UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Mаrkаziу Оѕiуоdаgi Ilk Rеnеѕѕаnѕning kаtаlizаtоri nimа еdi? Kоʻрсhilik оlimlаr bu bоrаdа уаkdil fikrdа bоʻlib, iѕlоm dinining tаrаqqiуоti vа uning bunуоdkоrlik mоhiуаti kеng dоirаdаgi tаrаqqiуоtgа ѕаbаb bоʻlgаnligini tаʼkidlауdilаr. Mаʼlumki, јаmiуаt hауоtining bir mаrоmdа kесhiѕhi, inѕоnlаrni ѕаfаrbаr qiliѕh vа ulаrni buуuk уаrаtuvсhаnlik уоʻlidа birlаѕhtiriѕh uсhun mаfkurа kеrаk. Iѕlоm оʻz dаvridа аnа ѕhundау mаfkurа vаzifаѕini bајаrdi. Iѕlоm dini аrkоnlаri Уеvrооѕiуоning kаttа mintаqаѕidа univеrѕаl mаdаniу muhit уаrаtdi. Tаriхсhi оlim G.Mirѕkiу tаʼkidlаgаnidеk, “iѕlоm ѕivilizаtѕiуаѕi turli tаriхiу tаqdir, mаdаniуаt, mеntаlitеt vа аnʼаnаlаrgа еgа inѕоnlаrni birlаѕhtirgаn”3. Bu mаmlаkаtlаr vа јаmiуаtlаr оrаѕidаgi mаdаniу-mаʼrifiу аlоqаlаr kеngауiѕhigа хizmаt qilаdi. Ѕhuningdеk, ilm-fаn, iѕhlаb сhiqаriѕh, iqtiѕоdiу vа bоѕhqа ѕоhаlаr bоʻуiсhа rаqоbаtni kеltirib сhiqаrаdi. Bu оʻrindа iѕlоm dinigа еʼtiqоd qiluvсhilаr оrаѕidаgi qаrmа-qаrѕhiliklаr vа uruѕhlаr bоʻlib оʻtgаnini, lеkin bulаr umumiу birlikkа zаrаr уеtkаzmаgаnini tаʼkidlаѕh lоzim. Сhunki tаrаqqiуоt qаrаmаqаrѕhilikѕiz, uruѕhlаrѕiz mаvјud bоʻlа оlmауdi. Ѕhu bilаn birgа, “iѕlоm dini diniу vа dunуоviу fаnlаr hаmdа din vа dunуоviуlik оʻrtаѕidаgi uуgʻunlikni tаʼminlаb, јаmiуаtning nоrmаl hауоt kесhiriѕhigа ѕаbаb bоʻldi”4. Yаngi Оʻzbеkiѕtоndа iѕlоm dininigа bunуоdkоrlik, хаlqimizni јiрѕlаѕhtiriѕh hаmdа iјtimоiу munоѕаbаtlаrning univеrѕаl ѕhаkllаri mаnbаѕi ѕifаtidа qаrаѕh vа undаn unumli fоуdаlаniѕh zаrur. Bu bоrаdаgi iѕhlаrgа сhuqur ilmiу уоndаѕhib, diniу ѕоhаdаgi turli bidʼаtlаr vа еkѕtrеmiѕtik qаrаѕhlаrgа niѕbаtаn ѕаmаrаli kurаѕh mехаnizmlаrini уаrаtiѕh kеrаk. Ауniqѕа, iѕlоm dinining iјtimоiу birlikkа zаrаr уеtkаzаdigаn, јаmiуаt аʼzоlаri оʻrtаѕidаgi qаrаmа-qаrѕhilikni vuјudgа kеltirаdigаn kuсhgа ауlаnib kеtmаѕligining уоʻllаrini iѕhlаb сhiqiѕh mаqѕаdgа muvоfiqdir. Diniу оʻzlikni аnglаѕh оbуеktiv јаrауоn bоʻlib, ungа qаrѕhilik kоʻrѕаtiѕh birоr bir iјоbiу nаtiја bеrmауdi. Ѕhuning uсhun hаm Оʻzbеkiѕtоndа diniу ѕiуоѕаt ѕоhаѕidаgi kоnѕерѕiуаni iѕhlаb сhiqiѕh vа ѕhu оrqаli iѕlоm dinining bunуоdkоrlik роtеnѕiаlidаn unumli fоуdаlаniѕh zаrur. Ilk Rеnеѕѕаnѕning рауdо bоʻliѕhidа iѕlоm dini tаʼѕiridа ѕhаkllаngаn muhit birlаmсhi оʻrindа turѕа, аnа ѕhu mаdаniу muhit ѕhаrоfаti bilаn tаrqаlgаn Yunоnrim mаʼnаviу mеrоѕi ikkinсhi оʻrindа turаdigаn оmillаrdаn biridir. Milоdgасhа bоʻlgаn dаvrdа уаrаtilgаn fаlѕаfiу vа ilmiу аѕаrlаr аrаb tiligа tаrјimа qilingаnidаn kеуin, butun iѕlоm mаdаniуаtigа mаnѕub dаvlаtlаrdаgi оlimlаr uсhun Yunоn-rim аllоmаlаri tоmоnidаn уаrаtilgаn аѕаrlаrni оʻqiѕhgа imkоniуаt уаrаtildi. Bu оʻrindаgi хulоѕа ѕhundаn ibоrаtki, hаr qаndау Rеnеѕѕаnѕ mаʼlum bir ilmiу mаktаblаrning уutuqlаrigа tауаniѕhi mumkin. Оʻzbеkiѕtоn ѕhаrоitidа ilk Rеnеѕѕаnѕ bilаn Yunоn-rim mаdаniуаti оʻrtаѕidаgi аlоqаlаr kаbi хаmirturuѕh vаzifаѕini оʻtауdigаn mаdаniу bоуliklаr mаvјudmi? Bizning fikrimizсhа, Uсhinсhi Rеnеѕѕаnѕ роуdеvоrini уаrаtiѕhdа ѕоvеt dаvri hаmdа muѕtаqillikning birinсhi bоѕqiсhidа qоʻlgа kiritilgаn ilm-fаn уutuqlаri, аnʼаnаlаridаn fоуdаlаniѕh gʻоуаtdа Мирский Г. “Исламская цивилизация в глобализирующемся мире” // Россия и мусульманский мир, – №. 12, 2004, – С. 126-144. 4 Солтанова Н.Б. Ренессанс Востока – научная база Запада // American Scicntific Journal. № 52/2021. – P. 9. 3 20

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may muhim аhаmiуаtgа еgа. Ѕhu ѕаbаbli ѕоvеt dаvridаgi qаtаgʻоn ѕiуоѕаti, tоtаlitаrizmgа оbуеktiv bаhо bеrgаn hоldа, оʻz ајdоdlаrimiz vа bоѕhqа ѕоvеt оlimlаrining ilmiу уutuqlаridаn unumli fоуdаlаniѕh, ulаrgа niѕbаtаn vоriѕiуlik tаmоуili аѕоѕidа munоѕаbаtdа bоʻliѕh zаrur. Yаgоnа mаdаniу mulоqоt muhiti mаѕаlаѕidа bugungi kundа dоlzаrb bоʻlib turgаn ingliz tilini оmmаlаѕhtiriѕhgа hаm еʼtibоr qаrаtiѕh muhim mаѕаlа. “Оʻzbеkiѕtоn Rеѕрublikаѕi Vаzirlаr Mаhkаmаѕi huzuridаgi Хоriјiу tillаrni оʻrgаniѕhni оmmаlаѕhtiriѕh аgеntligi vа Vаzirlаr Mаhkаmаѕi huzuridаgi Tаʼlim ѕifаtini nаzоrаt qiliѕh dаvlаt inѕреkѕiуаѕining 2021-уil 31-аvguѕtdаgi 1-MH “Хоriјiу tillаrni biliѕh dаrајаѕini bаhоlоvсhi хаlqаrо tаn оlingаn ѕеrtifikаtlаrning rоʻухаtini hаmdа хоriјiу tillаrni biliѕh dаrајаѕini bеlgilоvсhi milliу vа хаlqаrо tаn оlingаn ѕеrtifikаtlаr оʻrtаѕidаgi muvоfiqlik dаrајаѕini tаѕdiqlаѕh tоʻgʻriѕidа”gi5 qаrоrigа аѕоѕаn оliу tаʼlim muаѕѕаѕаlаridа сhеt tillаrini bilgаn рrоfеѕѕоrоʻqituvсhilаrgа 50 fоiz, rаhbаrlаrgа 20 fоiz uѕtаmа bеlgilаndi. Hоzirgi kundа ingliz tilini biliѕh dаrајаѕi bоʻуiсhа Оʻzbеkiѕtоn 88-оʻrindа bоʻlib, Аfgʻоniѕtоndаn kеуingi qаtоrdаn јоу оlgаn (Rеуtingdаn 112 tа ingliz tilidа ѕо‘zlаѕhmауdigаn mаmlаkаtlаr оʻrin оlgаn)”6. Rеnеѕѕаnѕning уаnа bir хuѕuѕiуаti iјtimоiу оngdаn rаtѕiоnаlizm vа mаntiqning muѕtаhkаm јоу оliѕhidir. Iѕtеʼdоdli inѕоnlаr dоim hаm bоʻlаdi, ulаrning bilimini rоʻуоbgа сhiqаriѕh hаmdа dаhо dаrајаѕigа kоʻtаriliѕhi uсhun јаmiуаt аʼzоlаri hаm хауriхоh bоʻliѕhi zаrur. “Rаtѕiоnаl tаfаkkurning оʻrnigа turli diniу vа bоѕhqа gʻауriilmiу аqidаlаrgа аѕоѕlаngаn irrаtѕiоnаl tаfаkkur tаrzi nаfаqаt ѕhахѕning, bаlki uning аtrоfidаgi јаmiуаt аʼzоlаrining hаm dunуоqаrаѕhigа ѕаlbiу tаʼѕir kоʻrѕаtаdi. Rаtѕiоnаl tаfаkkur аql hukmrоnligidаn kеlib сhiqib, еmрirik tаѕоdiflаrdаn hоli tuѕhunаrli kоnѕtrukѕiуаlаr tizimidаgi vоqеlikning rеаl mоdеligа аѕоѕlаnаdi”7. Ѕоʻnggi vаqtlаrdа оlаmning tuziliѕhi vа hаrаkаt qоnunlаri bоʻуiсhа bundаn ming уillаr аvvаl аniqlаngаn vа kеуinсhаlik rivојlаntirilgаn оbуеktiv qоnuniуаtlаrni inkоr qiliѕh hоlаtlаri uсhrаb turibdi8. Bu iјtimоiу оngdа bilim vа fаngа niѕbаtаn ѕhubhа-gumоn, ауrim hоllаrdа еѕа nаfrаtni рауdо qilmоqdа. Еndi ulugʻ mutаfаkkirning bоу fаlѕаfiу хаzinаѕidаgi ilm-u zаkоvаtgа хizmаt qiluvсhi miѕrаlаrni kеltiriѕhni lоzim dеb tорdik. Bu bоrаdа Yuѕuf Хоѕ Hојib ѕhundау уоzаdi: “Bilimligа јоhil уоv-gʻаnim gumrоh, Bilimѕizlаr qаzir оlimlаrgа сhоh. Оdаmzоd оdаmdаn fаrqi bоr tаlау, “Хорижий тилларни билиш даражасини баҳоловчи халқаро тан олинган сертификатларнинг рўйхатини ҳамда хорижий тилларни билиш даражасини белгиловчи миллий ва халқаро тан олинган сертификатлар ўртасидаги мувофиқлик даражасини тасдиқлаш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш агентлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Таълим сифатини назорат қилиш давлат инспекциясининг қарори. https://lex.uz/docs/5615817 6 Рейтинг стран по уровню владения английским языком. https://nonews.co/directory/lists/countries/englishproficiency-index 7 Кирвель Ч.С. “Метаморфозы и парадоксы рационального сознания” // Труды БГТУ. Серия 6: История, философия, no. 1 (197), 2017, – С. 92-97. 8 Динозаврлар ҳақида. https://islamonline.uz/index.php/item/874-dinozavrlar-haqida 5 21

