Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot: zamonaviy muammolari va istiqbollari mavzusida Respublika ilmiy-amaliy

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6%5%10--58-73(-=38(%/-&)6<%:*7->0-/19%1130%6- +YPRSVE(EZVERSZE 1IRINQIRXZE^EQSREZM]XI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXM +YPRSVEXYVE]IZE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEVEUEQPMMUXMWSHM]SXHEKMOMFIV\EZJWM^PMOQYEQQSPEVMRMRK dolzarb masalasini o‘rganib chiqadi va bugungi kunda birbiriga bog‘langan dunyoda tashkilotlar va shaxslar duch keladigan tahdidlar va zaifliklarning to‘liq ko‘rinishini taqdim IXEHM 9 OMFIVXELHMHPEVRMRK VMZSNPEREyotgan tabiatini ta’kidlab, to‘lov dasturi va fishing JMVMFKEVPMOPEVM OEFM XSFSVE QYVEOOEFPEWLMF FSVE]SXKER LYNYQPEVKE UEVWLM OYVEWLMWL YGLYR moslashuvchan xavfsizlik choralari zarurligini ta’kidlaydi. Umuman olganda, maqola raqamli MUXMWSHM]SXHEKM OMFIV\Evfsizlik muammolarining ko‘p qirrali tabiati haqida qimmatli XYWLYRGLEPEVFIVEHMZEVEUEQPMMRJVEXY^MPQEQM^RMLMQS]EUMPMWLHEJESPGLSVEPEVZELEQOSVPMO muhimligini ta’kidlaydi. Kalit so’zlar:-UXMWSHMXSXOMFIV\EZJWM^PMOOMFIV\YNYQFM^RIW\EZJWM^PMOXI\RSPSKM]E 8I^VMZSNPERE]SXKERVEUEQPMPERHWLEJXMQM^HEVEUEQPMMUXMWSHM]SX^EQSREZM]FM^RIWZE OYRHEPMOLE]SXRMRKEWSWMKEE]PERHM3RPE]RFEROMRKHERXSVXMFEUPPMY]PEVKEGLEXI\RSPSKM]E ]SVHEQMHEFMVbiriga bog‘langanlik misli ko‘rilmagan qulaylik va samaradorlik keltirdi. Biroq, ushbu raqamli inqilob bilan bizning raqamli mavjudligimizga tahdid soladigan ko‘plab kiberxavfsizlik muammolari paydo bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyot katta hajmdagi ma’luQSXPEVRM to‘plash, saqlash va almashishga tayanadi. Ko‘pincha nozik shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan ushbu ma’lumotlar tizimlar va tarmoqlardagi zaifliklardan JS]HEPERMWLKEMRXMPE]SXKEROMFIVNMRS]EXGLMPEVYGLYREWSWM]RMWLSRKEE]PERHM/MFIVLYNYQPEV XSFSVE QYVEOOEFPEWLMF FSVE]SXKER ZE XI^tez bo‘lib borayotganligi sababli, ushbu ma’lumotlarni himoya qilish muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Murakkab taktika va vositalardan JS]HEPERKERLSPHEOMFIVNMRS]EXGLMPEVHSMQSXM^MQZEXEVQSUPEVHEKM^EMJPMOPEVRMXIOWLMVMF^EMJ XSQSRPEVHER QSPM]EZM] JS]HE ]SOM ]SQSR RM]EXHE JS]HEPERMWLKE MRXMPMWLEHM =MVMO OSVTSVEXWM]EPEVHER XSVXMF OMGLMO FM^RIW ZE MRHMZMHYEP JS]HEPERYZGLMPEVKEGLE LIGL OMQ OMFIVLYNYQPEVRMRKOIRKXEVUEPKERXELHMHMHERLMQS]EPERQE]HM &YRHERXashqari, raqamli iqtisodiyotning o‘zaro bog‘langan tabiati shuni anglatadiki, bir sektordagi buzilish butun ekotizim bo‘ylab kaskadli ta’sir ko‘rsatishi va biznes, hukumat va jismoniy shaxslarga ham ta’sir qilishi mumkin. Moliyaviy yoʻUSXMWL ZE WLE\WM] maʼPYQSXPEVRMRK SʻKʻMVPERMWLMKE SPMF OIPEHMKER QSPM]EZM] QYEWWEWEHEKM QEʼPYQSXPEVRMRK FY^MPMWLM]SOMQYLMQ\M^QEXPEVRMXSʻ\XEXYZGLMQYLMQMRJVEXY^MPQEKEOMFIVLYNYQFSʻPEHMQM OMFIV\EZJWM^PMO XELHMHPEVMRMRK SUMFEXPEVM YPEVRMRK HEWXPEFOM QEUWEHPEVMHER ERGLE ]YUSVM FSʻPEHM Kiberxavfsizlik bo‘yicha malakali mutaxassislarning doimiy yetishmasligi, zaifliklarni OYGLE]XMVEHM ZE XEWLOMPSXPEVRM VMZSNPERE]SXKER XELHMHPEVHER LMQS]E UMPMWL YGLYR IXEVPM HEVENEHE NMLS^PERQEKERPMKM YWLFY QYEQQSPEVRM QYVEOOEFPEWLXMVEHM &YRHER XEWLUEVM sun’iy intellekt (AI) va narsalar interneti (IoT) kabi rivojlanayotgan texnologiyalar bilan ta’minlangan texnologik innovatsiyalarning jadal sur’atlari yangi hujum vektorlari va QYVEOOEFPMOPEVMRM OIPXMVMF GLMUEVEHM FY IWE OMFIV\EZJWM^PMO PERHWLEJXMRM ]EREHE QYVEOOEFPEWLXMVEHM 9WLFY HMREQMO ZE HSMQM] VMZSNPERE]SXKER VEUEQPM IOSXM^MQHE 261

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil OMFIV\EZJWM^PMO QYEQQSPEVMRM LEP UMPMWL OYGLPM XI\RMO ]IGLMQPEVRM TVSEOXMZ VMWOPEVRM FSWLUEVMWL WXVEXIKM]EPEVM ZE XEVQSUPEV ZE QERJEEXHSV XSQSRPEVRMRK LEQOSVPMOHagi sa’y harakatlari bilan birlashtirgan ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi. Ushbu maqola raqamli iqtisodiyotdagi kiberxavfsizlik muammolarining nozik tomonlarini o‘rganadi, rivojlanayotgan tahdidlar landshaftini, rivojlanayotgan texnologiyalarning ta’sMVMRM ZE VEUEQPM OIPENEKMQM^RM himoya qilish uchun jamoaviy harakatlar zarurligini o‘rganadi. 6EUEQPM MUXMWSH SPHMHE XYVKER IRK OEXXE OMFIV\EZJWM^PMO QYEQQSPEVMHER FMVM FY OMFIVXELHMHPEVRMRKHSMQM]VMZSNPERMFFSVE]SXKERXEFMEXMHMV/MFIVNMRS]EXGLMPEVHSMQM]VEZMWLHE an’anaviy xavfsizlik choralarini chetlab o‘tish uchun o‘z taktikalarini moslashtirmoqdalar, bu IWE XEWLOMPSXPEVRM HEZSQ IXXMVMWLRM UM]MRPEWLXMVEHM 6ERWSQ[EVI LYNYQPEVMHER XS JMWLMRK JMVMFKEVPMOPEVMKEGLEOMFIVXELHMHPEVEVWIREPMOIRKZEHSMQM]VEZMWLHEOIRKE]MFFSVQSUHE Bundan tashqari, raqamli iqtisodiyotning o‘zaro bog‘langan tabiati shuni anglatadiki, FMXXE XEWLOMPSXHEKM \EZJWM^PMO FY^MPMWLM FYXYR IOSXM^MQHE OIRK UEQVSZPM SUMFEXPEVKE SPMF OIPMWLM QYQOMR 1EWEPER QSPM]E institutidagi buzilish nafaqat muassasaning o‘zi uchun moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin, balki butun bank tizimiga bo‘lgan ishonchni yo‘qotishi mumkin. =ERE FMV QYLMQ QYEQQS kiberxavfsizlik bo‘yicha iste’dodlarning yetishmasligi. /MFIV\EZJWM^lik bo‘yicha mutaxassislarga bo‘lgan talab o‘sishda davom etar ekan, bu talabni qondirish uchun malakali shaxslar yetarli emas. Bu tanqislik ko‘plab tashkilotlarni kibertahdidlarga qarshi himoyasiz qoldiradi, chunki ular kiberxavfsizlik bo‘yicha malakali QYXE\EWWMWPEVRMXSTMWLZEWEUPEFUSPMWLYGLYROYVEWLEHMPEV Bundan tashqari, sun’iy intellekt (AI) va narsalar interneti (IoT) kabi rivojlanayotgan texnologiyalarning tez o‘zlashtirilishi xavfsizlikning yangi zaifliklarini keltirib chiqaradi. 9WLFYXI\RSPSKM]EPEVMRRSZEXWM]EPEVZEWEQEVEHSVPMOYGLYRYPOERWEPSLM]EXRMXEOPMJUMPWEHE ular kiberhujumlar uchun yangi yo‘llarni ham taqdim etadi. Misol uchun, xavfsiz bo‘lmagan IoT qurilmalari xakerlar tarmoqlarga kirishi va maxfiy ma’lumotlarni buzishi uchun kiriWL nuqtasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu kiberxavfsizlik muammolarini hal qilish ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi. Tashkilotlar o‘zlarining ma’lumotlari va tarmoqlarini himoya qilish uchun mustahkam OMFIV\EZJWM^PMO MRJVEXY^MPQEWMKE NYQPEHER \EZJWM^PMO HIZSVPEVM WLMJVPEWL ZE LYNYQPEVRM ERMUPEWL XM^MQPEVMKE WEVQS]E OMVMXMWLPEVM OIVEO &YRHER XEWLUEVM HEZSQ IXE]SXKER xodimlarni o‘qitish va xabardorlik dasturlari fishing kabi ijtimoiy muhandislik hujumlaridan OIPMFGLMUEHMKER\EZJPEVRMOEQE]XMVMWLYGLYR^EVYVHMV Hukumatlar, biznes va kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlik OMFIVXELHMHPEVKE UEVWLM OYVEWLHE LEQ QYLMQ ELEQM]EXKE IKE %\FSVSX EPQEWLMWL ZE LEQOSVPMO]Y^EKEOIPE]SXKERXELHMHPEVZE^EMJPMOPEVRMXI^VSUERMUPEWLKE]SVHEQFIVEHMZE JESP]YQWLEXMWLWXVEXIKM]EPEVMRMEQEPKESWLMVMWLMQOSRMRMFIVEHM Bundan tashqari, kiberxavfsizlik bo‘yicha iste’dodlarni rivojlantirishga sarmoya OMVMXMWL OMFIVXELHMHPEVKE UEVWLM OYGLPM QYHSJEE ]EVEXMWL YGLYR ^EVYVHMV &Y OMFIV\EZJWM^PMO WSLEsiga ko‘proq shaxslarni jalb qilish, shuningdek, mavjud mutaxassislarni malakasini oshirish uchun o‘qitish va ta’lim imkoniyatlarini taqdim etish tashabbuslarini o‘z ichiga oladi. Raqamli iqtisodiyot an’anaviy zararli dasturlar va fishing hujumlaridan tortib to to‘lov 262

