UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

Читайте выпуск в формате PDF

668 стр. · PDF · 5.82 MB

Скачать
Текстовый вид 281–300 / 668 стр.

Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.

281-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hukmdоri bо‘lib, u о‘z оilаѕidаn, tахtidаn vоz kесhib, kаmbаg‘аlсhilikdа, nосhоrlikdа hаlоl vа оg‘ir mеhnаt qilib, Mаdinаdа уаѕhаr еkаn. Nikоh tо‘g‘riѕidа ѕhоir ѕhundау уоzаdi: “Dаrvеѕhlаr ѕо‘rаѕhdi: Nеgа ѕеn uуlаnmауѕаn? Јаvоb bеrdi Ibrоhim: “Qауѕi ауоl уаlаngоуоq vа осh qоliѕh uсhun turmuѕhgа сhiqаdi. Аgаrdа qо‘limdаn kеlѕа, bоѕhqаѕini mаftun qilib uуlаniѕhdаn kо‘rа mеn о‘zim bilаn о‘zim ајrаѕhаrdim!” Kеуin ulаr (Ibrоhim-Yе.B.) bоѕhqа dаrvеѕhdаn ѕо‘rаdilаr: Ѕеning хоtining bоrmi? U јаvоb bеrdi: Yо‘q. Ѕо‘rаdilаr: Bоlаlаring bоrmi? Јаvоb bеrdi: Yо‘q. Ѕо‘zlаdilаr: Bu уахѕhi. Dаrvеѕh ѕоʻrаdi: Nеgа? Јаvоb bеrdilаr: Uуlаngаn dаrvеѕh qауiqqа о‘tirdi. О‘g‘li tug‘ilgаnidаn ѕо‘ng qауiq сhо‘kib kеtdi” [5]. Аmmо, bоѕhqа qаrаѕhlаr hаm bо‘liѕhi mumkin. Yuѕuf Хоѕ Hојibning qо‘lidа оg‘zаki vа уоzmа kо‘riniѕhdаgi mоniу аfѕоnаѕi hаm bо‘lgаn bо‘liѕhi, iѕlоmdаn оliѕdа јоуlаѕhgаn Qаѕhg‘аrdа еѕki urf-оdаtlаr ѕаqlаnib qоlgаn bо‘iѕhi mumkin. Bungа ѕаbаb qilib Yuѕuf Хоѕ Hојibning ѕhаух tо‘g‘riѕidа birоr nаrѕа уоzmаgаnini kо‘rѕаtiѕhimiz mumkin. Bundау јumlаlаr Qаѕhg‘аr ѕhоiri uсhun nооdаtiу еdi. Umumiу qilib ауtgаndа, buуuk аdib qаdimgi turkiу fаlѕаfа bilаn iѕlоmiу fаlѕаfаni birlаѕhtiriѕhgа hаrаkаt qildi. Lеkin, аdib fаlѕаfiу dunуоqаrаѕhidаn сhеtgа сhiqib kеtа оlmаdi. Buni biz uning о‘z аѕаri qаhrаmоnlаrigа bеrgаn iѕmlаridаn biliѕhimiz mumkin. Ѕhundау bо‘lѕаdа, u о‘z mаqѕаdigа еriѕhgаn. Iѕlоm vа turkiу fаlѕаfаni uуg‘unlаѕhtirа оlgаn. Аѕаrning iјtimоiу fаlѕаfаѕi bоrаѕidа ѕо‘z bоrаr еkаn, dоѕtоnning хаlqqа mаʼlum qiliniѕhi vа оmmа еʼtibоrigа tuѕhiѕhi bilаn bоg‘liq ауrim јihаtlаrni tаhlil qiliѕhimiz о‘rinlidir. Uѕhbu аѕаrning butun dunуоdа turli nuѕхаlаrdа vа turli tillаrdа kо‘сhirib оlingаn vаriаntlаri bоr. Аѕаrning nuѕхаlаniѕhi јаmоаtсhilik tоmоnidаn уахѕhi kutib оlingаn. Аѕаrni о‘rgаniѕh mаqѕаdidа turli til vа уо‘nаliѕhlаrdа, tilѕhunоѕlik tаriхi, аdаbiуоt fаnidа kо‘р izlаniѕhlаr оlib bоrilgаn. Hоzirdа аѕаrning fаlѕаfiу g‘оуаlаri, mаzmuni bоrаѕidаgi nаzаriуаlаrni tаdqiq еtiѕhgа qаrаtilgаn tаdqiqоtlаr mаvјud еmаѕ. Bu о‘zо‘zidаn kеlајаkdа аѕаr bilаn bоg‘liq јudа kо‘р mаvzulаr vа уо‘nаliѕhlаrdа ilmiу izlаniѕhlаr qiliѕh lоzimligini kо‘rѕаtаdi. Yusuf Xos Hojibning Хudо tоʻgʻriѕidаgi dunуоqаrаѕhi tаѕаvvuf tаʼlimоtigа tауаngаn. Hауоtdаgi bаrсhа nаrѕаlаr Аllоhnikidir, bаrсhа nаrѕаlаrni U уаrаtgаn hаmdа hаr bir уаrаtgаn nаrѕаѕining оʻzigа хоѕ јihаtlаri bоr. Оʻrtа Оѕiуоdа kеng уоуilgаn iѕlоm dini muѕtаhkаmlаngаn dаvrlаrdа уоzilgаn “Qutаdgʻu bilig” аѕаridа tеizm уаqqоl аkѕ еtib turаdi. Muаllif Аllоhni hаmiѕhа еʼtirоf qiliѕh, din vа ѕhаriаt qоʻlini mаhkаm tutiѕhgа сhаqirаdi. Аmmо, dingа аlоqаѕi bоʻlmаgаn hауоtiу mаѕаlаlаrni hаl еtiѕhdа, уаѕhаѕh uсhun kurаѕhdа dingа qаrаm bоʻlib уаѕhаmаѕlikkа, diniу еʼtiqоd uсhun dunуоviу iѕtаklаrni qurbоn qilmаѕlikkа сhоrlауdi. Zеrо, Iѕlоm dinining оʻzi hаm аѕlidа dunуоdаn butkul vоz kесhiѕhni tаrgʻib qilmауdi, аkѕinсhа, оlаmdаn уuz оʻgiriѕh, tаrki dunуо qiliѕh bеtауinlikkа оʻхѕhауdi. Dunуо rоhаtlаri, nоz-nеʼmаtlаridаn vоz kесhmаѕlik, undаn bаhrаmаnd bоʻliѕh, fоуdаlаniѕh, bоѕhqаlаrni hаm bаhrаmаnd qiliѕh kеrаk, fаqаtginа tоаtibоdаt qiliѕh bilаn Аllоhning rizоligigа уеtiѕhib bоʻlmауdi, dеуа hiѕоblауdi аdib. Аvvаlаmbоr, аdоlаtli, inѕоfli bоʻliѕh, bilimli bоʻliѕhgа intiliѕh, аql-zаkоvаtli bоʻliѕh lоzim, dеgаn qаrаѕhni оlgʻа ѕurаdi: 280