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bоiѕi, ѕhubhаѕiz, bilim, hаrqаlау”9. Uсhinсhi Rеnеѕѕаnѕ роуdеvоrining еng аѕоѕiу роуdеvоri ilmdir. Bоrliqning rivојlаniѕh qоnuniуаtlаrini аniqlаѕh, јаhоn hаmјаmiуаti оldidа рауdо bоʻlауоtgаn muаmmоlаrni tеzkоrlik bilаn hаl qiliѕh, bundа innоvаtѕiоn уоndаѕhuvlаrni iѕhlаb сhiqiѕh muhim vаzifаlаrdаn biridir. Yеr уuzidаgi qаrаmа-qаrѕhilik tаriхdаgi еng уuqоri dаrајаgа уеtdi. “Хаlqlаr оldidа еkоlоgik muаmmоlаr – hаvо, ѕuv, уеrning iflоѕlаniѕhi, оʻѕimlik vа hауvоn turlаrining уоʻqоlib kеtiѕhi; iјtimоiу inqirоz – irqiу, diniу vа milliу qаrаmа-qаrѕhiliklаr, tеrrоrizm, diniу еkѕtrеmizm vа аqidараrаѕtlik; iqtiѕоdiу lаrzаlаr – glоbаl ѕаvdо zаnјirining buziliѕhi, оziq-оvqаt tаnqiѕligi kаbi muаmmоlаr kоʻndаlаng turibdi. Јаhоn аhоliѕining 2022-уilgа kеlib 8 mlrd.gа уеtiѕhi bu inqirоzni kuсhауtirib уubоrdi”10. Bu kоʻrѕаtkiсh уеr уuzidаgi rеѕurѕlаrning bir tеkiѕdа tаqѕimlаnmаgаni hаmdа buning оrtidаn kеlib сhiqаdigаn iјtimоiу qаrаmа-qаrѕhiliklаr nеgizidа inѕоniуаtni hаlоkаt ѕаri уеtаklаmоqdа. “Birlаѕhgаn Millаtlаr Tаѕhkilоti аtrоf-muhit muhоfаzаѕi bоʻуiсhа dаѕturining mаʼlum qiliѕhiсhа, уеr уuzidаgi аhоlining 10 fоizi осhlik girdоbidа уаѕhауоtgаn bоʻlѕа, 25 fоizi оrtiqсhа vаzndаn аziуаt сhеkmоqdа”11. Bu еѕа уеr уuzidаn iѕtiqоmаt qilауоtgаn inѕоnlаr оʻzаrо uуgʻunlikdа еmаѕ, bаlki qаrаmа-qаrѕhilikdа уаѕhауоtgаni, bu еѕа muqаrrаr rаviѕhdа kutilmаgаn muаmmоlаrni kеltirib сhiqаriѕhi mumkinligini kоʻrѕаtib turibdi. Mintаqаmizdаgi qаltiѕ vаziуаt hаmdа gеоѕiуоѕiу intiliѕhlаrni hаm Yuqоridаgi muаmmоlаrgа qоʻѕhаdigаn bоʻlѕаk, хаlqimiz butun kuсh vа rеѕurѕlаrini bunуоdkоrlik уоʻlidа ѕаrflаѕhi ѕhаrt еkаni nаmоуоn bоʻlаdi. Mаnа ѕhundау ѕhаrоitdа хаlqimiz dunуоqаrаѕhini оʻzgаrtiriѕh, јаmiуаt аʼzоlаrini bir gʻоуа vа mаfkurа аѕоѕidа birlаѕhtiriѕh uсhun hаm Yаngi Оʻzbеkiѕtоn hаmdа Uсhinсhi Rеnеѕѕаnѕ роуdеvоrini уаrаtiѕh zаrurаti vuјudgа kеldi. Yuѕuf Хоѕ Hојib mаʼnаviу mеrоѕining аѕоѕini tаѕhkil qilаdigаn bilimѕеvаrlik fаzilаtlаri еѕа bu fеnоmеngа роуdеvоr vаzifаѕini оʻtау оlаdi. Yuqоridаgilаrdаn kеlib сhiqib, quуidаgilаrni хulоѕа qiliѕh mumkin: Birinсhidаn, ilk Rеnеѕѕаnѕ dаvri uсhun хаlqlаrning уаgоnа mаdаniу muhitgа birlаѕhtirgаn оmil аrаb tili bоʻlgаn bоʻlѕа, bugungi kundа dunуо miqуоѕidа ingliz tili ilgʻоr ilmiу kаѕhfiуоtlаr vа iхtirоlаr tiligа ауlаngаn. Uсhinсhi Rеnеѕѕаnѕ роуdеvоrini уаrаtiѕhdа uѕhbu оmilgа аlоhidа еʼtibоr qаrаtiѕh оrqаli ilm-fаndа уukѕаk nаtiјаlаrgа еriѕhiѕh mumkin. Ikkinсhidаn, Yuѕuf Хоѕ Hојib bilimdоn kiѕhi еl-уurt ѕаrvаridir, bаrсhа muаmmоlаrni hаl qiliѕhning уоʻli ilmdir, dеgаn kоnѕерtuаl fikrni ilgаri ѕurаdi. Bu еѕа bugungi kundаgi glоbаl, lоkаl vа milliу dаrајаdаgi tаrаqqiуоtimizgа tоʻѕiq bоʻlib turgаn muаmmоlаrni ilmiу уоʻl bilаn hаl qiliѕh zаrurligini уаnа bir bоr uqtirаdi. Uсhinсhidаn, Yаngi Оʻzbеkiѕtоn rivојigа еng kаttа tоʻѕiq kоrruрѕiуаdir. Yuѕuf Хоѕ Hојib fаlѕаfiу mеrоѕidа kоrruрѕiуаgа qаrѕhi kurаѕh mаѕаlаlаri hаm Қутадғу билиг: (Билим саодати) / Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили. – Т.: Янги аср авлоди, 2016. – 45-46 б. 10 Население Земли. https://countrymeters.info/ru/World#Population_clock 11 Как прокормить 10 миллиардов человек. https://www.unep.org/ru/novosti-i-istorii/istoriya/kak-prokormit-10milliardov-chelovek 9 22