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil dasturi va ta’minot zanjiri hujumlari kabi murakkabroq taktikalargacha bo‘lgan turli xil kiber tahdidlarga duch kelmoqda. Raqamli tizimlarning o‘zaro bog‘liqligi va kiberjinoyatchilar uchun foydali rag‘batlar tufayli bu tahdidlar doimiy ravishHE VMZSNPERMF FSVQSUHE Tashkilotlar bulutli hisoblash, mobil texnologiyalar va IoT qurilmalarini o‘zlashtirar ekan, ular o‘zlarining hujum maydonini kengaytirib, raqiblarga foydalanish uchun ko‘proq kirish RYUXEPEVMRMXEUHMQIXEHMPEV 6EUEQPMMUXMWSHM]SXRing o‘zaro bog‘liqligi shuni anglatadiki, bir sektordagi xavfsizlik buzilishi bir nechta sanoat va sektorlarda kaskadli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun, to‘lovlarni qayta ishlash kompaniyasiga qaratilgan kiberhujum biznes va iste’molchilar YGLYRQSPiyaviy operatsiyalarni buzishi, ta’minot zanjiri, savdo va iste’molchilar ishonchiga ta’sir qilishi mumkin. Xuddi shunday, sog‘liqni saqlash tashkilotidagi buzilish bemor ma’lumotlarini buzishi mumkin, bu esa shaxsiy hayotning buzilishiga va sog‘liqni saqlEWL sohasidagi firibgarlikka olib keladi. Kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislarga talab ortib borayotganiga qaramay, ushbu talabni qondirish uchun malakali iste’dodlarning doimiy yetishmasligi mavjud. Tashkilotlar kiberxavfsizlik bo‘yicha malakali mutaxasWMWPEVRM]SPPEWL ZEWEUPEFUSPMWLYGLYROYVEWLSPMFFSVEHMFYIWEYPEVRMOMFIVXELHMHPEVKEUEVWLMLMQS]EWM^ USPHMVEHM &Y XERUMWPMO OMFIVXELHMHPEVRMRK XI^ VMZSNPERE]SXKER XEFMEXM FMPER ]EREHE OYGLE]QSUHE YPEV WEQEVEPM OYVEWLMWL YGLYR HSMQM] XE]]SVKEVPMO ZE XENVMFE XEPEF UMPEHM Ushbu iste’dodlar bo‘shlig‘ini bartaraf etish akademik, sanoat va hukumatdan kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislarni jalb qilish, o‘qitish va saqlab qolish uchun birgalikdagi sa’y LEVEOEXPEVRMXEPEFUMPEHM Sun’iy intellekt (AI), mashinani o‘rganish (ML) va narsalar interneti (IoT) kabi VMZSNPERE]SXKERXI\RSPSKM]EPEVVEUEQPMMUXMWSHM]SXHEMRRSZEXWM]EPEVZEWEQEVEHSVPMOYGLYR YPOERMQOSRM]EXPEVRMXEUHMQIXEHM&MVSUYPEVOMFIV\EZJWM^PMORMRK]ERKMQYEQQSPEVMRMLEQ OIPXMVMF GLMUEVEHM %- ZE 10 LEQ LMQS]EGLMPEV LEQ LYNYQGLMPEV XSQSRMHER OMFIV STIVEXWM]EPEVRM EZXSQEXPEWLXMVMWL ZE STXMQEPPEWLXMVMWL YGLYR MWLPEXMPMWLM QYQOMR FY OMFIV qurollanish poygasiga olib keladi. Ko‘pincha zaif xavfsizlik choralari bilan ajralib turadigan -S8UYVMPQalari kiberhujumlar uchun zaif kirish nuqtalari bo‘lib xizmat qilishi mumkin, bu esa butun tarmoqlar va tizimlarni xavf ostiga qo‘yadi. 6EUEQPM MUXMWSHM]SXHE OMFIV\EZJWM^PMO QYEQQSPEVMRM LEP UMPMWL LYOYQEXPEV FM^RIW ilmiy doiralar va kiberxavfsizlik bo‘yMGLE QYXE\EWWMWPEVRM NEPF IXKER LSPHE LEQOSVPMOHE yondashuvni talab qiladi. Axborot almashish va hamkorlik tahdidlar bo‘yicha razvedka HEVENEWMRMSWLMVMWLMZEJESPQYHSJEEWXVEXIKM]EPEVMRMEQEPKESWLMVMWLMQOSRMRMFIVEHM(EZPEX \YWYWM] WLIVMOPMO QYLMQ MRJratuzilma va maxfiy maʼlumotlarni himoya qilish uchun OMFIV\EZJWM^PMO WXERHEVXPEVM MPKʻSV XENVMFEPEV ZE QIʼ]SVM]LYUYUM] FE^EPEVRM MWLPEF GLMUMWLKE ]SVHEQ FIVMWLM QYQOMR &YRHER XEWLUEVM \EPUEVS LEQOSVPMO QMPPM] GLIKEVEPEVHER SWLMF OIXEHMKERKPSFEPOMFIVXELHMHPEVRMFEVXEVEJIXMWLHEQYLMQELEQM]EXKEIKE <YPSWE UMPMF E]XKERHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXHE OMFIV\EZJWM^PMO QYEQQSPEVM QYVEOOEF ZEHSMQSVMZSNPERMFFSVQSUHE8I\RSPSKM]EKEEWSWPERKERMRRSZEXWM]EPEVRMRKEJ^EPPMOPEVMRM UEFYP UMPMWLHE HEZSQ IXEV IOERQM^ VEUEQPM MRJVEXY^MPQEQM^RM LMQS]E UMPMWLHE LYWL]SV turishimiz zarur. Kiberxavfsizlikka proaktiv va hamkorlikka asoslangan yondashuvni qo‘llash orqali biz xavflarni kamaytirishimiz va barcha uchun xavfsiz raqamli kelajakni ta’minlashimiz QYQOMR 263

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil %HEFM]SXPEV 1. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining “«Raqamli O‘zbekiston | WXVEXIKM]EWMRM XEWHMUPEWLZEYRMWEQEVEPMEQEPKESWLMVMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga 1ilova “Raqamli O‘zbekiston 2030” strategiyasi. 2020 yil 5 oktyabr, PFWSR 2. Узақов, Ортиқ. "РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ ШАРОИТИДА БАНДЛИКНИНГ ЗАМОНАВИЙ ШАКЛЛАРИНИ ЖОРИЙ ЭТИШНИНГ УСЛУБИЙ АСОСЛАРИ." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика 2.8 (2023): 74 264

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil ANTROPOMETRIK KO‘RSATKICHLAR YORDAMIDA INSON YUZINI TAN-&30-7, %0+36-810%6- 2S^MQE6E\MQSZE “University of management and future technologies” universiteti magistranti RS^MQEVE\MQSZE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPEHE WLE\WRM ]Y^ XEWZMVM EWSWMHE XERMF SPMWLHE qo‘llaniladigan antropometrik nuqtalar tahlili, belgilar fazosini shakllantirish usuli, FIPKMPEVRMRK MRJSVQEXMZPMO HEVENEPEVMRM ERMUPEWL YWYPPEVM LEQHE ]Y^RMRK KISQIXVMO ko‘rsatkichlari asosida shaxWRMXERMFSPMWLEPKSVMXQPEVMOIPXMVMPKER /EPMX WSʻ^PEV -HIRXMJMOEXWM]E UMPMWL QEWSJE ]Y^ FIPKMPEVM =IZOPMH QEWSJEWM EPKSVMXQPEV Shaxsni yuz tasviri bo‘yicha identifikatsiya qilish tizimlarida eng ko‘p qo‘llaniladigan ERXVSTSQIXVMOko‘rsatkichlar (nuqtalar orasidagi masofalar) quyida keltirilgan (1VEWQ − USVEGLMUPEVSVEWMHEKMQEWSJE − ko‘z qorachig‘i markazidan burun markazigacha; − ko‘z qorachig‘i markazidan og‘iz markazigacha; − ko‘z qorachig‘i markazidan chakakkacha; − ko‘z qorachig‘i markazidan qoshgacha; − ko‘zning ichki burchagidan yuz markazigacha; − ko‘zning ichki burchagidan og‘iz markazigacha; − ko‘zlar gorizontal chizig‘idan jag‘ uchigacha; − USWLHERFYVYRYGLMKEGLE − og‘iz markazidan burunnning quyi nuqtasigacha; − og‘iz markazidan jag‘ uchigacha; − ko‘zlar joylashgan chiziq bo‘yicha yuz kengligi; − burun quyi qismi joylashgan chiziq bo‘yicha yuz kengligi; − og‘iz joylashgan chiziq bo‘yicha yuz kengligi [1]. Qorachiqlar orasidagi masofa eng muhim o‘lchov sifatida qaraladi [1]. Ularning o‘rni aniq topilgandan so‘ng, qolgan elementlarning joylashuvi yoki ular orasidagi masofalarni LEQ XSTMWL SWSR OIGLEHM <S^MVKM OYRKEGLE XEWZMVHE ]Y^ ZE ]Y^ IPIQIRXPEVMRM EZXSQEXMO M^PEFXSTMWLRMRKYWYPZEEPKSVMXQPEVMMWLPEFGLMUMPKER 265