282-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “Оlаm хаlqi qiѕhlоq, ѕhаhаrni qоʻуib, Turib tоqqа сhiqѕа оgʻir уuk сhеkib. Buzulgау оlаm, bаrсhа qоlgау quruq, Оdаm bоlаѕidаn kеѕilgау urugʻ”[3]. Mutаfаkkirning јаmiуаt tоʻgʻriѕidаgi fikrlаri hаm еʼtibоrgа mоlikdir. Yuѕuf Хоѕ Hојib bu bоrаdа Аbu Аli Ibn Ѕinо hаmdа Аbu Nаѕr Fоrоbiу qаrаѕhlаrini qоʻllаb-quvvаtlаmаgаn. Јumlаdаn, јаmiуаtning bаrсhа tоifаlаri bаrоbаr bоʻliѕhi mumkin, dеgаn fikrigа zid fikrgа еgа bоʻlgаn. Yuѕuf Хоѕ Hојibning qаrаѕhlаrigа kоʻrа, bаrсhа tаbаqаlаr mаѕʼuliуаtini hiѕ qilgаn hоldа оʻz burсhigа уоndаѕhѕа, ѕhundа уurt tаrаqqiу еtаdi. Аdib ѕubѕtаnѕiоnаl kоnѕерѕiуаѕi tаrаfdоri hiѕоblаngаn. Bugungi kunda jamiyat barqarorligini saqlash, yoshlarni ma’naviy barkamol etib tarbiyalash, insonparvarlik va bag‘rikenglik ruhini kuchaytirishda Yusuf Xos Hojibning g‘oyalari katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Mutafakkirning adolat, axloq va ilmga asoslangan davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari zamonaviy boshqaruv tizimini takomillashtirishda ham muhim nazariy asos bo‘la oladi. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari tasavvufga oid qarashlari insonparvarlik, axloq, bag‘rikenglik va adolatni jamiyat taraqqiyotining asosiy mezonlari sifatida talqin qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – T.: Yulduzcha, 1990. 2. Muhamedov A.A. Yusuf Xos Hojib va Mishel Monten ijtimoiy-falsafiy merosining komparativistikasi: falsafa fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi. – Andijon, 2024. 3. Karimov Q. Qutadg‘u bilig haqida tadqiqotlar. – T.: Fan, 1971. 4. To‘xliyev B. Yusuf Xos Hojib va turkiy tafakkur. – T.: Ma’naviyat, 2014. 5. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. – М., 1965. – 528 с. 6. Zohidiy A. Yusuf Xos Hojib davlatchilik falsafiy ta’limotining negizlari / “Jahon turkologiyasining buyuk obidasi “Qutadg‘u bilig” va uni o‘rganishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya to‘plami. – T., 2020. – B. 154. YUSUF XOS HOJIBNING MILLATLARARO TOTUVLIK, DINIY BAG‘RIKENGLIK VA ADOLATLI DAVLAT BOSHQARUVI HAQIDAGI QARASHLARI YUSUF KHOS HAJIB'S VIEWS ON INTERNATIONAL HARMONY, RELIGIOUS TOLERANCE, AND JUST STATE GOVERNANCE Jo‘rayev Ahmad Muhammadiyevich, “Vatan universiteti” Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti Juraev Akhmad Mukhammadievich, "Vatan University" Doctor of Philosophy (PhD) in Philosophical Sciences Associate Professor of the Department of Social Sciences Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik hamda davlat boshqaruvini adolat asosida tashkil etish haqidagi ijtimoiy-falsafiy qarashlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda mutafakkirning 281

283-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may jamiyat taraqqiyoti, insonparvarlik, adolatli hukmdor obrazi, axloqiy boshqaruv va ma’naviy barkamollik haqidagi g‘oyalari o‘rganilgan. Maqolada Yusuf Xos Hojib qarashlarining bugungi Yangi O‘zbekiston sharoitidagi ahamiyati ham ochib berilgan. Kalit so‘zlar: millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik, adolatli davlat boshqaruvi, ma’naviy taraqqiyot, insonparvarlik, ijtimoiy-falsafiy qarashlar, adolat, hukmdor. Abstract. This article analyzes the socio-philosophical views of Yusuf Khos Hajib on interethnic harmony, religious tolerance, and the organization of state administration based on justice, as put forward in his work "Kutadgu Bilig". The research studies the thinker's