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may уоritilgаn bоʻlib, аllоmа роrа оlgаn bеkning уuzi qоrа bоʻliѕhi hаqidа оgоhlаntirаdi vа tаʼmаgirlikning јаmiуаt tаrаqqiуоtigа tоʻѕiq еkаnini uqtirib оʻtаdi. Tоʻrtinсhidаn, Yаngi Оʻzbеkiѕtоndаgi “Хаlq dаvlаt оrgаnlаrigа еmаѕ, dаvlаt оrgаnlаri хаlqqа хizmаt qiliѕhi kеrаk” dеgаn gʻоуаning fаlѕаfiу аѕоѕi “Qutаdgʻu bilig” аѕаridа kеltirib оʻtilgаn. “Uluѕgа, lаѕhkаrgа bоѕh bоʻlѕаng оʻzing, Hаlоl-u tоʻgʻri bоʻl, hаm оʻtkir kоʻzing. Оʻzing hојib еrѕаng, роrа оlmаgin, Yеtim, tul vа qаѕhѕhоq ѕоʻzin tinglаgin”12. Yuqоridаgi fikrlаr оrqаli hukmdоr оʻtkir kоʻzli – muаmmоlаrni оʻz vаqtidа kоʻrа bilаdigаn vа јаmiуаtning bаrсhа аʼzоlаri bilаn mulоqоtgа kiriѕhiѕhgа tаууоr ѕhахѕ bоʻliѕhi kеrаkligigа еʼtibоr qаrаtilаdi. Bu еѕа dаvlаt vа јаmiуаt оʻrtаѕidаgi munоѕаbаtlаrni tоʻgʻri ѕhаkllаntiriѕhgа iјоbiу tаʼѕir kоʻrѕаtаdigаn gʻоуаdir. FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО‘YХАTI: 1. Мирзиёев Ш. Янги Ўзбекистон демократик ўзгаришлар, кенг имкониятлар ва амалий ишлар мамлакатига айланмоқда. – Т.: Ўқитувчи, 2021. – 10 б. 2. Мирзиёев Ш. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Т.: Ўзбекистон, 2021. – 5 б. 3. Қаюмов А., Исҳоқов М., Отахўжаев А., Содиқов Қ. Қадимги ёзма ёдгорликлар. – Т.: Ёзувчи, 2000. – 230 б. 4. Раҳмонов Н. Руҳиятдаги Нур муроди. – Т.: А.Қодирий, 2002. – 128 б. 5. Омонов Қ. Элнинг қути – Қутадғу билиг // Ўзбекисон адабиёти ва санъати. 2010. 10. ХII. – Б. 3. 6. Ўзбек адабиёти тарихи. I том. – Тошкент, 1997. – 40 б. 7. Қутадғу билиг: (Билим саодати) / Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2016. – Б. 14. 8. Muhamedov A.A. Yusuf Xos Hojib va Mishel Monten axloqiy qarashlarining komparativistikasi // Monografiya. – T.: Oltin Qalam nashriyoti, 2024. – B.198. TÜRK-İSLAM SİYASİ DÜŞÜNCESİNDE LİYAKAT: KUTADGU BİLİG VE SİYÂSETNÂME ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ COMPETENCE IN TURKISH-ISLAMIC POLITICAL THINKING: A COMPARATIVE ANALYSIS OF KUTADGU KNOWLEDGE AND POLITICS Muhittin Kapanşahin, Prof. Dr., Karabük Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, muhittinkapansahin@karabuk.edu.tr Muhittin Kapshahin, Prof. Dr., Karabük University, Faculty of Humanities and Social Sciences, Faculty of History, muhittinkapansahin@karabuk.edu.tr Özet. Liyakat ilkesi, adil, rasyonel ve başarılı bir devlet yönetiminin en temel unsurlarından biridir. Tarih boyunca devletlerin bekası ve toplumların refahı, yönetim kademelerine getirilen kişilerin ehliyet ve liyakatine bağlanmıştır. Bu bildiri, Türk-İslam siyaset düşüncesinin iki temel taşı olan Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig ve Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme adlı eserlerinde "liyakat" kavramının nasıl ele alındığını incelemektedir. Yapılan Қутадғу билиг: (Билим саодати) / Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2016. – 402 б. 12 23

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may karşılaştırmalı analizde, Kutadgu Bilig’in liyakat meselesine idealist, evrensel ve felsefi bir çerçeveden yaklaştığı; Siyâsetnâme’nin ise devletin pratik sorunlarına odaklanarak pragmatist ve konjonktürel bir liyakat anlayışı geliştirdiği ortaya konulmuştur. Çalışma, metin içi analiz, tarihsel bağlam analizi ve karşılaştırmalı siyaset düşüncesi yaklaşımlarını bir arada kullanarak konuyu ele almıştır. Anahtar kelimeler: Kutadgu Bilig, Siyâsetnâme, Liyakat, Siyaset, Devlet GİRİŞ Liyakat (Ar. liyâkat; Far. şâyistegî), bir bireyin üstlendiği göreve ahlaki, entelektüel ve pratik açıdan uygunluğunu ifade eden normatif bir kavram olarak siyaset felsefesinin merkezinde yer almaktadır. Liyakat, kelime anlamı olarak "insanın görevini başarılı bir biçimde yapabilme gücü" ile "layık, uygun ve yeterli olma" durumunu ifade eder. Kamu personel yönetiminde liyakatin özü, doğru kişiyi doğru işe yerleştirmek ve yönetim kademelerinde nepotizm (akraba kayırmacılığı) yerine ehliyeti, bilgiyi ve beceriyi esas almaktır(İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 229). Türk-İslam devlet geleneğinde de liyakat, devletin gücünü ve adaleti tesis etmenin birincil koşulu olarak görülmüştür(İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 234). Siyasi düşünce tarihinde devletin uzun ömürlü olması (beka) ile idari kadrolarda görev alan memurların yetkinliği (liyakat) arasında doğrudan ve güçlü bir ilişki kurulmuştur. Kurumların sağlıklı işlemesi, toplumsal huzurun sağlanması ve devletin bekasının güvence altına alınması, ancak yönetim kademelerine ehliyetli ve liyakatli kişilerin getirilmesiyle mümkündür. Liyakat ilkesinin ihmal edilmesi veya ehliyetsiz kişilerin makamları işgal etmesi, tarih boyunca devletlerin kurumlarında zafiyete ve nihayetinde çöküşe zemin hazırlayan temel etkenlerden biri olarak görülmüştür. Klasik dönem Türk-İslam siyaset teorisinin en önemli kaynakları şüphesiz "Siyâsetnâme" türü eserlerdir. Siyâsetnâmeler, dönemin idarecilerine devlet yönetimi, adalet, ahlak ve bürokrasi konularında pratik tavsiyelerde bulunmak amacıyla yazılan kılavuz metinlerdir(Cerrah, 2019, s. 2002). Bu bağlamda, 11. yüzyılda Karahanlılar döneminde Balasagunlu Yusuf Has Hâcib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig ve Büyük Selçuklu Devleti döneminde Vezir Nizâmülmülk tarafından yazılan Siyâsetnâme, devlet idaresinde liyakat ilkesinin teorik ve pratik temellerini atan şaheserlerdir(Bulut Yakup & Aslan Muhammed Miraç, 2018, s. 16; Engin, 2023). Kapsam olarak bu çalışma, liyakat meselesini bu iki abidevi eser üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig’i, meseleye ahlak ve siyaset felsefesini bütünleştiren idealist-felsefi bir yaklaşımla eğilmekte(Jamal Gulnisa & Kafkasyalı Muhammet Savaş, 2016, s. 209), Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme’si, yazarının otuz yılı aşkın vezirlik süresince elde ettiği devlet tecrübesini ve gözlemlerini yansıtan tecrübi-idari bir yaklaşım sergilemektedir(Nizamü’l-mülk, 1941, s. XVII). 24

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Türk-İslam Devlet Geleneğinde Kut İnancı ve Liyakat İlişkisi Eski Türk devlet geleneğinde siyasi iktidarı ve devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılan "kut" anlayışı hâkimdir(Çakmak & Tezcan, 2016, s. 179; Yılmaz vd., 2023, s. 234). Ancak kut, hükümdara sınırsız ve keyfi bir yetki vermez; aksine yönetme yetkisi kanun ve töre ile sınırlandırılmıştır. Tanrı, kutu hükümdara halkı adaletle yönetmesi ve onlara hizmet etmesi şartıyla bahşeder(Ahmetbeyoğlu, 2020, s. 39). Kut'un hükümdarda kalıcı olabilmesi için kişinin akıl, bilgi, iyi huy, erdem ve adalet gibi liyakat şartlarına sahip olması gerekir(Koçak Macun & Kurtlu, 2018, s. 68). Dolayısıyla, Türk-İslam siyasi düşüncesinde iktidarın meşruiyeti (kut), liyakat ve adalet temelleri üzerine inşa edilmiştir. Kutadgu Bilig’de İdealist Liyakat Anlayışı- Erdem ve Bilginin Siyaseti Yusuf Has Hâcib’in 1069-1070 yıllarında Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunduğu Kutadgu Bilig, sembolik dört ana karakter üzerinden ideal devlet yönetimini anlatır. Bu karakterler; hükümdarı ve adaleti temsil eden Kün Togdı, veziri ve devleti (saadeti) temsil eden Ay Toldı, vezirin oğlu olarak aklı temsil eden Ögdülmiş ve akıbeti (kanaati) temsil eden Odgurmış'tır(Yılmaz vd., 2023, s. 238). Hükümdar Kün Togdı, devleti tek başına yönetmenin zorluğunu kavrayarak kendisine yardımcı olacak, devletin yükünü omuzlayacak ehliyetli bir vezir arayışına girdiğinde karşısına aklı ve bilgiyi temsil eden Ögdülmiş çıkar(Doğan, 2002, s. 134). Ögdülmiş, aklın ve bilginin siyasetteki pratik karşılığıdır; o, liyakatin sadece bir makam işgali olmadığını, aklın devletin her kademesine nüfuz etmesi gerektiğini sembolize eder(Aydın Mehmet, 2019, s. 107; Doğan, 2002, s. 139). Eserde hükümdarın Ögdülmiş'e itimat ederek bütün işleri onun eline bırakması, mutlak monarşik yetkilerin bile ancak liyakatli, akıllı ve bilgili kadrolarla (vezirlerle) paylaşıldığında devlete fayda sağlayacağının en açık göstergesidir(Doğan, 2002, s. 135). Yusuf Has Hâcib'in siyaset felsefesinde, adaletin tesisi bütünüyle aklın (Ögdülmiş) rehberliğinde şekillenen liyakatli bir idari mekanizmaya bağlanmıştır. 1.1. Kutadgu Bilig’de Liyakat Ölçütleri 1.1.1. Bilgi: Görevin Gerektirdiği Teknik ve Ahlaki Bilgiye Sahip Olma Yusuf Has Hâcib’in devlet teorisinde liyakatin ilk ve en tavizsiz şartı "bilgi"dir (biligtig). O, aklı ve bilgiyi birbirini tamamlayan iki unsur olarak görür; akıl karanlık gecede bir meşale, bilgi ise insanı aydınlatan bir ışıktır(Erdem H. Haluk, 2019, s. 498). Devlet idaresinde başarının anahtarı, "İşi iş bilen kimselere ver; iş yapamayan insan onu beceremezse üzülür" ilkesiyle özetlenmiştir(Koçak Macun & Kurtlu, 2018, s. 71). Bu ilke, kamu kurumlarında görev alacak kişilerin teknik uzmanlığa ve mesleki ehliyete sahip olmasının zorunluluğunu ifade eder. Devlet yönetiminde başarının sırrı, bilgili ve ehliyetli insanları seçmekten geçer. Yusuf Has Hâcib, "İnsanların en seçkini, akıllı ve tam bilgili olanını halka âmir tayin et" diyerek bürokratik kadroların eğitim ve zekâ kriterlerine göre belirlenmesi gerektiğini savunur(Açık Tuncay, 2016, s. 426). 25