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil rasm. Yuz tasviri bo‘yicha antropometrik ko‘rsatkichlar (nuqtalar orasidagi QEWSJEPEV Yuz belgilari orasidagi masofalar bo‘yicha olingan nisbatlar turli odamlarda turlicha bo‘ladi. Shunga asoslanib, turli odam yuzlarini farqlash mumkin. Demak, biz identifikatsiya ko‘rsatkichlari sifatida yuzning geometrik nisbatlarini olishimiz mumkin. TopiPKER ]Y^ belgilari (nuqtalar) orasidagi masofalarning nisbatlari bo‘yicha ko‘rsatkichlarni aniqlab SPEQM^ &YRMRK YGLYR EZZEPS ]Y^RMRK MHIRXMJMOEXWM]E RYUXEPEVM SVEWMHEKM QEWSJEPEV aniqlanishi lozim. Masofalarni o‘lchashning turli usullari bor. Bu ishda nuUXEPEV SVEWMHEKM masofani o‘lchash uchun Yevklid masofasidan foydalanildi. Birinchi nuqtani 4 \] ZE MOOMRGLMRYUXERM5 YZ HIFSPWEOYPEVSVEWMHEKM=IZOPMHQEWSJEWMUY]MHEKMGLEERMUPEREHM? A 𝑑𝑑(𝑃𝑃, 𝑄𝑄) = √(𝑥𝑥 − 𝑢𝑢)2 ) + (𝑦𝑦 − 𝑣𝑣)2 ) =Y^HEXSTMPKERUSWLPEVko‘zlar, burun va og‘iz bo‘yicha olingan masofalar (bitta odam QMWSPMHE NEHZEPHEFIVMPKER NEHZEP Yuzda topilgan qoshlar, ko‘zlar, burun va og‘iz bo‘yichaolingan masofalar Yuz belgilarining nomi bo‘yicha olingan &IPKMPEF 1EWSJE QEWSJEPEV SPMWL UM]QEXM Ko‘z qorachiqlari markazlari orasidagi masofa 0)6 Chap ko‘z qorachig‘i markazidan burungacha masofa 0)2 O‘ng ko‘z qorachig‘i markazidan burungacha masofa 6)2 Chap ko‘z qorachig‘i markazidan og‘izgacha masofa 0)1 O‘ng ko‘z qorachig‘i markazidan og‘izgacha masofa 6)1 Burundan og‘izgacha masofa (12 Chap qosh va chap ko‘z qorachig‘i orasidagi masofa 0&) O‘ng qosh va o‘ng ko‘z qorachig‘i orasidagi masofa 6&) 'LETUSWLQEVOE^MHERFYVYRKEGLEQEWSJE 0&2 O‘ng USWLQEVOE^MHERFYVYRKEGLEQEWSJE 6&2 Ko‘rsatkich sifatida to‘g‘ridanto‘g‘ri masofalarni olish xato bo‘ladi. Chunki, tasvirda yuz o‘lchamlari va tasvirlar o‘rtasidagi vaqt oralig‘i ham turlicha bo‘lishi mumkin. Shuning YGLYR YPEVRMRK nisbatlari bo‘yicha ko‘rsatkichlarni aniqlaymiz. Jadvalda ko‘rsatilgan masofalar bo‘yicha o‘nlab (10*9=90) nisbatlar (ko‘rsatkichlar)ni olish mumkin. Lekin, hamma ko‘rsatkichlarni olish shart emas. Ko‘rsatkichlar soni haddan ziyod ko‘p bo‘lsa ham EPKSVMXQyaxshi natija bermasligi ham mumkin. Biz Quyidagi asosiy ko‘rsatkichlarni olamiz ?A − 0)20)6 − 0)10)6 − 6)20)6 266

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil − 6)10)6 − 0)20)66)20)6 − 0)10)66)10)6 − 0&20)6 − 6&20)6 − 0&20)66&20)6 − 0&)6&) 0)6 − (120)6 Tanib olish maqsadida tekshirilayotgan ikkita suratni topilgan ko‘z qorachig‘i nuqtalari bo‘yicha bir xil masshtabga keltirib olinsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Aslida, belgilar orasidagi nisbatlar olinganda masshtabning ahamiyati yo‘q. Lekin, tasvirning hajQM kichikroq bo‘lib, unda topilgan nuqtalar kamida bitta pikselga adashgan bo‘lsa ham, undagi nisbatlar farqi ancha katta bo‘lib ketadi. Tajribalarda ko‘z qorachiqlari orasidagi masofa 40 XE TMOWIPRM XEWLOMP UMPKERHE IRK ]E\WLM REXMNEKE IVMWLMPKERM ERMUPERKER ?A &IPKMPEVRMRK MRJSVQEXMZPMOHEVENEPEVMRMERMUPEWL%RMUPERKERFIPKMPEVJE^SWMHEMRJSVQEXMZFIPKMPEVJE^SWMRM ENVEXMFSPMWLXMQWSPPEVRMERMUPEWLQEWEPEPEVMHEQYLMQELEQM]EXKEIKE Obyektni xarakterlovchi belgilar soni juda ko‘p bo‘lgan holatlarda aPKSVMXQXI^PMKMRM va ishonchliligini oshirish maqsadida ko‘pincha belgilar sonini kamaytirish talab etiladi. 0IOMRFIPKMPEVJE^SWMRMLEHHER^M]SHUMWUEVXMVMWLLEQ]E\WLMREXMNEFIVQEWPMKMQYQOMR Informativ belgilarni tanlash bo‘yicha ko‘pgina ishlar qilingan bo‘lib, ular turli QEUWEHPEVHE ZE XYVPM YWYPPEVHE EQEPKE SWLMVMPKER ? A 7LE\WRM ]Y^ XEWZMVM EWSWMHE XERMF olish masalasida ham belgilarning informativligi muhim o‘rin tutadi. Agar biz yuzdagi barcha FIPKMPEVFMV\MPFELSKEIKEZEYPEVRMRKFEVGLEWMni olish zarur deb olsak, albatta xato bo‘ladi. O‘tkazilgan tajribalardan shu narsa ma’lum bo‘ldiki, belgilar fazosida informativ belgilarning OSIJJMXWMIRXPEVM ERMUPERKERHE XERMF SPMWL MWLSRGLPMPMKM SWLHM &IPKMPEVRMRK MRJSVQEXMZPMO HEVENEPEVMRMERMUPEWLRing ikki xil usulini ko‘ramiz. Birinchi usulda belgilar fazosida informativ FIPKMPEVRMERMUPEWLUY]MHEKMXEVXMFHEFENEVMPHM 1) Bir necha o‘nlab (yuzdan ortiq) obyektlar (yuz tasvirlari) ning belgilar fazosi ko‘rildi, ya’ni: FY]IVHE -SF]IOX JSXSWYVEX 𝐼𝐼11 |… 𝐼𝐼𝑚𝑚1 𝐼𝐼12 … 𝐼𝐼1𝑛𝑛 …… … | 𝐼𝐼𝑚𝑚2 … 𝐼𝐼𝑚𝑚𝑚𝑚 Q–SF]IOXRMRKXEVXMFVEUEQM R–FIPKMRMRKXEVXMFVEUEQM (IQEOFIPKMPEVJE^SWMRta belgidan iborat bo‘lgan QXESF]IOXPMQEXVMXWEUYVMFSPMRHM 3F]IOXPEVRMRKQSWFIPKMPEVMSVEWMHEKMIRKOEXXEJEVUPEVERMUPERHM FY]IVHE 𝑑𝑑𝑛𝑛 = max|𝐼𝐼𝑖𝑖 − 𝐼𝐼𝑖𝑖𝑖𝑖 | 𝑖𝑖 267

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 𝑚𝑚 𝐼𝐼𝑖𝑖 = ∑ 𝐼𝐼𝑘𝑘𝑘𝑘 , 𝑝𝑝 = 1, 𝑛𝑛, 𝑖𝑖 = 1, 𝑚𝑚 (4) 𝑘𝑘=1 3) Hosil bo‘lgan to‘plam kattadan kichikka tomon tartiblandi, ya’ni: 𝐷𝐷(𝑁𝑁) = {𝑑𝑑1 , … , 𝑑𝑑𝑝𝑝−1 , 𝑑𝑑𝑝𝑝 , 𝑑𝑑𝑝𝑝+1 , … , 𝑑𝑑𝑛𝑛 } (5) Bunday tartiblangan belgilar fazosida boshlang‘ich belgilar eng informativ deb qaraladi. Agar belgilar soni ko‘p bo‘lsa, ulardan ma’lum bir mMUHSVMRMUSPHMVMFUSPKERPEVMRM XEWLPEF]YFSVMWLQYQOMR?A 7LYRMRKHIOSF]IOXRMXERMFSPMWLYGLYRYRMRKFIPKMPEVMRMFELSPERE]SXKERHE belgilarning tartibiga e’tibor beriladi, ya’ni birinchi o‘rindagi belgi uchun yuqoriroq ball, OI]MRKMWMKEOEQVSUFEPPFIVMPEHMZELSOE^S Shunday qilib keltirilgan ma’lumotlar va algoritmlar shaxsni yuz tasviri bo‘yicha tanib olish jarayoninini oxirgi bosqichlari bo‘lib hisoblanadi. Yuzdagi identifikatsiya nuqtalari tahlil UMPMRMF YPEVHE IRK ]E\WLM REXMNEPEV FIVEHMKER ko‘rsatkichlar tanlab olindi. Tanlab olingan belgilarning informativlik darajalari aniqlangandan so‘ng tanib olish ishonchliligi oshdi. %HEFM]SXPEV 1. Фазылов Ш.Х., Абдугафаров И.А., Тухтасинов М.Т. Решение задачи распознавания лица// Проблемы информатики и энергетики. 2003. № 3. С. 49 *E^MPSZ 7L/L %FHYKEJEVSZ -% 8YOLXEWMRSZ 18 &MSQIXVMG -HIRXMJMGEXMSR SJ 'SQTYXIV 7]WXIQ 9WIVW ;'-7 8LMVH ;SVPH 'SRJIVIRGI SR -RXIPPMKIRX 7]WXIQW JSV -RHYWXVMEP%YXSQEXMSR8EWLOIRX4 ТўхтасиновМ.Т.Тасвирдаодамюзиваюзбелгиларинитопиш алгоритмлари //Информатика ва энергетика муаммолари. № бетлар. 4. Jaksimov D.B., Raximov A.A. Sun’iy intellekt va neyrotoʻVPM XI\RSPSKM]EPEV 3ʻUYZ USʻPPERQE3ʻ61:%/8ZE%,-]MPFIX 5. Raximov A.A. Основные типы интеллектуальных информационных систем и их характеристика // “Qurolli kuchlar tuzilmalarini innovatsion rivojlantirishda axborot kommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni” Respublika ilmiyYWPYFM] SRPE]R OSRJIVIRWM]EWM maqolalar to‘plami. AKT va AHI, Toshkent –] 268