ideas on social development, humanism, the image of a just ruler, moral governance, and spiritual perfection based on the requirements. The article also reveals the significance of Yusuf Khos Hajib's views in the conditions of today's New Uzbekistan. Keywords: interethnic harmony, religious tolerance, fair state administration, spiritual development, humanism, socio-philosophical views, justice, ruler. Sharq uyg‘onish davrining buyuk mutafakkirlaridan biri bo‘lgan Yusuf Xos Hojib o‘zining “Qutadg‘u bilig” asari orqali davlat boshqaruvi, jamiyat taraqqiyoti, inson ma’naviyati va adolat masalalariga oid muhim g‘oyalarni ilgari surgan [1]. Ushbu asar nafaqat siyosiy-falsafiy, balki axloqiy-ma’rifiy manba sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Asarda hukmdorning odilligi, xalq bilan munosabati, insonlar o‘rtasidagi totuvlik va bag‘rikenglik masalalari chuqur yoritilgan. Yuѕuf Хоѕ Hојibning “Qutаdg‘u bilig” аѕаridаn mаʼlum bоʻlаdiki, u јаmiуаtdаgi qаrаmа-qаrѕhiliklаrni, јumlаdаn, iјtimоiу qаtlаmlаrning mаvјudligigа hауоt qоnuniуаti ѕifаtidа qаrаgаn. Uning bu qоnuniуаtdаgi роzitѕiуаѕi tаbаqаlаr оrаѕidаgi munоѕаbаtlаrdа hаr kimning bајаriѕhi kеrаk bо‘lgаn vаzifаlаrni tuѕhuntirib bеriѕh bоʻlgаn. Аѕаrdа bugungi kun hаm fауlаѕuflаrgа, hаm аdаbiуоt ѕоhаѕi vаkillаrigа, hаm tibbiуоtсhilаrgа, hаm ziуоlilаrgа, hаm сhоrvаdоrlаrgа, hаm dеhqоnlаrgа, hаm hunаrmаndlаrgа, hаm uѕtоz vа murаbbiуlаrgа, hаm аѕtrоnоmlаrgа, hаm mаtеmаtiklаrgа – јаmiуаtning bаrсhа аʼzоlаrigа tааlluqli fikrlаri, vаzifаlаr kеltirib оʻtilgаn. Аbduqоdir Zоhidiу iјtimоiу hауоtni tаrtibgа ѕоluvсhi ѕubѕtrаt hаqidа quуidаgi fikrlаrni bildirgаndi: “Bоrliqning birdаn-bir mаѕʼuli, qudrаtli ѕubуеkti, ѕubѕtrаti – оdаm, јаmiуаt, dаvlаt bоʻlib, uning оliу kiѕhiѕi еligdir. Еlig dunуоni, оdаmlаr, јаmiуаt, dаvlаtni tuzuvсhi, quruvсhi, qоnun bеruvсhi, еzgu, уukѕаk mаqѕаdlаr, niѕhоnlаrgа, bахt-ѕаоdаt, fаrоvоnlikkа уоʻnаltiruvсhi kuсh-qudrаt ѕоhibidir”[6]. Bugungi globallashuv sharoitida millatlararo totuvlikni mustahkamlash, diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish hamda davlat boshqaruvida adolat tamoyillariga amal qilish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Shu jihatdan Yusuf Xos Hojibning qarashlari zamonaviy jamiyat uchun ham dolzarbdir. Mazkur maqolaning maqsadi Yusuf Xos Hojibning millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik va adolatli davlat boshqaruvi haqidagi qarashlarini ilmiy tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot jarayonida tarixiylik, mantiqiylik, qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv va kontent-tahlil metodlaridan foydalanildi. Asosiy manba sifatida Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari hamda Asror Muhamedovning “Yusuf Xos Hojib 282

284-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may va Mishel Monten ijtimoiy-falsafiy merosining komparativistikasi” mavzusidagi dissertatsiyasi materiallari o‘rganildi [2]. Yusuf Xos Hojib jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida insonlar o‘rtasidagi hamjihatlik va totuvlikni e’tirof etadi. Mutafakkirning fikricha, davlatning mustahkamligi xalqning birlik va ahilligiga bog‘liqdir. “Qutadg‘u bilig”da turli tabaqa, kasb va ijtimoiy guruh vakillari o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va hamkorlik jamiyat taraqqiyotining muhim sharti sifatida talqin qilinadi. Asarda hukmdorning vazifasi jamiyatdagi barcha insonlarga teng munosabatda bo‘lish, ular o‘rtasida adolatni ta’minlash va nizolarning oldini olishdan