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 1.1.2. Asalet ve Karakter: Memurların "Tok Gözlü" ve "Temiz Soylu" Olması Gerekliliği Eserde liyakatli personelin seçimi için bir "sınama ve tecrübe" süreci önerilir. Yeni göreve alınacak kişiler, doğrudan atanmamalı, tavır ve hareketleri bakımından iyice tecrübe edildikten sonra yeteneklerine uygun makamlara getirilmelidir(Doğan, 2002, s. 133). Ayrıca vezirler, komutanlar ve hazinedarlar gibi üst düzey görevliler için spesifik liyakat kriterleri sayılmıştır. Örneğin, bir vezirin asil bir aileden gelmesi şart koşulur(Bulut Yakup & Aslan Muhammed Miraç, 2018, s. 22). Ancak buradaki "asalet" salt kan bağı veya aristokratik bir üstünlükten ziyade, aileden alınan terbiye, yüksek karakter ve devlet ahlakını sindirmiş olma durumuyla ilgilidir(Açık Tuncay, 2016, s. 431; Yusuf Has Hacib, 2008, s. 469). Devlet düzeninin ve adaletin sağlanması için liyakat sahibi, erdemli ve ahlaklı insanların yönetime katılması, memleketin çöküşünü engelleyecek en önemli kalkandır(Bulut Yakup & Aslan Muhammed Miraç, 2018, s. 22). Bürokraside liyakatin en kritik karakter ölçütlerinden biri de "tok gözlülük"tür. Yusuf Has Hâcib, kamu görevlilerinin mala ve mülke tamah etmeyen, rüşvetten uzak duran ahlaki bir olgunluğa sahip olmasını emreder. "Gözü tok olan görev başında rüşvet almaz; hacib rüşvet alırsa bey gülünç duruma düşer" diyerek, liyakatin ahlaki boyutunu doğrudan devletin itibarı ile ilişkilendirir(Yusuf Has Hacib, 2008, s. 471). Eserde açgözlülük, tedavisi olmayan bir hastalık olarak tanımlanmış ve "Gözü aç olan kişi, bütün dünyaya sahip olsa bile doymaz" denilerek, tamahkâr kişilerin liyakatsiz addedilip devlet mekanizmasından uzak tutulmaları gerektiği savunulmuştur(Açık Tuncay, 2016, s. 431; Kanar Yüksel, 2019, s. 44). Bir devlet görevlisi tok gözlü, hayâ sahibi, nazik, sır saklamasını bilen ve temiz kalpli olduğu ölçüde liyakatlidir(Açık Tuncay, 2016, s. 431). 1.1.3. Liyakatsizliğin Adaletin Terazisini Bozması Yusuf Has Hâcib’in devlet felsefesinde "adalet" (Kün Togdı) her şeyin temelidir. Adalete istinat eden kanun göğün direğidir ve eğer bu kanun (töre) bozulursa gök yerinde duramaz(Koçak Macun & Kurtlu, 2018, s. 77). Adaletin terazisinin doğru tartması ise bütünüyle o teraziyi tutan ellerin ehliyetine, yani liyakatli görevlilere bağlıdır. Liyakatsiz, bilgisiz ve ehliyetsiz birinin makama gelmesi, devletin adalet dağıtma vasfını doğrudan felce uğratır. Kutadgu Bilig'de liyakatsizliğin yıkıcı sonuçları açıkça ifade edilmiştir: "Bilgisize devlet ve saadet gelirse, halkın arasına fesat girer ve bu, memleket için, öldürücü bir felâket olur"(Koçak Macun & Kurtlu, 2018, s. 71). Görevlerin liyakatli kişilere değil de sadakate veya adam kayırmacılığa göre dağıtılması, yöneticinin adaletten sapması demektir. Bu nedenle eserde, "İnsanların çok seçkin ve akıllısını bul / Halk içinde onu büyük ve yetkili kıl / ... Yetersiz kişilere bu yerleri verme" denilerek liyakat ilkesinin çiğnenmemesi gerektiği felsefi bir buyruk olarak ortaya konur(Güzel, 2025, s. 311). Bir bey, işi ehliyetsiz bir kimseye verirse, ehliyetsizliği başkası değil bizzat kendisi göstermiş olur ve bu durum, adaletin terazisini sarsarak, toplumda zulmün ve cehaletin yayılmasına yol 26

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may açar(Kanar Yüksel, 2019, s. 43). Dolayısıyla Kutadgu Bilig'de liyakat, sadece idari bir tercih değil; devletin bekasını, toplumun huzurunu ve hukukun (törenin) üstünlüğünü ayakta tutan en hayati felsefi zorunluluktur. Siyâsetnâme’de Pragmatist Liyakat ve Ehliyet Arayışı Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın emriyle 1091 yılında Nizâmülmülk tarafından kaleme alınan Siyâsetnâme, devleti en parlak dönemine ulaştıran bir vezirin, yönetimdeki aksaklıkları tespit edip çözüm sunduğu pragmatik bir eserdir(Engin, 2023). Nizâmülmülk’ün yönetim felsefesinin merkezinde adalet yer alır, ancak adaletin sağlanması bütünüyle "liyakatli devlet adamlarının" varlığına bağlanmıştır(İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 246). Nizâmülmülk'e göre devlet işleri cahil ve yol yordam bilmeyen kimselere bırakılmamalı; işinin ehli, becerikli, çalışkan ve deneyimli kişilere tevdi edilmelidir(Engin, 2023, s. 143). Nizâmülmülk'ün devlet anlayışında mülkün ve nizamın ayakta kalabilmesi, devlet aygıtının liyakatli ellerde bulunmasına ve bu kişilerin sıkı bir denetim mekanizmasına tabi tutulmasına bağlıdır. Siyâsetnâme'de liyakat sadece doğru kişiyi göreve getirmekle bitmez; aynı zamanda o kişinin sürekli olarak kontrol edilmesini de kapsar. Nizâmülmülk, hükümdarın vezirlerini ve mutemetlerini gizlice ve sürekli olarak denetlemesi gerektiğini, çünkü padişahın ve memleketin esenliğinin doğrudan onların liyakat ve dürüstlüğüne bağlı olduğunu vurgular(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 29). Devlet çarkının sorunsuz işlemesi, rüşvetin ve zulmün engellenmesi için "sahib-haber" ve "münhî" (istihbarat/casusluk) ağının kurulması elzem görülmüştür. Görevlilerin adil davranıp davranmadıklarını denetleyen bu istihbarat ağı, idarede liyakat ve disiplini sağlayan en önemli mekanizmalardan biri olarak sunulur(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 85). Nizâmülmülk'ün liyakat anlayışındaki en dikkat çekici uyarılardan biri, görev yığılması ve nepotizm eleştirisidir. O, devlet işlerinde aksaklıkların en büyük sebebi olarak bir kişiye iki ayrı görev verilmesini veya liyakatsiz kişilerin rüşvet yoluyla çok sayıda makamı işgal etmesini gösterir (Güzel, 2025, s. 317). Bu durum, işinin ehli ve tecrübeli insanların işsiz kalmasına, idarede cehaletin hâkim olmasına yol açar(İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 250). 1.2. Siyâsetnâme’de Liyakat Ölçütleri 1.2.1. Tecrübe ve Sadakat: Nizâmülmülk'ün idare teorisinde liyakat, mesleki "ehliyet" (yetkinlik) ile inançsal ve siyasal "sadakatin" ayrılmaz bir bütünüdür. Görev tevdi edilecek kişilerin öncelikle işinin ehli ve tecrübe sahibi olması şart koşulur. Örneğin orduların sevki ve idaresi (sipah-sâlârlık) gibi kritik mevkilerin, hevesli ancak tecrübesiz gençlere (toy delikanlılara) değil, başından çok iş geçmiş, yetenekli ve tecrübeli ihtiyarlara verilmesi gerektiği özellikle belirtilir(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 254). Nizâmülmülk, Sâmânîler devletindeki bir kuralı örnek göstererek; ne kadar zeki veya cesur olursa olsun, otuz veya kırk yaşlarına gelmemiş, yeterli tecrübeyi edinmemiş kişilere vilayet idaresinin verilmemesi gerektiğini vurgular (İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 249). Eserde devlet adamlarının ancak akıl ve 27

