T
+VELEQ'VSSOIW%GXMSRVIWIEVGLJSVWIGSRHPERKYEKI
8)%',)67+SMRK&I]SRH8IEGLIV6IWIEVGLT
7XITLIR(&VSSOJMIPH&IGSQMRKEGVMXMGEPP]VIJPIGXMZIXIEGLIVT
559
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
)**)'8-:)8)%',-2+1)8,3(7%2(786%8)+-)7-28,);360(3*(-+-8%0
8)',2303+=%2()'3231=
>E]RMXHMRSZE2EJSWEX%FHYREMQSZRE
9RMZIVWMX]SJ1EREKIQIRXERH*YXYVI8IGLRSPSKMIWб %WWMWXERXXIEGLIV
8EWLOIRX9^FIOMWXERREJSWEX\SR^]RMXHMRSZE$KQEMPGSQ
%FWXVEGX-RVIGIRX]IEVWFSXLXIEGLMRKERHPIEVRMRK)RKPMWLLEZIVIZSPYXMSRM^IHMR
ZEVMSYW WTLIVIW MRGPYHMRK HMKMXEP XIGLRSPSK] ERH XLI IGSRSQ] 8LMW WXYH] JSGYWIW SR
IJJIGXMZI XIEGLMRK WXVEXIKMIW XLEX MRGPYHI WIZIVEP IJJMGMIRX QIXLSHW ERH QEXIVMEPW MR XLI
TVSGIWWSJXIEGLMRK)RKPMWLMRXLI[SVPHSJHMKMXEPXIGLRSPSK]'SRHYGXMRKXLIPIWWSRWYWMRK
IJJIGXMZIXIEGLMRKWXVEXIKMIW[MPPHIJMRMXIP]JEGMPMXEXIPERKYEKIEGUYMWMXMSREW[IPPEWFSSWX
students’ confidence and language learning skills. Through a comprehensive review and
EREP]WMW SJ I\MWXMRK PMXIVEXYVI XLMW WXYH] I\EQMRIW XLI XLISVIXMGEP JSYRHEXMSRW TVEGXMGEP
ETTPMGEXMSRWERHTSXIRXMEPFIRIJMXWSJIQTPS]MRKHMKMXEPIRKMRIIVMRKMRIHYGEXMSREPWIXXMRKW
%HHMXMSREPP] XLI EVXMGPI MRZIWXMKEXIW GLEPPIRKIW ERH GSRWMHIVEXMSRW EWWSGMEXIH [MXL XLI
EHSTXMSR SJ HMKMXEP IRKMRIIVMRK MR IHYGEXMSR WYGL EW EGGIWWMFMPMX] IUYMX] TVMZEG] ERH
WIGYVMX]GSRGIVRW
/I][SVHW PERKYEKI XIEGLMRK PERKYEKI EGUYMWMXMSR PIEVRIVGIRXIVIH VIJPIGXMZI
XIEGLMRKPIEVRIVGIRXIVIHPERKYEKIGSQTIXIRGIHMKMXEPWXSV]XIPPMRK
-RXVSHYGXMSR8LITVSGIWWSJGVIEXMRKETSWMXMZIERHIRKEKMRKPIEVRMRKEXQSWTLIVI
JSV XLI WXYHIRXW MW QSWXP] GSRWMHIVIH XS EHHVIWW IJJIGXMZI GPEWWVSSQ WXVEXIKMIW JSV
XIEGLIVW -R XLI JMIPH SJ PERKYEKI PIEVRMRK XLIWI WXVEXIKMIW GER PIEH XS FSXL TVSHYGXMZI
PERKYEKI XIEGLMRK ERH PERKYEKI EGUYMWMXMSR %HHMXMSREPP] IJJIGXMZI GPEWWVSSQ WXVEXIKMIW
EVIGVYGMally important to develop learner’s language skills and selfGSRJMHIRGIMRXLIJMIPH
SJ XLI 8)730 TVSKVEQ % [MHI VERKI SJ XLISV]FEWIH ETTVSEGLIW JSV IJJMGMIRX XIEGLMRK
WXVEXIKMIWGERFIHIJMRIHEWQIXLSHSPSKMIWJSVMRWXVYGXMSRW[LIVIXIEGLIVWGERTVSZMHIE
PIEVRIVGIRXIVIHIRZMVSRQIRXERHQE\MQM^IXLIPIEVRMRKTVSGIWWWMKRMJMGERXP]8LMWEVXMGPI
HIQSRWXVEXIWWIZIVEPIJJIGXMZIGPEWWVSSQWXVEXIKMIW[LMGLGERFIETTPMIHMRGPEWW[LIVI
XLIHMKMXEPXIGLRSPSK]ERHIGSRSQ]MWXEYKLXEW[IPPEWFIRIJMXWERHX]TMGEPGLEPPIRKIWXLEX
QMKLXFIIRGSYRXIVIHXLVSYKLSYXMQTPIQIRXMRKXLIWIXIGLRMUYIWMRXLIXIEGLMRKTVSGIWW
*YVXLIVQSVI WYKKIWXMRK WSQI TIHEKSKMGEP MQTPMGEXMSRW JSV EHHVIWWMRK IJJIGXMZI
GPEWWVSSQWXVEXIKMIW
1EXIVMEPWERH1IXLSHW
)JJIGXMZI GPEWWVSSQ WXVEXIKMIW MQTPIQIRXIH MR XLI TVSGIWW SJ XIEGLMRK HMKMXEP
XIGLRSPSK] MR XLI 0 GPEWWVSSQ ERH LEZI GSRJMVQIH MXW TSWMXMZI IJJIGX SR FSXL PMRKYMWXMG
KEMRWERHMRHMZMHYEPHMJJIVIRGIJEGXSVWWYGLEWQSXMZEXMSRGVMXMGEPXLMROMRKWOMPPWGSKRMXMZI
ERHQIXEGSKRMXMZIWOMPPWERHWSJSVXL%HHMXMSREPP]XLIWIQIXLSHSJXIEGLMRKHIQSRWXVEXIW
ETS[IVJYPQSXMZEXSVJSV0PIEVRIVWEWMXGSYPHIREFPIXLIQXSEWWSGMEXIWTIGMJMGQIERMRK
XSXLIGSRXIRXERHGYWXSQM^IXLIPIEVRMRKI\TIVMIRGIEW[IPPEWLIMKLXIRXLIMVE[EVIRIWW
560