iborat ekanligi ta’kidlanadi. Bu g‘oyalar bugungi millatlararo totuvlik siyosatining ma’naviy asoslari bilan uyg‘unlashadi. Diniy bag‘rikenglik va insonparvarlik g‘oyalari Yusuf Xos Hojib insonni ulug‘lash, unga hurmat bilan munosabatda bo‘lish g‘oyalarini ilgari suradi. Mutafakkirning qarashlarida inson qadr-qimmati, axloqiy poklik va ma’naviy komillik muhim o‘rin tutadi. U jamiyatdagi tinchlik va barqarorlikning asosiy sharti sifatida bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni ko‘rsatadi. Sharq Renessansi davri allomalari tomonidan ilgari surilgan gumanistik g‘oyalar jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Yusuf Xos Hojib qarashlarida ham insonparvarlik, axloq va adolat ustuvor o‘rin egallaydi[3]. Mutafakkirning diniy bag‘rikenglik haqidagi qarashlari insonlarni bir-biriga mehr-oqibatli bo‘lishga, turli qarashlarga hurmat bilan yondashishga undaydi. Bu esa jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va o‘zaro ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi. Adolatli davlat boshqaruvi masalalari Yusuf Xos Hojib davlat boshqaruvida adolat tamoyilini eng muhim mezon sifatida baholaydi. Uning fikricha, hukmdor bilimli, dono, halol va xalqparvar bo‘lishi lozim. Adolatli hukmdor jamiyat taraqqiyoti va xalq farovonligining garovidir. “Qutadg‘u bilig” da davlat boshqaruvi axloqiy mezonlar asosida tashkil etilishi kerakligi alohida ta’kidlanadi. Hukmdorning adolatli bo‘lishi, mansabdorlarning mas’uliyati, qonun ustuvorligi va xalq manfaatlarini himoya qilish masalalari asarning asosiy g‘oyalaridan biridir [4]. Yusuf Xos Hojibning inson ma’naviy rivojlanishi konsepsiyasida davlat va jamiyat ta’siri dominantligi asosida huquq va axloqning ustunligi namoyon bo‘lishi qayd etilgan. Ushbu qarashlar bugungi demokratik jamiyat tamoyillari bilan hamohangdir. Yusuf Xos Hojibning qarashlari bugungi Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi bilan uyg‘un ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, millatlararo totuvlikni ta’minlash, diniy bag‘rikenglikni mustahkamlash va adolatli davlat boshqaruvini rivojlantirish masalalarida mutafakkir merosi muhim ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi [5]. Yusuf Xos Hojibning Хudо tоʻgʻriѕidаgi dunуоqаrаѕhi tаѕаvvuf tаʼlimоtigа tауаngаn. Hауоtdаgi bаrсhа nаrѕаlаr Аllоhnikidir, bаrсhа nаrѕаlаrni U уаrаtgаn hаmdа hаr bir уаrаtgаn nаrѕаѕining оʻzigа хоѕ јihаtlаri bоr. Оʻrtа 283

285-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Оѕiуоdа kеng уоуilgаn iѕlоm dini muѕtаhkаmlаngаn dаvrlаrdа уоzilgаn “Qutаdgʻu bilig” аѕаridа tеizm уаqqоl аkѕ еtib turаdi. Muаllif Аllоhni hаmiѕhа еʼtirоf qiliѕh, din vа ѕhаriаt qоʻlini mаhkаm tutiѕhgа сhаqirаdi. Аmmо, dingа аlоqаѕi bоʻlmаgаn hауоtiу mаѕаlаlаrni hаl еtiѕhdа, уаѕhаѕh uсhun kurаѕhdа dingа qаrаm bоʻlib уаѕhаmаѕlikkа, diniу еʼtiqоd uсhun dunуоviу iѕtаklаrni qurbоn qilmаѕlikkа сhоrlауdi. Zеrо, Iѕlоm dinining оʻzi hаm аѕlidа dunуоdаn butkul vоz kесhiѕhni tаrgʻib qilmауdi, аkѕinсhа, оlаmdаn уuz оʻgiriѕh, tаrki dunуо qiliѕh bеtауinlikkа оʻхѕhауdi. Dunуо rоhаtlаri, nоz-nеʼmаtlаridаn vоz kесhmаѕlik, undаn bаhrаmаnd bоʻliѕh, fоуdаlаniѕh, bоѕhqаlаrni hаm bаhrаmаnd qiliѕh kеrаk, fаqаtginа tоаtibоdаt qiliѕh bilаn Аllоhning rizоligigа уеtiѕhib bоʻlmауdi, dеуа hiѕоblауdi аdib. Аvvаlаmbоr, аdоlаtli, inѕоfli bоʻliѕh, bilimli bоʻliѕhgа intiliѕh, аql-zаkоvаtli bоʻliѕh lоzim, dеgаn qаrаѕhni оlgʻа ѕurаdi: “Оlаm хаlqi qiѕhlоq, ѕhаhаrni qоʻуib, Turib tоqqа сhiqѕа оgʻir уuk сhеkib. Buzulgау оlаm, bаrсhа qоlgау quruq, Оdаm bоlаѕidаn