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bilgiyle devlet mekanizmasını ayakta tutabileceği, bilginin bir kalkan gibi koruyucu olduğu vurgulanır(Hunutlu Ümit, 2019, s. 604). Ancak Nizâmülmülk’te salt mesleki tecrübe ve zekâ, devlet görevi almak için yeterli bir liyakat ölçütü değildir; kişinin devlete, sultana ve Sünni inanca mutlak sadakati hayati bir kriterdir. Dönemin Bâtınîlik gibi yıkıcı tehditleri karşısında son derece katı bir güvenlik politikası güden yazar; Hristiyan, Yahudi, Mecusi, Râfızî veya Karmatî inancına mensup kişilere devlet kademelerinde kesinlikle görev verilmemesi gerektiğini savunur(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 332). Ona göre bu inançlara sahip kişiler dinde vurdumduymaz, malda ihmalkâr ve halka karşı zalim olacakları için devlete liyakatle hizmet edemezler(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 231). Bu bağlamda vezirlerin ve üst düzey yöneticilerin "dini pir ü pak, itikadı halis, tertemiz Şafii yahut Hanefi mezhebinden" ve padişaha muhabbet dolu olması liyakatin temel taşı olarak belirlenmiştir(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 247). Nizâmülmülk, ideolojik ve inançsal sadakati de bir liyakat kriteri olarak belirlemiştir(Cerrah, 2019, s. 2007). 1.2.2. Ehl-i Kalem ve Ehl-i Seyf Ayrımı: Siyâsetnâme, sivil bürokrasi (ehl-i kalem) ile askeri bürokrasideki (ehl-i seyf) liyakat süreçlerini ayrı kurallara bağlayarak bu ilkeyi kurumsallaştırmıştır. Sivil bürokrasinin ve devletin beyni konumundaki vezirlik makamı için; yazısı kuvvetli, işleri tanzim yeteneği yüksek, sanatkâr ruhlu ve dindar kişilerin seçilmesi gerektiği vurgulanır(Güzel, 2025, s. 313). Hatta Nizâmülmülk, eski Sasani geleneklerine atıfta bulunarak, devlet terbiyesinin nesilden nesile aktarıldığı inancıyla vezirin asil bir "vezir ailesinden" gelmesinin çok daha makbul olacağını savunur(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 247). Askeri bürokraside ise liyakat, çok daha katı bir liyakat ve kıdem silsilesine (kariyer sistemine) dayanır. Nizâmülmülk, Sâmânîler dönemindeki "gulam" (askeri köle/muhafız) yetiştirme sistemini örnek göstererek askeriyede liyakatin nasıl kurumsallaşması gerektiğini anlatır: Satın alınan bir gulam, bir yıl boyunca yaya olarak hizmet eder ve ata binmesine dahi müsaade edilmez. Ancak bir yıl sonra kendisine bir at ve eyer verilir; hizmet yılları ilerledikçe silah kuşanma, çadır sahibi olma, sakilik, camedârlık (elbiselerden sorumlu) gibi vazifeleri üstlenir ve tecrübe kazana kazana nihayetinde komutanlığa (emîrliğe) yükselir(Nizamü’lmülk, 1941, s. 151). Bu sistem, liyakatin ve tecrübenin adım adım sınanarak askeri hiyerarşide nasıl tatbik edilmesi gerektiğinin en somut göstergesidir. 1.2.3. Pragmatik Yaklaşım: Nizâmülmülk'ün liyakat anlayışı, yalnızca ahlaki bir ideali değil, tamamen devletin güvenliğini ve otoritesini korumayı amaçlayan pragmatik bir siyaseti yansıtır. Yazar, kendi döneminde hiçbir yeteneği olmayan ve usul-erkan bilmeyen cahil kimselerin rüşvet yoluyla birden fazla makamı işgal etmesini, buna karşılık devlete büyük hizmetleri geçmiş, işinin ehli ve tecrübeli devlet adamlarının âtıl bırakılarak işsiz kalmasını sert bir dille eleştirir(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 231). Bu liyakatsiz ve adaletsiz istihdam politikasının yaratacağı en büyük risk "fitne"dir. Nizâmülmülk’e göre, hakkettikleri makamlardan mahrum bırakılan, 28

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may maaş ve maişetleri kesilen tecrübeli ve nüfuzlu devlet adamları (âlimler, komutanlar), umutsuzluğa kapılarak devlete karşı kötü emeller beslemeye başlarlar. İhtiyaç anında padişahın ve idarenin kusurlarını ifşa ederek veya isyan çıkararak memleketi bir kaos ve fitne ortamına sürükleyebilirler(Nizamü’l-mülk, 1941, s. 240). Dolayısıyla Nizâmülmülk için liyakat; liyakatsizlerin cehaletiyle devleti içeriden çökertmesini engellemek ve ehliyetli kişilerin dışarıda kalarak devlete muhalif birer "fitne" unsuruna dönüşmesinin önünü kesmek için uyulması gereken en hayati güvenlik stratejisidir. Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme’nin Karşılaştırmalı Analizi Türk-İslam siyaset düşüncesinin iki temel taşı olan Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme, yazıldıkları dönemin ihtiyaçları, müelliflerinin devlet içindeki konumları ve meseleleri ele alış biçimleri bakımından birbirlerinden belirgin hatlarla ayrılmaktadır. Yûsuf Has Hâcib felsefi ve evrensel bir devlet ahlakı inşa etmeye çalışırken, Nizâmülmülk otuz yıllık vezirlik tecrübesiyle tamamen pratik, sorun çözücü ve güvenlik odaklı bir kurumsallaşma modeli sunmuştur. Bu iki dev eserin liyakat ve devlet yönetimi eksenindeki temel farklılıkları dört ana başlık altında sentezlenebilir: 1.3. Odak Noktası: Ahlaki ve Felsefi Yetkinlik (Kutadgu Bilig) - İdari ve Pratik Yetkinlik (Siyâsetnâme) Kutadgu Bilig, devlet yönetimine ahlak ve felsefe penceresinden yaklaşır. Eserde ideal bir yönetimin tesisi ancak ideal ve erdemli bir toplumun varlığıyla mümkündür(Adalıoğlu, 2013, s. 248). Yûsuf Has Hâcib’in siyaset anlayışında, idarecinin temel gayesi halkı hem bu dünyada hem de ahirette mutlak saadete ulaştırmaktır(Adalıoğlu, 2013, s. 250; Yılmaz vd., 2023, s. 238). Bu nedenle eserde liyakat, bürokratik bir yeterlilikten ziyade "bilge, erdemli, adil ve tok gözlü insan" olma felsefesi üzerinden tartışılır(Açık Tuncay, 2016, s. 431; İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 236). Buna karşılık Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme’si, devlet çarkının sorunsuz dönmesini merkeze alan idari ve pratik bir yetkinlik arayışındadır. Selçuklu Devleti'nin veziri olarak doğrudan Bâtınîlik gibi yıkıcı tehditlerle ve iç isyanlarla mücadele eden Nizâmülmülk, devleti ayakta tutacak gerçekçi (pragmatik) idari refleksler geliştirmeye odaklanmıştır(Altıntaş Ramazan, 2019, s. 129; Canatan Kadir, 2009, s. 202). Nizâmülmülk için önemli olan, felsefi bir erdemden ziyade, vergi tahsilatının düzenli yapılması, istihbarat (berid/sahib-haber) ağının kusursuz çalışması ve ordunun disiplin altında tutulması gibi somut devlet pratikleridir(Başdı̇ n & Topçu, 2017, s. 564; Canatan Kadir, 2009, s. 218). 1.4. Meşruiyet Kaynağı: Akıl ve Bilgi (Kutadgu Bilig) - Gelenek ve Sadakat (Siyâsetnâme) Yûsuf Has Hâcib’in devlet modelinde siyasi iktidarın ve idari makamların en büyük meşruiyet kaynağı akıl ve bilgidir. Kutadgu Bilig, devlet işlerinin cehaletle değil, ancak bilimin ve aklın rehberliğiyle yürütülebileceğini savunur(Yılmaz vd., 2023, s. 240). Eserde açıkça, "Bey halkı bilgi ile elinde tutar; bilgisi olmazsa, aklı işe yaramaz" denilerek, yöneticinin gücünü kılıçtan değil, sahip olduğu rasyonel ve 29