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 29857-28)>-13()00%6-2--7,0%&',-5-7,97900%6- <EWER<SPQEXSZ “University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti \EWER\SPQEXSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 8SZYWLRM WMRXI^PEWLHE MWLPEXMPEHMKER *MPXIV QERFEPM QSHIP 7MRYWSMHEP model, Chiziqli bashoratlash model, Garmonik modellarni qisqacha ko‘rib chiqish ushbu QEUSPERMRK QEUWEHM LMWSFPEREHM 5E]XE WMRXI^ UMPMWLHE RMWFEXER WSHHE QSWPEWLYZGLER yuqori sifatli va mustahkam bo‘lgan nutqning parametrik modeli kerak bo‘ladi. Aynan shu QSHIPLEQQEUSPEXEVOMFMHEUMWUEGLEXERMWLXMVMPMFOIXMPKER Kalit so‘zlar: 7SYVGI *MPXIV 1SHIP 7MRYWSMHEP 1SHIP ,EVQSRMG2SMWI 1SHIP RYXU WMRXI^QSHIP /MVMWL 2YXURM MWLPEF GLMUEVMWL QSHIPM ZE YRMRK WMRYWSMHEP QSHIPM RYXU WMRXI^MHE MWLPEXMPEHMKER MOOMXE EWSWM] QSHIPPEVHMV &MVMRGLMWM MRWSR RYXUMRM MWLPEF GLMUYZGLM XYVPM \MP FSWUMGLPEVMRM MJSHEPSZGLM OIXQEOIX XM^MQMPEVHE MWLPEXMPEHMKER QSHIPHMV 1EWEPER XSZYWLRM qo‘zg‘alish tizimi, vokal trakti va inson lablari tizimi. Ikkinchi model kuzatilgan signalni sinusoidal to‘lqinlar ko‘rinishidagi tarkibiy qismlardan tashkil qilishda uni yig‘indilarga ENVEXEHM 1EWPER GLEWXSXE ZE EQTPMXYHE QSHYP]EXWM]EPERKER WMKREPPEVRMRK TEVEQIXVPEVM yig‘indisi. Nutqni sintezlashda yuqoridagi modellarning birini tanlab olish ko‘plab omillarga bog‘liqdir, misol uchun: sintezlashning sifatiga, parametrlariga, parametrlar soniga va LMWSFPEWLPEVRMRK]YOPERMWLMKE1EUSPERMRKHEZSQMHE*MPXIVQERFEPM'LM^MUGLMFEWLSVEXPEWL QSHIPZE7MRYWSMHEPLEQHE+EVQSRMOQSHIPPEVLEUMHEKETFSVEHM %WSWM]UMWQ *MPXIVQERFEPMQSHIP 7SYVGI*MPXIV1SHIP *MPXIVQERFEPMHIOSQTS^MXWM]EWMHERYXU signali akustik energiyaning (o‘pka va hiqildoqning o‘zaro ta'siri) birikmasi va supraKPSXMO bo‘shliqlarning shakli bilan aniqlanadigan uzatish funksiyasi bilan birga tashkil qilinadi. 7MKREPPEVKEMWLPSZFIVMWLHE*MPXIVQERFEPMQSHIPWMKREPRMUE]XEMWLPEWLOSRXIOWXMHE7SYVGI *MPXIVQSHIPMRYXq signalini vaqtni o‘zgartiradigan filtr orqali qo‘zg‘alish signalining yig‘ilishini ta'riflaydi[1]. Nutqni hosil qilishdagi qo‘zg‘alish og‘iz bo‘shlig‘idagi akustik bosimning o‘zgarishini tavsiflaydi va filtr vokal traktining uzatish funktsiyasining vaqtGLEWXSXEPM harakatlarini anglatadi. Ushbu modelda jarangsiz qo‘zg‘alish tasodifiy shovqin ketmaOIXPMKM deb qabul qilinadi va aytilgan nutqli pulslar davri bilan eng yaqindagi nutqqa o‘ralgan davriy MQTYPWPM TMXGL HEZVM IRK ]EUMR REQYREKE ]E\PMXPEREHM (MWOVIXZEUX XM^MQM QSHIPM *MPXIV manbali model deb ham ataladi. Tizimni quyidagi yig‘ilgan ifoda orqali ifodalash mumkin &Y ]IVHE W R RYXU WMKREPMRM L R NEZSFPEV MQTYPWM Y R NEVERKPMNEVERKWM^ XSZYWL qo‘zg‘alishlari. Ko‘pincha, yuqoridagi iJSHERM WSHHEPEWLXMVMWL YGLYR XM^MQ WLEOPHEKM XM^MQPM funktsiyaga ega bo‘lgan umumiy yig‘uvchiJMPXVMHIFXE\QMRUMPMREHMZEUY]MHEKMLSWMPUMPMREHM 269

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil &YRHE+ZETQSWVEZMWLHEUM]QEXMSVXMFFSVYZGLMJMPXIV'LM^MUPMXM^MQRYVPERMWLRMRK OSQTS^MXWTektr effektlarini modellashtirish; Chiziqli tizim vokal trubasi va glottal qo‘zg‘alish TYPWMRMRKOSQTS^MXWTIOXVIJJIOXPEVMRMQSHIPPEWLXMVMWLYGLYRUEFYPUMPMREHM JEUEXSZS^PMRYXU uchun)[4]. Qisqa vaqt oralig‘ida modeldagi chiziqli tizim odatda "vokal trEOXMRMRKXM^MQMHIF RSQPEREHMZEXIKMWLPMNEZSFIWEZSOEPXVEOXMKEMQTYPWPMNEZSFHIFRSQPEREHM JSVQYPE FMPERFMPERMJSHEPERKERFYXYRUYXFPMGLM^MUPMXM^MQPEVYGLYROMVMWLZEGLMUMWLJSVQERMRKJEVU tenglamasi bilan bog‘liq 9WLFY*MPXIVQanbali modeli keyingi bo‘limda ko‘rib chiqiladigan Chiziqli bashorat modeli bilan chambarchas bog‘liq. "Chiziqli bashorat qilish" atamasi o‘tgan vaqt zonasining chiziqli kombinatsiyasidan JS]HEPERMWLQI\ERM^QMRMERKPEXEHMREQYREPEV &YRHEWT R XE\QMRUMPMRKERWMKREP Taxmin qilingan xatolar esa quyidagi ifodada o‘z aksini topgan Chiziqli bashoratli tahlil nutq signaliga doiraviy asosda qo‘llaniladi. Demak, har bir VEQOE HSMVE YGLYRGLM^MUPMFEWLSVEXPMJMPXV]EVEXMPEHM9WLFYJMPXVQSHIPPEVMglottal qo‘zg‘alish TYPWMWLEOPMRMZSOEPXVEOXMRMZEPEFPEVRMRYVPERXMVMWLIJJIOXPEVMRMQSHIPPEWLXMVEHM3ZS^PMRYXU paytida oddiy puls poezdi chiziqli bashoratli filtrni qo‘zg‘atadi[2]. 7MRYWSMHEP1SHIP7MRYWSMHEPQSHIPRMRKQEXIQEXMOMJSHEWMRMUY]MHEKMGLEMJSHEPEWL QYQOMR Ya’ni nutq vaqt o‘tishi bilan oshib boradigan sinusoidal funksiyalar yig‘indisidan MFSVEXHIFSPMREHM To‘liq modeldan kelib chiqqan nutq signali ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi &Y ]IVHE 0 WMRYWSMHEP WIKQIRXPEV WSRM E [ PEV IWE QSW VEZMWLHE EQTPMXYHERMRK GLEWXSXEZEJE^EPEVRMRKUM]QEXPEVM Sinusoidal model garmonik tovushlarni modellashtirish uchun mos bo‘lganligi sababli, 270

