UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “İnsan, doğruluk ile yücelir; yalan ile alçalır.” Bu düşünce, günümüz etik teorileriyle paralellik göstermektedir. Özellikle erdem etiği yaklaşımıyla benzerlik dikkat çekicidir. Bilgi, Akıl ve Hikmet Bilgi yalnızca öğrenme değil, aynı zamanda doğruyu ayırt etme yetisidir. “Bilgisiz kişi kör gibidir; yolu bilmez.” Bu bağlamda bilgi: bireysel gelişimin anahtarıdır, toplumsal ilerlemenin temelidir Modern dünyada bu anlayış: üniversiteleşme, bilimsel araştırma, teknoloji üretimi ile devam etmektedir. Dil, Davranış ve İletişim Ahlakı Eserde dilin doğru kullanımı üzerinde özellikle durulur: “Sözünü bilerek söyle; söz insanı yüceltir de, yerin dibine batırır da.” Bu yaklaşım, günümüz iletişim teorileri ve medya etiği açısından oldukça önemlidir. Nefis Terbiyesi ve Psikolojik Boyut Yusuf Has Hacib, insanın iç dünyasına büyük önem verir: “Nefsine hâkim olan, dünyaya da hâkim olur.” Bu anlayış modern psikolojide: öz denetim, duygusal zekâ, bireysel farkındalık kavramlarıyla örtüşmektedir. Adalet Merkezli Devlet Modeli Eserde adalet, devletin varlık sebebidir: “Bey adil olursa, halk huzur bulur.” Bu düşünce, günümüzdeki hukuk devleti anlayışının temelidir. “İşi ehline ver; ehil olmayan işi bozar.” Modern kamu yönetiminde de liyakat eksikliği en büyük sorunlardan biri olarak kabul edilmektedir. Ekonomik Düzen ve Sosyal Adalet Eserde ekonomik adalet de önemli yer tutar: “Halk fakir olursa devlet çöker.” Bu anlayış modern: sosyal devlet, gelir dağılımı, refah politikaları ile doğrudan ilişkilidi. Küresel Krizler ve Kutadgu Bilig‘in Rehberliği Günümüzde: siyasi krizler,ekonomik, eşitsizlik, etik çöküş gibi sorunlar yaşanmaktadır. Kutadgu Bilig bu bağlamda şu çözümü sunar: “Adalet bozulursa, düzen dağılır.” 380

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Birey-Toplum-Devlet Üçgeni Eserdeki temel denklem: İyi birey → Güçlü toplum → Sağlam devlet Bu model günümüzde de geçerlidir. Güçlü toplum Sonuç Kutadgu Bilig, ideal insan ve ideal devlet modelini bütüncül şekilde sunan nadir eserlerden biridir. Yusuf Has Hacib’in ortaya koyduğu ilkeler: • evrenseldir • zamana bağlı değildir • günümüzde de geçerlidir Sonuç olarak, eser modern dünyada: • etik yönetim • adaletli toplum • bilinçli birey . Bunlar oluşturma açısından önemli bir rehberdir. KAYNAKÇA: Abdrazakov А. Jusup Balasagın. // Кут билим, №47.1993.15-декаборь. Artıkbaev К. Tandalmalar \ Orto kılımdagı аdabiy estelekteribizdi üyrönüü maselesine karata. -Frunze, 1984. 3. Jusup Balasagın tuuraluu bayan. – Bişkek, 2004. 4. 4. Artıkbaev K. Akıykat sabagı. – Bişkek, 1991. 5. Sıdıkbekov T. Mezgil sabaktarı. – Bişkek, 1982. 6. Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu. Türk Milli Kültürü. Akçaburgaz Mah. 137. Sok.No: 12 Esenyurt / İstanbul / Türkiye. 7. Kutuu bilim. ИBayırkı türk kotorgon Kozubekov\ B.1993.— 496 s. 8. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Ankara-Aralık 2019. www.gsb.gov.tr yayinlar.gsb.gov.tr, 9. https://elkitab.org/wp-content/uploads/2020/11/kutatgu-bilig-23012020.pdf, 199 https://www.tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2019/12/Kitap_Kutadgu_Bilig_Kurultayi-1.pdf 1. 2. YANGI O‘ZBEKISTON SHAROITIDA YUSUF XOS HOJIB DIDAKTIK QARASHLARINING IJTIMOIY-FALSAFIY AHAMIYATI (“Qutadg‘u bilig” asari asosida) SOCIO-PHILOSOPHICAL SIGNIFICANCE OF YUSUF KHOS HAJIB'S DIDACTIC VIEWS IN THE CONDITIONS OF NEW UZBEKISTAN (based on the work "Kutadgu Bilig") R.E.Xaidarov, dotsent J.D.Soliyev, katta o‘qituvchi R.R.Maxkamjanova, Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan ijtimoiy-falsafiy va axloqiy-didaktik qarashlarning bugungi Yangi O‘zbekiston davridagi ma’naviy, siyosiy hamda tarbiyaviy jarayonlar bilan uzviy bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda asardagi adolat, davlat, aql va qanoat singari markaziy tushunchalar falsafiy mazmunda yoritilib, ular zamonaviy islohotlar tamoyillari -adolatli boshqaruv, xalqparvar 381

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may davlat, ilm-ma’rifat va halol mehnat qadriyatlari bilan uyg‘un ravishda talqin etiladi. Shuningdek, muallifning komil inson va oila tarbiyasi haqidagi didaktik qarashlari yangi davr ta’lim siyosati, yoshlar ma’naviy kamoloti va milliy qadriyatlar ruhidagi tarbiyaviy strategiyalar bilan solishtirib o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, Yangi O‘zbekiston, didaktika, adolat, aql, qanoat, komil inson, ma’naviyat, tarbiya, falsafa, davlat boshqaruvi. Abstract. This article analyzes the close connection between the socio‑philosophical and ethical‑didactic views expressed in Yusuf Khass Hajib’s Qutadghu Bilig and the moral, political, and educational processes of modern New Uzbekistan. The study explores the key philosophical concepts of justice, statehood, intellect, and contentment, interpreting them in harmony with the principles of present‑day reforms such as fair governance, people‑centered administration, knowledge, and honest labor. Moreover, the author’s views on the education of a perfect human being and family upbringing are examined in comparison with the modern educational policy, spiritual development of youth, and value‑based educational strategies of the new era. Keywords: Yusuf Khass Hajib, Qutadghu Bilig, New Uzbekistan, didactics, justice, intellect, contentment, perfect human, spirituality, education, philosophy, state governance. Аннотация. В данной статье анализируется взаимосвязь социально‑философских и этико‑дидактических взглядов Юсуфа Хос Ходжиба, изложенных в его произведении «Кутадгу билиг», с духовными, политическими и воспитательными процессами эпохи Нового Узбекистана. В исследовании рассматриваются ключевые философские категории — справедливость, государственность, разум и довольство, — интерпретируемые в контексте современных реформ, основанных на принципах справедливого управления, народного государства, знаний и честного труда. Кроме того, анализируются идеи автора о воспитании совершенной личности и семейном воспитании в сопоставлении с образовательной политикой нового времени, духовным становлением молодежи и стратегиями ценностного воспитания. Ключевые слова: Юсуф Хос Ходжиб, Кутадгу билиг, Новый Узбекистан, дидактика, справедливость, разум, довольство, совершенный человек, духовность, воспитание, философия, государственное управление. KIRISH Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari o‘zbek mumtoz adabiyotining eng nodir va yuksak ahamiyatga ega durdonalaridan biri sanaladi. Ushbu asar nafaqat adabiy yodgorlik, balki o‘z zamonining to‘liq bir ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy va axloqiy manzarasini aks ettirgan falsafiy-didaktik asar sifatida qadrlanadi. Unda muallif hayot, inson, davlat boshqaruvi, adolat, ilm va axloq masalalariga chuqur badiiy nigoh bilan yondashadi. “Qutadg‘u bilig” - so‘zma-so‘z “Saodatga eltuvchi bilim” degan ma’noni anglatadi, bu esa asarning bosh g‘oyasini yaqqol ifodalaydi: ilm, tafakkur va odob orqali jamiyat farovonligini, inson kamolotini ta’minlash. Asarda o‘sha davr turkiy xalqlarining siyosiy tuzumi, madaniy hayoti, urfodatlari, qadriyatlari, xalqona an’analari, ilm-fan darajasi va ijtimoiy munosabatlari keng yoritilgan. Yusuf Xos Hojib o‘z asarida boshqaruv, adolat va ma’rifat uyg‘unligini davlat barqarorligining asosiy sharti sifatida ko‘rsatadi. U insonni faqat jismoniy emas, balki ma’naviy barkamollikka yetaklovchi yo‘lni - odob, sabr, adolat, mehr kabi fazilatlarni targ‘ib qiladi. Shu jihatdan “Qutadg‘u bilig” nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan axloqiy-falsafiy qo‘llanmadir. 382