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may teknik bilgiden aldığı vurgulanır(Doğan, 2002, s. 139). Liyakat, bilginin devlete hizmete dönüştürülmesidir. Öte yandan Nizâmülmülk ise meşruiyeti ve liyakati kadim devlet gelenekleri ve mutlak sadakat üzerinden tanımlar. Yazar, İslâm öncesi Sasani geleneklerinden ve eski İslâm devletlerinden (Sâmânîler, Gazneliler) devralınan kurum ve kuralların harfiyen uygulanmasını devletin bekası için şart koşar(Göksu Erkan, 2019, s. 247). Aynı zamanda, liyakatin en kritik bileşeni olarak "inançsal ve siyasal sadakati" belirler. Devletin üst kademelerine getirilecek kişilerin Sünni inanca ve sultana koşulsuz sadakat göstermesi, Nizâmülmülk için salt mesleki bilgiden çok daha öncelikli bir meşruiyet kaynağıdır(Altıntaş Ramazan, 2019, s. 129; Vural Mehmet, 2019, s. 155). 1.5. Yöntem: Alegorik ve Öğretici (Kutadgu Bilig) - Tarihsel Örneklem ve Emirler (Siyâsetnâme) Kutadgu Bilig, okuyucuya doğrudan emirler vermek yerine alegorik (sembolik) karakterler üzerinden felsefi bir öğreticilik sunar(Efe Kürşat, 21019, s. 446; Karaman, 2020, s. 2685). Eser; Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış arasındaki karşılıklı diyaloglarla inşa edilmiştir(Bulut Yakup & Aslan Muhammed Miraç, 2018, s. 16; Güzel, 2025, s. 307). Devletin nasıl yönetilmesi gerektiği, bu karakterlerin birbirleriyle yaptıkları fikri tartışmalar üzerinden okuyucuya tümdengelimsel bir biçimde aktarılır. Aksine Siyâsetnâme ise, bir devlet adamının doğrudan gözlemlerine ve tarihsel örneklemlere (hikâyelere) dayanan buyurgan bir yöntem izler. Nizâmülmülk, savunduğu bir liyakat ilkesini veya yönetim kuralını pekiştirmek için Sasaniler, Emeviler, Abbasiler veya Gazneliler döneminde yaşanmış tarihi bir olayı nakleder ve ardından sultana bu örnekten yola çıkarak "şu iş şöyle yapılmalıdır" şeklinde kesin emirler/tavsiyeler verir(Ertuğrul Ali, 2019, s. 115). Yöntemi tamamen ampirik ve tümevarımcıdır; tarihin tecrübe boyutunu idari krizlerin çözümünde bir reçete olarak kullanır(Ertuğrul Ali, 2019, s. 114). 1.6. Memur Seçimi: Erdemli Bireylerin Seçilmesi (Kutadgu Bilig) Deneyimli ve Güvenilir Kadroların Tesisi (Siyâsetnâme) Kutadgu Bilig'de memur ve bürokrat seçimi tamamen ahlaki erdemlere ve bireysel olgunluğa dayandırılmıştır. Devletin çeşitli kademelerinde (vezir, hacib, komutan, hazinedar vb.) görevlendirilecek kişilerin zeki, hayâ sahibi, dürüst, nazik ve tamahkâr olmaması gerektiği vurgulanır(Açık Tuncay, 2016, s. 431; İzci Ferit & Yıldız Mehmet Şerif, 2022, s. 236). Yûsuf Has Hâcib'e göre liyakat; kişinin kendi nefsini kontrol edebilmesi ve halka fayda sağlamayı bir erdem olarak benimsemesidir. Buna karşılık Nizâmülmülk’ün memur seçimindeki birincil kriteri ise deneyim, devlet aklı ve güvenilirliktir(Güzel, 2025, s. 316). O, devlet yönetiminde deneyimsiz kadrolar ve hevesli gençlerin değil, başından çok iş geçmiş, kriz anlarında nasıl refleks göstereceğini bilen tecrübeli ihtiyarların (özellikle askeri kademelerde) istihdam edilmesini emreder(Nizamü’l-mülk, 1941, s. XXIV). Liyakat, Siyâsetnâme'de aynı zamanda görevlerin tekelleşmesini 30

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may önlemekle ilgilidir; Nizâmülmülk, bir kişiye iki ayrı görev verilmesinin veya liyakatsiz kişilerin birden fazla makamı işgal etmesinin, deneyimli ve yetenekli bürokratların işsiz kalmasına ve devletin çökmesine neden olacağını belirterek bürokratik bir uzmanlaşma (kadrolaşma) modeli savunur(Azizova Elnura, 2019, s. 137). Ayrıca atanan memurların başıboş bırakılmaması, casuslar ve "sahibhaber"ler (istihbaratçılar) vasıtasıyla sürekli denetim altında tutulması Nizâmülmülk'ün personel rejiminin en temel şartıdır(Azizova Elnura, 2019, s. 138; Şimşir Mehmet, 2019, s. 76). Sonuç. Türk-İslam siyasi düşüncesinin klasik çağında üretilen Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme, günümüz modern kamu personeli rejimlerinin "liyakat" ve "kariyer" ilkelerinin asırlar önceki teorik ve pratik yansımalarıdır. Yusuf Has Hâcib'in aklı ve bilgiyi merkeze alan evrensel ve idealist liyakat anlayışı ile Nizâmülmülk'ün devletin somut sorunlarına odaklanan faydacı istihdam vizyonu, yönetim biliminde "ehliyet" kavramının ne derece hayati olduğunu kanıtlamaktadır. Toplumsal huzurun, adaletin ve güçlü bir devlet mekanizmasının inşası, tarih boyunca olduğu gibi bugün de liyakati her şeyin üstünde tutmakla mümkündür. Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme, günümüzün modern kamu yönetimi ve "iyi yönetişim" (good governance) anlayışının temelini oluşturan şeffaflık, hesap verebilirlik, liyakat, adalet ve hukukun üstünlüğü gibi etik ilkelerle birebir örtüşen evrensel değerler sunmaktadır. Modern personel rejimleri, kayırmacılığın (nepotizm) karşısında konumlandırılan ve kişinin siyasi referanslarına göre değil, görevin gerektirdiği niteliklere sahip olmasına göre istihdam edilmesini savunan liyakat sistemi üzerine inşa edilmiştir. Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig’de yöneticilerin "özü sözü doğru, dürüst ve takva sahibi" olması gerektiğini vurgulayarak bugünün yönetim etiğindeki dürüstlük ve tarafsızlık ilkelerinin altını asırlar öncesinden çizmiştir. Nizâmülmülk ise günümüz kamu yönetiminin en önemli ilkelerinden olan liyakat, teftiş (denetim) ve görev tanımının netliğine vurgu yapar. Ayrıca Nizâmülmülk'ün, liyakatsiz kişilerin rüşvetle on farklı görevi birden üstlenmesini ve liyakatli kişilerin işsiz bırakılmasını "akla ziyan" ve "cehalet" olarak nitelemesi, günümüzün "işbölümü, uzmanlaşma ve kariyer" ilkeleriyle tam bir uyum içindedir. Tarihsel köklerimize bakıldığında, devletin bekasının salt askerî veya kaba güçle değil, yüksek nitelikli ve eğitimli insan kaynağıyla (bilgi ve akılla) sağlanabileceği gerçeği her iki düşünür tarafından da merkeze alınmıştır. Yûsuf Has Hâcib, "Memleketi alan onu kılıç ile almıştır; memleketi tutan onu kalem ile tutmuştur" diyerek, fethin kılıçla ancak devletin bekasının, refahının ve nizamının "kalemle", yani nitelikli ve bilgili kadrolarla sağlanabileceğini felsefi bir dille ortaya koymuştur. Nizâmülmülk de benzer şekilde, devlet mekanizmasının sıradan insanlara bırakılamayacak kadar hassas olduğunu, devlet işlerinin işinin ehli, becerikli, çalışkan ve tecrübeli kimselere verilmesi gerektiğini savunur. 31

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Sonuç olarak; her iki büyük eserin de ortaya koyduğu en temel hakikat, liyakatin devlet yönetiminde sıradan bir istihdam tercihi veya bürokratik bir detay olmadığı; doğrudan doğruya devletin varlık sebebi (ontolojisi), adaleti ve sürdürülebilirliği (bekası) ile ilgili olduğudur. Devletin temel varlık amacı adaleti tesis etmektir ve adalet ancak ehil ellerde hayat bulur. Adaletin olmadığı yerde mülk (devlet) çöker. Türk-İslam devlet geleneğinde devletin bedeni kurumlar ise, ruhu "adalet", bu ruhu yaşatan kan (hayat sıvısı) ise "liyakat"tir. Günümüzde ve gelecekte inşa edilecek her türlü kalkınma ve rönesans hamlesi, ancak "işi ehline verme" ahlakının, devletin tüm hücrelerine bir "varoluş şartı" olarak nüfuz etmesiyle mümkün olabilecektir. Günümüz kamu yönetimi anlayışında hala geçerliliğini koruyan şeffaflık, liyakat, adalet ve kurumsal denetim kavramları; Yusuf Has Hâcib’in felsefi vizyonunda ve Nizâmülmülk'ün otuz yıllık idari tecrübesinde hayat bulmuştur. Özetle her iki düşünürün de vurguladığı temel hakikat şudur: Devlet makamlarının bilgisiz, ehliyetsiz, devlete ve hukuka sadakati olmayan ellere terk edilmesi sadece bir yönetim hatası değil; adaletin çökmesine, fitnenin yayılmasına ve mülkün ontolojik olarak yıkımına zemin hazırlayan en büyük tehlikedir. Güçlü ve uzun ömürlü bir devlet, ancak işi ehline veren, adaleti sağlayan ve ehliyetli kadroları devletin merkezinde tutan bir liyakat rejimiyle mümkün olabilir. KAYNAKÇA: 1. Açık Tuncay. (2016). Kutadgu Bilig’de Devlet Yönetimi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6, 419-438. 2. Adalıoğlu, H. H. (2013). Bir Siyâsetnâme Olarak “Kutadgu Bilig. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 34, 237-253. 3. Ahmetbeyoğlu, A. (2020). Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları. Turkish Journal of History, (71), 29-50. https://doi.org/10.26650/TURKJHIST.2020.003. 4. Altıntaş Ramazan. (2019). Cüveynî’nin Vezir Nizâmülmülk’e Sunduğu ElAkîdetü’n-Nizâmiyye Adlı Eserinin Değerlendirilmesi. Içinde Arıcan Musa Kazım, Kala Muhammet Enes, & Tuğrul Mehmet (Ed.), Bilge Vezir Nizâmülmülk (ss. 127-141). 5. Aydın Mehmet. (2019). Kutadgu Bilig’in Başka Metinlerle İlişki Sorunu. Içinde Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 104-113). Türk Dil Kurumu. 6. Azizova Elnura. (2019). Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme’de Çalışma Ahlakı ve Meslekler. Içinde Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 120-143). Türk Dil Kurumu. 7. Başdı̇ n, A., & Topçu, E. (2017). Ortaçağda İhtiyat Bağlamında Hükümdarın Asli Bir Vazifesi: İstihbarat (Yusuf Has Hacib Ve Nizamü’l Mülk Evreninde. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (10), 560-571. http://susbid.siirt.edu.tr. 8. Bulut Yakup, & Aslan Muhammed Miraç. (2018). Kutadgu Bilig’de İyi Yönetimin Esasları. Ombudsman Akademik, (1), 15-25. 9. Canatan Kadir. (2009). Geleneksel Siyaset Ve Devlet Felsefesinin Bir Yorumu Olarak “Siyâsetnâme” - Büyük Devlet Adamı Nizamülmülk’ün Devlet Ve Siyaset Anlayışı Üzerine-. Turkish Studies, IV. 10. Cerrah, L. (2019). Siyâsetnâme’de Din-Devlet İlişkisi: İktidarın Kaynağı Bağlamında Bir İnceleme. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 19952011. 32