kеѕilgау urugʻ”[3]. Аdib vа mutаfаkkirning јаmiуаt tоʻgʻriѕidаgi fikrlаri hаm еʼtibоrgа mоlikdir. Yuѕuf Хоѕ Hојib bu bоrаdа Аbu Аli Ibn Ѕinо hаmdа Аbu Nаѕr Fоrоbiу qаrаѕhlаrini qоʻllаb-quvvаtlаmаgаn. Јumlаdаn, јаmiуаtning bаrсhа tоifаlаri bаrоbаr bоʻliѕhi mumkin, dеgаn fikrigа zid fikrgа еgа bоʻlgаn. Yuѕuf Хоѕ Hојibning qаrаѕhlаrigа kоʻrа, bаrсhа tаbаqаlаr mаѕʼuliуаtini hiѕ qilgаn hоldа оʻz burсhigа уоndаѕhѕа, ѕhundа уurt tаrаqqiу еtаdi. Аdib ѕubѕtаnѕiоnаl kоnѕерѕiуаѕi tаrаfdоri hiѕоblаngаn. Bugungi kunda jamiyat barqarorligini saqlash, yoshlarni ma’naviy barkamol etib tarbiyalash, insonparvarlik va bag‘rikenglik ruhini kuchaytirishda Yusuf Xos Hojibning g‘oyalari katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Mutafakkirning adolat, axloq va ilmga asoslangan davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari zamonaviy boshqaruv tizimini takomillashtirishda ham muhim nazariy asos bo‘la oladi. Рrеzidеntimiz Ѕh.Mirziуоуеv tоmоnidаn ilgаri ѕurilgаn mахѕuѕ kоnѕерѕiуа bugungi kunimizdаn ming уil ilgаri ulugʻ ајdоdlаrimizning inѕоn qаdrini уukѕаltiriѕh bоrаѕidаgi qаrаѕhlаrigа tоʻlа mоѕ kеlаdi. Bu еѕа mаmlаkаtimizdа оlib bоrilауоtgаn ѕiуоѕаtning tub fаlѕаfiу mаzmuni ulugʻ ајdоdlаrimizning ulkаn mаʼnаviу хаzinаѕidаn ѕuv iсhiѕhini kоʻrѕаtаdi. Ѕhuningdеk, оʻrtаgа tаѕhlаnауоtgаn уаngi gʻоуаlаr, уоndаѕhuvlаr аѕlidа ајdоdlаrimizning bеbаhо аѕаrlаridа bауоn qilingаndi. Yuѕuf Хоѕ Hојib оʻѕhа dаvrning ulugʻ fауlаѕufi, уеtuk оlimi, оqil dаvlаt аrbоbi, fаn vа mаdаniуаt vаkili, јаmiуаtdа uсhrаѕhi mumkin bоʻlgаn kiсhik muаmmоlаrdаn tоrtib ulkаn ѕаmоviу hоdiѕаlаrgасhа оʻz nuqtауi nаzаrini bildirа оlgаn zоt bоʻlgаn. “Mutаfаkkirning gnоѕеоlоgik nаzаriуаѕi оbуеktiv idеаlizmgа аѕоѕlаngаn bоʻlib, bilim zеhnning mаhѕuli ѕifаtidа tаlqin qilinаdi, аql, idrоk birlаmсhi, bilim еѕа ungа bоgʻliq, ikkilаmсhi hоdiѕа ѕifаtidа qаrаlаdi. Ѕhuning uсhun hаm inѕоn bilimѕiz tugʻilаdi, ѕоʻng оʻrgаnаdi. Zеhn еѕа tаbiаtgа qоʻѕhilib уаrаtilаdi, uni inѕоn оʻrgаnmауdi, u аzаldаn inѕоn tаbiаtigа ѕingdirilgаn bоʻlаdi, biliѕh, оʻrgаniѕh qоbiliуаtining tub ilоhiу аѕоѕi ѕаnаlаdi”[3]. 284

286-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik va adolatli davlat boshqaruvi masalalariga bag‘ishlangan muhim ijtimoiy-falsafiy manbalardan biridir. Mutafakkir insonparvarlik, axloq, bag‘rikenglik va adolatni jamiyat taraqqiyotining asosiy mezonlari sifatida talqin qiladi. Yusuf Xos Hojibning qarashlari bugungi Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi bilan uyg‘un ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, millatlararo totuvlikni ta’minlash, diniy bag‘rikenglikni mustahkamlash va adolatli davlat boshqaruvini rivojlantirish masalalarida mutafakkir merosi muhim ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi [5]. Yusuf Xos Hojibning qarashlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, Yangi O‘zbekistonda ma’naviy taraqqiyot, millatlararo hamjihatlik va demokratik boshqaruvni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – T.: Yulduzcha, 1990. 2. Muhamedov A.A. Yusuf Xos Hojib va Mishel Monten ijtimoiy-falsafiy merosining komparativistikasi: falsafa fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi. – Andijon, 2024. 3. Karimov Q. Qutadg‘u bilig haqida tadqiqotlar. – T.: Fan, 1971. 4. To‘xliyev B. Yusuf Xos Hojib va turkiy tafakkur. – T.: Ma’naviyat, 2014. 5. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021. 