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Adabiyotshunos olim Q.Karimovning fikricha, “Avvalo uadabiy asar, badiiy adabiyotning tipik namunasi. Lekin u epopeya ham emas, to‘lig‘i bilan lirik ruhda ham emas, drama ham emas. U axloq va odob, ta’lim va tarbiya hamda ma’naviy kamolotning yo‘l-yo‘riqlarini, usullarini, chora-tadbirlarini mujassamlashtirgan, jam qilgan qomusdir”[1.24]. Bu ta’rifdan anglashiladiki, asar nafaqat badiiy, balki ensiklopedik xarakterga ham ega bo‘lib, unda inson va jamiyat hayotining turli jabhalari bir butun falsafiy tizimda yoritilgan. “Qutadg‘u bilig” ana shu jihatlari bilan turkiy adabiyot, jumladan, o‘zbek madaniy-ma’naviy tafakkuri tarixida alohida o‘rin egallaydi. U xalqning o‘z davridagi ijtimoiy ongi, tafakkuri va estetik qarashlarini yuksak badiiy saviyada aks ettirgan asardir. Mazkur durdona nafaqat tarixiy manba, balki hozirgi zamon uchun ham ibrat maktabi - milliy o‘zlik, adolat, ma’rifat va komillik timsoli sifatida qadrlanadi. Metodologiya Maqola komparativ-tahliliy yondashuv, falsafiy hermenevtika va tarixiyqiyosiy tahlil usullariga asoslanadi. Yusuf Xos Hojibning qarashlari zamonaviy Yangi O‘zbekiston ma’naviy siyosati va ijtimoiy hodisalari bilan solishtirilib, ularning ideologik va tarbiyaviy uyg‘unligi ochib berilgan. Natijalar va tahlil Yusuf Xos Hojib o‘z davrining buyuk ma’rifatparvari, faylasufi va davlat arbobi sifatida “Qutadg‘u bilig” asarida inson va jamiyat, davlat va adolat, ilm va ma’naviyat o‘rtasidagi uzviy aloqalarni yuksak badiiy-falsafiy shaklda ifodalagan. U asarda ijtimoiy hayotning asosiy tayanchi bo‘lgan to‘rt tamoyil - adolat, davlat, aql va qanoat tushunchalarini markazga qo‘yib, ularni obrazlar vositasida jonlantiradi. Xususan, adolat - podshoh Kuntug‘di, davlat - vazir Oyto‘ldi, aql vazirning o‘g‘li Ugdilmish, qanoat esa uning qarindoshi O‘zg‘urmish siymosida gavdalanadi. Biri – to‘g‘rilik asosidagi adolatdir, Ikkinchisi – davlat, butunlay qut, iqboldir. Uchinchisi – ulug‘lik bilan aqldir, To‘rtinchisi – ofiyat bilan qanoatdir[1.59]. Bu to‘rt timsol o‘zaro munozara, suhbat va nasihatlar orqali hayotning mohiyati, inson burchi va kishilik jamiyati farovonligi masalalarini tahlil etadi. Asarda adolat jamiyatning poydevori sifatida talqin qilinadi. Kuntug‘di timsolida ifodalangan adolat davlat boshqaruvida eng oliy fazilat deb e’tirof etiladi. Bu qarash bugungi Yangi O‘zbekiston davrida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”[2] g‘oyalari ham, 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida belgilangan vazifalar[3] ham aslida Yusuf Xos Hojibning “podshoh adolat bilan davlatni obod etadi”[1.57] degan g‘oyasiga hamohangdir. U o‘z asarida adolatni har bir inson faoliyatining, ayniqsa, rahbarlik va boshqaruv tizimining markaziga qo‘yadi - ayni tamoyillar bugungi islohotlar siyosatining ma’naviy ildizini tashkil etadi. 383

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Davlat timsoli bo‘lgan Oyto‘ldi obrazida esa muallif davlatning qudrati moddiy boylik yoki kuchda emas, balki xalq bilan o‘zaro ishonch, sadoqat va xizmat tamoyillarida ekanini uqtiradi. Bu fikr Yangi O‘zbekistonning “xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan konsepsiyasiga uyg‘un keladi. Aql egasi Ugdilmish orqali Yusuf Xos Hojib bilimning jamiyatda o‘rni va kuchini ulug‘laydi. Unga ko‘ra, bilim - insonni zulmatdan nurga olib chiquvchi kuch, tafakkur esa taraqqiyotning poydevori. Bugungi kunda mamlakatda ilmfanni rivojlantirish, innovatsion tafakkurga tayanish, raqamli jamiyat qurish yo‘lida olib borilayotgan tizimli islohotlar aynan shu qadimiy g‘oyaning zamonaviy ifodasidir. To‘rtinchi timsol - O‘zg‘urmish orqali ifodalangan qanoat g‘oyasi esa insonning ma’naviy yetukligi, halollik, mehnatsevarlik va hayotdan rozi bo‘lish madaniyatiga urg‘u beradi. Bu qadriyat Yangi O‘zbekiston hayotida ham faol targ‘ib etilayotgan ma’naviy poklik, halol mehnat va minimalizm falsafasi bilan uyg‘unlashadi. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig”da insonni bilish, o‘rganish va tafakkur orqali komillikka yetishga undaydi. U “bilim bilan yechilmaydigan jumboq yo‘q” degan g‘oyani ilgari suradi. Bu qarash bugun ta’lim islohotlari, yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish hamda ilmiy salohiyatni oshirish yo‘lidagi Yangi O‘zbekiston siyosatining chuqur ma’naviy ildizlaridan biridir. Demak, “Qutadg‘u bilig” faqat o‘z davrining siyosiy-didaktik asari emas, balki Yangi O‘zbekistonning ijtimoiy-ma’naviy taraqqiyot konsepsiyasi uchun ham ibrat manbai, milliy g‘oya va qadriyatlarimizning tarixiy asosidir. U har bir zamonda - xususan bugungi kunda ham - inson, jamiyat va davlat uyg‘unligini ta’minlovchi abadiy hikmat maktabi sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan eng muhim falsafiy-axloqiy g‘oyalardan yana biri - komil insonni tarbiyalash masalasidir. Muallif o‘z davri jamiyatining ma’naviy, siyosiy va ijtimoiy talablariga javob bera oladigan barkamol shaxs timsolini yaratadi. Uning fikricha, komil inson - bu faqat bilimli yoki qudratli emas, balki axloqan pok, adolatli, halol, bilim va ilmga chanqoq, shuningdek, xalq xizmatiga sadoqatli shaxsdir. Yusuf Xos Hojib ana shu g‘oya orqali inson tarbiyasi masalasini davlat boshqaruvi, jamiyat farovonligi hamda oilaviy barqarorlik bilan chambarchas bog‘laydi. Muallif komil insonni tarbiyalashning boshlang‘ich nuqtasi sifatida oilani alohida ta’kidlaydi. U oilani insonning axloqiy shakllanishi, ma’naviy ildizi va ijtimoiy burchini anglash maktabi sifatida talqin etadi. Asarda oila va farzand tarbiyasi umuminsoniy qadriyat sifatida, ayni paytda Sharq axloqiy maktabining muhim tarkibiy qismi sifatida yoritiladi. Xususan “Qutatg‘u bilig”ning tarbiya borasidabi boblarida quyidagi nasihatlar keltiriladi: Sening o‘g‘li-qizing dunyoga kelsa, ey oliy nasab, Uyingda tarbiyalagin, boshqa yerda tarbiyalama. 384

