UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may dünyanın geçiciliğini (zahitlik/Odgurmış) unutmadan, dünya işlerini en iyi şekilde (siyaset) yönetmektir. Bu, İslâm düşüncesindeki ‘denge’ (itidal) ilkesinin siyasal alana yansımasıdır. Bir yönetici, öldüğünde arkasında ‘iyi bir isim’ ve ‘dua eden bir halk’ bırakmayı en büyük başarı saymalıdır. Günümüzün modern yönetim teorileri ile Kutadgu Bilig karşılaştırıldığında, liyakat, şeffaflık, halkın refahı ve adaletin değişmez ilkeler olduğu görülür. Yusuf Has Hacib’in ‘Beyler’ için çizdiği portre, bugün kamu yönetimi etik ilkeleri olarak kabul edilen standartların tarihsel kökleridir. Nihai olarak; Yusuf Has Hacib, yöneticilere şu temel gerçeği hatırlatmaktadır: Devlet, bir nöbet yeridir ve bu nöbet sırayla gelir. Önemli olan, bu nöbeti adalet meşalesiyle aydınlatmak, bilgiyle yönetmek ve insan onuruna yakışır bir nizam kurmaktır. Kutadgu Bilig, Türk siyaset geleneğinin genetik kodlarını taşıyan, yöneticinin ahlâkı ile devletin gücünü birleştiren nadir bir rehberdir. Söz konusu kadim metnin sunduğu hükümdar tipolojisinin, bugün dahi ideal liderlik için en geçerli reçete olduğunu kanıtlamaktadır. Hukukun üstünlüğü çerçevesinde hükümdar dahi kanuna tabidir. Kanunun (törenin) zayıfladığı bir sistemde, hükümdarın şahsi dehası devleti kurtarmaya yetmeyecektir. Sosyal barışı sağlamada adalet en önemli temel ilkedir. Adalet, toplumsal sınıflar arasındaki dengeyi sağlar. Zulüm ise sadece halkı bezdirmez, devletin ‘kut’unu (ilahî meşruiyetini) elinden alır. Entelektüel yetkinlik bağlamında, bilgi sahibi olmayan bir bey, karanlıkta yürüyen birine benzer. Hükümdar, bilim adamlarını, filozofları ve bilgeleri (Ögdülmiş karakteriyle temsil edilir) baş tacı etmelidir. Ahlâkî arınma çerçevesinde hükümdar; öfke, kibir ve hırstan arınmış olmalıdır. Kutadgu Bilig, ‘kendi nefsine hükmedemeyenin başkasına hükmedemeyeceği’ gerçeğini merkeze koymaktadır. Liyakat esasını temel alan Kutadgu Bilig; hükümdarın, vezirlerini ve yardımcılarını seçerken akrabalık bağlarına değil, ehliyet ve sadakati öncelemesi gerektiğini savunmaktadır. Siyasi gerçekçilik ve bürokrasi yönetimini dengeli bir şekilde terazileyen Yusuf Has Hacib, telif ettiği eserinin ütopik bir metin olmadığını, aksine son derece gerçekçi bir siyasi gözleme dayandığını göstermektedir. Eser, ütopik bir metin olmanın ötesinde son derece gerçekçi siyasi gözlemlere dayanmaktadır. Yönetim merkezinin (sarayın) doğasında bulunan kıskançlık ve güç savaşları, hükümdarın dengeleyici rolünü zorunlu kılmaktadır. Hükümdar, yardımcılarıyla olan ilişkisinde disiplini bozmayacak ve ciddiyeti koruyacak bir ‘mesafeli otorite’ tesis etmelidir. Kutadgu Bilig’in en özgün yönlerinden biri de ‘Akıbet’i (Odgurmış) bir devlet parametresi olarak sunmasıdır. Yöneticiye sürekli dünyanın geçiciliğinin hatırlatılması bir karamsarlık değil, aksine yüksek bir ‘sorumluluk bilinci’ aşısıdır. Hükümdarın nihai amacı; arkasında huzurlu bir halk ve adaletle anılan bir nam 160

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bırakmaktır. Dünya ile ahiret, siyaset ile zühd arasındaki bu denge, Türk-İslâm yönetim felsefesinin kalbini oluşturmaktadır. Modern dünyaya etkili ve kalıcı mesajlar veren Kutadgu Bilig, bin yıl öncesinden bugünün ‘iyi yönetişim’ ilkelerine ışık tutmaktadır. Şeffaflık, liyakat, hukukun üstünlüğü ve sosyal refah devleti gibi modern kavramların tohumları bu eserde mevcuttur. Sonuç olarak; devlet, ancak bilge bir liderin (akıl), adil bir kanunun (adalet), liyakatli bir bürokrasinin (saadet) ve manevî bir sorumluluk bilincinin (akıbet) bir araya gelmesiyle ayakta kalabilir. Yusuf Has Hacib’in bu dört temel direk üzerine kurduğu bina, Türk devlet aklının en rafine ve bilgece ifadesidir. KAYNAKÇA: 1. Alptekin, Coşkun, “Atabeg”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991. 2. ed-Dûrî, Abdülaziz, “Emîr”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995. 3. Emecan, Feridun, “Uç Beyi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42, İstanbul 2012. 4. Güner, Ahmet “Melik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.29, Ankara 2004. 5. https://www.milliyet.com.tr/egitim/hacip-hacib-nedir-turk-islam-devletlerinde-hacipgorevleri-nelerdir-6465692 6. İnalcık, Halil, “Padişah”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007. 7. Kamacı, Fatımatüz Zehra, “Muahhar Siyer Kaynaklarında Mevzû Hadis Kullanımı: Şemseddin eş-Şâmî Örneği ve Makrîzî ile Mukayesesi”, Hadis Siyer Araştırmaları, Cilt/Volume: I | Sayı/Number: 1 | Yıl/Year 2015. 8. Köprülü, Orhan Fuad, “Bey”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1992. 9. Özcan, Abdülkadir, “Kapıcı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001. 10. Özgüdenli, Osman Gazi, “Sultan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.37, İstanbul 2009. 11. Sümer, Faruk, “Reis”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007. 12. Taneri, Aydın, “Hacib”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul 1996. 13. Yusuf Has Hacip, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. 14. Yusuf Has Hacip, “D, Bilgi ile Aklın Erdem ve Faydalarını Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. 15. Yusuf Has Hacip, “D, Dilin Erdemini ve Kusurunu Faydasını ve Zararını Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. 16. Yusuf Has Hacip, “D, Hacib Ay-Toldı’ya Suali”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. 17. Yusuf Has Hacip, “D, Parlak Bahar Mevsimini ve Ulu Buğra Han’ın Övülmesini Anlatır”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. 18. Yusuf Has Hacip, “D, Söz Başı: Hükümdar Kün-Toğdı Hakkında”, Kudatgu Bilig, çev: Reşid Rahmeti Arat, 2. Baskı, İstanbul 2008. ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ ДАВЛАТ ҚУРИЛИШИ КОНЦЕПЦИЯСИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ ЖИҲАТЛАРИ SOCIO-PHILOSOPHICAL ASPECTS OF YUSUF KHOS HAJIB'S STATE BUILDING CONCEPT Муҳамедов Асрор Асадович, Ватан университети, Фалсафа фанлари доктори, профессор Mukhamedov Asror Asadovich, Vatan University, Doctor of Philosophy, Professor Фалсафа фанлари, хусусан ижтимоий фалсафада давлатнинг келиб чиқиши ва ривожланишига оид мавзулар етакчи ўринни эгаллайди. Маълум 161