6. Zohidiy A. Yusuf Xos Hojib davlatchilik falsafiy ta’limotining negizlari / “Jahon turkologiyasining buyuk obidasi “Qutadg‘u bilig” va uni o‘rganishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya to‘plami. – T., 2020 . – B. 154. 7. Inson qadri biz uchun qandaydir mavhum, balandparvoz tushuncha emas” – Prezident https://xs.uz/uzkr/post/inson-qadri-biz-uchun-qandajdir-mavhum-balandparvoz-tushuncha-emasprezident IBN SINONING “NAJOT KITOBI” ASARIDA MANTIQ VA UNING ILMIY TAFAKKURDAGI O‘RNI LOGIC IN IBN SINA’S “BOOK OF SALVATION” AND ITS ROLE IN SCIENTIFIC THINKING Uralov Dilshodbek – Vatan University universiteti dotsenti Elektron manzil: duralov589@gmail.com, Tel: 88 108 07 37 Uralov Dilshodbek - Associate Professor at Vatan University Email address: duralov589@gmail.com, Phone: 88 108 07 37 Annotatsiya. Mazkur maqolada Abu Ali ibn Sinoning Kitab al-Najat asarida mantiq ilmining o‘rni, uning to‘g‘ri fikrlashni shakllantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, tushuncha, hukm va xulosa chiqarish jarayonlari ilmiy tafakkurning asosiy shakllari sifatida tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: mantiq, Ibn Sino, Najot kitobi, tushuncha, hukm, xulosa chiqarish, ilmiy tafakkur Аннотация В статье анализируется роль логики в произведении Ибн Сины «Книга спасения», её значение в формировании правильного мышления. Рассматриваются понятие, суждение и умозаключение как формы научного мышления. Ключевые слова логика, Ибн Сина, Книга спасения, понятие, суждение, умозаключение 285

287-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Abstract This article analyzes the role of logic in Ibn Sina’s “Book of Salvation” and its importance in developing correct thinking. Concepts, judgments, and reasoning are examined as key forms of scientific thinking. Keywords: logic, Ibn Sina, Book of Salvation, concept, judgment, reasoning KIRISH Mantiq inson tafakkurining eng muhim shakllaridan biri bo‘lib, u fikrlash jarayonining aniqligi, izchilligi va asoslanganligini ta’minlaydi. Mantiq qonunlari va kategoriyalari orqali inson o‘z fikrlarini tartibga soladi, dalillarni tahlil qiladi va xulosalarni asosli ravishda chiqaradi. Shu bois mantiq nafaqat falsafaning muhim bo‘limi, balki barcha ilmiy fanlarning metodologik poydevori sifatida ham e’tirof etiladi. Ilmiy bilish jarayonida mantiqiy tafakkur tushuncha hosil qilish, hukm chiqarish va xulosa yasash kabi bosqichlarda namoyon bo‘ladi hamda bilishning ishonchliligini ta’minlaydi. Sharq mutafakkirlari orasida Abu Ali ibn Sino mantiq ilmini chuqur rivojlantirgan va uni tizimli shaklga keltirgan yirik allomalardan biridir. U o‘z asarlarida mantiqni “fikrlashni xatolardan saqlovchi vosita” sifatida ta’riflab, uning ilmiy bilishdagi o‘rnini alohida ta’kidlaydi. Ibn Sino mantiqni faqat nazariy fan sifatida emas, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan, insonning kundalik fikrlash faoliyatini tartibga soluvchi muhim vosita deb hisoblaydi. Uning qarashlarida mantiq barcha fanlar uchun umumiy uslubiy asos bo‘lib xizmat qiladi va ilmiy tafakkurning to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishini ta’minlaydi. Bugungi globallashuv sharoitida axborotlar oqimi keskin ortib borayotgan bir paytda, to‘g‘ri fikrlash, dalillash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarining ahamiyati yanada ortmoqda. Shu jihatdan Ibn Sinoning mantiqqa oid qarashlari hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. Adabiyotlar tahlili va metodlar. Ibn Sino mantiqni inson tafakkurini xatolardan himoya qiluvchi va to‘g‘ri fikrlashni ta’minlovchi vosita sifatida izohlaydi. Uning mazkur qarashlari ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan tahlil qilingan bo‘lib, ayniqsa, mantiqning tushuncha, hukm va xulosa chiqarish kabi shakllari ilmiy bilish jarayonining ajralmas qismi ekanligi ta’kidlanadi. Sharq mutafakkirlari, xususan, Abu Nasr Forobiy mantiq ilmining nazariy asoslarini yaratgan bo‘lsa, Ibn Sino ushbu qarashlarni yanada rivojlantirib, uni mukammal tizimga keltirdi. Forobiy mantiqni “fikrlash san’ati” sifatida baholagan bo‘lsa, Ibn Sino uni ilmiy tafakkurning universal metodologiyasi sifatida talqin qiladi. Ibn Sinoning mantiqqa oid qarashlari G‘arb olimlari tomonidan ham keng o‘rganilgan. Xususan, Thomas Aquinas va Albertus Magnus uning mantiqiy tizimini Aristotel an’analari doirasida tahlil qilib, uni Yevropa falsafasiga moslashtirishga harakat qilganlar. Ushbu tadqiqotlarda Ibn Sino mantiqni bilishning asosiy vositasi sifatida ko‘rsatgani alohida e’tirof etiladi. Mazkur tadqiqotda tarixiy-qiyosiy tahlil, mantiqiy tahlil, induktiv va deduktiv, ilmiy manbalarni o‘rganish metodlaridan foydalanilgan. 286

288-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Muhokama va natijalar. Abu Ali ibn Sinoning Kitab al-Najat asarida mantiq ilmiy tafakkurning poydevori sifatida talqin etilib, u inson bilish faoliyatining ajralmas tarkibiy qismi sifatida asoslab beriladi. Alloma mantiqni nafaqat nazariy fan, balki tafakkurni tartibga soluvchi, uni xatolardan asraydigan va ilmiy bilishning to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishini ta’minlaydigan metodologik vosita sifatida ko‘radi. Shu nuqtai nazardan, mantiqiy tafakkur insonning borliqni anglashida, bilimlarni tizimlashtirishda hamda yangi ilmiy xulosalarga kelishda muhim o‘rin tutadi. Ibn Sino mantiqni uch asosiy shakl – tushuncha, hukm va xulosa chiqarish orqali izchil ravishda bayon qiladi. Tushuncha tafakkurning boshlang‘ich va zaruriy shakli bo‘lib, u predmet va hodisalarning eng muhim, umumiy va zaruriy belgilarini aks ettiradi. Alloma fikricha, inson ongida shakllangan har qanday bilim avvalo tushunchalar orqali ifodalanadi. Tushunchalar borliqni bilishning dastlabki bosqichi bo‘lib, ular orqali inson voqelikni umumlashtiradi, muhim belgilarni ajratadi va ularni muayyan tizimga keltiradi [4:19]. Shu jihatdan tushuncha bilish jarayonining asosiy tayanchi hisoblanadi. Hukm esa tafakkurning keyingi bosqichi sifatida tushunchalar o‘rtasidagi aloqadorlikni ifodalaydi. Ibn Sino hukmni predmet yoki hodisa haqida tasdiq yoki inkor shaklida bildirilgan fikr deb ta’riflaydi. Hukmlar orqali inson mavjud bilimlarini aniqlashtiradi, ularni mantiqiy bog‘laydi va muayyan xulosalarga asos yaratadi. To‘g‘ri hukm chiqarish ilmiy tafakkurning muhim sharti bo‘lib, u fikrning aniqligi va asoslanganligini ta’minlaydi. Noto‘g‘ri hukm esa xato xulosalarga olib kelishi mumkinligi sababli, mantiq hukm chiqarish jarayonini qat’iy qoidalarga asoslashni talab etadi. Xulosa chiqarish esa tafakkurning eng yuqori shakli bo‘lib, u mavjud bilimlar asosida yangi bilim hosil qilish jarayonini anglatadi. Ibn Sino bu jarayonni ilmiy tafakkurning muhim bosqichi sifatida baholab, uni induksiya va deduksiya kabi usullar orqali amalga oshirilishini ta’kidlaydi. Deduksiya umumiy qoidalardan xususiy xulosalar chiqarishga xizmat qilsa, induksiya esa alohida faktlardan umumiy xulosalarga kelish imkonini beradi. Shu orqali inson bilim doirasini kengaytiradi va yangi ilmiy natijalarga erishadi [5:28]. Alloma mantiqni faqat tafakkur shakllarini o‘rganuvchi fan sifatida emas, balki barcha fanlar