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Murabbiyni yaxshi kishilardan olgin, O‘gil-qiz pok o‘sadi, (nomatlub ishlardan) forig‘ tutadi. O‘gil-qizga bilim, ham odob o‘rgat, Ikki olam uniki, uning manfaati yetarli (bo‘ladi)[1.673]. Sharq xalqlari uchun qadimdan oila, farzand, ota-onaga hurmat, sadoqat va o‘zaro mehr-oqibat eng oliy fazilat hisoblangan. Yusuf Xos Hojib ham bu merosni davom ettirib, o‘z asarida shunday yozadi: “Farzandni yoshligidan odobga o‘rgat, chunki daraxt yosh paytida egilsa egiladi” - bu fikr pedagogik jihatdan allaqachon zamonaviy tarbiya tamoyillarining mohiyatini ifodalaydi. Shoirning qarashlariga ko‘ra, inson faqat o‘z manfaatini emas, jamiyat manfaatini ham ustun qo‘ya olgan taqdirdagina komil bo‘ladi. U shunday deydi: “Inson o‘zini bilsagina, boshqalarni biladi; adolatli bo‘lsa, davlat ham adolatli bo‘ladi.” Demak, Yusuf Xos Hojib nazarida, komillik shaxsiy fazilat emas, balki ijtimoiy mas’uliyatdir. Uning bu qarashlari hozirgi Yangi O‘zbekiston ijtimoiy-ma’naviy siyosati bilan ham uzviy bog‘liqdir. Mamlakatimizda barkamol insonni tarbiyalash bugungi ta’lim tizimining, milliy g‘oya va ma’naviyat siyosatning bosh maqsadiga aylangan. Yoshlarni har tomonlama yetuk, ilmli, vatanparvar va halol qilib tarbiyalash yo‘lidagi islohotlar Yusuf Xos Hojib asarlarida ilgari surilgan tamoyillarning davomi sifatida qaraladi. Bu borada Prezidentimiz “Azaliy milliy qadriyatlarimiz, ota-boblarimizdan meros bo‘lib kelayotgan odob-axloq qoidalariga tahdidlar kuchayib borayotgan hozirgi globallashuv sharoitida ma’naviyat va ma’rifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish, kamolga yetishga e’tibor qaratish g‘oyat muhim vazifamizdir” [2.254], deb ajdodlar merosining bugungi kundagi ahamiyatini uqtiradilar. “Qutadg‘u bilig”da tarbiya masalasi faqat oilaviy yo‘sinda emas, balki ijtimoiy, axloqiy va siyosiy tizimning uzviy qismi sifatida yoritiladi. Muallifning fikricha, inson kamolotining haqiqiy mezoni - bu uning jamiyatda tutgan o‘rni, burchini ado etish darajasi va odob-axloqida namoyon bo‘ladi: “Aqlli kishi obodlikka, johil esa xaroblikka sabab bo‘lur.” Shunday qilib, Yusuf Xos Hojibning oila va farzand tarbiyasi haqidagi g‘oyalari o‘z davridan o‘tib, bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. U yaratgan komil inson konsepsiyasi - Yangi O‘zbekistonning ma’naviy siyosati, yoshlar tarbiyasi va jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhim falsafiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois “Qutadg‘u bilig”ni nafaqat adabiyot yodgorligi, balki abadiy ma’naviy dasturulamal sifatida baholash mumkin. Xulosa. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari inson va jamiyat hayotiga oid abadiy hikmatlarni o‘zida mujassam etgan didaktik qomusdir. Uning adolat, aql, davlat va qanoat tamoyillariga asoslangan ijtimoiy-falsafiy qarashlari bugungi Yangi O‘zbekiston davri taraqqiyoti uchun ham ma’naviy-ideologik dasturulamal vazifasini bajaradi. Komil inson, oila va farzand tarbiyasi haqidagi g‘oyalari esa milliy ma’naviyatni mustahkamlash, yosh avlodni axloqan barkamol, 385

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ma’rifatli va vatanparvar qilib yetishtirishda bebaho metodologik manba bo‘lib xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Юсуф Хос Ҳожиб. “Қутадғу билиг” (Саодатга йўлловчи билим). Транскрипция ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф. Нашрга тайёрловчи Қ.Каримов Т., “Фан”, 1971. 971 б. 2. Sh.M.Mirziyoyev Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan ikkinchi nashri. – Toshkent: “Ozbekiston nashriyoti, 2022. – 416 bet. 3. 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi. – T.: “Taraqqiyot strategiyasi” markazi, 2022-yil. MADANIYATNING SEKULYARLASHUVI VA UNING YOShLAR ONGIGA TA’SIRI SECULARIZATION OF CULTURE AND ITS INFLUENCE ON THE MIND OF YOUTH Botirov Zafar Saydullayevich, Vatan University universiteti “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, (PhD) Botirov Zafar Saydullaevich, Associate Professor of the Department of Social Sciences at Vatan University, (PhD) Annotatsiya. Mazkur maqolada madaniyatning sekulyarlashuvi jarayoni va uning yoshlar ongiga ko‘rsatayotgan ta’siri ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Zamonaviy globallashuv sharoitida an’anaviy qadriyatlarning transformatsiyaga uchrashi, diniy va ma’naviy me’yorlarning jamiyat hayotidagi o‘rni o‘zgarib borayotgani yoritiladi. Kalit so‘zlar: sekulyarlashuv, madaniyat, yoshlar ongi, qadriyatlar transformatsiyasi, globallashuv, ma’naviyat, axloqiy tarbiya, ijtimoiy ong, milliy qadriyatlar, dunyoqarash. Abstract. This article analyzes the process of secularization of culture and its impact on the consciousness of youth from a scientific and theoretical perspective. In the context of modern globalization, the transformation of traditional values and the changing role of religious and spiritual norms in social life are highlighted. Keywords: secularization, culture, youth consciousness, transformation of values, globalization, spirituality, moral education, social consciousness, national values, worldview. Aннотация. В данной статье с научно-теоретической точки зрения анализируется процесс секуляризации культуры и его влияние на сознание молодежи. В условиях современной глобализации освещаются трансформация традиционных ценностей, а также изменение роли религиозных и духовных норм в жизни общества. Ключевые слова: секуляризация, культура, сознание молодежи, трансформация ценностей, глобализация, духовность, нравственное воспитание, общественное сознание, национальные ценности, мировоззрение. KIRISH XXI asrda globallashuv jarayonlarining jadallashuvi, axborotkommunikatsiya texnologiyalarining keng rivojlanishi hamda madaniyatlararo integratsiyaning kuchayishi jamiyat hayotining barcha sohalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday sharoitda madaniyatning sekulyarlashuvi jarayoni alohida dolzarblik kasb etib, u ijtimoiy ong, qadriyatlar tizimi va ayniqsa yoshlar dunyoqarashining shakllanishida muhim omilga aylanmoqda. Sekulyarlashuv 386

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may natijasida diniy va an’anaviy qadriyatlarning jamiyatdagi o‘rni nisbatan o‘zgarib, inson tafakkurida ratsional, dunyoviy yondashuvlar ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Yoshlar jamiyatning eng faol va ta’sirchan qatlamlaridan biri sifatida ushbu o‘zgarishlarni tez qabul qilmoqda va o‘z ongida aks ettirmoqda. Shu bilan birga, sekulyar madaniyatning keng tarqalishi ayrim hollarda ma’naviy bo‘shliq, qadriyatlar inqirozi yoki identifikatsiya muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Bu esa yoshlar tarbiyasi, ularning ma’naviy-axloqiy shakllanishi masalasini yanada dolzarb qiladi. Asosiy qism. Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ong va tafakkur eng muhim harakatlantiruvchi kuchlardan biri sifatida shakllanib kelgan. Har bir tarixiy bosqichda jamiyatning rivojlanishi bevosita inson ongining o‘sishi, murakkablashuvi va yangi fikrlash shakllarining paydo bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Shu ma’noda, sivilizatsiya faqat moddiy taraqqiyot emas, balki avvalo inson tafakkurining uzluksiz rivojlanish jarayonidir. Ongning rivojlanishi natijasida inson tabiatni anglash, uni o‘zgartirish va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu jarayon tarix davomida turli bosqichlarda keskin sakrashlar, ya’ni “tafakkur portlashlari” ko‘rinishida namoyon bo‘lib kelgan. Har bir yangi bilim, falsafiy qarash yoki ilmiy kashfiyot sivilizatsiyaning yangi darajaga ko‘tarilishiga zamin yaratgan. Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida ongning roli yanada kuchayib, u nafaqat individual, balki ijtimoiy va global jarayonlarni ham belgilovchi asosiy omilga aylanmoqda. Sekulyar (sekulyarlik) — bu jamiyat hayotida diniy e’tiqod va institutlardan nisbatan mustaqil bo‘lgan, dunyoviy tamoyillarga asoslangan qarashlar, qadriyatlar va ijtimoiy tizimlarni anglatadi. Bu tushuncha lotincha “saeculum” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “dunyo”, “zamonaviy hayot”, “hozirgi davr” ma’nolarini bildiradi. Sekulyarlik quyidagi jihatlar bilan tavsiflanadi: • davlat va dinning ajratilganligi (ya’ni davlat boshqaruvi diniy qoidalarga emas, huquqiy-me’yoriy asosga tayanadi); • ijtimoiy hayotda ilmiy, ratsional va tajribaga asoslangan yondashuvlarning ustunligi; • shaxs erkinligi, jumladan, e’tiqod erkinligining ta’minlanishi; • madaniyat va ta’lim tizimida dunyoviy qadriyatlarning muhim o‘rin egallashi. Shu bilan birga, sekulyarlik dinni inkor etishni anglatmaydi. Aksincha, u diniy e’tiqodni shaxsning individual tanlovi sifatida e’tirof etadi va jamiyatda turli qarashlar va qadriyatlarning tinch-totuv mavjud bo‘lishiga imkon yaratadi. Zamonaviy jamiyatlarda ma’naviy va diniy qadriyatlarga nisbatan dunyoviy (sekulyar) qadriyatlarning ustunlikka ega bo‘lishi global madaniyatdagi muhim o‘zgarishlardan biri sifatida baholanadi. Sotsiolog Ronald Inglehart va Christian Welzel tomonidan olib borilgan World Values Survey tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy rivojlanish va urbanizatsiya darajasi oshgani sari 387