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may бир давларда ва ҳозир ҳам айрим олимлар жамият тараққиётининг асосий манбаси давлат деган ғояга қаттиқ ишонадилар. Тарихий тараққиётдан маълумки, инсоният тарихи маълум бир маънода давлатлар тарихи ҳамдир. Шу сабабдан қадимий қўлёзмаларда аксарият муаллифлар ҳукмдорларга нисабатан панд-насиҳат ва ўгитларини йўллашган ва шу орқали инсониятни бахтли яшашларига ишонишган. Мисол учун, Афлотуннинг “Давлат” асари364, Ўрхун-Энасой ёдгорликлари365, Низомулмулкнинг “Сиёсатнома” асари366, Николла Макиавеллининг “Ҳукмдор” асарлари367да алломалар ўзларининг замондошларига ёки авлодларга мурожаат қилиб, ҳокимиятни сақлаб туриш ва бошқаришга оид қимматли маслаҳатларини берганлар. Шу билан бирга аксарият шу тоифадаги асарларда давлат ва ҳукмдор манфаатлари бирламчи ўринга чиқади ҳамда хавфсизлик ва тараққиёт парадигмаси нутаи назаридан жамият манфаатлари иккинчи ўринда қолиб кетади. Бу биринчидан мана шундай фалсафий ва сиёсий аҳамиятга молик асарларни фақат ҳукмдорлар мутолаа қилиши мақсадга мувофиқлигидан келиб чиқилган бўлса, иккинчидан китоб жамиятнинг фақат элита қисмининггина ўқишига мўлжаллаб ёзилганидан бўлиши мумкин. Нима бўлганда ҳам бугун ана шу каби асарлар инсоният фалсафий меросидан муносиб ўрин олган, ҳозирги фалсафий тафаккурнинг манбаси ва уларни тадқиқ қилишдан замон ва макон нуқтаи назаридан туриб ёндашилади. Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарининг бош қаҳрамонлари – Кунтуғди, Ойтўлди, Ўгдулмиш ва Ўзғурмушлар давлат амалдорлари. Бири подшоҳ, бири вазир, яна бири вазирнинг ўғли ва яна бири қаноат тимсолидир. “Булар ўртасида бўлиб ўтадиган савол-жавоб, мунозаралар жараёнида авом халқдан тортиб қорахонийлар салтанатининг энг олий даража ҳокими – элиггача бўлган оралиқдаги барча табақа ва тоифаларнинг ахлоқ, одоб, хатти-ҳаракат, муносабат чегаралари ҳақида баҳс боради”368. Давлат ҳокимиятини бошқариш нафақат халқ билан мулоқот, балки сарой аёнлари ўртасидаги муносабатларни меъёрда сақлаб туришдир. Чунки давлат бошқарувига энг катта таҳдид ташқаридан эмас, балки ичкаридаги ғанимлар ҳисобидан бўлади. Юсуф Хос Ҳожиб ёзади: Кимни давлат туғи этса бахтиёр, Ҳалол сиёсатни қилгай ихтиёр. Улус узра қай бир зот дасти узун, Феълию атвори хўб бўлгай фузун369. Ҳукмдор учун ҳалоллик ҳокимиятни сақлаб қолиш шарти бўлмоғи зарур. Чунки ушбу хислат ортида қонун ва қарорларга ҳурмат ҳамда уларга Асмус В.Ф. Государство. – В кн.: Платон. Собр. соч., т. 3. М., 1994, с. 529–560. Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. // М.-Л.: 1951. 451 с. 366 Низомулмулк. Сиёсатнома. – Тошкент: Янги аср авлоди. – Б.304. 367 Макиавелли Н. Государь. Размышления над первой декадой Тита Ливия. – Минск, 2004. 368 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Нашрпга тайёрловчи Қ.Каримов). Тошкент, Фан нашриёти. –Б. 7. 369 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. Тошкент, Янги аср авлоди, 2019. –Б. 71. 364 365 162

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may сўзсиз риоя этиш, халқнинг ғаму ташвиши билан яшаш ҳалолликнинг энг асосий атрибутларидир. Ҳалол раҳбар халқнинг ҳақига кўз олайтирмайди, уни талон-тарож қилишдан жирканади. Ўзбекистонда ҳам давлат хизматчисининг ҳалоллиги масаласи долзарб аҳамият касб этган. Шу маънода давлат хизматчиларига мажозий маънода ҳалоллик вакцинасини қилиш масаласи ҳам кўтарилган эди. Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек: “Ҳалоллик вакцинасини қаердан оламиз? Бу таъбир — мажозий, албатта, лекин биз шундай муҳитни яратишимиз керак370”. Бу фалсафий категориянинг мазмун моҳияти ва унинг атрофида бирлашган ғоялар замирида ҳукмдор учун энг улуғ мақсад халқ тинчлиги ва фаровонлиги ётади. Яъни ҳалол ҳукмдор, ҳалол қўшни, ҳалол жамоани енгиш жуда мушкул масала. Давлат ва жамият ўртасида ишонч бўлмас экан, ўзаро адоват вужудга келади, бундай давлатни қулатиб юбориш мушкул вазифага айланмай қолади. “Менинг асосий талабим – одамларни тушуниш, уларнинг қувончу ташвишлари билан яшаш, ён-атрофдаги вазиятга оддий халқнинг кўзи билан қараш ва баҳо бериш, эл-улусдан ажралиб қолмаслик керак”371. Давлат ва жамият муносабатларида ўтган минг йиллар давомида ҳам ҳукмдор ва унинг аёнлари масъулияти, ҳалоллиги ва жавобгарлиги масалалари долзарб бўлиб турибди. Шунингдек, Юсуф Хос Ҳожиб тарғиб қилган концептуал фикрлардан ҳозирда ҳам фойдаланиш зарурати мавжуд. Асардаги давлат концепцияси орасидаги муҳим ғоялардаги бири барқарорлик ғоясидир. Маълумки, инсоният тарихида юзлаб империялар барпо бўлган ва уларнинг ҳаммаси ҳам завол топган. Айримлари усмонли турклари давлати каби саккиз юз йил саҳнада турган бўлса, айримлари Амир Темур империяси каби эллик йилга бормасдан йўқ бўлиб кетган. Давлатнинг барқарорлиги нимада? Унинг фаолиятига таҳдид солувчи хавф-хатарлар қандай намоён бўлади. Асарда Ойтўлди Ҳоқонга давлат сифатини кўрсатади ва шундай дейди: Ерга тўп қўйганим ҳам сири бор, Феълу атворимга бергил эътибор. Тўп азал бир жойда топмас ҳеч қарор, Тўп каби давлат ҳам ўта беқарор. Юмганим боисин айтай кўзимни, Дедим аён айлай басир ўзимни. Бу айём мен – давлат ҳам мисли басир, Илашганга дарров бўламан асир.372 https://www.xabar.uz/jamiyat/halollik-vakcinasini-qaerdan-olamiz-shavkat-mirziyoyev - «Ҳалоллик вакцинасини қаердан оламиз?» — Шавкат Мирзиёев 371 Ш.Мирзиев. Янги Ўзбекистон демократик ўзагришлар, кенг имкониятлар ва амалий ишлар мамлакатига айланмоқда. – Тошкент: Ўқитувчи, 2021. – Б. 42. 372 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулҳамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. –Б. 88. 370 163

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ҳукмдорликнинг ўзига ўзи маҳлиё бўлиши, давлат муаммоларининг туганмас эканини ёддан чиқариш ва ўз ҳокимиятининг “асири”га айланишини Юсуф хос Ҳожиб гўзал мисралар орқали ифодалаган. Аллома ҳокимиятни тўпга ўхшатади. Тўп бир жойда турмагани каби, ҳокимиятни ҳам мутассил барқарор ушлаб туриш қийин вазифа. Бунинг учун эса ҳукмдордан ҳушёрлик талаб этилади. Ҳазрати Алишер Навоий таъкидлаганидек: “Агар огоҳсан сен – шоҳсен сен, Агар шоҳсан сен – огоҳсен сен”. Шу билан бирга ҳокимият кўзи кўр одамга ўхшайди, кимга илашса қўйиб юборгиси келмайди. Яъниким, ҳокимиятдан воз кечиш мушкул вазифа. Унинг оҳанграбоси доимо ўзига жалб этади ва ўз измига бўйсундиради. Ҳокимият оҳанграбосига ром бўлган ҳукмдорнинг ғаму ташвиши халқнинг муаммоси эмас, балки ўзининг шахсий роҳат фароғатидир. Агар ҳокимиятни мустаҳкамлаш чоралари кўрилмаса, яъниким, унинг манбаи бўлган халқнинг хизматида бўлмаслик, ёлғон, фитна ва зулм аралашса, албатта, бундай ҳокимият инқирозга юз тутади. Қувонма давлату қут билан мамнун, Давлат маст қилмағай, эй бағри бутун! Оқар сув, бийрон тил, қут ҳам тинч турмас, Елдай олам кезиб қайга юз бурмас373. Юсуф Хос Ҳожибнинг давлат ҳақидаги қарашларида ҳокимиятнинг жамият олдидаги мажбуриятларини белгилаш, халқнинг розилигини олиш, ҳукмдорнинг масъулияти яққол сезилиб туради. Юқоридаги концептуал фикрларда кейинчалик пайдо бўлган ижтимоий шартнома ғоясининг айрим элементлари мавжуд. Рус олими Н.Назарова томонидан таклиф этилган ижтимоий шартнома тизимининг тўртта белгиларидан бири инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишдир.374 Ҳокимият ўзининг ижтимоий шартнома тизими бўйича легитмлигини таъминлаш учун ҳам фуқароларнинг эркинликларини таъминлашга интилиши шартдир. Инсон ҳуқуқлари ва эркинликларига риоя қилмаган, уни топтаган ҳукмдор эса Юсуф Хос Ҳожиб таъкидлаганидек: Қўнимсиз давлату бахт жафо қилар, Шаҳдам одимлаб ҳам ногоҳ йиқилар375. Юсуф Хос Ҳожибнинг юқоридаги фикрлари қадимги рим файласуфи Цицероннинг “халқ одамларнинг ҳар қандай бирлашуви эмас, балки ўзаро келишув асосида ҳуқуқ ва манфаатлари йўлида бирлашган инсонлар Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. –Б. 89. 374 Назарова Наталья Анатольевна. "Признаки общественного договора в государственных системах в XXI веке" Право и современные государства, no. 4, 2018, pp. 36-42. 375 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим саодати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. –Б. 89. 373 164