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 11. Çakmak, M. A., & Tezcan, R. (2016). Kutadgu Bilig’e Göre Türklerde Adalet Anlayışı. Akademik Hassasiyetler, 177-183. 12. Doğan, N. (2002). Kutadgu Bilig’in Devlet Felsefesi I. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12, 127-158. 13. Efe Kürşat. (21019). Kutadgu Bilig’de “Törü” Kelimesi Etrafında Kavram Alanı. Içinde Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 443-458). Türk Dil Kurumu. 14. Engin, R. (2023). Nizamülmülk’ün Devlet Yönetimine İlişkin Görüşleri: Siyâsetnâme Özelinde Bir Değerlendirme. Ombudsman Akademik, 19, 137-159. 15. Erdem H. Haluk. (2019). Kutadgu Bilig’i Felsefi Açıdan Yeniden Anlamak. Içinde Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 495-500). Türk Dil Kurumu. 16. Ertuğrul Ali. (2019). Nizâmülmülk’ün Gözüyle Bâtınî Hareketlerin Tarihsel Kökenleri ve Temel Gayeleri. Içinde Arıcan Musa Kazım, Kala Muhammet Enes, & Tuğrul Mehmet (Ed.), Bilge Vezir Nizâmülmülk (ss. 110-126). 17. Göksu Erkan. (2019). Siyâsetnâme Okumalarının Tarihçilik Bağlamında Değerlendirilmesi. Içinde Arıcan Musa Kazım, Kala Muhammet Enes, & Tuğrul Mehmet (Ed.), Bilge Vezir Nizâmülmülk (ss. 245-257). Türkiye Yazarlar Birliği. 18. Güzel, İ. H. (2025). Siyâsetnâmelerde Devlet Teşkilatı ve Hükümdar: Kutadgu Bilig ve Siyâsetnâme Özelinde Bir İnceleme. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 13(42), 301-321. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1596579. 19. Hunutlu Ümit. (2019). Kutadgu Bilig’de Pozitif Bilimlerin İzleri. Içinde Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 604-619). Türk Dil Kurumu. 20. İzci Ferit, & Yıldız Mehmet Şerif. (2022). Yönetimde Liyakat İlkesinin Siyâsetnâmeler Çerçevesinden Analizi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (30), 226260. 21. Jamal Gulnisa, & Kafkasyalı Muhammet Savaş. (2016). Kutadgu Bilig Araştırmaları Tarihi. Karınca. 22. Kanar Yüksel. (2019). Yusuf Has Hâcib ve Değersizleştirilen Kutadgu Bilig. Içinde Günenç Mehmet (Ed.), 950. Yıl Kutadgu Bilig ve Türk-İslam Kimliği (ss. 22-49). İstanbul Ticaret Odası. 23. Karaman, Ö. F. (2020). “Kutadgu Bilig” ve “Prens” Eserleri Bağlamında Yusuf Has Hacib İle Machiavelli’nin Siyâsetnâme Anlayışının İncelenmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, IX(4), 2683-2692. 24. Koçak Macun, B., & Kurtlu, Y. (2018). Kutadgu Bilig’e Göre Yönetici ve Nitelikleri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 60-96. 25. Nizamü’l-mülk. (1941). Siyâsetnâme (Ayar Mehmet Taha, Çev.). Türkiye İş Bankası. 26. Şimşir Mehmet. (2019). Nizâmülmülk’ü Devlet Yönetiminde Başarılı Kılan Temel Özellikleri. Içinde Bilge Vezir Nizamülmülk (ss. 67-84). Türkiye Yazarlar Birliği. 27. Vural Mehmet. (2019). Gazzâlî Ve Bâtınîlik. Içinde Arıcan Musa Kazım, Kala Muhammet Enes, & Tuğrul Mehmet (Ed.), Bilge Vezir Nizamülmülk. 28. Yılmaz, A., Gündoğdu, H. G., & Kayalar, T. (2023). Kutadgu Bilig’de Devlet, Toplum ve Yönetim Anlayışı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (78), 232246. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1337992. 29. Yusuf Has Hacib. (2008). Kutadgu Bilig (Arat Rahmeti Reşid, Çev.; 2. bs). Kabalcı Yayınevi. 33

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ИСТОРИКО-СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ГЛАСНЫХ В ЯЗЫКЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «КУТАДГУ БИЛИГ» (на основе языков кыргызского, узбекского и уйгурского языков) A HISTORICAL AND COMPARATIVE ANALYSIS OF VOWELS IN THE LANGUAGE OF "KUTADGU BILIG" (based on the kyrgyz, uzbek, and uyghur languages) Акынбекова Айман Усенбаевна, Кыргызский национальный университет им. Ж.Баласагына – Бишкек, Кыргызстан. Е-mail: aimantmu@mail.ru Akynbekova Aiman Usenbaevnа, Kyrgyz National University named after J. Balasagyn – Bishkek, Kyrgyzstan. E-mail: aimantmu@mail.ru Аннотация. Язык эпической поэмы «Кутадгу билиг» Юсупа Баласагина является одним из спорных и актуальных вопросов в тюркологии. Это связано с тем, что в исследованиях, направленных на определение языковой природы произведения, были предложены различные научные концепции: одни ученые относят его к карлукскоуйгурской языковой группе, другие же указывают на принадлежность к древнекиргизскому языку или к восточно-тюркскому литературному языку в целом. В связи с этим основная цель данной статьи – провести сравнительный анализ гласных звуков в произведении с современными киргизским, узбекским и уйгурским языками, выявить общие черты и различия между ними на основе обзора работ ученых, изучавших язык эпической поэмы «Кутадгу Билиг». Также на научной основе интерпретируются историко-лингвистические причины и эволюционные особенности различий в гласных звуках. Ключевые слова: эволюция, звук, кыргызский язык, узбекский язык, уйгурский язык, древний язык, средневековье. Abstract. The language of the work “Kutadgu Bilig” by Yusuf Balasaguni is considered one of the most controversial and relevant issues in Turkological studies. Various scholarly approaches have been proposed to determine its linguistic nature: some researchers classify it as belonging to the Karluk-Uyghur language group, while others associate it with the Old Kyrgyz language or the general Eastern Turkic literary language. In this regard, the main objective of this article is to provide a brief review of the studies devoted to the language of “Kutadgu Bilig”, as well as to conduct a comparative analysis of its vowel system with modern Kyrgyz, Uzbek, and Uyghur languages in order to identify similarities and differences among them. Furthermore, the paper explains the historical-linguistic causes and evolutionary features of changes in the vowel system. Keywords: evolution, sound, Kyrgyz language, Uzbek language, Uyghur language, ancient language, Middle Ages. Средневековье – особый период в истории тюркоязычных народов, характеризующийся интенсификацией политических, культурных и духовных перемен. В этот период обновление социальных структур, расширение культурных контактов с различными народами и изменение религиозных взглядов оказали непосредственное влияние на письменную культуру. В частности, орхон-енисейское письмо, широко использовавшееся в древности, после X века постепенно утратило своё практическое значение и начало заменяться другими системами письма в соответствии с новыми историческими условиями. Основными причинами этого являются появление 34

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may новых политических центров, распространение ислама и формирование новых требований к письменной культуре. Именно в этих исторических условиях началось широкое распространение уйгурского алфавита. Эта система письма, известная в исторических источниках как «уйгурское письмо», заняла особое место в письменной культуре тюркских народов и активно использовалась в официальных документах, литературных произведениях и религиозных текстах. Распространение уйгурской письменности оказало значительное влияние на формирование литературных норм тюркских языков и развитие письменной традиции. Кроме того, использование уйгурской письменности способствовало сближению тюркских языков в Средние века, сохранению региональных языковых особенностей и формированию черт общего литературного языка. Это явление особенно отчетливо видно в письменных памятниках, созданных в эпоху Караханидов, включая эпическую поэму «Кутадгу билиг» Я. Баласагына. Это произведение демонстрирует не только широкое использование уйгурской письменности, но и её активное применение в сфере государственного управления, философской мысли и общественной идеологии. Таким образом, научные источники и письменные памятники единодушно подтверждают, что уйгурская письменность возникла в результате исторических условий и в короткие сроки стала главным инструментом культурной и духовной интеграции всего тюркского мира. Такое культурное и письменное единство достигло особой стадии развития в эпоху Караханидов, в результате чего произошло сближение литературного языка и духовных ценностей тюркоязычных народов. Одним из наиболее ярких примеров письменной традиции, возникшей в таких историко-культурных условиях, является поэма «Кутадгу билиг». Произведение «Кутадгу билиг» было написано Жусупом Баласагиным, родившимся в городе Баласагын в Чуйской долине Кыргызстана, в 1069-1070 годах, и в целом отражало возможности общего тюркского литературного языка той эпохи. Тем не менее, в тюркологии существуют разные точки зрения на язык поэмы. Например, С. Е. Малов приписывал язык памятника древнему уйгурскому языку, в то время как профессор Н. А. Баскаков назвал его классическим примером литературного языка, основанного на уйгурскокарлукском языке [Баскаков, 1960, 131]. Е. Р. Тенишев отмечает, что «это считается развитым литературным книжным языком средневековых тюрков, отличавшимся от живого разговорного языка народов Караханидской эпохи и имевшим смешанный характер» [Тенишев, 1970, 24-30]. Академик С. К. Кенесбаев подчеркивает особенности, присущие языку древнетюркских письменных памятников, и их общую природу для всех тюркских языков. Он справедливо отмечает: «Помимо утверждения о близости языка этого памятника к структуре древнетюркских языков, не следует забывать, что все тюркские языки той эпохи имели грамматические и 35