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may jamiyatlarda sekulyar-ratsional qadriyatlar an’anaviy va diniy qadriyatlardan ustunlashib bormoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida individual erkinlik, o‘zini namoyon qilish va shaxsiy manfaatlarga yo‘naltirilgan qadriyatlar kuchayib borayotgani kuzatiladi. Ushbu jarayon Jean-François Lyotard ta’kidlaganidek, postmodernizm davrida “katta narrativlar”ning inqirozi bilan ham uzviy bog‘liq bo‘lib, qadriyatlar tizimida parokandalikni yuzaga keltirmoqda. Natijada, tashqi ko‘rinishda diniy an’analarga amal qilinayotgan bo‘lsa-da, kundalik hayotda axloqiy me’yorlarning nisbatan zaiflashuvi kuzatilmoqda. Sekulyar dunyoqarashning kuchayishi ko‘pincha individualizmning ortishi bilan kechadi. Pew Research Center tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, ko‘plab mamlakatlarda yoshlar diniy institutlarga bo‘lgan ishonchning pasayishini bildirgan, biroq ular shaxsiy ma’naviy izlanishlarga nisbatan yuqori qiziqish saqlanib qolayotganini ta’kidlashgan. Bu esa an’anaviy diniy tizimlardan mustaqil, individual ma’naviyat shakllanayotganini ko‘rsatadi. Ta’lim tizimining sekulyarlashuvi ham ushbu jarayonning muhim omillaridan biridir. UNESCO hisobotlarida qayd etilishicha, zamonaviy ta’lim tizimlarida kompetensiyaviy yondashuv ustuvor bo‘lib, axloqiy va ma’naviy tarbiya komponentlari ayrim hollarda ikkinchi darajaga tushib qolmoqda. Natijada, bilim berish jarayoni ko‘proq texnik va pragmatik yo‘nalishga ega bo‘lib bormoqda. Shu bilan birga, jamiyatni birlashtiruvchi an’anaviy institutlar, jumladan diniy tashkilotlar va jamoaviy tuzilmalarning ijtimoiy roli ham kamayib borayotgani Robert Putnam tomonidan “ijtimoiy kapital”ning pasayishi sifatida izohlanadi. Uning tadqiqotlarida ko‘rsatilishicha, jamoaviy aloqalarning zaiflashuvi ijtimoiy ishonch va hamjihatlik darajasining pasayishiga olib keladi. Mazkur jarayonlar ayrim hollarda madaniy radikalizm va ekstremistik tendensiyalar uchun ham zamin yaratishi mumkin. UNDP tomonidan tayyorlangan hisobotlarda yoshlar orasida ijtimoiy adolatsizlik, maqsadsizlik va ijtimoiy begonalashuv hissi kuchaygan sharoitda radikal g‘oyalarga moyillik ortishi mumkinligi ta’kidlanadi. Xozirgi vaqtda sekulyarlashuvning yoshlar ongiga ta’siri murakkab va ikki tomonlama xarakterga ega. Bir tomondan, u individual erkinlik va mustaqil fikrlashni rivojlantiradi. Ikkinchi tomondan esa, Viktor Frankl ta’kidlagan “ma’no izlash muammosi”ni kuchaytirib, hayot mazmunini yo‘qotish hissini yuzaga keltirishi mumkin. Ayniqsa, ishsizlik va ijtimoiy imkoniyatlarning cheklanganligi bu jarayonni yanada chuqurlashtiradi. Sekulyarlashuv jarayoni faqat salbiy oqibatlarga ega emas. Zamonaviy yoshlar orasida ma’naviy bo‘shliqni anglash va uni to‘ldirishga intilish kuchaymoqda. Ko‘plab yoshlar universal insoniy qadriyatlar — bag‘rikenglik, adolat va insonparvarlik asosida yangi ma’naviy yo‘nalishlarni izlamoqda. Globallashuv sharoitida madaniyatning sekulyarlashuvi yoshlar ongiga murakkab va ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonda ma’naviy qadriyatlar va axloqiy tarbiya tizimini mustahkamlash, yoshlarning hayotiy maqsadlarini shakllantirish hamda ularda ma’naviy immunitetni rivojlantirish dolzarb pedagogik vazifa sifatida namoyon bo‘ladi. 388

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Xulosa. Madaniyatning sekulyarlashuvi zamonaviy globallashuv jarayonlarining muhim tarkibiy qismi sifatida jamiyat taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu jarayon natijasida an’anaviy diniy va ma’naviy qadriyatlar tizimi transformatsiyaga uchrab, dunyoviy, ratsional va individual yo‘nalishdagi qarashlar tobora ustunlik kasb etmoqda. Bu o‘zgarishlar ayniqsa yoshlar ongida yaqqol namoyon bo‘lib, ularning dunyoqarashi, hayotiy pozitsiyasi va qadriyatlar tizimini shakllantirishda muhim omilga aylanmoqda. Sekulyarlashuvning ijobiy jihatlari sifatida shaxs erkinligi, mustaqil fikrlash, ilmiy yondashuv va tolerantlikning rivojlanishini ko‘rsatish mumkin. Biroq, uning salbiy oqibatlari sifatida ma’naviy bo‘shliqning yuzaga kelishi, axloqiy me’yorlarning nisbatan zaiflashuvi hamda individualizmning haddan tashqari kuchayishi kuzatiladi. Bu esa ayrim hollarda yoshlar orasida maqsadsizlik, befarqlik va ijtimoiy begonalashuv kabi muammolarni keltirib chiqaradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Jo‘rayev T. Globallashuv va milliy madaniyat. ‒ T.: Akademnashr, 2019 2. Eshonjonov B.Z. Migrant oilalarda pedagogik qadriyatlarning uzluksizligini ta’minlashning amaliy asoslari // Tadqiq va tadbiq. Research and implementation scientificmethodical journal, 2025-yil. 46-50-bet 3. Abdullayev A. Madaniyatshunoslik asoslari. ‒ T.: O‘qituvchi, 2016. 3. 4. Eshonjonov B.Z. Migrant oilalar farzandlarida ta’lim olish jarayonining mavjud holat tahlili // Metodist nashriyoti, 2024. 479-481 bet. 5. Qodirov Q. Ma’naviyat va jamiyat taraqqiyoti. ‒ T.: Ma’naviyat, 2017 BUYUK TARIXIY DARYOLAR BO‘YIDA TASHKIL TOPGAN TAMADDUNLARDA “DAVR”NING YUZ BERISHI THE INCREASE OF THE "ERA" IN CIVILIZATIONS FORMED BY GREAT HISTORICAL RIVERS Mamanov Jamoliddin Abduraximovich, Vatan University universiteti Ijtimiy fanlar kafedrasi v.b. dotsenti, PhD jamolmamanov89@gmail.com Jamoliddin Abdurakhimovich Mamanov, Acting Associate Professor of the Department of Social Sciences at Vatan University, PhD jamolmamanov89@gmail.com Annotatsiya. Jamiyat taraqqiyoti tarixi turli jamiyatlarda turlicha ko‘rinishda rivojlanib borishi bugungi ilmiy jamoatchilik e’tiboridagi muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shu sababli ko‘plab olimlar, faylasuflar, sotsiologlar va tarixchilar mazkur masalani turli omillar bilan bog‘lagan holda izohlashga harakat qilib kelmoqdalar. Ushbu mavzuga oid tadqiqotlarning ko‘pligi ilmiy jamoatchilikni to‘liq qanoatlantira oladigan yoki barcha jamiyatlarning taraqqiyot jarayonini har tomonlama ilmiy asosda izohlab bera oladigan yagona nazariy yondashuv hali to‘liq shakllanmaganligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, ilmiy izlanishlar uzluksiz takomillashib borar ekan, avvalgi tadqiqotlarning yutuq va kamchiliklari ham yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, mazkur maqolada Sharq mamlakatlari tarixidagi ayrim tamaddunlarning tarixiy rivojlanish jarayonlariga alohida e’tibor qaratilib, ularning o‘ziga xos taraqqiyot xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. 389