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil SGLMPQEKERXSZYWLPEVYWLFYQSHIPXSQSRMHEROEQREQS]MWLIXMPEHM &YRHER XEWLUEVM YWLFY QSHIP OEXXE QE PYQSXPEV &MK (EXE FE^EWM ZE LMWSFPEWL QYVEOOEFPMKM 'SQTPI\MX]GSQTYXEXMSR OEFMGLIOPSZPEVKEIKE?A +EVQSRMOWLSZUMRPMQSHIP ,EVQSRMG2SMWI1SHIP +EVQSRMOWLSZUMRPMQSHIP ,21 RYXU WMKREPMRM MOOM UMWQKE ENVEXEHM KEVQSRMO UMWQ ZE WLSZUMR UMWQM +EVQSRMO XEVOMFM] UMWQ RYXU WMKREPMRMRK OZE^MO HEZVM] UMWQPEVMRM QEWEPER YRPM ZE YRPM XSZYWLPM undoshlarni, shovqin qismi esa davriy bo‘lmagan qismni, masalan fritsativ aspiratsiya WLSZUMRMRMTSVXPEWLPEVRMSGLMPQEKERRYXURMZEFSWLUEPEVRMERKPEXEHM +EVQSRMOUMWQHEEWXEsekin o‘zgarib turadigan amplituda va chastotEPMKEVQSRMOEKE bog‘liq sinusoidlar to‘plami orqali modellashtiriladi. Harmonik / Shovqin modeldagi nutq signali xuddi shunga o‘xshash modellarga o‘xshash harmonik va shovqinlarning kombinatsiyasi bilan ifodalanishi mumkin +EVQSRMOUMWQHEKMWMKREPRMUY]MHEKMGLEQSHIPPEWLXMVMWLQYQOMR &YRHE%P R ϕP R KEVQSRMOIRHEKMWMKREPQSWVEZMWLHEOKEVQSRMORMRKRZEUXMHEKM EQTPMXYHE ZE JE^ERM 𝟂𝟂 JYRHEQIRXEP GLEWXSXE ZE 0 FY KEVQSRMO UMWQKE OMVMXMPKER KEVQSRMOEPEVWSRMUMWQMWMJEXMHEQSHIPPEWLQYQOMR Shunga qaramay shovqin qismi quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi. &YRHE F SU +EYW WLSZUMRM L ZEUXRM RSVQEPPEWLXMVEHMKER FEVGLE UYXFPM JMPXIV I filtrlangan shovqinni vaqtincha to‘g‘ri taqsimlash uchun ishPEXMPEHMKERIRIVKM]EJYROXWM]EWM Bu vaqtning domeni texnikasidan foydalanib, freymlar ichidagi to‘lqin shakllarining nisbiy pozitsiyalarini to‘g‘rilaydi. Sintez ohangi sinxron tarzda amalga oshiriladi. Garmonik tarkibiy UMWQRMRKEQTPMXYHEPEVMZEJE^EPEVMeng kam kvadrat mezoni bo‘yicha hisoblab chiqiladi va OIXQEket joylashgan freymlar o‘rtasida chiziqli o‘zaro bog‘liqdir. Garmonik shovqin QSHIPMRMRKEWSWM]OEQGLMPMOPEVMHERFMVMYRMRKQYVEOOEFPMKMHMV %HEFM]SXPEV 7EIIH : :EWIKLM 1YPXMQIHME 7MKREP 4VSGIWWMRK8LISV] ERH %TTPMGEXMSRW MR 7TIIGL1YWMGERH'SQQYRMGEXMSRW;MPI] 1EVMERM.0ERKYEKIERHWTIIGLTVSGIWWMRK-87);)00)= 7IVVE < % 7]WXIQ JSV 7SYRH %REP]WMW 8VERWJSVQEXMSR 7]RXLWMW FEWIH SR E (IXIVQMWXMGTPYW7XSGLEWXMG(IGSQTSWMXMSR4L(XLIWMW7XERJSVH9RMZIVWMX] +ISVKI)&ERH7QMXL1.87TIIGLEREP]WMWW]RXLIWMWERHQSHMJMGEXMSRYWMRK ER EREP]WMWF]W]RXLIWMWSZIVPETEHH WMRYWSMHEP QSHIP-))) 8VERWEGXMSRW SR 7TIIGL ERH %YHMS4VSGIWWMRK – 271

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil KIBERXАVFSIZLIK –RАQАMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLАNISHINING MUHIM OMILI 2YVFIO<SPQYVSHSZ 1IRINQIRXZE^EQSREZM]XI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXM RYVFIOOLSPQYVSHSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E>EQSREZM]HYR]SHEFSWLUEVYZXM^MQPEVMMNXMQSM]WSLEZEHI]EVPMFEVGLE ]SDREPMWLPEV VEUEQPM FSWLUEVYZ WLEOPMKE SDXMF OIPQSUHE %]RMUWE IPPIOXVSR LYOYQEXRMRK VEUEQPM FSWLUEVYZKE SDXMF FSVMWLM E\FSVSXPEVRM Y^EXMPMWL WEUPEWL ZE UE]XE MWLPEWLHEKM \EZJWM^PMORM XEPEF IXEHM 1E^OYV QEUSPEHE VEUEQPM MUXMWSHM]SX WLEVSMXMHE E\FSVSVX \EZJWM^PMKMRMWEUPEWLYWYPPEVMLEUMHEQYPSLE^EPEVUMPMRKER /EPMX WSD^PEV E\FSVSX E\FSVSX \EZJWM^PMKM VEUEQPM \EZJWM^PMO VEUEQPM MUXMWSHM]SX \EZJWM^PMOWM]SWEXM %\FSVSXOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVMWLMHHEX FMPERVMZSNPERMFFSVE]SXKERLS^MVKM HEZVHE LEV UERHE] HEZPEXRMRK E\FSVSX VIWYVWPEVM YRMRK MUXMWSHM] ZE LEVFM] WEPSLM]EXMRM FIPKMPSZGLM QYLMQ SQMPPEVHER FMVM LMWSFPEREHM 1E^OYV VIWYVWPEVHER WEQEVEPM JS]HEPERMWL QEQPEOEX \EZJWM^PMKMRM ZE HIQSOVEXMO E\FSVSXPEWLKER NEQM]EXRM QYZEJJEUM]EXPM shakllantirilishini ta’minlaydi. Bunday jamiyatda axborot almashinuv tezligi yuksalib, axborotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va ulardan foydalanish bo‘yicha ilg‘or axborot kommunikatsiyalar texnologiyalarini qo‘llash keng ko‘lamda amalga oshiriladi. &YKYRKM OYRHE E\FSVSXPEWLKER NEQM]EX NEHEP WYVEXPEV FMPER WLEOPPERMF E\FSVSXPEV HYR]SWMHE HEZPEX GLIKEVEPEVM HIKER XYWLYRcha yo‘qolib bormoqda. Global kompyuter tarmog‘i jahon davlatlarining ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy, ma’naviy va madaniy hayotida EPSLMHE ELEQM]EX OEWF IXQSUHE 7LYRMRK YGLYR E\FSVSXRM QYLSJE^E UMPMWL LEV UERHE] mamlakatda muhim davlat vazifasi bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekistonda axborotni muhofaza UMPMWLRMRK ^EVYVM]EXM E\FSVSXRM QYLSJE^EUMPMWLRMRK HEZPEX XM^MQMRM ]EVEXMPMWLMHE ZE E\FSVSX xavfsizligining huquqiy bazasini rivojlantirishda o‘z ifodasini topdi. Bu borada O‘zbekiston 6IWTYFPMOEWMRMRKm(EZPEXWMVPErini saqlash to‘g‘risida»gi, «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi va FSWLUE USRYRPEV UEFYP UMPMRHM LEQHE EQEPHE XEXFMU IXMF OIPMRQSUHE 1EQPEOEXMQM^HE E\FSVSXPEWLXMVMWL WSLEWMHEKM HEZPEX WM]SWEXM E\FSVSX VIWYVWPEVM E\FSVSX XI\RSPSKM]EPEVM ZE E\FSVSXXM^MQPEVMRMVMZSNPERXMVMWLLEQHEXEOSQMPPEWLXMVMWLRMRK^EQSREZM]NELSRXEQS]MPPEVMRM LMWSFKESPKERLSPHEQMPPM]E\FSVSXXM^MQMRM]EVEXMWLKEUEVEXMPKER %\FSVSXWSLEWMHEHEZPEXQERJEEXPEVMQMPPM]E\FSVSXMRJVEWXVYOXYVEWMRMRKVMZSNPERMWLMKE WLEVSMXPEV]EVEXMWLHEE\FSVSXSPMWLWSLEWMHEWLE\WZEJYUEVSPEVRMRKOSRWXMXYXWM]EZM]LYUYU va erkinliklarini amalga oshishida, O‘zbekistonning hududiy birligini, suverenitetini va OSRWXMXYXWM]EZM] XY^YQMRMRK QYWXELOEQPMKMRM WM]SWM] MUXMWSHM] ZE MNXMQSM] FEVUEVSVPMKMRM ta’minlash maqsadida axborotdan foydalanishda, qonuniylik va huquq tartibotni qat’iy amalga oshishida, o‘zaro tenglik va o‘zaro manfaatdorlikdagi xalqaro hamkorlikni VMZSNPERXMVMWLHEMJSHEPEREHM%\FSVSX\EZJWM^PMKM–ko‘p qirrali faoliyat sohasi bo‘lib, unga faqaX XM^MQPMOSQTPIOW]SRHEWLYZQYZEJJEUM]EXOIPXMVMWLMQYQOMR9WLFYQYEQQSRMLEPIXMWLHE huquqiy, ma’muriy, protsedurali va dasturiytexnik choralarni qo‘llaniladi. Bugungi kunda axborot xavfsizligini ta’minlaydigan uchta asosiy tamoyil mavjud: –ma’lumotlEVFYXYRPMKM– axborotni yo‘qotilishiga olib keluvchi buzilishlardan, shuningdek ma’lumotlarni mualliflik huquqi bo‘lmagan holda hosil qilish yoki yo‘q qilishdan himoya qilish; – E\FSVSXRMRK 272