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may гуруҳидир”376, деган сўзларига ҳамоҳангдир. Юсуф Хос Ҳожибнинг фикрича, ҳукмронлик қилиш бир томонлама амалга ошириладиган иш эмас. У халқ манфаати билан уйғун бўлиши зарур. Ҳукмронлик қилиш динамик хусусиятга эга бўлиб, унинг субъектлари олдида доимо тўсиқлар учрайди ва ушбу тўсиқлардан ўтишнинг йўллари мавжуддир. Аллома ҳокимиятнинг илоҳийлигига ҳам урғу беради. Юсуф Хос Ҳожиб даврига келиб ислом дини жамият ҳаётидан кенг ўрин олиб улгурган бўлса-да, ҳали бери араблашув жараёни кузатилмаган эди. Асардаги бош қаҳрамонларнинг исмлари ҳам соф туркчалиги ҳам бунинг яққол исботидир. Шу билан бирга асарда диний мотивлар етакчи ўрин эгаллайди. Объектив идеализм нуқтаи назаридан бориб файласуф олим давлат бошқарувининг манбаси сифатида Худони кўрсатиб ўтади. Худо кимга берса давлат қўш-қўллаб, Розилик тилагай шукрона йўллаб. Бундан буён мен ҳам сира тинмасдан, Не тонг, шукр қилсам ҳеч эринмасдан377. Бу ғоя ўрта аср Европаси илоҳиётчиси Августин Аврелийнинг “Энг яхши давлат иймон ва мустаҳкам келишувга асосланган, айниқса, Худонинг яхшилигига асослангани”378, деган фикрларига ҳамоҳанг келади. Ҳокимиятнинг илоҳийлиги ғояси ҳанузгача долзарб бўлиб, яқин шарқдаги айрим мутлақ монархия давлатларида бу мафкура даражасига кўтарилган. Дунё миқёсида ҳам тарихда деярли барча йирик цивилизациялардаги давлатлар илоҳийлаштирилган бўлиб, бу ўша давр учун фалсафий тарққиётнинг бир босқичи сифатида қаралиши мумкин. Мисол учун “Миср, Шумер, Хиндистон, Хитой, Крит, Бобил ва Яҳудий давлатларида ҳам теологик концепциянинг элементларини кўришимиз мумкин379.” Умуман олиб қараганда эса Юсуф Хос Ҳожибнинг давлат ҳақидаги теологик концепцияси ўз даври учун долзарб эди ва ҳокимиятнинг генезисини тушунтириб беришга хизмат қилган. Асардаги фалсафий масалалардан яна бири адолатдир. Адолат инсониятнинг минг йиллар давомида ўйлантириб келган тушунча. Барча ҳукмдорлар ҳам ўз хатти-ҳаракатларини адолатли эканлигига урғу беради. Барча динларда ҳам адолатлилик олқишланади, адолатсизлик эса муқаррар жазога маҳкум экани айтиб ўтилади. Адолат нафақат давлат бошқаруви, у оила, гуруҳ, жамоа ва жамият учун ҳам бирдай таалуқли ҳодиса. Адолат ва адолатсизлик ҳақидаги қарашлар дастлаб оилада шаклланади. Чарльз Шульга Р.Ю. Отношения «Власть – религиозные институты» в современной России в свете реализации права на свободу религии // Юридический мир. – 2015. -№ 8. –С. 84. 377 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. –Б. 98. 378 Блаженный, Августин. Творения в 4-х т. – Т. 1: Об истинной религии. – СПб: Алетейя; Киев:УЦИММПресс, 2000. – 742 с 379 Петров И.В. Теологическая теория происхождения государства и права и разнообразие ее воплощений // Международный журнал экспериментального образования. – 2015. – № 5-1. – С. 128-131. 376 165

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Диккенснинг қарҳрамонларидан бири айтганидек, “Болаларни ким тарбияламасин, адолатсизликчалик ҳеч нарса уларга оғир ботмайди”380. Асардаги опа-сингил муносабатларидаги адолатсизлик болалар дунёқараши орқали жуда чиройли тарзда очиб берилган. Адолатсизлик инсон катта бўлганидан кейин ҳам уни таъқиб қилаверади. Дунё тарихидаги энг йирик қарама-қаршиликлар, урушлар ва инқилоблар айнан адолатсизлик сабабли бошланган. Адолат ғояси ҳақида сўз борганда, уни баҳолаш методикаси ҳақидаги тўхталиш лозим. Нима адолату, нима адолатсизлик деган мураккаб саволга жавоб бериш зарур. Давлат томонидан ўрнатилган қонунларга риоя этмаган, лекин ўз оиласининг кундалик ҳаёти учун қонун бузган инсон учун адолат нима? Ёки Абдулла Қодирийнинг “Ўтган кунлар” асарида Отабекнинг Зайнабга қилган муомаласи адолатли эдими, деган саволларга бирдай жавоб беришнинг имкони йўқ. Адолат бу вақт ва макон билан боғлиқ тушунча экани шу ўринда ёдга келади. Адолат масалалари билан шуғулланган Амартия Сен томонидан тақдим этилган иллюстрацияда адолат нақадар мураккаб муаммо экани аён бўлади. Иллюстрациянинг қисқача мазмуни шуки, уч нафар болани кўз олдингизга келтиринг. Анна, Боб, Карл. Ҳар уччаласи флейта мусиқа асбобини талашяпти. Анна уларнинг орасида ягона флейта чалишни билади ва қолганлар буни бир овоздан тасдиқлайди. Бобнинг эса биронтаям ўйинчоғи йўқ ва флейта унинг умридаги биринчи ўйнчоқдир, буниям қолганлар тасдиқлайди. Карл эса мазкур флейтани ясади ва буниям қолганлар тўлиқ тасдиқламоқда381. Агар сиз мазкур болаларнинг фақат биттаси билан гаплашсангиз, унинг ҳақ экан деб ўйлашингиз табиий ҳол. Ҳар уччаласи билан мулоқотдан кейин эса жуда қийин масаланинг ечимини ҳал қилиш зарурлигини тушуниб етасиз. Юқоридагилардан келиб чиқсак, адолат ҳақида ёзиш жуда мураккаб жараён. Юсуф Хос Ҳожиб эса мазкур муаммони ўз даврининг қонунқоидалари ва шарт-шароитларидан келиб чиқиб ҳал қилишга уриниб кўради. Адолат учун бек айлаган сени, Одил бўл, адолат узра тур қани!382 дея хитоб қилади. Ҳокимиятнинг мазмуни ҳам, халқнинг умиди ҳам адолатдандир. Янги Ўзбекистонда адолат ғояси давлат сиёсатида марказий ўрин эгаллайди. Халқ давлат органларига эмас, давлат органлари халққа хизмат қилиши керак, мамлакатимизда адолат ва қонун устуворлиги тамойилларини тараққиётнинг энг асосий ва зарур шартига айлантириш, адолатли ҳуқуқий давлат қуриш каби муҳим йўналишдаги вазифалар жамиятда ижтимоий адолатни ўрнатишни назарда тутади. Маълумки, ижтимоий адолат Диккенс Ч. Большие надежды // Собр. соч: В 30 т. М.: Государственное издательство художественной литературы, 1960. Т. 23. С. 69. 381 Амартия Сен. Идея справдливости. – Москва, издательство интитута Гайдая, 2016. – С. 50. 382 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. – Б. 496. 380 166

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may тушунчаси жамиятдаги барча қатламларнинг муносиб ҳаёт кечиришини таъминлашни назарда тутади. “Ижтимоий давлат – бу давлатнинг шундай моделики, унда ҳар бир фуқаро учун муносиб турмуш сифати ва даражасига эришиш, жамиятдаги ижтимоий тафовутларни юмшатиш, аҳолининг эҳтиёжманд қатламларига ёрдам беришга қаратилган сиёсат юритилади. Ижтимоий давлат – бу бозор иқтисодиёти шароитида ўз фуқароларига муайян даражада фаровонликни кафолатлайдиган давлатдир. Бундай давлатда жамиятнинг ҳар бир эҳтиёжманд аъзосини ҳеч қандай истисносиз ижтимоий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш тизими қарор топади, давлат фуқаролар фаровонлигининг муайян даражаси учун масъулиятни ўз зиммасига олади”383. Қодир Жўраевнинг юқоридаги фикрларига қўшимча қилиб айтиш мумкинки, бозор иқтисодиётининг қонунларининг амал қилиши билан бирга, Ўзбекистондаги ижтимоий вазият – камбағаллик, кўп болали оилалар, ёшлар ва болалар сонининг кўплигидан келиб чиқиб, уларга ҳам ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан тенг шароитларни яратиш муҳим вазифадир. Юсуф Хос Ҳожиб Кунтуғди ҳоқон тилидан айтади: Шиорим адолат, кўнглинг бўлсин тўқ, Шоҳ билан гадо мен учун фарқи йўқ. Адолат бобида мезон ягона, Демам бу дўсту ёр, бу ёт-бегона384. Ушбу концептуал фикрлар замирида жамият аъзоларининг ирқи, дини, ижтимоий келиб чиқиши ва миллатидан қатъий назар барчага тенг шароитлар яратиш зарурлигига ишорат турибди. Янгиланаётган Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам ижтимоий давлат тушунчаси киритилаётгани заминимизда пайдо бўлган ижтимоий тенглик ғояларининг амалдаги ифодаси, олий қонун даражасида мустаҳкамлаб қўйилган қоидалардаги акси сифатида баҳолаш мумкин бўлади. Юсуф Хос Ҳожибнинг давлат ва жамият қурилишидаги ижтимоий адолат концепцияси қуйидаги жадвалда акс этган: Юсуф Хос Ҳожибнинг давлат қурилиши концепциясидаги адолат ғояси бир қатор йўналишларни ўз ичига олган. Биринчидан, ҳукмдор фаолиятининг бош манбаси адолат бўлиб, адолат ўрнатиш унинг энг асосий вазифаси бўлиши лозим. Ҳокимиятнинг илоҳийлиги ҳам шунда. Худо ҳукмдорга ердаги адолатни ўрнатиш, элулуснинг Яратган олдидаги бурчларини бажаришига имконият бериши учунгина тахт берган. Шу сабабдан адолат ўрнатиш ҳукмдорнинг ҳохиширодаси эмас, балки унинг илоҳий бурчидир. https://adolat.uz/frakciya/izhtimoij-davlat-muhim-konstituciyavij-tamojil - Ижтимоий давлат – муҳим конституциявий тамойил 384 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. –Б. 101. 383 167