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kalit so‘zlar: jamiyat, taraqqiyot, “davr”, sug‘orma dekqonchilik, Shar jamyatlari, yirik daryo tamaddunlari, kichik daryo tamaddunlari. Abstract: The history of social development manifests itself in different forms across various societies, and this issue remains one of the significant concerns of the contemporary academic community. Therefore, many scholars, philosophers, sociologists, and historians have attempted to explain this phenomenon by linking it to diverse factors. The abundance of studies devoted to this topic indicates that a single theoretical approach capable of fully satisfying the academic community or comprehensively explaining the developmental processes of all societies has not yet been fully established. It is well known that as scientific research continuously evolves, both the strengths and limitations of previous studies become more apparent. From this perspective, the present article focuses on the historical development processes of certain civilizations in Eastern societies, paying particular attention to their distinctive features of development and providing a scholarly analysis of their unique patterns of social evolution. Keywords: society, development, cycle, irrigated agriculture, Eastern societies, major river civilizations, minor river civilizations. Sharq mamlakatlari tarixiy taraqqiyotini kuzatish shuni ko‘rsatadiki, bu hududdagi barcha tamaddunlarda “davr” hodisasi bir xilda namoyon bo‘lmaydi. Ba’zi tamaddunlarda “davr” hodisasi barcha boschiqlarini ketma-ketlikda to‘liq namoyon qilsa, ba’zi tamaddunlarda “davr”ning barcha bosqichlarining aniq chegaralarini belgilashning imkoni yo‘qday ko‘rinadi. Masalan, qadimgi Misr, Mesopotamiya, Xitoy yoki Hindistonda paydo bo‘lgan tamaddunlarning sikli bosqichlarini aniq ko‘rsatish imkoniyati mavjud bo‘lgani holda, Eron va Turon hududlarida paydo bo‘lgan tamaddunlarning siklik bosqichlarini chegalashda qiyinchiliklar mavjud. Xo‘sh buning sababi nimada? Bizning fikrimizcha yuqoridagi masalaning sababi ushbu tamaddunlardagi ishlab chiqarish usuli bo‘lgan sug‘orma dehqonchilikning ko‘lami va iqtisoddagi o‘rnidir. Shunga ko‘ra Sharq tamaddunlarini ikki guruhga ajratish mumkin. Bular: 1. Yirik daryolar bo‘yicha tashkil togan tamaddunlar; 2. Kichik daryolar bo‘yida tashkil topgan tamaddunlar. Sug‘oriladigan hududning kengligi, sug‘orish manbasi ya’ni daryolarning sersuvligining miqyosi ushbu hududda tashkil bo‘ladigan tamaddunning “davr” hodisasi bosqichlarini to‘laroq, yorqinroq, aniq chegalar bilan bosib o‘tishi, tanazzul bosqichining ko‘rinishi ham hayratlanarli darajada katta talofatlar bilan kechishi. Shuningdek, kichik manbalardan (kichik daryo yoki soylardan) sug‘oriladigan tamaddunlarning umr ko‘rishining qisqaligi, turg‘unlik va tanazzul bosqichlarining aniq chegaralarini belgilashning imkoni yo‘qligi uning muhim xususiyatlaridan hisoblanadi.[1] Yirik daryolar bo‘yidagi sivilizatsiyalardan Nil daryosi bo‘yida taskil topgan Misr tamadduni, Dajla va Frot oralig‘idagi Mesopotamiya, Hind daryosi bo‘yidagi Hind sivilizatsiyasi hamda Xuanxe havzasidagi Qadimgi Xitoy sivilizatsiyalari shular jumlasidandir. Ushbu hududlarda tashkil topgan sivilizatsiyalar uzoq vaqt davom etganligi hamda “davr” hodisasining barcha (tug‘ilish, rivojlanish, turg‘unlik va tanazzul) bosqichlari aniq chegalar bilan belgilash mumkinligi bilan nfaqr qilib turadi. Masalan, buyuk daryo hisoblangan Nil daryosi bo‘yicha tashkil topgan qadimgi Misr silivilizatsiyasi bir necha marotaba tug‘ilish va tanazzul 390

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bosqichlarini boshidan kechirganligi ma’lum. Xususan, tarixchilar qadimgi Misrni 5 marotaba yuksalib-tanazzulga uchraganligini ta’kidlab, quyidagi davrlarni ajratib ko‘rsatadi: 1. Ilk podsholik davri - m.a. 3100 – 2686-yillar. Bu davr yuqori va quyi Misrning birlashishi bilan boshlanadi. Markazlashgan davlat boshqaruvi va dastlabki sulolalar shakllandi. 2. Qadimgi podsholik davri - m.a. 2686 – 2181-yillar. Misrning ilk yuksalish bosqichi hisoblanadi. Markazlashgan hokimiyat kuchli bo‘lib, piramidalar qurilgan davrdir. Davr oxirida siyosiy parokandalik boshlanadi. 3. O‘rta podsholik davri - m.a. 2055 – 1650-yillar. Siyosiy birlik qayta tiklanib, iqtisodiy va madaniy rivoj kuchaygan. Ammo keyinchalik ichki zaiflashuv va tashqi bosqinlar sabab tanazzul yuz beradi. 4. Yangi podsholik davri - m.a. 1550 – 1069-yillar. Misr tarixidagi eng qudratli imperiya davri. Hududiy kengayish, kuchli harbiy davlat va yirik qurilishlar bilan xarakterlanadi. Davr oxirida siyosiy zaiflashuv, tarqoqlik boshlanadi va tanazzulga uchraydi. 5. So‘nggi podsholik davri - m.a. 664 – 332-yillar. Mustaqillikni qayta tiklashga urinishlar bo‘lgan, biroq davlat asta-sekin zaiflashib, nihoyat m.a. 332yilda Alexander Makedoniskiy tomonidan bosib olinadi. Misr tamadduni davriylik nazariyasi bo‘yicha siklning barcha bosqichlari yaqqol ko‘rinadigan klassik jamiyat hisoblanadi. Masalan qadimgi misrning ilk podsholigi davrini olib qaraylik. Qadimgi Misr tarixidagi ilk podsholik davri (mil. avv. taxminan 3100–2686-yillar) jamiyat taraqqiyotining siklik rivojlanish modeli nuqtai nazaridan qaralganda tug‘ilish, yuksalish, turg‘unlik va tanazzul bosqichlari orqali shakllangan tarixiy jarayon sifatida talqin qilinadi. Bu davrning tug‘ilish bosqichi yuqori va quyi Misrning siyosiy birlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, an’anaga ko‘ra bu jarayon Narmer nomi bilan bog‘lanadi; natijada markazlashgan davlat boshqaruvi va dastlabki sulolaviy tizim shakllandi. Yuksalish bosqichida markaziy hokimiyat mustahkamlanib, ma’muriy boshqaruv tizimi, irrigatsiyaga asoslangan dehqonchilik va diniy-siyosiy ideologiya rivojlandi. Keyingi turg‘unlik bosqichida esa davlat boshqaruvi ma’lum darajada barqarorlashib, saroy byurokratiyasi va mahalliy boshqaruv tuzilmalari kuchaydi, biroq aynan shu jarayon markaziy hokimiyatning asta-sekin zaiflashishiga ham zamin yaratdi. Natijada tanazzul bosqichi yuzaga kelib, sulolaviy hokimiyatning siyosiy ta’siri pasaya boshladi va bu jarayon keyingi davr — ya’ni yanada markazlashgan davlat tizimi shakllangan Qadimgi podsholik bosqichiga o‘tish uchun tarixiy sharoit yaratdi. Shu tariqa ilk podsholik davri qadimgi Misr davlatchiligining shakllanish siklini ifodalovchi muhim tarixiy bosqich sifatida namoyon bo‘ladi. Narmer nomi bilan bog‘liq bo‘lgan Ilk podsholikning tug‘ilish bosqichi odatda miloddan avvalgi taxminan 3100–3000-yillarga to‘g‘ri keladi va bu davr Qadimgi Misr tarixida markazlashgan davlatning shakllanishi bilan tavsiflanadi. An’anaviy tarixiy talqinga ko‘ra Narmer Yuqori Misr va Quyi Misr hududlarini siyosiy jihatdan birlashtirib, yagona podsholik asosini yaratgan. Bu jarayonni 391

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tasdiqlovchi muhim manbalardan biri Narmer Palette bo‘lib, unda hukmdorning dushman ustidan g‘alabasi va ikki hudud ustidan hukmronligi ramziy tarzda tasvirlangan. Shuningdek, bu davrda yangi siyosiy markaz sifatida Memfis shahri tashkil topib, u yuqori va quyi hududlar o‘rtasidagi strategik hududda joylashgan markaziy boshqaruv markaziga aylangan. Natijada yagona soliq tizimi, irrigatsiya ishlarini markazlashgan holda boshqarish va fir’avn hokimiyatini ilohiylashtiruvchi siyosiy-diniy ideologiya shakllana boshlagan. Shu sababli Narmer davri ilk podsjolikning tug‘ilish bosqichi sifatida baholanib, keyingi sulolaviy siyosiy tizimning shakllanishiga asos yaratgan tarixiy davr hisoblanadi. Qadimgi Misr tarixida Ilk podsholikning yuksalish bosqichi taxminan miloddan avvalgi 3000–2800-yillarga to‘g‘ri keladi va bu davr markazlashgan davlat boshqaruvining mustahkamlanishi hamda sulolaviy hokimiyatning kuchayishi bilan tavsiflanadi. Ushbu bosqich asosan I–II sulola hukmdorlari faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, ular davlat hududini siyosiy jihatdan birlashtirish va ichki boshqaruv tizimini tartibga solishga harakat qilganlar. Masalan, I sulola hukmdori Jet davrida davlat hokimiyati janubiy hududlardan tashqariga kengayib, Nubiya tomon harbiy yurishlar amalga oshirilgan, bu esa Misrning siyosiy va iqtisodiy ta’sirini kuchaytirgan. Shuningdek, II sulola hukmdori Xasexemui ichki siyosiy qarama-qarshiliklarni bostirib, mamlakatni qayta markazlashtirishga erishgan; uning yodgorlik yozuvlarida ichki qo‘zg‘olonlar ustidan g‘alaba qayd etilgan. Bu davrda Memfis markaziy siyosiy poytaxt sifatida mustahkamlanib, ma’muriy apparat, soliq yig‘ish tizimi va irrigatsiya ishlarini boshqarish shakllangan. Shu sababli ilk podsholikning yuksalish bosqichi Misrda davlat institutlari, sulolaviy hokimiyat va markazlashgan siyosiy tizimning barqaror shakllanish davri sifatida baholanadi. Qadimgi Misr tarixida Ilk podsholikning turg‘unlik bosqichi odatda miloddan avvalgi taxminan 2800–2700-yillar oralig‘iga to‘g‘ri keladi va bu davr markazlashgan hokimiyatning nisbatan barqarorlashishi bilan birga siyosiy tizimning ichki zaiflashuvi belgilari paydo bo‘la boshlagan bosqich sifatida tavsiflanadi. Ayniqsa II sulola davrida markaziy hokimiyat bilan mahalliy boshqaruv vakillari — nomlar hokimlari (nomarxlar) o‘rtasidagi munosabatlar murakkablashgan. Bu jarayon ichki siyosiy qarama-qarshiliklar bilan ham namoyon bo‘lib, ayrim hududlarda hokimiyat uchun kurash kuchaygan. Masalan, II sulola hukmdori Xasexemui davriga oid yozuvlarda mamlakat ichidagi qo‘zg‘olonlar bostirilgani va markaziy hokimiyatni qayta tiklash uchun harbiy choralar ko‘rilgani qayd etiladi. Shu bilan birga ma’muriy apparatning kengayishi, diniy markazlar va saroy amaldorlarining ta’siri ortishi natijasida davlat boshqaruvi murakkablashgan. Natijada siyosiy tizim tashqi tomondan barqaror ko‘ringan bo‘lsa-da, ichki tuzilma asta-sekin inqiroz alomatlarini namoyon qila boshlagan va bu holat keyingi tarixiy bosqich — tanazzul bosqichini keltirib chiqargan. Ilk podsholikning tanazzul bosqichi odatda miloddan avvalgi taxminan 2700– 2686-yillar oralig‘iga to‘g‘ri keladi va bu jarayon II sulola oxirida siyosiy tizimning qayta tashkil etilishi bilan yakunlangan. Ushbu davrda markaziy 392