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil OSRJIHIRWMEPPMKM %\FSVSXZEYRMRKXEWLYZGLMWMRMRKLSPEXMRMFIPKMPE]HMZEYRHEE\FSVSXFMPERVY\WEXWM^ tanishishning yoki uni ruxsatsiz hujjatlashtirishning (nusxa ko‘chirishning) oldini olish ta’minlangan bo‘ladi; –JS]HEPERMWLLYUYUPEVMKE QYEPPMJPMOOE IKEFEVGLEJS]HEPERYZGLMPEV E\FSVSXHERJS]HEPERESPMWLPMOPEVM8a’kidlash joizki, ayrim faoliyat sohalari (bank va moliya MRWXMXYXPEVME\FSVSXXEVQSUPEVMHEZPEXFSWLUEVYZXM^MQPEVMQYHSJEEZEQE\WYWXY^YPQEPEV ularda ko‘riladigan masalalarning muhimligi va xarakteriga ko‘ra, ularning axborot tizimlari JESPM]EXM MWLonchliligiga nisbatan yuqori talablar va xavfsizlik bo‘yicha maxsus choralar ko‘rilishini talab etadi. Axborot xavfsizligining milliy xavfsizlik tizimidagi o‘rni. XXI asrda WLE\WNEQM]EXZEHEZPEXXEVEUUM]SXMHEE\FSVSXVIWYVWPEVMZEXI\RSPSKM]EPEVMRMRKVSPMRMSVXMWLM REXMNEWMHE O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini axborotlashtirilgan jamiyat sifatida qurish masalasini hal etish bilan birga quyidagi omillar milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimida axborot xavfsizligining yetakchi o‘rin egallashini belgilaydi: – QMPPM] QERJEEXPEV YPEVKE XENSZY^ZEYPEVRMFYXENSZY^PEVHERLMQS]EPEWLE\FSVSXZEE\FSVSXWSLEWMSVUEPMMJSHEPEREHM EQEPKE SWLMVMPEHM – MRWSR ZE YRMRK LYUYUPEVM E\FSVSX ZE E\FSVSX XM^MQPEVM LEQHE YPEVKE IKEPMO UMPMWL – FY REJEUEX E\FSVSX \EZJWM^PMKMRMRK EWSWM] SF]IOXPEVM FEPOM \EZJWM^PMO WSLEWMHEKM FEVGLE \EZJWM^PMO SF]IOXPEVMRMRK EWSWM] IPIQIRXPEVM LEQHMV – E\FSVSX ]SRHEWLYZMHER EWSWM] MPQM]EQEPM] YWYP WMJEXMHE JS]HEPERMWL SVUEPM QMPPM] \EZJWM^PMO QEWEPEPEVMRMLEPIXMWLQYQOMR–QMPPM]\EZJWM^PMOQYEQQSWM]EUUSPENVEPMFXYVYZGLME\FSVSX XEZWMJMKE IKE %\FSVSX \EZJWM^PMKM XM^MQM HEZPEXRMRK E\FSVSX WSLEWMHEKM WM]SWEXMRM mamlakatda milliy xavfsizlikni ta’minlash davlat siyosati bilan chambarchas bog‘laydi. &YRHE E\FSVSX \EZJWM^PMKM XM^MQM HEZPEX WM]SWEXMRMRK EWSWM] XEWLOMP IXYZGLMPEVMRM ]E\PMX FMV FYXYRPMOOEFMVMOXMVEHM&YIWEE\FSVSX\EZJWM^PMKMRMRKVSPMZEYRMRKQEQPEOEXQMPPM]\EZJWM^PMKM tizimidagi mavqeini belgilaydi. Axborot sohasidagi O‘zbekistonning milliy manfaatlarini, YPEVKEIVMWLMWLRMRKstrategik yo‘nalishlarini va ularni amalga oshirish tizimlarini o‘zida aks IXXMVYZGLM QEUWEHPEV ]E\PMXPMKM HEZPEX E\FSVSX WM]SWEXMRM ERKPEXEHM 7LY FMPER FMVKE HEZPEX E\FSVSX WM]SWEXM QEQPEOEXRMRK XEWLUM ZE MGLOM WM]SWEXMRMRK EWSWM] XEWLOMP IXYZGLMWM LMWSFPEREHM LEQHE NEQM]EXRMRK FEVGLE NEFLEPEVMRM UEQVEF SPEHM %\FSVSX \EZJWM^PMKMRMRK zamonaviy konsepsiyasi axborot xavfsizligini ta’minlovchi maqsadlar, vazifalar, tamoyillar va asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha rasmiy nuqtai nazarlar majmuini bildiradi. Quyida a\FSVSX xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari va jihatlari keltirilgan: − axborotni muhofaza qilish (shaxsiy ma’lumotlarni, davlat va xizmat sirlarini va boshqa turdagi tarqatilishi chegaralangan ma’lumotlarni qo‘riqlash ma’nosida); − kompyuter xavfsizPMKM ]SOM ma’lumotlar xavfsizligi – kompyuter tarmoqlarida ma’lumotlarning saqlanishini, foydalanishga ruxsat etilganligini va konfedensialligini ta’minlovchi apparat va dasturiy vositalar to‘plami, axborotdan ruxsatsiz foydalanishdan himoya qilish choralari; − axborot egalariga yoki axborotdan foydalanuvchilarga hamda uni qo‘llab quvvatlovchi infratuzilmaga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan tabiiy yoki sun’iy xarakterdagi tasodifiy yoki qasddan ta’sir etishlardan axborot va uni qo‘llab quvvatlovchi infratuziPQERMRK himoyalanganligi; − fuqarolar, alohida guruhlar va ijtimoiy qatlamlar, umuman olganda aholining yashash faoliyati, ta’lim olish va rivojlanishlari uchun zarur bo‘lgan sifatli axborotga bo‘lgan talablarining himoyalanganligi. Tor ma’noda axborotni mYLSJE^EUMPMWL 273

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil deganda axborotni yig‘ish, uzatish, qayta ishlash va saqlash jarayonida uning xavfsizligi (konfedensialligi va butunligi)ni ta’minlashga qaratilgan tadbirlar va harakatlar majmui XYWLYRMPEHM?A. Bu ta’rif axborotni muhofaza qilish va axboroX\EZJWM^PMKMXYWLYRGLEPEVMRMRK FMVFMVMKE ]EUMR IOERPMKMRM FMPHMVEHM %\FSVSX \EZJWM^PMKM – bu uzatiluvchi, yig‘iluvchi va saqlanuvchi axborotning xususiyati (holati) bo‘lib, uning tashqi muhit (inson va tabiat) va MGLOMXELHMHPEVHERLMQS]EPERKERPMOHEVENEWMRM\EVEOXIVPE]HM%\FSVSXRMQYLSJE^EUMPMWLOIRK ma’noda axborot xavfsizligiga tahdidni oldini olish va ularning asoratlarini yo‘q qilishga UEVEXMPKERXEWLOMPM]LYUYUM]ZEXI\RMO GLSVEPEVOSQTPIOWMRMFMPHMVEHM%\FSVSXRMQYLSJE^E qilish axborotga bo‘lgan salbiy ta’sir manbalarini hamda sabab va sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish ma’nosini anglatadi. 6EUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWLRMRK LS^MVKM WLEVSMXMHE E\FSVSX \EZJWM^PMKMRM ta’minlash umumjahon, davlat, iqtisodiy sub’ekt va shuningdek alohidE WLELW HEVENEWMHE LEQHSP^EVFQYEQQSPEVHERFMVMFSʻPMFUSPQSUHE6EUEQPMXI\RSPSKM]EPEVRMFEVGLEMNXMQSM] MUXMWSHM]WSLEPEVKENEHEPOMVMFFSVMWLMFYQYEQSRM]EREHEGLYUYVPEWLYZMKESPMFOIPMWLMVEH IXMFFSʻPQE]HMKERNEVE]SRHMV&YRMRKREXMNEWMHEE\FSVSX\EZJWM^PMKMKE]ERKMHER]ERKMXELHMH XYVPEVMZEYWYPPEVMTE]HSFSʻPMFFSVQSUHE1EUSPEHEE\FSVSX\EZJWM^PMKMWSLEWMHEKMEWSWM] NELSR XIRHIRXWM]EPEVMXELPMP UMPMRKER VEUEQPM E\FSVSXPEVRM LMQS]EPEWL QYEQQSPEVMRM LEP UMPMWL]SʻPPEVMOSʻVMFGLMUMPKER3ʻ^FIOMWXSR6IWTYFPMOEWME\FSVSX\EZJWM^PMKMWSLEWMXELPMPUMPMF chilgan. Davlat, shunungdek, alohida iqtisodiy sub’ektlar darajasida axborot xavfsizligini ta’minlash yuzasidan taklif va xulosalar berilgan. .ELSR EQEPM]SXMHE E\FSVSXPEVHER MUXMWSHM] VIWYVW WMJEXMHE JS]HEPERMPE]SXKER <<- EWVHE MUXMWSHM] E\FSVSXPEVRM LMQS]E UMPMWL QEWEPEWM LEV HSMQKMHIO EWSWM] KPSFEP QYEQQSPEVHERFMVMWMJEXMHE XERSPMRKERZE Y^PYOWM^ HEZSQ IXEHMKERNEVE]SRLMWSFPEREHM %\FSVSXPEVKE MWLPSZ FIVMWLRMRK EWSWM] ZSWMXEWM FSʻPKER QEZNYH E\FSVSX ZE OSQT]YXIV XM^MQPEVMHER OIRK JS]HEPERMWL XENVMFEWM WLYRM OSʻVWEXEHMOM E\FSVSX \EZJWM^PMKMRM XE’QMRPEWL QYEQQSWM XSʻPMU]IGLMQMRM XSTQEKER XYVPM MWLPEF GLMUEVYZGLMPEV XSQSRMHER XEUHMQ IXMPE]SXKER LMQS]E ZSWMXEPEVM XM^MQM IWE ]IGLE]SXKER QEWEPEPEVM ZE USʻPPERMPKER YWYPPEVM FSʻ]MGLE WLYRMRKHIO IVMWLKER REXMNEPEVM FMPER LEQ FMVFMVMHER OEXXE JEVU UMPEHM &Y NELSR MUXMWSHM]SXMHEKM E\FSVSX \EZJWM^PMKM QYEQQSWM HSP^EVFPMKMGLE USPE]SXKERPMKMRM ERMUPEF FIVEHM&Y]SʻREPMWLRMRKMUXMWSHM]\EZJWM^PMOWMJEXMHE]ERKMPMKMNELSRMUXMWSHM]SXMFMPERFSKʻPMU E\FSVSX \EZJWM^PMKMRM FELSPEWLRMRK QIXSHSPSKMO NMLEXPEVMRM XEHUMU IXMWL ZE SʻVKERMWL FMPER FSKʻPMU FMV UEXSV QYEQQSPEVRM OIPXMVMF GLMUEVEHM ?A 7LYRMRK YGLYR E\FSVSX \EZJWM^PMKMQEWEPEPEVMHE HEZPEX EPSLMHE XEWLOMPSX OEFM HEVENEPEVHE XIKMWLPM GLSVEXEHFMVPEVRM EQEPKE SWLMVMWL XEPEF IXMPEHM ,S^MVKM OYRHE OMFIVLYNYQ ]SOM NMRS]EXPEVKPSFEP\YWYWM]EXKEIKEPMKMFMPERLEQEPSLMHEQYEQQSPEVRMOIPXMVMFGLMUEVQSUHE ]MPRMRK QE] S]MHE HER SVXMU QEQPEOEXHEKM OSQT]YXIVPEV ;ERRE'V] ZMVYWM FMPER ^EVEVPERHMREXMNEHE&Y]YO&VMXERM]ERMRK1MPPM]WSKʻPMURMWEUPEWL\M^QEXM 2,7 -WTERM]ERMRK 8IPIJSRMGEXIPIOSQQYRMOEXWM]EOSQTERM]EWM+IVQERM]ERMRKIRK]MVMO(IYXWGLI&ELRXIQMV ]SʻP STIVEXSVM %QIVMOERMRK *IH)\ PSKMWXMOE OSQTERM]EWM ZE HYR]SHEKM OSʻTPEF FSWLUE XEWLOMPSXPEV JESPM]EXMRM M^HER GLMUEVHM 2MWWER 1SXSV ZE 6IREYPX EZXSQSFMP OSRWIVRPEVM FMV RIGLXEMWLPEFGLMUEVMWLQE]HSRPEVMHEMWLPEFGLMUEVMWLRMZEUXMRGLEXSʻ\XEXMFUSʻ]HM?A -UXMWSHM]SXRMRK XYVPM WYF’ektlari oʻVXEWMHE VEUEQPM Sʻ^EVS SʻXE FSKʻPMUPMO WLEVSMXMHE \EZJWM^E\FSVSXQYLMXMRM]EVEXMWLFEVUEVSVVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMWLEOPPERXMVMWLRMRKENVEPQEW 274