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Юсуф Хос Ҳожибнинг давлат ва жамият қурилишидаги ижтимоий адолат концепцияси Ҳокимият барқарорлигининг манбаи Ҳукмдор ҳаловати манбаи Жамият аъзоларининг тенглиги Адолат ҳалоллик билан уйғундир Адолат қилиш Худонинг буйруғи Адолат жамият фарвонлиги манбаи Давлат сиёсатининг устуни адолатдир Билим ва адолат бирбирини тақозо қилади Сиёсат бобида адолат оят Номусли инсонгина адолат қилишга қодирдир Адолатсизлик давлатни кунпаякун қилади Ер юзида адолат бўлмаса Раҳмон фалакнида вайрон қилар эди Адолат фармон ва қарорнинг бош тамойили Адолат сабаб эл-улус ҳукмдорни сарбаланд қилади 1-расм. Иккинчидан, жамиятдаги ижтимоий барқарорликни таъминлаш бевосита ижтимоий адолат ўрнатилгани билан ҳам боғлиқдир. Бу ўринда ижтимоий адолат XXI асрда қарор топган, минг йиллар давомида шаклланган қарашлардан фарқ қилиши табиий ҳолдир. Ўз даври учун одатий ҳол бўлган ижтимоий қатлам ва гуруҳлар мавжуд бўлишини тан олган ҳолда, улар учун қонун устуворлигини таъминлаш, ҳуқуқ ва ахлоқ доирасида ғамхўрлик қилиш натижасида жамиятда барқарорлик ўрнатилади. Бу эса ҳокимиятнинг жамият аъзолари ўртасидаги мувозанатни таъминлашига ижобий таъсир кўрсатади ва барқарорлик сақланиб туришига олиб келади. Учинчидан, Юсуф Хос Ҳожибнинг фикрича, сиёсат бобида адолат оят кабидир. Маълумки, Қуръони Каримдаги оятлар ўзгармасдир. Муқаддас 168

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ёзувларда қайд этилган буйруқлар ва кўрсатмалардан бирон бир усулда қочиб қутулиш ва алалоқибат Аллоҳнинг марҳаматидан умидвор бўлиш мумкин эмас. Шундай экан, давлат бошқаруви жараёнида адолат мезонларининг бузилишига бирор бир шаклда йўл қўйиб бўлмади. Бундай ҳолат жамият аъзоларининг маълум бир қисмига нисбатан қилинган зулм деб баҳоланади. Ер юзидаги адолатни ўрнатишга ҳукмдорнинг масъулияти Ваҳб ибн Мунаббаҳ томонидан баён қилиб берилган: “Зўравон подшоҳлардан бири баланд қаср бино қилибди. Бир камбағал кампир қасрнинг ёнига кичкина кулба қуриб унда яшай бошлабди. Кунлардан бир куни подшоҳ отига миниб қасри атрофида айланиб юриб бир кулбага кўзи тушиб қолибди. «Бу кимники?» «Камбағал аёлники». У кулбани бузиб ташлашни буюрибди. Кампир келиб кулбаси бузилганини кўриб, ҳаммасини суриштириб билгач, бошини осмонга кўтариб дебди: «Эй Парвардигоро, мен бу ерда бўлмаган эканман, Сен қаерда эдинг?» Сўнг Аллоҳ Жаброилга қасрни ичидаги кишилари билан қўшиб ағдариб ташлашни буюрган эди, у дарҳол буйруқни бажарди”385. Қайд этиб ўтилганидек, ҳаттоки оддий фуқаролар эътиборсиз қолдирган масалалардаги фалокат учун ҳам ҳукмдор Аллоҳ олдида жавоб беради. Бу эса адолат ўрнатиш нақадар оғир вазифа эканини кўрсатиб беради. Шу сабабли бўлса керак, Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарида адолат сўзи 71, одил сўзи эса 55 маротаба учрайди386. Бу эса ўша давр ҳоқонлари учун катта маънавий сабоқ, ҳокимиятни бошқаришдаги қўлланма бўлган “Қутадғу билиг” достонининг адолатпарварлик ғояларини қарор топтиришдаги қимматини, муаллифнинг эса юксак инсонпарварлик, минг йиллардан кейин ҳам аҳамиятини йўқотмайдиган ғоялар эгаси сифатидаги қадр-қимматини кўрсатиб беради. Тўртинчидан, алломанинг фикрича, адолатсизлик давлатни барбод қиладиган энг катта куч. Ижтимоий гуруҳлар манфаати эътиборга олинмаса, улар ўртасидаги қарама-қаршилик адолат тамоийли асосида ҳал қилинмаса, бу оқибатда ижтимоий буҳронларга сабаб бўлади. Бундай шароитда ҳукмдорнинг заволи ва мамлакатни парокандалиги муқаррардир. Шунинг учун ҳам Юсуф Хос Ҳожиб ташқаридаги душмандан кўра, ички сиёсатдаги адолатсизликнинг оқибатларига кўпроқ эътибор қаратди. Юсуф Хос Ҳожиб фалсафий меросинининг аҳамиятли томонларидан яна бири нафақат ҳукмрон элита, балки жамиятнинг барча аъзоларига нисбатан қандайдир тенг қонун ва қоидалар бўлиши кераклигига урғу беради. Ижтимоий тараққиётнинг турли босқичларида тенглик тушунчаси турлича талқин қилинган. Тенгликни белгиловчи асослар ҳам ўзгариб борганлиги маълум. XXI асрда инсон ҳуқуқлари ижтимоий тенгликда ҳал қилувчи хусусиятга эгадир. Барча давлатлар ва жамиятларнинг инвонпарварлиги кўпинча мана шу мезондан келиб чиқиб белгиланади. Қайд https://islom.uz/maqola/11014 - Зулм. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Билим соадати)/Абдулхамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. 635 б. 385 386 169

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may этиб ўтиш керакки, инсон ҳуқуқларига доир қарашлар амалда ХХ асрнинг охирларига келибгина қарор топди ва цивилизациявий қадриятга айланди. Унга қадар диний мотивлар тенглик ғоясини ижтимоий барқарор ҳолатда ушлаб туришга асос бўлиб хизмат қилган. Диний дунёқараш инсоният тарихида ижтимоий тенглик ҳақидаги концепциясида муҳим ўрин тутган. Ислом динида авваламбор Яратган олдидаги ва қилган гуноҳ ва савоб амалларидан келиб чиқиб, қиёмат кунидаги тенглик белгилаб қўйилган. Ижтимоий нотенгликнинг бошқа шакллари – қуллар ва аёлларга бўлган муносабат ислом дини пайдо бўлганидан сўнг ҳам кескин ўзгармади. Шу билан биргаликда мусулмон ҳукмдорлари олдида илоҳий ҳокимиятни амалга ошириш жараёнида Аллоҳнинг бандаларга нисбатан тенг амри каби, подшоҳлар ана шу илоҳий буйруқларни бандаларга татбиқ қилишга интилган. Давлат бошқарувидаги бу қадриятлар кейинчалик жамиятнинг қадриятларига айланиб борди ва мутафаккирлар томонидан ривожлантирилди. Умуман олиб қараганда эса ҳозирги кундаги давлат бошқаруви ҳамда жамият тузилиши ҳақидаги илғор қарашларга диний аҳкомлар асос бўлиб хизмат қилганлигини эътироф этиш зарур. Шариатга асосан тенглик ва адолат масалаларининг иккита жиҳати бор. Бу ҳақда исломшунос олимлар шундай ёзади: “1. Тенглик тамойили. Аллоҳ олдида ҳамма тенгдир ва инсоний ҳуқуқ, қадр-қимматдан бирдай фойдаланади. 2. Турфа хиллик тамойили. Ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий хилмахиллик шундай мувофиқлаштирилиши зарурки, на бир шахснинг, на бир жамоанинг ҳуқуқлари бузилмасин”387. Ўз даври учун жуда илғор ғоя ва қадриятларни тарғиб қилган ислом дини мафкурасига таянган Юсуф Хос Ҳожиб давлат ва жамият муносабатларининг энг нозик қирраларини очиб беришга муваффақ бўлади. Буюк алломанинг фалсафий меросида давлат қурилишига оид ижтимоий-фалсафий моҳиятга эга фикрларни таҳлил қилиб қуйидагича хулосага келиш мумкин: Биринчидан, Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асари ўз даври учун маънавий конституция вазифасини бажарган. Иккинчидан, алломанинг давлат қурилиши концепциясида ҳаллоллик масаласи марказий ўринлардан бирини эгаллайди ва бу ғоялар бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. Учинчидан, Юсуф Хос Ҳожиб давлат барқарорлигини таъминлашда энг катта масъулиятни ҳукмдорлар зиммасига юклайди ва нафақат шахсий ҳокимият учун жавобгарлик, балки бутун жамият тинчлиги ва хотиржамлиги учун ҳукмдор жавоб беради деган концепцияни илгари суради. Кулиев Э. Муртазин М. Исламоведение // Электронный минбар: сайт. – URL: http://eminbar.com/islamovedenie (дата обращения: 17.03.22) 387 170