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hokimiyatning avvalgi shakli ma’lum darajada zaiflashib, saroy ichidagi siyosiy kurashlar hamda hududiy boshqaruv tizimining qayta shakllanishi yuz bergan. Ayniqsa II sulola hukmdori Xasexemui davrida mamlakat ichidagi qo‘zg‘olonlar va siyosiy qarama-qarshiliklar bostirilgani haqidagi yozuvlar mavjud bo‘lib, bu holat avvalgi siyosiy tizimning inqirozga yuz tutganini ko‘rsatadi. Bu yerda tanazzul uzoq davom etgan chuqur parokandalik emas, balki taxminan bir necha o‘n yilliklar davom etgan siyosiy transformatsiya davri bo‘lib, uning natijasida davlat boshqaruvi yangi bosqichga o‘tdi. Oqibatda Misrda yangi markazlashgan hokimiyat tiklanib, III sulola hukmdori Joser davridan boshlab Qadimgi podsholik davri boshlandi; bu esa Misr tarixidagi yangi yuksalish bosqichiga, jumladan monumental qurilishlar va kuchli davlat apparatining shakllanishiga zamin yaratdi. “Davr” hodisasi haqida yuqorida to‘xtalganimizda “davr”ning to‘rtinchi bosqichida jamiyat mayda-mayda bo‘laklarga bo‘linib ketishi haqida fikr bildirgan edik. Misrning ilk podsholik siklining tanazzul bosqichi haqida ham shu sabab, xususiyat orqali parchalanish va yangi sulolaning kelishi bilan yangi siklning paydo bo‘lganligini ko‘rish mumkin. Bu haqda Misr tarixini chuqur o‘rgangan olimlardan V.I. Abdiyev quyidagilarni yozadi: “Misr o‘zining butun qadimgi tarixida oblastlar (viloyatlar J.M.) bo‘linib yashagan. Yagona Misr davlati zaiflashiv, tushkunlikka uchragan davrlarda bu oblastlar yana o‘zlarining qadimgi mustaqilligini tiklaganlar.”[2]406 Buyuk daryolar bo‘yicha tashkil topgan tamaddunlarning aksariyatining oxirgi tanazzul bosqichi tabiiy ofatlar (masalan, suv tashqinlari yoki qurg‘oqchilik), shuningdek, boshqa mustamlakachi xalqlarning bosqinlari fonida sodir bo‘lishi tarzidagi tarixiy misollarni tarixdan ko‘plab toppish mumkin. Lekin Misr tarixida yuz bergan mana shu ilk podsholikning tanazzulga uchrashi sof holdagi “davr” hodisasining qonuniyati asosida sodir bo‘lgandir. Biz yuqorida “davr” hodisasi sug‘orma dehqonchilikning talablari asosida avval boshqa yangi tashkil topgan tamaddunda yer islohotlari amalga oshirilishi, sug‘orish inshootlari va suv taqsimotining tizimli yo‘lga qo‘yilishi oqibatida markaziy hokimiyat bilan birga mahalliy aholi ichidan ham yirik boy aholi, yirik zamindorlar chiqachini ko‘rib chiqqan edik. Mana shu aholi ichidan chiqqan yirik zamindorlar ma’lum vaqt o‘tgandan so‘ng markaziy hokimiyat uchun kurash boshlashi natijasida esa markaziy hokimiyat zaiflashuvi va uning oxibatida mamlakat bir nechta viloyatlarga ajralib ketishi natijasida tanazzulga uchrashi mumkinligi ko‘rsatib bergan edik. Mana shu ilk podsholik davri “davr” hodisasining shu qonuniyatiga to‘liq javob beradigan va sof holda namoyon bo‘ladigan misoli hisoblanadi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Mamanov A. Kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyotining umumiy manzarasi. Toshkent. 2023. 2. Abdiyev V.I. Qadimgi Sharq tarixi. –Toshkent. O‘rta va oliy maktab davlat nashriyoti, B. 207. 406 Abdiyev V.I. Qadimgi Sharq tarixi. –Toshkent. O‘rta va oliy maktab davlat nashriyoti, -B. 207. 393

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. Nazirov B., Yoqubova D. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kunga qadar). -Termiz. 2023. “Bekshox print servis” nashriyoti, -B. 203. 4. Mamanov A. Milliy mentalitet: xususiyat va omillar. Samarqand. 2015. INSON FAOLIYATIDA AQL VA ILMNING AHAMIYATI YUSUF XOS HOJIB TALQINIDA THE IMPORTANCE OF INTELLIGENCE AND SCIENCE IN HUMAN ACTIVITIES, INTERPRETED BY YUSUF KHOS HAJIB Ro‘zimurodov Siroj Madatovich, SamISI “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi f.f.b.f.d.,(PhD) dotsenti, Ish’aq Abduraxmonov, Iqtisodiyot va pedagogika universiteti (Samarqand kampusi) Psixologiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi o‘qituvchisi Siroj Madatovich Ruzimurodov, SamIES «Social Sciences» of the Department of Philological Sciences,Doctor of Philosophy (PhD), Ishak Abdurakhmonov, Lecturer at the Department of Psychology and Social Sciences of the University of Economics and Pedagogy (Samarkand Campus) Annotasiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida rasionalistik g‘oyalarning falsafiy-metodologik tahlili bayon etiladi. Shuningdek, maqolada alloma tomonidan ilgari surgan e’tiqod va aqlning nisbatiga ratsionallik yondashuvning mohiyati ochib beriladi. Tayanch so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, “Qutadg‘u bilig”, odob-axloq, aql, bilim, rasionallik, nutq, til, muomala. Аннотация. В данной статье излагается философско-методологический анализ рационалистических идей в произведении Юсуфа Хос Хаджиба “Кутадгу билиг”. В статье также раскрывается сущность рационального подхода к соотношению веры и разума, выдвинутого ученым. Ключевые слова: Юсуф Хос Хаджиб, “Кутадгу билиг”, этикет, разум, знания, рациональность, речь, язык, общение. Abstract. This article presents a philosophical and methodological analysis of rationalistic ideas in the work of Yusuf Hos Hajib "Kutadgu Bilig." The article also reveals the essence of the rational approach to the relationship between faith and reason put forward by the scholar. Keywords: Yusuf Hos Hajib, "Kutadgu Bilig," etiquette, reason, knowledge, rationality, speech, language, communication. Kishilik sivilizasiyasi va madaniyatining ilk o‘choqlaridan hisoblangan Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlarning o‘lmas asarlari ming yillar davomida bashariyat ma’naviy taraqqiyotida mayoq vazifasini bajarib kelmoqda. Xorazmiy, Ibn Sino, Beruniy, Forobiy kabi qomusiy olimlarimizning ilmiy meroslari bunga dalildir. Bu xususda Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev –“Ularning aniq fanlar va diniy ilmlar sohasida qoldirgan bebaho merosi butun insoniyatning ma’naviy mulki hisoblanadi”, deydi [1: 82]. Yana shunday nodir ma’naviy meroslardan biri shuki, turkiy xalqlar tafakkuri xazinasining noyob durdonasi, Sharq odob-axloq falsafasining qomusi – Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik” («Saodatga eltuvchi bilim») asaridir. Buyuk alloma Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik” asari ming yildan buyon Sharq 394