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil IPIQIRXMKEE]PEREHM?A%\FSVSX\EZJWM^PMKMRYUXEMRE^EVMHEROSʻTPEFVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEV SVEWMHEOEXXEQE’PYQSXPEVFY]YQPEVMRXIVRIXMZEWYR’M]MRXIPPIOXXI\RSPSKM]EPEVMFSWLUEVMPMWLM QYVEOOEF FSʻPKER ]SʻREPMWLPEV LMWSFPEREHM,S^MVKM OYRHE %QE^SR %TTPI ZE +SSKPI OEFM OSQTERM]EPEV WYR’M] MRXIPPIOXHER JS]HEPERKER LSPHE VEUEQPM TPEXJSVQEPEVRM WLEOPPERXMVHM *EGIFSSO MNXMQSM] XEVQSKʻM \EFEVPEV SVUEPM JS]HEPERYZGLMPEVRMRK \EXXMLEVEOEXPEVMHEKM QYRSWEFEXPEVRMXERMFSPMWLQYQOMRFSʻPKER(IIT8I\XI\RSPSKM]EWMRMMWLKEXYWLMVHM?A&Y VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRKTSXIRXWMEP YWXYRPMKM EPFEXXE OEXXE ELEQM]EXKE IKE FMVSU ularning joriy etilishi aholining shaxsiy ma’lumotlari xavfsizligiga tahdidlarni keltirib chiqaradi va ma’lumotlarning ozgina boʻPWELEQGLMUMFOIXMWLMMRRSZEXWM]EPEVKEZEYQYQER MUXMWSHM]SXKE FSʻPKERMWLSRGLRM XYWLMVMF ]YFSVEHM -UXMWSHM]SXRM VEUEQPEWLXMVMWL WLEVSMXMHE E\FSVSX \EZJWM^PMKMKE XELHMHPEV WSRMRMRK SVXMF FSVMWLM VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVHER JS]HEPERMWLRMRKHSMQM]VEZMWLHEQYVEOOEFPEWLYZMZEXEOSQMPPEWLYZMFMPERFSKʻPMU7SʻRKKM ]MPPEVHE]MVMOXEWLOMPSXPEVHEFSʻPKERMOEFMOMGLMOXEWLOMPSXPEVRMRKFM^RIWJESPM]EXMKERMWFEXER LEQXI^XI^ZENMHHM]E\FSVSX\YNYQPEVMY]YWLXMVMPQSUHE Ma’lumotlarning yoʻUSXMPMWLMOSʻTPEFRS\YWLSUMFEXPEVKESPMFOIPEHMJMVMFKEVPMOEQEPKE SWLMVMPKER XEUHMVHE MWLFMPEVQSRPMO SFVSʻWMKE TYXYV IXOE^MPMWLM VEUSFEXFEVHSWLPMORMRKOEQE]MWLM QSPM]EZM] ]SʻUSXMWLPEV WLYRMRKHIO ]SʻUSPKER QE’PYQSXPEVRM UE]XE XMOPEWL ^EVYVEXM XYJE]PM MWLPEF GLMUEVMWL ZE IXOE^MFFIVMWL VINEPEVMRM FY^MPMWLM\EVENEXPEVRMSWLMFOIXMWLMOEFMWEPFM]SUMFEXPEVKESPMFOIPEHMHIFE]XMWLQYQOMR&Y QERFEPEV E\FSVSX \EZJWM^PMKMKE XELHMHPEVRM XEWLOMP IXEHM %\FSVSXRM QYLSJE^E UMPMWL quyidagilarga yo‘naltirilgan: –axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha tahdidlarning oldini SPMWL–tizimli tahlil va nazorat orqali real va ehtimoli katta bo‘lgan tahHMHPEVRMERMUPEWLZE ularni o‘z vaqtida oldini olish choralari; – ERMU XELHMHPEV ZE NMRSM] LEVEOEXPEVRM ERMUPEWL QEUWEHMHE XELHMHPEVRM XSTMWL – NMRSM] LEVEOEXPEVRM FEVXEVEJ IXMWL WLYRMRKHIO ERMU NMRSM] harakatlarni hamda tahdidlarni yo‘q qilish bo‘yicha choralar ko‘rish; – XELHMH ZE NMRSM] harakatlarning oqibatlarini yo‘q qilish va mavqeini saqlash. Ushbu barcha usullarning QEUWEHM E\FSVSX VIWYVWPEVMRM RSUSRYRM] XELHMHPEVHER LMQS]E UMPMWL ZE UY]MHEKMPEVRM ta’minlashdan iborat: – OSRJIHIRWMEP E\FSVSXPEVRMRK XEVUEF OIXMWLMRM SPHMRM SPMWL – OSRJIHIRWMEP E\FSVSX QERFEPEVMKE RSUSRYRM] OMVMWLRM XEUMUPEWL – E\FSVSXRMRK FYXYRPMKM to‘liqligi va undan foydalana olishni saqlash; – E\FSVSX OSRJIHIRWMEPPMKMKE VMS]E UMPMWL – mualliflik huquqlarini ta’minlash. Yuqoridagilarni e’tiborga olib, axborotni muhofaza qilish deganda davlat, jamiyat va shaxslarning axborot xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltirilgan YWYPZSWMXEZEGLSVEPEVQENQYMRMXYWLYRMWLQYQOMR %HEFM]SXPEV 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 28 dekabrdagi 2019 yil uchun eng QYLMQYWXMZSVZE^MJEPEVLEUMHEKM3PM]1ENPMWKE1YVSNEEXRSQEWM 2. Постановление Кабинета Министров «О дополнительных мерах по дальнейшему развитию и внедрению цифровой экономики в Республике Узбекистан от 31 августа 2018 года. 3. Гулямов С.С. va boshqalar.Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari. Т.: “Iqtisod Molia” nashriyoti, 2019. 396 bet. 4. Аюпов Р.Х., Балтабаева Г.Р. Ракамли валюталар бозори: инновациялар ва 275

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil ривожланиш истикболлари. –Т: “Фан ва технология” nashriyoti, 2018, 172 бет. 5. ЛапидусЛ.В. Цифровая экономика: управление электронным бизнесом и электронной коммерцией. –М.: ИНФРАМ, 2017. 281 с. LXXTWVY[MOMTIHMESVK[MOM:MOMTIHMEHEKMWELMJE 276

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil %500-86%2743688->-10%6-2-2+7-17->7)27368%6135834303+-=%0%6-2-2+ QO‘LLANILISHI 2YVMHHMR>M]SZMHHMRSZ=YPHY^&SXMVSZE 1IRINQIRXZE^EQSREZM]XI\RSPSKM]EPEVYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXPEVM ]FSXMVSZE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E&YKYRKMELFSVSXPEWLKERNEQM]EXKEIXMFOIPKYRKEUEHEVOSQT]YXIVPEVRM birlashtirish, fayllar va turli xarakterdagi xabarlar, ma’lumotlar almashish imkoniyatini yaratish borasida ko’plab tadqiqotlar olib borildM (EWXPEF OSQT]YXIVPEVRM NYJXNYJX UMPMF birlashtirishga erishildi, ko’p o’tmay bir nechta kompyuterlarni birlashtirish uchun texnik qurilma va dasturiy ta’minot yaratildi. Shu tarzda kompyuter tarmoqlari vujudga keldi. %\FSVSXPEVRM XEVQSUPERKER YWYPHE UEyta ishlashni amalga oshirishda ko’p kompyuterli FMVPEWLQEPEVHER — kompyuter tarmoqlaridan foydalaniladi. Kompyuterlararo ma’lumotlar almashinuvini ta’minlash uchun lokal tarmoqlardan foydalaniladi. Aynan ana shu kompyuter XEVQSUPEVMRMRKZYNYHKEOIPMWLME\borotlashgan tizimlarni shakillanishiga asos bo’ldi. Kalit so‘zlar: (EVE\XXSTSPSKM]E]YPHY^XVERWTSVXLEPUEQIWL %UPPM XVERWTSVX XM^MQPEVMHE WMQMWM^ WIRWSV XEVQSU XSTSPSKM]EWMRM WLEOPPERXMVMWLHE HEVE\X ]YPHY^ LEPUE VEWQPEV LEQHE QIWL OEFM EPSUE VEWQHE XEVQSU XSTSPSKM]EPEVMHERJS]HEPERMPEHM?A=YPHY^LEPUEZEHEVE\XXSTSPSKM]EPEVMWIRWSVXYKYRPEVM EPSUEUMPMWLYWPYFMKESʻ\WLEWLHMr, yaʼni sensor tugunlari qabul qilish yoki uzatish uchun faqat FMXXE XYKYR FMPER EPSUE UMPMWLEHM =YPHY^ XSTSPSKM]EWM — FY FEVGLE WIRWSV XYKYRPEVM JEUEX XE]ERGL WXERWM]E FMPER FSKʻPERKER ,EPUE XSTSPSKM]EWM — bu maʼlumotlar tarmoqning bir UMWQMHERMOOMRGLMWMKEJEUEXERMUPERKER]SʻPSVUEPMY^EXMPEPMWLMVINEPEWLXMVMPKERFSʻPMFY^EXMWL ]SʻPM VEWQHE OSʻVWEXMPKERHIO LEPUEKE Sʻ\WLE]HM ?A 1IWL XSTSPSKM]EWM USPKERPEVM FMPER XEUUSWPEKERHEERGLE^EQSREZM]XSTSPSKM]ELMWSFPEREHM1IWLXEVQSKʻM XSTSPSKM]E —FY LEV FMV XYKYR REJEUEX Sʻz maʼlumotlarini toʻTPEWLM ZE XEVUEXMWLM FSWLUE WIRWSV XYKYRPEVM YGLYR LEQ SʻVRM FSʻPMF \M^QEX UMPMWLM OIVEO FSʻlgan tarmoq turi, yaʼni tarmoqdagi maʼlumotlarni tarqatish uchun hamkorlik qilishi kerak. VEWQ<EPUEXSTSPSKM]EWMRMRKXY^MPMWLW\IQEWM 277