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Тўртинчидан, ҳокимият тепасида туришнинг энг асосий сабаби Аллоҳнинг адолатини давлатда ўрнатишдир, адолат – оят кабидир деган ғояни илгари суради. Адолат Юсуф Хос Ҳожиб фалсафий меросидаги энг йирик категориядир. Бешинчидан, адолат ўрнатиш учун ҳукмдорда билим бўлиши керак. Юсуф Хос Ҳожиб фалсафий меросидаги давлат ва жамият қурилиши масалаларига доир қарашлар тўлиқ ўрганилмаган бўлиб, уларни чуқур таҳлил қилиш ва оммалаштириш орқали ижтимоий тараққиётга катта ҳисса қўшиш мумкин бўлади. ABU RAYHON BERUNIY VA ABU ALI IBN SINONING YOZISHMALARI – NOYOB MANBA SIFATIDA THE CORRESPONDENCE OF ABU RAYHAN BERUNI AND ABU ALI IBN SINA AS A RARE SOURCE Masharipova Gularam Kamilovna, Аlfraganus university professori, falsafa fanlari doktori, telefon: 90-930-95-82, ORSID: 0009-0007-0788-2359 e-mail: masharipova.gularam2006@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino o‘rtasidagi ilmiy-falsafiy yozishmalar noyob tarixiy manba sifatida tahlil qilinadi. Ularning muloqotlari orqali o‘sha davr ilmiy tafakkuri, fanlararo yondashuv, tabiatshunoslik, falsafa va tibbiyot sohalaridagi ilg‘or qarashlar yoritiladi. Shuningdek, yozishmalarda ilmiy bahs-munozara madaniyati, mantiqiy fikrlash va haqiqatni izlash tamoyillari namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi. Ushbu manbaning bugungi kundagi ilmiy va ma’naviy ahamiyati ham ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Beruniy, Ibn Sino, yozishmalar, ilmiy meros, falsafa, tibbiyot, fanlararo yondashuv, mantiq, ilmiy tafakkur, tarixiy manba. Abstract. This article analyzes the scientific and philosophical correspondence between Abu Rayhan al-Biruni and Avicenna as a unique historical source. Their exchange reflects the intellectual environment of their time, highlighting interdisciplinary approaches, as well as advanced ideas in natural sciences, philosophy, and medicine. The correspondence also demonstrates a high culture of scholarly debate, logical reasoning, and the pursuit of truth. The study further emphasizes the contemporary scientific and cultural significance of this valuable heritage. Keywords: al-Biruni, Ibn Sina, correspondence, scientific heritage, philosophy, medicine, interdisciplinary approach, logic, scientific thinking, historical source. Ma’lumki, VII–IX asrlarda Yaqin Sharqda Aristotelning deyarli barcha asarlari arab tiliga tarjima qilingan va ularga sharhlar yozilgan, uning ko‘plab g‘oyalari qabul qilingan. Uyg‘onish davrida Sharqda Aristotelning obro‘si shunchalik baland ediki, muhim tabiiy-ilmiy va falsafiy masalalar ustida so‘z borganda, albatta, Aristotel tilga olinadi. Bu davrga kelib Aristotel asarlari bilan tanishmay, uning g‘oyalarini bilmay turib falsafani o‘rganish va dunyoviy bilimlarga ega bo‘lishni tasavvur etish mumkin emas edi. Sharq aristotelizmi (peripatetizm) ana shu zaylda shakllana boshladi va rivojlandi. “Sharq aristotelizmi” tushunchasining mazmuni shundaki, u Aristotel falsafiy tizimi yoki 171

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ta’limotinigina emas, balki naturfalsafa bilan mustahkam bog‘langan ratsionalizmni, u orqali esa o‘rta asr ratsionalistik falsafasini ifodalaydi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, “Markaziy Osiyoda yunon falsafiy merosi tarqalishi masalasining aniq javobi topilmagan, aniqlashtirishga muhtoj jihatlari hanuzgacha mavjud. Xususan, qanday qilib antik davr madaniyati avval G‘arbda emas, Sharqda tarqaldi, degan savolga qat’iy va aniq javob yo‘q. Mana shunday sharoitlarga ko‘ra, Bag‘dod xalifaligiga kiruvchi mamlakatlar antik madaniyatning vorisiga aylandilar” [1, 44–45-bb.]. Dunyoviy bilimlar rivojlanishi uchun shart-sharoitlar tug‘ilishining ijtimoiy omillarini arablar zulmiga mahkum bo‘lgan xalqlarning islom bilan to‘xtovsiz kurashi, dunyoviy ilmlarning taraqqiyoti uchun imkon bergan hind, O‘rta Osiyo, Eron, ayniqsa, yunon ilmiy fikrining yutuqlarini keng yoyishi bilan izohlash zarur [2, 111-b.]. Shuni alohida ta’kidlash joizki, katta kutubxona va astronomik observatoriyaga ega bo‘lgan o‘ziga xos ilmiy-madaniy markaz yaratishga xalifa Horun ar-Rashid davridanoq urinishgan bo‘lsa-da [3, 236-b.], mashhur xalifa Ma’munning boshqaruvi paytida “Donishmandlar uyi” (“Bayt ul-hikma”)ning qurilishi, uning gullab-yashnashi (813–832-yillar) undan keyingi davrlarga to‘g‘ri keladi. Xususan, Abu Rayhon Beruniy Aristotelning “Osmon va olam” kitobi bo‘yicha bergan savoliga e’tiroz bildirib, Abu Ali ibn Sino yozgan edi: “Ko‘pchilik faylasuflar fikricha, olovning vujudga kelishi falak harakati bilan emas, balki olov o‘zi bir javhar (substansiya), o‘zicha bir unsur bo‘lib, yumaloqdir... Ba’zi faylasuflar uni suv, olov yoki havo deb izohlaydi...” [4, 141-b.]. “Yoki, ey so‘rovchi, bu so‘zni Muhammad ibn Zakariyo Roziydan oldingmi?” deb davom ettirib, Ibn Sino Beruniy savoliga javoban Aristotelning olamning boshi yo‘q degan fikri yaratuvchini inkor etmaydi, balki uning doimiy faol ekanligini bildiradi, deb izoh beradi [4, 143-b.]. Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi bahs-munozaralar tasodifan paydo bo‘lmagan. Aristotelning deyarli barcha asarlarida, ayniqsa “Metafizika”, “Fizika”, “Osmon haqida”, “Paydo bo‘lish va yo‘qolish haqida”, “Meteorologika” va boshqa asarlarda Sharq mutafakkirlarining yozishmalari mavjudligi haqida tarixiy manbalar uchraydi. Ilk Uyg‘onish davri tarixiy voqealarga boy va Markaziy Osiyo tarixida muhim davr sifatida izohlanadi. Bu davrning o‘ziga xosligi, undagi kuchli ijtimoiy-siyosiy va g‘oyaviy jarayonlar, xususan, Xorazm, Samarqand va Buxoro ijtimoiy muhiti, ma’naviy hayoti, ilm-fan rivoji, Xorazm Ma’mun akademiyasining vujudga kelishi Sharq va G‘arb mamlakatlari o‘rtasidagi ilmiy-madaniy aloqalarning kengayishiga xizmat qildi. Markaziy Osiyo xalqlarining mehnati va aql-zakovati tufayli gullabyashnagan vohalar, yirik shaharlar, hunarmandchilik, savdo yo‘llari va ilm-fan taraqqiyoti uchun zarur tarixiy zamin yaratildi. Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino qizg‘in bahs-munozaralari jarayonida ilmiy bilish metodlaridan biri bo‘lgan dialektik metoddan foydalandilar. Abu 172