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may xalqlari ma’naviyati taraqqiyoti yo‘lida beminnat xizmat qilib kelmoqda. Axloqodob falsafasining qomusi hisoblangan mazkur asar insoniylikning go‘zal xislatlari: halollik, ezgulik, vatanparvarlik, diyonatlilik, oqilonalikni tarannum etadi. Yusuf Xos Hojib ilmiy merosining tarixiy ahamiyati, avvalo unda insonga xos bo‘lgan ezgu axloq-odob tamoyillarini rasionalistik nuqtai nazardan bayon etilishidir. Asarning ibtidosidayoq “Insonning qadri bilim bilan belgilanishi haqida” maxsus bob mavjuddir. Alloma asarda o‘z g‘oyasini bayon etishni aqlning inson faoliyatidagi ahamiyatini yoritishdan boshlaydi. Mazkur bobda insonning qadrqimmati uning aql-farosati, egallagan bilimi bilan o‘lchanishga katta urg‘u beradi. Bilim berdi, shundan ulug‘lik bugun Ham idrok , ma’rifat-yozguvchi tugun [2: 28]. Inson ulug‘likka bilimi bilan erishishini ta’kidlar ekan, u uchun idrok va ma’rifat zarurligini ta’kidlaydi. Allomaning fikricha, idrok va ma’rifat har qanday jumboq, tugunlarni hal qilishning asosiy vositasidir. Alloh kimga bersa bilim – idrok, bilig Qo‘l uzatgan ishi bo‘lur ezgulik. Yusuf Xos Hojibning fikricha, bilimni egallagan kishi doimo ezgulikka intiladi. Aql-idrok orqali inson yovuzlikning qanday mudhish oqibatlarga olib kelishini yaxshi anglab, shu bois ham ezgulik uchun kurashadi. Bilim qadni bukmas, boylikdir tayyor, Ololmas qo‘l cho‘zib hyech o‘g‘ri, ayyor Yusuf Xos Hojib bilimni, aql-idrok hosilasi der ekan, u X asrdayoq rasionalizm g‘oyasini ilgari surmoqda. Inson mol-mulki, davlat-u boyligi, kuchqudrati-yu, pahlavonligi bilan emas, balki bilim [3: 28] bilan buyuklikka yetishini uqtirmoqda. Bilim uchun esa aql, idrok, farosat zarurligini alohida qayd etadi. Idrok qayda bo‘lsa, ulug‘lik shunda Bilim kimda bo‘lsa buyuklik shunda[2: 28] To‘g‘ri idrok etadigan va mantiqiy to‘g‘ri xulosa chiqara oladigan oqil odam, allomaning fikricha, albatta, o‘z maqsadiga, murodiga yetadi. Dono bilur, idrok etadi oqil Bilimli, oqilning murodi hosil [2: 28] Mutafakkir avvalo, bilimning ahamiyatini yaxshi tushunib olish lozimligini uqtiradi. Shundagina o‘quvchi yaxshi bilim oladi. Puxta egallangan bilim esa, barcha muammolarni hal qilish omili ekanini uqtiradi. Bilim manosini bil, yaxshi bilim ol, Bilimni bil mushkul yeringda qurol [2: 28] Bilimning fazilatini bayon etar ekan, alloma bilimsizlikning inson hayotidagi halokatli oqibatini bayon etadi. Bilimsizning bari dardlik bo‘ladi, Dardin emlamagan kishi o‘ladi[2: 28]. Bilimsizlik aniq ojizlikka teng, Ey nodan,zulmatni bilim bilan yeng.[2.38] 395

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bilimsizlik insonni johillikka – dardga duchor qilishini uqtiradi. Dardni davolamasa, ya’ni emlamasa, albatta, o‘limga, ya’ni halokatga duchor bo‘ladi. Dardi davolanmagan, emlanmagan bemorning o‘limi muqarrar bo‘lganidek, bilimsiz ham xor bo‘lib halokatga uchrashini ta’kidlaydi. Bilimsizga davo bilim olish, aynan shu tufayli baxtli bo‘ladi, deb ta’kidlaydi Yusuf Xos Hojib. Dardingga davo qil, kelgin, ey nodon Bilimsiz xor, dono baxtlidir inon[2: 29] Zakiyga kattadir zakoning nafi, Bilimdan yana ham ortar sharafi[2: 29] Inson hayotida aql va bilimning ahamiyatini bayon etar ekan, alloma barchani bilim olishga chaqiradi. Hamda baxtli, farovon hayotning kaliti bilim ekanini ta’kidlaydi. Har ne ishing bo‘lsa, o‘quv birla qil, Baxt, iqbol kaliti bilim erur, bil [2: 29] Bilimning inson hayotidagi ahamiyatini izohlab berar ekan, til, bilim, aql, farosatning bog‘liqligi haqida ham so‘zlab o‘tadi. Inson muomala jarayonida, nutqida aql-idrokka bo‘ysunishi lozimligiga katta urg‘u beradi. Aql-idrok, bilim tarjimoni til, Ulug‘lovchi mardni rovon tilni bil [2: 29], Tilning inson hayotidagi ahamiyatini tushuntirar ekan, yaxshi so‘z va yomon fikrning farqini quyidagicha tushuntiradi. Til-la kishi bo‘lur ulug‘, baxtiyor, Til-la beqadr er, g‘amla girifdor[2: 29]. O‘n asr avval til bilan muomala jarayonida ehtiyotkor bo‘lish lozimligi Yusuf Xos Hojib rasionalizmining asosiy xususiyatidir. Til arslondir, boq, eshikda yotar, Makkoru vaxshiy u, boshing yo‘qotar[2: 29] Inson boshiga turli halokatlar kelishiga uning muomalasi, ya’ni tili sabab ekanini muallif mohirona tasvirlay olgan. So‘zingni tuzatgil, boshing ketmasin, Tilingni tiy, tishingga kulfat yetmasin [2:29]. Bilib so‘zlagan har so‘zda iqbol bor Bilimsiz so‘z-la o‘z baxtini qilur xor[2: 30] Yusuf xos Hojib inson faoliyatida aqlning o‘rnini bayot etishga juda katta urg‘u beradi. Insonning bir-biridan farqi, aqli va idroki ekanini Yusuf Xos Hojib quyidagicha bayon etadi: Kishining kishidan talay farqi bor Bu farqni bilimdir etguvchi oshkor Bilimsiz-la yo‘qdir so‘zim hyech mening Xizmating bajaray, ey oqil, sening[2: 32] Yusuf Xos Hojib e’tiqod va aql kategoriyasi nisbatiga ham rasionalistik yondashadi. Barcha ezguliklar bilimdan kelgay, 396

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bilimdan odamzod Xudoni bilgay [2: 33] Xristian dinining yetuk namoyandalari Xudoni bilishda aql shart emas, desalar, ming yil avval Yusuf Xos Hojib Xudoni bandasi faqat bilimi orqali tanishini ta’kidlaydi. Ya’ni, aql yordamida bilish mumkinligini aytib o‘tgan. Alloma har qanday e’tiqod uchun avvalo, aql va bilim zarurligini ta’kidlaydi. Yusuf xos Hojib rasionalizmining yutug‘i ham shundadir. Biz mutafakkirning “Qutadg‘u bilig” asarida rasionallik tamoyilini qisman yoritishga harakat qildik. Allomaning asari axloq-odobga doir qomusiy xarakterda bo‘lib, unda etika-estetika, matematika, iqtisod, astronomiya, diplomatiya, tibbiyot, farmasevtika, harbiy soha, umuman, ijtimoiy, siyosiy-iqtisodiy, huquqiy va madaniy-ma’rifiy, ma’naviy, ilmiy va boshqa qator sohalarga doir qarashlarga duch kelish mumkin [3: 6]. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, avvalo Sharq xalqlari ma’naviy merosining nodir durdonalaridan biri bo‘lgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari rasionallik tamoyiliga asoslanganligi uchun ming yildan buyon Markaziy Osiyo xalqlari madaniy taraqqiyotiga ijobiy ta’sirini o‘tkazib kelmoqda. Ikkinchidan, Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asari hozirgi globallashuv sharoitida ham tarbiyaviy ahamiyatini yo‘qotmagan va murakkab axborotlashgan jamiyat bosqichida yoshlarni turli ma’naviy tahdid va axborot xurujlaridan himoya etishda muhim nazariy manbadir.Uchinchidan, Yusuf Xos Hojib ilmiy merosining ma’naviy-axloqiy, tarbiyaviy ahamiyatini teran anglagan holda, undan uzluksiz ta’lim tizimini barcha bosqichlarida, shuningdek, milliy qadriyatlarimiz targ‘ibotida keng foydalanish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2017- yil 22-dekabr. //Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan bahodir. – T.: O‘zbekiston NMIU, 2018- yil. 2. Yusuf Xos Hojib. “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”). – T.: “Akademnashr”, 2015. 3. Ravshanov F. “Saodatga eltuvchi bilim”ga qiziqib. / Yusuf Xos Hojib. “Qutadg‘u bilig”. Akademnashr. 2015. 4. Ravshanov, Fazliddin. Davlat fuqarolik xizmatchisining ma’naviy qiyofasi (Risola) / F.Ravshanov. – T.: «Ma’naviyat» nashriyoti, 2023. – 296 b. KAYIP AYDINLANMA’DAN ÜÇÜNCÜ RÖNESANS’A: KUTADGU BİLİG‘DE AKIL VE GÖNÜL BAĞLAMINDA ŞAHSİYETİN İNŞASI FROM THE LOST ENLİGHTENMENT TO THE THİRD RENAİSSANCE: THE CONSTRUCTİON OF PERSONALİTY İN THE CONTEXT OF MİND AND HEART İN KUTADGU BİLİG Orhan Gazi Gökçe, Öğretim Üyesi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi,Tokat, Türkiye, orhangazi.gokce@gop.edu.tr, 0000-0002-3787-7960 Orhan Veteran Gökçe Orhan Gazi Gökçe, Lecturer at Tokat Gaziosmanpaşa University, Tokat, Turkey, organgazi.gokce@gop.edu.tr, 0000-0002-3787-7960 Orhan Veteran Gökçe 397