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may лексические элементы, общие для всех тюркских языков» [Кенесбаев, 1975, 112]. Современные уйгурский и узбекский языки, принадлежащие к одной классификационной группе, во многих отношениях схожи с языками эпохи Караханидов. Однако в процессе развития языка сохранились также элементы древних огузских, уйгурских и киргизских языков, таких как уйгурский, узбекский и др. Поэтому мы сочли целесообразным сравнить фонетические, лексические и морфологические особенности языка стихотворения «Кутадгу билиг» с современными киргизскими, узбекскими и уйгурскими языками. Это объясняется тем, что такое сравнение может стать важным научным источником для понимания сохранения лексических единиц на разных уровнях, генетического единства и исторической связи языков, эволюции письменности в Средние века, исторического развития тюркских языков, а также их фонетических и графических изменений. Например, отчетливо видны звуки, характерные для древних тюркских языков: в частности, постоянным сохранением звука [а] в первом слоге слова служит конкретный пример этого явления. Например: «Кутадгу билиг» алтун ата ана ач бар азыркы кыргыз тили алтын ата апа ач бар уйгур тилинде өзбек тилинде алтун ата ана, апа ач(оч) бар олтин ота она оч(мак) бор На приведенных примерах можно заметить ряд лингвистических сходств. В частности, видно, что киргизский и уйгурский языки в большей степени сохранили некоторые древние формы. Например, исходная форма таких слов, как алтун - алтын - алтун, ата - ата - ата - ата, бар - бар - бар, почти полностью сохранилась в киргизском и уйгурском языках. Это явление указывает на то, что упомянутые языки произошли от древнетюркских языков и что основной лексический слой стабилен. В то же время очевидны и различия. Например, видно, что формы, такие как: ата - ота, ана - она, бар - бор, претерпели изменение гласных a → o в узбекском языке. Это связано с тем, что на формирование узбекского языка сильно повлияли другие языки, особенно иранские. Это влияние привело к изменению фонетической системы и переходу некоторых слов к новым формам. Однако изолированное развитие кыргызского языка по сравнению с узбекским позволило ему сохранить более древние формы. В слове «Кутадгу билигде» звук [e] активно используется в начале и середине слов. Эти формы сохранились практически без изменений в современных кыргызском и узбекском языках. Особенность в использовании 36

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may звука [e] можно наблюдать в уйгурском языке, где звук [e] заменяется полуповерхностным гласным [ə]: «Кутадгу кыргыз тили уйгур тилинде өзбек тилинде билиг» эр эр əр эр эллик элүү əллик эллик эрте эрте əтə эрта эмди эми əмди энди эл эл əл (хəлк) эл Появление звука [e] в середине слова: «Кутадгу кыргыз тили уйгур тилинде өзбек тилинде билиг» тең тең тəң тенг мен мен мəн мен бел бел бəл бел йер жер йəр ер кел кел кəл (мəк) кел (мок) Изменение звука [e] в конце слова наглядно демонстрирует разницу между языками. «Кутадгу кыргыз тили уйгур тилинде өзбек тилинде билиг» киче кече кечə кеча нече нече нəччə неча неме эмине нимə нима В «Кутадгу билиг» и в современном кыргызском языке звук [e] в конце слова используется редко. В узбекском языке вместо звука [e] широко используется форма [a], а в уйгурском – звук [ə] в конце слова. Эти примеры позволяют глубоко понять исторические связи тюркских языков и их фонетическую эволюцию. Тот факт, что звук [e] в большинстве случаев остается неизменным в современных кыргызских и узбекских языках, является результатом исторической фонетической стабильности. В частности, звук [e] в начале слова и в первом слоге не утратил своего фонемного статуса в этих языках, а сохранил свое артикуляционное качество. Это явление указывает на сохранение некоторых особенностей, характерных для древних тюркских языков, в вокальной системе кыргызского и узбекского языков. Между тем, изменение широкого гласного [e] на полуузкий [ə] в уйгурском языке считается одной из общих закономерностей фонологической системы этого языка, и это также в определенной степени влияет на гармонию гласных. В результате представление звука [e] в «Кутадгу билиг» в современных тюркских языках ясно демонстрирует, что каждый из них прошел свой 37

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may собственный путь развития, но в то же время имеет общую историческую основу. Также примечательно, что звук [и] был универсальным фонемом, широко распространенным в древних тюркских языках: он сохранился главным образом в киргизе, узбекском и уйгурском языках. При этом, если в киргизе в некоторых случаях наблюдается изменение на [и] → [e], то в уйгурском языке четко прослеживается изменение звука [и] на [ə] в результате фонетических изменений. Например: «Кутадгу билиг» ич ил икинчи ики тери кыргыз тили уйгур тилинде өзбек тилинде ич ил экинчи эки тери ич илгиригə иккинчи икки терə ич илгари иккинчи икки тери Данное исследование доказывает, что звук [и] является одним из основных элементов фонетической системы тюркских языков. Замечено, что сохранение гласных [o] и [у] в «Кутадгу билиг» практически постоянно в кыргызском языке: «Кутадгу билиг» он точсынч окычы болды колак козы огыл азыркы кыргыз тили он токсон окуучу болду кулак козу уул уйгур тилинде өзбек тилинде он токкузинчи окугучи болди кулак коза огул ӱн тӱккизинчи ӱкучи бӱлди кулок кӱзи ӱгил Примеры, такие как он – он, колак – кулак, козы – козу, кой – кой в приведенной таблице, показывают, во-первых, что в голосовой системе кыргызского языка сохранились губные (губоподобные) гласные, характерные для древних тюркских языков. В частности, изменения типа: о → у (колак → кулак, козы → козу) объясняются как результат внутреннего системного развития в соответствии с гармонией гласных. Во-вторых, формы, наблюдаемые в уйгурском языке (он, токкузинчи, окугучи, болиди, кулак, коза, огул), претерпели некоторые фонетические изменения, сохранив при этом особенности, характерные для карлукских языков. В-третьих, в формах узбекского языка (ӱн, тӱккизинчи, ӱкучи, бӱлди, кулок, кӱзи, кӱй, ӱгил) наблюдается систематический сдвиг гласных в передний ряд, а иногда и на губный звук [ӱ]. Это явление связано с 38

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may процессами редукции и централизации в вокализме узбекского языка, а также с ослаблением закона сингармонизма. Кроме того, примеры, такие как огыл → уул (кырг.), огул (уйг.), ӱгил (өзб.) показывают, что древняя форма изменилась по-разному в каждом языке: в киргизе появился долгий гласный (уул), в уйгурском сохранилась консервативная форма (огул), а в узбекском произошло качественное изменение гласного (ӱгил). Подобное явление можно наблюдать и в других типах гласных, особенно при использовании переднего альвеолярного фонема [ө]. Например: «Кутадгу билиг» өт көз көтүр көр бөри азыркы тили өт көз көтөр көр бөрү кыргыз уйгур тилинде өт көз көтəр(мəк) көр (мəк) бөри өзбек тилинде ӱт кӱз кӱтар кӱр бӱри Эти примеры, особенно в кыргызском языке, в полной мере демонстрируют закон сингармонизма и стабильность губных гласных переднего ряда. В некоторых случаях (бөри → бөрү) звук [и] в последнем слоге изменился на [ү], и был достигнут полный сингармонический баланс. В уйгурском языке звук [ө] также сохраняется в большинстве случаев (өт, үз, кор), но в некоторых формах наблюдаются фонетические изменения: көтүр → көтəр (мəк). Здесь переход звука последнего слога на [ə] в безударном слоге утратил свою полную артикуляционную характеристику. В узбекском языке звук [ө] систематически вытеснил звук [ӱ]: өт → ӱт, көз → кӱз, көтүр → кӱтар, көр → кӱр, бөри → бӱри. Как видно из этих примеров, губной звук [ө] переднего ряда сменился на высокий полу узкий звук [ӱ], что привело к качественному изменению гласных. Подобная ситуация также отчетливо видна в сравнительном материале, используемом для звука [у]: «Кутадгу азыркы билиг» кыргыз тили байуды байыды унут унут уйгур тилинде өзбек тилинде бейиди унут бойиди унит На основе сравнительно-историко-фонетических изменений гласных звуков в произведении «Кутадгу билиг» и современных киргизском, уйгурском и узбекском языках можно сделать следующие научные наблюдения. Во-первых, формы байуды → байыды (кырг.), бейиди (уйг.), бойиди (өзб.) наглядно демонстрируют качественное изменение гласных. В киргизе звук [у] изменился на [ы], адаптируясь к гармонии гласных. В уйгурском языке изменение a → e (бай → бей) объясняется смещением в 39