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Rayhon Beruniyning Abu Ali ibn Sinoga bergan birinchi savolida uning kosmologik nazariyasiga shubha bilan qaraganiga guvoh bo‘lamiz. Osmon sferasining og‘irligi va yengil ekani, unda to‘g‘ri chiziqli harakatning bo‘lmasligi, materiya harakati va jismning tortishish nazariyasi haqidagi Beruniy savollari qiziqishga asos bo‘ldi. Ibn Sinoning olam haqidagi ilmiy qarashlarida “aylanma harakat”, “to‘g‘ri chiziqli” harakatning muqobil shakli sifatida e’tirof etiladi. Ibn Sino fikricha, jismning “to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qilgan harakati – bu majburiy harakat bo‘lib, uning sababchisi qandaydir tashqi kuchdir. Binobarin, bu harakat “tabiiy harakati”ga ziddir. Harakat va materiya aynan bir xil hodisa emas”. Materiyani Ibn Sino statik holatdagi hodisa deb biladi. Harakat, Ibn Sino ta’kidlashicha, jismning holatini doimiy va tadrijiy o‘zgarib borishidir. Narsaning mazkur holati esa uni obyektiv ravishda boshqa narsaga tomon harakati bo‘lib, faol holatda emas, neytral holatda u bilan moslashishi mumkin. Aristotelning kosmologik nazariyasiga ko‘ra, narsaning to‘g‘ri chiziqli harakati yer va olam markaziga nisbatan yuqoriga yoki pastga harakat bo‘lib, ularning mohiyati bir xil. Agar jism yuqoriga harakatda bo‘lsa, u olov yoki havo unsurlaridan hosil bo‘lgan bo‘ladi. Agar jism pastga harakatda bo‘lsa, u suv va tuproq unsurlaridan tashkil topgan hisoblanadi. Aristotel o‘zining “Fizika va osmon haqida” asarida aylana harakati doira shaklining mukammalligidan kelib chiqadi, bunday harakat eng mukammal harakat hisoblanadi, deydi. To‘g‘ri chiziqli harakat esa mukammal bo‘lmagan, tugallanmagan shakl sifatida qaraladi. Chunki to‘g‘ri chiziqning na boshi, na oxiri bor; unga qo‘shimcha qilish mumkin. Aylana harakati esa osmon sferasiga tegishli mukammal harakatdir. Ibn Sino Aristotelning ushbu ta’limotini qo‘llab-quvvatlaydi: og‘ir jismlar Yer markaziga intiladi, yengil jismlar esa undan uzoqlashadi. Beruniy esa bu masalaga boshqacha yondashadi va barcha jismlar tabiiy ravishda markazga intiladi, degan fikrni ilgari suradi. Beruniy o‘z savollarida Aristotelning atomning bo‘linmasligi haqidagi ta’limotini ham shubha ostiga oladi va jismlarning cheksiz bo‘linishi g‘oyasini inkor etmaydi. Uningcha, makon cheksiz bo‘linmas nuqtalar yig‘indisidan iborat, jism harakati esa cheksiz nuqtalardan o‘tishdir. Beruniy Aristotelning osmon jismlarining dumaloq shakli haqidagi qarashlariga ham shubha bildiradi. Ammo taniqli astronom G. Jalolov ta’kidlaganidek, Beruniy ilgari surgan ba’zi g‘oyalar bir necha asrlardan keyin isbotini topgan [6, 122–134-bb.]. Beruniy va Ibn Sino bahslarida olov masalasi ham muhim o‘rin tutadi. Ibn Sino Aristotelning olov haqidagi qarashlarini tahlil qilib, olov alohida substansiya ekanini ta’kidlaydi. U bu masalada qadimgi yunon faylasuflari — Miletlik Fales, Geraklit va Anaksimen qarashlariga ham tayanadi. Aristotel esa ularning fikrlarini tanqid qilgan edi. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino o‘rtasidagi ilmiy yozishmalar va bahslar o‘rta asr Sharq falsafasi va tabiiy-ilmiy tafakkurining eng muhim 173

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may namunalari hisoblanadi. Ushbu munozaralarda ko‘tarilgan masalalardan biri olovning tabiati va uning kelib chiqishi haqidagi qarashlar bo‘lib, bu masala ularning tabiat falsafasiga doir yondashuvlarini yaqqol namoyon etadi. Beruniy olov masalasini muhokama qilar ekan, tabiatdagi har bir unsur va hodisaning kelib chiqishini empirik kuzatish va mantiqiy tahlil asosida izohlashga intiladi. U olovning boshqa unsurlardan mustaqil, alohida substansiya sifatida mavjudligi haqidagi qadimgi yunoncha qarashlarni tanqidiy yondashuv bilan ko‘rib chiqadi. Beruniy uchun tabiat doimiy harakat va o‘zgarishda bo‘lgan yagona tizim bo‘lib, undagi unsurlar o‘zaro bog‘liq holda mavjuddir. Shu sababli u olovni ham tabiiy jarayonlar natijasida yuzaga keladigan hodisa sifatida tushunishga moyil bo‘ladi. Ibn Sino esa bu masalada Aristotel tabiat falsafasiga tayangan holda tizimli izoh beradi. U olovni to‘rt unsurning (yer, suv, havo, olov) biri sifatida ko‘rib, uning o‘ziga xos tabiiy o‘rni va xususiyatlari mavjudligini ta’kidlaydi. Ibn Sinoning fikricha, har bir jismning tabiiy harakati va joyi mavjud bo‘lib, olovning yuqoriga ko‘tarilishi uning yengilligi va tabiiy xususiyati bilan bog‘liqdir. Shu bilan birga u olovni mustaqil substansiya emas, balki kosmik tartibning tarkibiy elementi sifatida talqin qiladi. Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi bu ilmiy munozara faqat olovning tabiati haqidagi bahs emas, balki ikki turli metodologik yondashuv — tajribaviy (empirik) va mantiqiy-falsafiy (racionalistik) qarashlarning to‘qnashuvi sifatida ham ahamiyatlidir. Beruniy ko‘proq kuzatish va tajribaga tayansa, Ibn Sino nazariy tizim va Aristotel falsafasiga suyanadi. Olov masalasi haqidagi bahs Beruniy va Ibn Sino ilmiy merosining chuqurligini, ularning tabiatni tushunishda turli yondashuvlarga ega bo‘lganini va Sharq ilmiy tafakkurida yuqori darajadagi ilmiy munozara madaniyati mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Falsafada olamni bilish yo‘llari va usullari metodologiya orqali ifodalanadi. Abu Rayhon Beruniy evolyutsion jarayon natijasida tarkib topgan g‘oyalardan biri sifatida dunyoning manzarasini ta’riflaydi. U olamni idora qiluvchi manba “tuzilish va buzilish”dan iborat zidiyatdir, degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi [8, 26b.]. Shu bilan birga, u olam taraqqiyotida asosiy kuch qarama-qarshilik emas, balki murosa va konsensus ekanligini ta’kidlaydi. Beruniy kuzatish va tajribani bilishning muhim usullari deb biladi. Uning fikricha, kuzatish hodisani bevosita sodir bo‘layotgan joyida idrok etishdir. Tajriba esa bilimning eng ishonchli mezonidir: “Sinohdan boshqa ustuvor dastur yo‘q” [11, 340-b.]. Abu Rayhon Beruniy ilmiy bilish jarayonida kuzatish (mushahada) va tajribani (tajriba) eng muhim va ishonchli usullar sifatida ko‘radi. Uning epistemologik qarashlarida bilimning haqiqiyligi faqat aqliy mulohaza bilan emas, balki real voqelikni bevosita kuzatish va amaliy sinovdan o‘tkazish orqali tasdiqlanishi kerakligi ta’kidlanadi. Shu jihatdan Beruniy Sharq ilm-fanida tajribaviy (empirik) yondashuvning yirik asoschilaridan biri hisoblanadi. Beruniyga ko‘ra, kuzatish tabiatdagi hodisalarni ularning tabiiy sharoitida idrok etish imkonini beradi. U astronomiya, geografiya, mineralogiya va boshqa 174