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil VEWQ=YPHY^XSTSPSKM]EWMRMRKXY^MPMWLW\IQEWM (EVE\XXSTSPSKM]EWM—FYM]IVEV\MOXSTSPSKM]EFSʻPMFYRHEFMXXEHEVENEHEKMXYKYRJEUEX Sʻ^ M]IVEV\MO HEVENEWMHER TEWX FSʻlgan boshqa tugundan maʼlumotlarni oladi. Ushbu M]IVEV\M]ERMRKIRK]YUSVMHEVENEWMFYXE]ERGLWXERWM]EWMLMWSFPEREHM VEWQ(EVE\XXSTSPSKM]EWMRMRKXY^MPMWLW\IQEWM 7LYRHER OIPMF GLMUUER LSPHE XYKYRPEVM FMVFMVMKE FSKʻPERKER XEVQSU XSʻPMU YPERKER XEVQSULMWSFPEREHM3ʻ^Sʻ^MRMXMOPEWLUSFMPM]EXM %UPPMXVERWTSVXXM^MQPEVMHEQEVWLVYXPEWLKE EWSWPERKERXEVQSURMFMXXEXYKYRMWLPEQE]USPKERHE]SOMEPSUE]SQSRPEWLKERHEMWLPEWLKE MQOSR FIVEHM 2EXMNEHE Aqlli transport tizimlarida ma’lumotlarni uzatishda YWLFY XEVQSU SHEXHE NYHE MWLSRGLPM GLYROM XEVQSUHEKM QERFE ZE QER^MP SʻVXEWMHE FMV RIGLXE ]SʻPPEV QEZNYH 7SʻRKKM]MPPEVMGLMHEWMQWM^WIRWSVXEVQSUPEVHERJS]HEPERMWLPEVWSRMLENQMREV\MZE UYZZEXKEFSʻPKERXEPEFPEVMTEWE]MFLEVFMVQSWPEQEXEVQSKʻMKEOSʻTVSUWIRWSVPEVRMOMVMXMWL MQOSRM]EXMRM ]EVEXQSUHE ,EV FMV XYKYRHEKM USʻWLMQGLE WMQWM^ XYKYRPEVKE QMNS^PEVRMRK OMVMWLMUE]XEMWLPEWL\M^QEXMZEWOERIVPEWLOEFMOSʻTPEFJYROWM]EPEVRMUSʻPPEFUYZZEXPEWLKE MQOSRMRMFIVQSUHE QSFMPMPSZEPEVHE]YUSVMXI^PMOHEXSTWLMVMWLYGLYR^EVYV 1IWL XEVQSKʻM ]SVHEQMHE Aqlli transport tizimlarida ma’lumotlarni ishonchli va yo’qotishlarsiz uzatish QYQOMR 1EVWLVYXPEWL XI\RMOEWMHER JS]HEPERKERHE WIRWSVPEVHER olingan maʼlumotlarni boshwa sensor tuguniga yetib borgunga qadar maʼlumotlar tugundan 278

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil XYKYRKEWEOVEWL]SʻPFSʻ]PEFXEVUEPEHM?A?A Barcha marshrutlar mavjudligini taʼminlash uchun marshrutlash tarmogʻM Y^PYOWM^ ulanishlarni taʼminlashi va oʻ^Sʻ^MRMXMOPEWLEPKSVMXQPEVMHERJS]HEPERKERLSPHEY^MPKER]SOM FPSOPERKER ]SʻPPEV EXVSJMHE UE]XE YPERMWL UMPMWLMKE MQOSR FIVMWLM %UPPM XVERWTSVX XM^MQMHE WMQMWM^WIRWSVXEVQSUXM^MQMYGLYRNYHEQSWOIPEHM VEWQ1IWLXSTSPSKM]ERMRKXY^MPMWLW\IQEWM &YRHER XEWLUEVM WMQWM^ XEVQSU LENQM REV\M ZE UYZZEXMRMRK TEWE]MWLM XEVQSU XYKYRPEVMRM ]EREHE QSHYPPM FSʻPMWLMKE MQOSR FIVHM — IRHM FMXXE XYKYR ]SOM UYVMPQEHE FMV RIGLXE WMQWM^ XEVQSU ]SOM QSHYPPEV FSʻPMWLM QYQOMR FY IWE XYKYRPEVRM OIRKE]XMVMPKER JYROWM]EPEV ZE GLEWXSXEPEV XSʻTPEQMRM FSWLUEVMWL YGLYR QSWPEWLXMVMWLKE MQOSR FIVEHM 8STSPSKM]ERMRKLEVUERHE]XYri, shuningdek, maʼlumotni tarmoq orqali yoʻREPXMVMWLRMRKQSW turi bilan taʼminlanishi kerak boʻPEHM %UPPM XVERWTSVX tizimida simsiz sensor tarmoqlarda maʼlumotlar paketlarini bir RYUXEHER FSWLUEWMKE ]IXOE^MWL NEVE]SRM QEVWLVYXPEWL SVUEPM EQEPKE SWLMVMPEHM Marshrutlash jarayoni tarmoq ichida maʼlumotlarni uzatish yoʻPMRM XERPEWLRMRK Sʻ^MKE \SW YWYPMRM Sʻ^ MGLMKE SPMF QEWSJEHER QSRMXSVMRK NEVE]SRMHE QEVWLVYXPEWL EPKSVMXQPEVMHER (MNOWXVE&IPQERJSVHPMROWXEXIEPKSVMXQPEVMUSʻPPERMFOIPMRQSUHE7LYFMPERFMVKEFYKYRKM OYRHE QEVWLVYXPEWLRMRK XYVPM \MP XYVPEVHER OIRK JS]HEPERMF MWLPEF GLMUMPE]SXKER HEWXYV ZE XEVUEXMWL WSLEWMKE EWSWPERKER FSʻPMWLM QYQOMR 7MQWM^ WIRWSV XEVQSUPEVHE EWSWMHEKM QEVWLVYXPEWLRMRKYGLXEEWSWM]XYVMOIRKUSʻPPERMPEHM 4IIVXSTIIVQEWLVYXPEWL 7MRKPILSTQEWLVYXPEWL 1YPXMLSTQEWLVYXPEWL 4IIVXSTIIVQEWLVYXPEWL4IIVXSTIIVQEVWLVYXPEWL—FYXYKYRJEUEXFMXXEXYKYRHER maʼlumot yuboradigan yoki qabul qiladigan usul hisoblanib tuzilish sxemasi 1.6VEWQHE OIPXMVMPKER 9WLFYXYKYRNYJXPMKMXEVQSUHEKMFSKʻPMULMWSFPEREHM9WLFYXYVHEKMQEVWLVYXRMHEVE\X XSTSPSKM]EWM ZE LEPUE XSTSPSKM]EWMHE OSʻVMWL QYQOMR 8YKYRPEV XEVQSU M]IVEV\M]EWMRMRK MWXEPKER NS]MHE FSʻPMWLM QYQOMR 7SʻRKKM TE]XPEVHE YWLFY XYVHEKM QEVWLVYXPEWL NYHE OSʻT USʻPPERMPQE]ETXM GLYROM EOWEVM]EX XEVQSUPEV QSFMP XEVQSUPEVHE YWLFY QEWLVYXPEWLHER 279

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil JS]HEPERMPQSUHE VEWQ4IIVXSTIIVQEWLVYXPEWLYWYPM 7MRKPI LST QEWLVYXPEWL =EKSRE SʻXMWL QEVWLVYXM^EXWM]EWM TIIV XS TIIV QEVWLVYXM^EXWM]EWMKE Sʻ\WLE]HM PIOMR NYJXPMOHEKM XYKYRPEVHER FMVM LEV HSMQ EWSWM] LMWSFPEREHM 9WLFYXYVHEKMQEVWLVYXPEWLHELEVFMVXYKYRXSʻKʻVMHERXSʻKʻVMXE]ERGLWXERWM]EFMPER Sʻzaro taʼsir qiladi. Bitta sakrash marshruti masofani cheklaydi va tugunlarni katta tarqatish ^SREWMHE XEUWMQPEF FSʻPQE]HM VEWQHER OSʻVMRMF XYVMFHMOM XE]ERGL WXERWM]E SVEPMKʻMHE FSʻPQEKERXYKYRPEVXE]ERGLFMPEREPSUEUMPESPQE]HM&MXXEWEOVEWLQEVWLVYXM^EXWM]EWMIRK SHHM]QEVWLVYXEPKSVMXQMHMV VEWQ7MRKPILSTQEWLVYXPEWL 1YPXMLST QEVWLVYXPEWL — bu sensor tarmoq datchik tugunlaridan maʼlumotlar bir RIGLXE LSTPEVHE FE^EKE ]IXMF FSVEHMKER NEVE]SR LMWSFPEREHM &Y WLYRM OSʻVWEXEHMOM FE^E WXERWM]E HSMVEWMHER XEWLUEVMHEKM WIRWSVPM XYKYR WLYRMRKHIO VEWQHE OSʻVWEXMPKERHIO FSWLUEXYKYRPEVSVUEPMXE]ERGLWXERWM]EFMPEREPSUEUMPMWLMQYQOMR 280