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Öz. Bu çalışma, S. Frederick Starr’ın “Kayıp Aydınlanma” kavramsallaştırmasından hareketle Orta Asya merkezli düşünce geleneğini yeniden değerlendirmekte ve Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eserini bu bağlamda analiz etmektedir. Modern Aydınlanma anlatılarının çoğunlukla akıl ve bireysel özerklik üzerinden tanımlandığı; buna karşılık ahlak, hikmet ve şahsiyet inşasının ihmal edildiği ileri sürülmektedir. Bu çalışma, Orta Asya’da gelişen ve disiplinler arası etkileşime dayanan entelektüel birikimin alternatif bir aydınlanma modeli sunduğunu savunmaktadır. Araştırma nitel doküman analizi yöntemiyle yürütülmüş; tarihsel ve felsefî metinler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bulgular, Kutadgu Bilig‘in yalnızca bir siyasetname değil insan, toplum ve devlet ilişkisini bütüncül bir şekilde ele alan sistematik bir düşünce metni olduğunu göstermektedir. Eserde akıl, bilgi ve gönül kavramları üzerinden şekillenen insan modeli, ahlaki ve epistemolojik boyutları bir araya getirmektedir. Çalışmada ayrıca bilginin teknik bir araç değil ahlaki bir kategori olduğu; devletin sürekliliğinin ise yöneticinin şahsiyetiyle doğrudan ilişkili olduğu ortaya konulmuştur. Bu yönüyle eser, modern teknokratik anlayıştan ayrılarak bilgi erdem ve adalet temelli bir yönetim modeli önermektedir. Sonuç olarak Kutadgu Bilig, kayıp aydınlanma geleneğinin önemli bir temsilcisi olarak değerlendirilmekte ve günümüzde tartışılan “Üçüncü Rönesans” fikri için güçlü bir teorik zemin sunmaktadır. Bu model, insanın bütüncül inşasını merkeze alarak çağdaş düşünce krizlerine alternatif bir yaklaşım geliştirmektedir. Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, Kayıp Aydınlanma, Üçüncü Rönesans, Şahsiyet, Bilgi Abstract. This study re-evaluates the intellectual tradition centered in Central Asia through the concept of the “Lost Enlightenment” proposed by S. Frederick Starr and analyzes Yusuf Has Hajib’s Kutadgu Bilig within this framework. It argues that modern Enlightenment narratives, predominantly defined by reason and individual autonomy, tend to neglect deeper dimensions such as morality, wisdom, and the construction of human character. In contrast, the Central Asian intellectual tradition presents an alternative model of enlightenment grounded in interdisciplinary interaction and holistic human development. The research employs a qualitative document analysis method, examining historical and philosophical texts comparatively. The findings reveal that Kutadgu Bilig is not merely a political treatise but a systematic intellectual work that comprehensively addresses the relationship between individual, society, and the state. The human model constructed in the text is based on the integration of reason, knowledge, and the “heart” (gönül), combining ethical and epistemological dimensions. The study further demonstrates that knowledge in Kutadgu Bilig is not treated as a purely technical tool but as a moral category, while the sustainability of the state is directly linked to the moral character of its rulers. In this respect, the work departs from modern technocratic perspectives and proposes a governance model grounded in knowledge, virtue, and justice. In conclusion, Kutadgu Bilig is identified as a key representative of the lost enlightenment tradition and offers a strong theoretical foundation for what may be termed a “Third Renaissance.” This model provides an alternative framework for addressing contemporary intellectual crises by emphasizing the holistic reconstruction of human character. Keywords: Kutadgu Bilig, Lost Enlightenment, Third Renaissance, Character Formation, Knowledge GİRİŞ Modern düşünce tarihinde Aydınlanma, çoğunlukla aklın özgürleşmesi, bireysel özerklik ve bilginin kurumsallaşması üzerinden tanımlanmıştır. Bu yaklaşım, insanı esas olarak rasyonel bir varlık olarak ele alırken ahlak, hikmet ve şahsiyet inşası gibi daha derin boyutları çoğu zaman ikincil plana itmiştir. Bu nedenle Aydınlanma anlatısı, insanın bütüncül gelişimini kapsayan bir çerçeve sunmakta yetersiz kalmış ve indirgemeci bir epistemolojik perspektif üretmiştir. Buna karşılık S. Frederick Starr’ın “Kayıp Aydınlanma” kavramsallaştırması, Orta 398

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Asya merkezli entelektüel birikimin modern düşünce tarihindeki görünmezliğine dikkat çekmektedir. Starr’a göre bu coğrafya sadece bilimsel üretimden ziyade eleştirel düşüncenin, disiplinler arası etkileşimin ve kolektif aklın geliştiği bir merkezdir. Bu bağlamda kayıp olan yalnızca tarihsel bir dönem değil insanın bilgi, ahlak ve varoluş ilişkisini bütüncül biçimde ele alan alternatif bir düşünce modelidir. Orta Asya’da gelişen bu entelektüel gelenek, bilginin bireysel keşiflerden ziyade kolektif üretim süreçleriyle şekillendiği bir epistemolojik yapı ortaya koymaktadır. Açık tartışma kültürü, disiplinler arası etkileşim ve eleştirel yaklaşım, bu düşünce ikliminin temel unsurlarıdır. Bu özellikler, bilginin teknik bir faaliyet alanı olmaktan ziyade anlam ve değer üretimi olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla bu gelenek, modern aydınlanmanın tek boyutlu akıl anlayışına karşı daha bütüncül bir insan tasavvuru sunmaktadır. Bu düşünsel çerçevenin en önemli metinlerinden biri Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eseridir. Eser yalnızca bir siyasetname olmanın ötesinde insan, toplum ve devlet ilişkisini çok katmanlı bir yapı içerisinde ele alan sistematik bir düşünce metni olarak öne çıkmaktadır. Alegorik anlatımı, kavramsal derinliği ve disiplinler arası yaklaşımıyla Kutadgu Bilig, hem edebî hem de felsefî bir metin olarak değerlendirilmelidir. Bu yönüyle eser, Türk düşünce geleneğinin kurucu metinlerinden biri olarak özgün bir konuma sahiptir. Bu çalışma, kayıp aydınlanma perspektifi üzerinden Kutadgu Bilig‘i yeniden okumayı ve eserin ortaya koyduğu insan-bilgi-devlet ilişkisini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada bilginin ahlaki bir kategori olarak konumlanışı, şahsiyet inşasının siyasal düzenle ilişkisi ve akıl-gönül dengesi temel kavramlar olarak ele alınmıştır. Bu bağlamda çalışma, hem tarihsel bir düşünce geleneğini görünür kılmayı hem de günümüzde tartışılan “Üçüncü Rönesans” fikrine teorik bir zemin sunmayı hedeflemektedir. Yöntem. Çalışma, kuramsal temelli nitel bir araştırma olarak tasarlanmış ve doküman analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Doküman analizi, yazılı metinlerin sistematik biçimde incelenmesi, sınıflandırılması ve yorumlanması sürecini içeren bir araştırma yöntemi olup özellikle tarihsel ve felsefî metinlerin çözümlenmesinde etkili bir yaklaşım sunmaktadır (Yıldırım ve Şimşek, 2018, s. 189). Bu doğrultuda araştırma, metin merkezli bir inceleme ve yorumlama süreci üzerine inşa edilmiştir. Araştırmanın veri setini birincil ve ikincil kaynaklar oluşturmaktadır. Birincil kaynak olarak Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eseri esas alınmış; ikincil kaynaklar ise Orta Asya düşünce tarihi, İslam felsefesi ve siyaset düşüncesine ilişkin literatürden seçilmiştir. Özellikle S. Frederick Starr’ın Kayıp Aydınlanma adlı eseri, çalışmanın kuramsal çerçevesini belirleyen temel referans metin olarak değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra Farabî, İbn Sînâ ve ilgili çağdaş araştırmalar, analitik bağlamın genişletilmesi amacıyla incelemeye dâhil edilmiştir. Veri toplama sürecinde ilgili metinler sistematik biçimde taranmış ve araştırma problemine doğrudan temas eden kavramlar belirlenmiştir. Bu kapsamda 399