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tabiiy fanlardagi tadqiqotlarida aniq kuzatuvlarga tayangan. Masalan, osmon jismlarining harakati, yerning shakli, geografik koordinatalar va tabiiy hodisalarni o‘rganishda u muntazam ravishda kuzatish natijalaridan foydalangan. Kuzatish uning ilmiy xulosalarining ob’ektiv va ishonchli bo‘lishini ta’minlagan. Tajriba esa Beruniy uchun yanada faol bilish usuli bo‘lib, u orqali hodisalarning sabab-oqibat bog‘lanishi aniqlanadi. U ilmiy haqiqatni aniqlashda faqat nazariy fikr yuritish yetarli emasligini, balki tajriba orqali tekshirish zarurligini ta’kidlaydi. Beruniy «sinalmagan bilim ishonchli bo‘la olmaydi» degan g‘oyaga yaqin yondashuvni ilgari suradi va ilmiy xulosalarni doimiy ravishda amaliy tekshiruvdan o‘tkazishni talab qiladi. Abu Rayhon Beruniyning ilmiy metodologiyasida kuzatish va tajriba mantiqiy tafakkur bilan uzviy bog‘langan. Ya’ni kuzatish orqali olingan ma’lumotlar aql va mantiq yordamida tahlil qilinadi, tajriba esa bu xulosalarni tasdiqlash yoki rad etish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu yondashuv uning ilmiy izlanishlarini aniq, tizimli va dalillarga asoslangan qilib qo‘ygan. Abu Rayhon Beruniy ilmiy bilish jarayonida kuzatish va tajribani markaziy o‘ringa qo‘ygan holda, tabiiy fanlar rivojida empirik metodning asosiy tamoyillarini shakllantirgan. Uning bu qarashlari hozirgi zamonaviy ilmiy metodologiya bilan hamohang bo‘lib, ilm-fan tarixida juda muhim o‘rin egallaydi. Xulosa. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sinoning ilmiy-falsafiy merosi bugungi kunda ham falsafa, astronomiya, fizika va boshqa fanlarning nazariy masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib qolmoqda. Ularning yozishmalari fan tarixida noyob ilmiy dialog sifatida alohida ahamiyatga ega. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sinoning ilmiy yozishmalari Sharq uygʻonish davri ilmiyfalsafiy tafakkurining eng noyob va betakror manbalaridan biri hisoblanadi. Ushbu yozishmalar orqali faqat ikki buyuk allomaning shaxsiy ilmiy munosabatlari emas, balki butun bir davrning ilmiy muhitida shakllangan falsafiy qarashlar, metodologik yondashuvlar va ilmiy bahs madaniyati yaqqol namoyon boʻladi. Mazkur manba Sharq ilm-fani tarixida ilmiy muloqot, dalillarga asoslangan munozara va tanqidiy tafakkurning yuksak darajada rivojlanganini ko‘rsatadi. Yozishmalarda Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi munozaralar tabiatshunoslik, kosmologiya, fizika, falsafa va mantiq kabi fanlarning dolzarb masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, ular ilmiy bilishning empirik (tajriba), aqliy (mantiqiy) va dialektik usullarini uyg‘un holda qo‘llaganliklarini namoyon etadi. Ayniqsa, harakat, materiya, fazo, vaqt, elementlar nazariyasi hamda kosmos tuzilishi haqidagi qarashlar ularning ilmiy tafakkur darajasi nihoyatda yuqori bo‘lganini isbotlaydi. Ushbu yozishmalar Beruniy va Ibn Sinoning ilmga yondashuvida farqlar mavjud bo‘lsa-da, ularni birlashtirgan eng muhim jihat — haqiqatni izlash, ilmiy dalil va mantiqiy asosga tayanish ekanligini ko‘rsatadi. Beruniy ko‘proq tajriba va kuzatishga, Ibn Sino esa mantiqiy tizimlashtirish va falsafiy izchillikka tayanadi. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sinoning yozishmalari — bu faqat tarixiy hujjat emas, balki ilmiy tafakkur, mantiqiy munozara va falsafiy izlanish madaniyatining yuksak namunasi bo‘lib, u bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar, 175

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may falsafa va ta’lim tizimi uchun muhim nazariy va metodologik ahamiyatga ega noyob manba hisoblanadi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Sharipov A. Beruniyning gumanistik qarashlari // Oʻzbekistonda ijtimoiy-axloqiy va gumanistik fikrlar tarixining muhim bosqichlari. – Toshkent: Falsafa va huquq, 2007. – B. 44–45. 2. Булaтов М.С. Обсeрвaтория Улугбeкa в Сaмaркaндe // Историкоaстрономичeскиe исслeдовaния. Вып. ХVIII. - Москва: 1986. – 111 с. 3. Abduhalimov B. «Bayt al-hikma» va Oʻrta Osiyo olimlarining Bagʻdoddagi ilmiy faoliyati (IX–XI asrlarda aniq va tabiiy fanlar). – T.: Toshkent islom universiteti, 2004. – 236 b. 4. Aristotelning «Osmon va olam» kitobi boʻyicha Beruniyning oʻnta savoli va ularga Ibn Sinoning javoblari // Oʻzbekistonda ilgʻor ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan. – T.: Fan, 1959. – B. 140–141. 5. Toʻychiyev B. Beruniy va Ibn Sino ilmiy-falsafiy yozishmalar. – T.: “Ijod-print”, 2020. – 18 b. 6. Жaлолов Г. Бeруний и aстрономичeскоe нaукa. – Т.: Фан, 1950. – С. 122-134. 7. Karimov I., Valieva S., Tulenova K. Ijtimoiy falsafa (uslubiy qoʻllanma). – Toshkent: Fan, 200. – B. 5. 8. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. T.1. – Toshkent, 2022. – B. 26.Aбу Рaйхaн Бeруни. Пaмятники минувших поколeний // Избрaнныe произвeдeния. Т.1. – Т.: Фан, 1957. – 99 с. 9. Masharipova G.K. Xorazm Ma’mun akademiyasi allomalari tabiiy-ilmiy merosining ijtimoiy-falsafiy tafakkur taraqqiyotiga ta’siri (Monografiya). – T.: Navro’z, 2019. – 241 b. 10. Aбу Рaйхон Бeруни. Избрaнныe произвeдeния. В 6-т. Т. 3. – Т.: Фан, 1963. – 57 с. YUSUF XOS HOJIBNING АXLOQIY QАRАSHLАRI YUSUF KHAS HAJIB'S MORAL VIEWS Masharipova Gularam Kamilovna, UMFT professori, falsafa fanlari doktori, telefon: 90-930-95-82, ORCID: 0009-0007-0788-2359, e-mail: masharipova.gularam2006@gmail.com, Rzayeva Adila Avaz qizi, Ijtimoiy va siyosiy fanlar instituti 3-kurs talabasi Masharipova Gularam Kamilovna, UMFT professor, doctor of philosophical sciences, phone: 90-930-95-82, ORCID: 0009-0007-0788-2359, e-mail: masharipova.gularam2006@gmail.com, Rzayeva Adila Avaz kizi, 3rd year student at the Institute of Social and Political Sciences Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari, xususan uning Qutadg'u bilig asarida ilgari surilgan ma’naviy-axloqiy g‘oyalar tahlil qilinadi. Asarda adolat, aql, qanoat, to‘g‘rilik, halollik kabi fazilatlarning jamiyat va shaxs hayotidagi o‘rni yoritiladi. Muallif inson kamoloti va jamiyat barqarorligi aynan axloqiy me’yorlarga amal qilish bilan bog‘liqligini asoslab beradi. Shuningdek, davlat boshqaruvida axloqiy tamoyillarning ahamiyati ham ochib beriladi. Kalit so‘zlar: axloq, adolat, aql, qanoat, halollik, komil inson, jamiyat, ma’naviyat, davlat boshqaruvi. Аннотация. В данной статье анализируются нравственные взгляды Юсуф Хос Хожиб, отражённые в его произведении Кутадгу билиг. Особое внимание уделяется 176

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may таким моральным ценностям, как справедливость, разум, честность, умеренность и правдивость. Автор подчёркивает, что гармоничное развитие личности и стабильность общества напрямую зависят от соблюдения нравственных норм. Также рассматривается роль этических принципов в государственном управлении. Ключевые слова: нравственность, справедливость, разум, честность, умеренность, идеальный человек, общество, духовность, государственное управление. Abstract. This article examines the ethical views of Yusuf Khas Hajib as presented in his famous work Kutadgu Bilig. It highlights key moral values such as justice, wisdom, honesty, moderation, and integrity. The author argues that both individual perfection and social stability are rooted in adherence to ethical principles. The significance of moral values in governance and public administration is also discussed. Keywords: ethics, justice, wisdom, honesty, moderation, ideal person, society, spirituality, governance. XI аsrning buyuk mutаfаkkiri Yusuf Xos Hojib tаxminаn 1019-yildа tug‘ilgаn. Uning “Qutаdg‘u bilig” (Sаodаtgа еltuvchi bilim) dostonini Bolаsog‘undа yozа boshlаb, uni Qаshqаrdа yozib tugаtdi. Qorаxoniy hukmdorlаridаn bo‘lgаn Tаvg‘аch Bug‘rаxongа doston muаllifini tаqdirlаb, ungа “Xos Hojib” (mukаrrаm еshik og‘аsi) unvonini bеrdi. Shundаn kеyin u Yusuf Xos Hojib nomi bilаn shuhrаt qozondi [1, 126-b.]. Yusuf Xos Hojibning “Qutаdg‘u bilig” dostonidа ilm-mа’rifаt, odob-аxloq, dаvlаtni boshqаrish yo‘l-yo‘riqlаri, turkiy xаlqlаrning milliy-mа’nаviy qаdryаtlаri hаqidаgi kеng qаmrovli pеdаgogik qаrаshlаr mаzmun-mohiyаti аsosini bаrkаmol inson vа uning tа’lim-tаrbiyаsi muаmmosi tаshkil еtаdi. “Qutаdg‘u bilig” аsаridа inson kаmoloti mаsаlаsi mаrkаziy mаsаlа bo‘lib hisoblаnаdi. Mаzkur аsаrdа insonning jаmiyаt vа hаyotdа tutgаn o‘rni burch vа vаzifаlаri hаqidа muаmmolаr o‘zigа xos tаrzdа bаyon еtilаdi. Buyuk mutаfаkkir Yusuf Xos Hojib “Qutаdg‘u bilig” kitobining аn’аnаviy boshlаnmаsidаn kеyinoq insonning hаqiqiy bаxti bilimdа еkаnligini bаyon еtаdi. U ilm, zаkovаtning аhаmiyаti hаqidа fikr yuritish bilаn birgа ungа аlohidа boblаr hаm bаg‘ishlgаn bo‘lib, “Zаkovаt, ilm qаydа bo‘lsа ulug‘lik bo‘lаdi, bilim qаydа bo‘lsа buyuklik bo‘lаdi” [2, 15-b.] – dеgаn o‘gitlаrni kеltirib o‘tgаn. Lеkin olim fаqаt ilmmа’rifаtning аhаmiyаtini ko‘rsаtibginа qolmаydi, u bilim vа zаkovаtning аmаliyotdаgi o‘rnini hаm yoritаdi. U bilimli buyuk, uquvni ulug‘ dеb tа’riflаydi. Chunki zаkovаtli inson ulug‘ bo‘lаdi, bilimli kishi buyuk bo‘lаdi, dеb ilmli kishilаrni аsl toifаdаgi kishilаrgа qo‘shаdi. Olim еzgu ishlаrning bаrchаsi ilm tufаyli аmаlgа oshirilishini аytаdi. Dunyodа inson bilim vа zаkovаti tufаyli orzu-tilаklаrgа, ulug‘likkа еrishish mumkinligi аytilаdi. Lеkin shundаy bilim vа zаkovаtning qаdrigа fаqаt xuddi o‘zlаrigа o‘xshаgаn donolаr vа zаkovаtlilаr yеtаdi, johil vа tеlbаlаr bundаy xislаtlаrgа еgа еmаs,dеydi. “Qutаdg‘u bilig”dа inson qаdri bilimdonligidа еkаnligi hаqidа bir hikmаt bor: “Odаmzod nаslining ulug‘ligi-bilimdon. U аql-idrok tufаyli nе-nе tugunlаrni yеchishgа qodir.O‘quv-idrok vа bilim еgаsi bo‘lgаn hаr qаndаy odаm shаrаflidir. Buyumni buyuk bil, o‘quvni ulug‘, shu ikkov ulug‘lаr kishini tulug‘” [2, 11-b.]. 177

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Xos Hojib olаmdаgi turli еzguliklаr, ilm tufаyli sodir bo‘lаdi,bilim kishini yuksаltirаdi,ungа ulug‘lik kеltirаdi,bilimli inson tirikdir, - dеydi: Bilimni buyuk bil, uquvni ulug‘ Shu ikkov ulug‘lаr kishini to‘liq. O‘quv qаydа bo‘lsа, ulug‘lik bo‘lаr, Bilim kimdа bo‘lsа, buyuklik olаr [2, 12-b.]. N.Mаllаyеvning “O‘zbеk аdаbiyoti tаrixi” kitobidаgi mаnbаlаrgа ko‘rа “Qutаdg‘u bilig” аsаridа bilim vа zаkovаt sohiblаri mаsh’аl, mа’rifаt yo‘lini yorituvchi mаyoq, dеb tаlqin еtilаdi. Ulаr ilmi bo‘ldi budunqа yo‘l-а Yorusа yo‘l tunlа ozmаs yo‘l-а (Ulаrning ilmi xаlqqа mаsh’аl bo‘ldi, (Mаsh’аl yorisа,tundа yo‘ldаn аdаshmаydilаr) [1, 116-b.]. Yusuf Xos Hojibning “Qutаdg‘u bilig” аsаridа kishilаrni еzgulikkа dа’vаt еtib, inson еzgu ishlаri bilаn go‘zаl vа ulug‘ sаnаlishini tаsvirlаb shundаy yozаdi: Tirik oxir o‘lаr qorа yеr quchib, Nom еzgu еsа-chi,kеtаrmi ko‘chib?! Ikki xil nom qolаr tildе bеgumon, Biri yаxshiligu birisi yomon. Dono mаqtov olаr,nodon-chi so‘kish O‘zing o‘ylа,sеngа mа’qul,qаysi ish?! Biri еzgu еrdi-oldi duo, Еsiz bo‘lgаni-chi,so‘kish bеаdo. Kishi еzgulikkа shirin jon bеrаr, Biri еzgu jаvobi o‘n bo‘lib olаr. Yаxshi nom olаdi,ko‘r,еzgu kishi, Yomonlаr nаsibi-еl-yurt qаrg‘ishi. Yusuf Xos Hojibning “Qutаdg‘u bilig” аsаridа olаmdаgi еng ulug‘ fаzilаt еzgulik vа go‘zаl xulq, аndishа, rostgo‘ylik dеgаn g‘oyа ustuvorlik qilаdi. Bori еlgа еltаr fаqаt еzgulik, Yаnа minnаt urmаs еgu,qаyg‘ulik. O‘z nаfin o‘ylаmаs yаxshilik qilsа, Yаnа kutmаs undаn o‘zigа hissа. Xulqi аndishаli,xush bo‘lgаn odаm, Yovuz, yomon ishgа qo‘ymаydi qаdаm. Kishigа chiroydir uyаt-аndishа, U аsrаr nojo‘yа ishdаn hаmishа. Tаshidеk ichi-yu,ichidеk tаshi, Bu yаnglig‘ bo‘lаdi chin,rostgo‘y kishi. To‘g‘rilik kеrаkdir yigit kishigа, To‘g‘rilik qut bеrаr kishi ishigа. Kаmyob еmаs kishi,kishilik kаmyob, Odаm noyob еmаs, bu rostgo‘ylik noyob [3, 15-46]. 178

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Xos Hojibning uqtirishichа kishigа nаf kеltirmаydigаn fаzilаtlаr uch xil bo‘lаdi: o‘jаr,qаysаr vа yаrаmаs fе’li yomon kishilаr,yolg‘onchilаr,bаxil vа pаstkаsh kishilаrdir.Kimning fе’li yomon bo‘lsа,uning omаdi kеlgаn chog‘idа hаm,ishlаri tеskаri bo‘lib kеtаvеrаdi.Kimdа-kim yolg‘onchilik bilаn mаshg‘ul bo‘lsа,rostgo‘ylаr orаsigа sig‘mаydi. Ochko‘zlik, pаstkаshlik, tubаnlik, yomonlik qаdrsiz nаrsаdаy, u doimo rostgo‘ylаrning oyog‘i ostidа qolib kеtаvеrаdi, dеyа tаlqin еtilаdi: Oq sut bilаn kirsа qаysi bir qiliq, O‘lim tutmаgunchа o‘zgаrmаs yo‘riq. Mijozgа qo‘shilib kеlаrkаn odаt, Uni buzа olur bir o‘lim fаqаt. Bir udum yаrаlsа qorindа аgаr, Qorа yеr qа’rigа kirgаndа kеtаr. Yusuf Xos Hojib ilm, аql-idrok, mа’rifаt vа mа’nаviyаtni inson hаyoti vа jаmiyаt tаrаqqiyotidаgi аhаmiyаtini tаshviqot vа tushuntirish bilаn chеklаnib qolmаydi. Shu bilаn birgа bilim vа zаkovаtni аmаldа ishlаtish, inson mаnfааtlаri yo‘lidа xizmаt qildirish mаsаlаsigа hаm birinchi dаrаjаli аhаmiyаt bеrаdi: “Bilim vа zаkovаtni еgаllаb, uni kishilаr uchun xizmаt qildirmаsdаn kishilаrdаn yаshirib, sir tutib yurish yаrаmаydi, mumkin hаm еmаs. Chunki dеngiz tubidаgi injuni odаm olib chiqmаsа, uning soy toshidаn fаrqi yoq, yеr qobig‘idаgi oltin tosh kovlаb olingаndаginа shohlаr oshidаn o‘rin olаdi. Xuddi shuningdеk, o‘rgаnilib, аmаl qilinmаgаn bilim hаm u yillаr o‘tgаni bilаn zim-ziyolikdа, ro‘yobgа chiqmаsdаn bеfoydа yotаvеrаdi” [4, 101-b.]. Yusuf Xos Hojib o‘zining mаshhur аsаri “Qutаdg‘u bilig”dа insonning mа’nаviy-аxloqiy kаmoloti hаqidа chuqur fikrlаr bildirgаn. U аsаrdа odil podshoh, donishmаnd vаzir, hаlol xizmаtchi vа аdolаtli jаmiyаt hаqidаgi qаrаshlаrini bаyon qilаrkаn, shu orqаli inson qаndаy qilib komil, аxloqli, mа’nаviyаtli bo‘lishi kеrаkligini hаm ko‘rsаtib bеrgаn. Quyidа Yusuf Xos Hojibning mа’nаviy-аxloqiy kаmolot hаqidа аytgаn аsosiy fikrlаri kеltirilаdi: 1. Аdolаt — еng oliy fаzilаt. Yusuf Xos Hojib аdolаtni inson vа jаmiyаt hаyotining bosh mеzoni sifаtidа tаlqin qilаdi. Ungа ko‘rа, аdolаtli inson o‘z nаfsini tiyаdi, boshqаlаrgа zulm qilmаydi vа odаmlаrgа nisbаtаn mеhribon bo‘lаdi. Аdolаtli bo‘l, podshoh bo‘lsаng hаm, xizmаtkor bo‘lsаng hаm. Chunki аdolаt insonni ulug‘lаydi. 2. Ilm vа donishmаndlik kаmolotgа еltаdi. Yusuf ilm olish, аql bilаn ish tutish vа donishmаndlikni insonning mа’nаviy yuksаlishidа аsosiy vositа dеb bilаdi. Ungа ko‘rа, johil inson nа o‘zigа, nа boshqаlаrgа foydа kеltirа olаdi. Bilimdon bo‘l, аqlingni ishlаt — jаholаt zulmаtidir, ilm еsа nur. 179