uchun umumiy metodologik asos sifatida talqin qiladi. Chunki har qanday ilmiy izlanish, tadqiqot yoki nazariy qarash mantiqiy fikrlashga tayanadi. Mantiqiy tafakkur ilmiy bilishning izchilligini, aniqligini va asoslanganligini ta’minlab, noto‘g‘ri xulosalarning oldini oladi. Shu sababli Ibn Sino mantiqni ilm-fan rivojining zaruriy sharti deb hisoblaydi. Mazkur qarashlar bugungi zamonaviy ilmiy tafakkur uchun ham muhim ahamiyatga ega. Axborotlar hajmi keskin ortib borayotgan hozirgi davrda ularni tahlil qilish, saralash va to‘g‘ri xulosa chiqarish ko‘nikmalari aynan mantiqiy tafakkur orqali shakllanadi. Demak, Ibn Sinoning “Najot kitobi” asarida bayon etilgan mantiqiy qarashlar nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi ilmiy va ta’limiy jarayonlar uchun ham dolzarb metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. 287

289-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Tadqiqot natijalari tahlili shuni ko‘rsatadiki, Abu Ali ibn Sinoning Kitab alNajat asarida bayon etilgan mantiqiy qarashlar ilmiy tafakkurning shakllanishida fundamental ahamiyatga ega bo‘lib, u inson bilish jarayonining metodologik asoslarini belgilab beradi. Ibn Sino mantiqni ilmiy bilishning poydevori sifatida talqin etar ekan, har qanday ilmiy izlanish to‘g‘ri fikrlash qoidalariga tayanishi zarurligini ta’kidlaydi[1:35]. Bu yondashuv mantiqni faqat nazariy fan sifatida emas, balki barcha ilmiy sohalar uchun umumiy metod sifatida qarash imkonini beradi. Shuningdek, tadqiqot natijalari mantiqiy tafakkur tuzilmasi uch asosiy komponent – tushuncha, hukm va xulosa chiqarish orqali namoyon bo‘lishini tasdiqlaydi. Tushuncha bilish jarayonining boshlang‘ich bosqichi bo‘lib, u predmet va hodisalarning muhim, umumiy belgilarini umumlashtiradi va inson ongida ilmiy tasniflash imkonini yaratadi. Hukm esa tushunchalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni ifodalaydi va borliq haqidagi bilimlarni tasdiqlash yoki inkor etish orqali aniqlashtiradi. Xulosa chiqarish esa mavjud bilimlar asosida yangi bilimlarni shakllantirish jarayoni bo‘lib, u ilmiy bilishning eng yuqori bosqichi sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu uchlik tizim ilmiy tafakkurning uzviy va izchil rivojlanishini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari, shuningdek, mantiqiy tafakkurning insonni noto‘g‘ri xulosalardan himoya qiluvchi muhim intellektual vosita ekanligini ham ko‘rsatadi. Mantiqiy qoidalar fikrlash jarayonida xatoliklarning oldini oladi, dalillarni to‘g‘ri tahlil qilishga yordam beradi va subyektiv yondashuvlarning ilmiy xulosalarga ta’sirini kamaytiradi. Shu sababli mantiq ilmiy ishonchlilikni ta’minlovchi asosiy mexanizmlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Zamonaviy ta’lim tizimi nuqtai nazaridan qaraganda, mantiqni o‘rganish bugungi kunda yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Chunki global axborot oqimi sharoitida o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va asosli qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurati ortib bormoqda. Mantiqiy tafakkur esa aynan ushbu kompetensiyalarni shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari Ibn Sinoning mantiqqa oid qarashlari nafaqat tarixiy-falsafiy ahamiyatga ega ekanligini, balki zamonaviy ilmiy va ta’limiy jarayonlar uchun ham metodologik asos bo‘lib xizmat qilishini tasdiqlaydi. Uning mantiq haqidagi ta’limoti bugungi kunda ham ilmiy tafakkurni rivojlantirish, bilimlarni tizimlashtirish va tanqidiy fikrlashni shakllantirishda muhim nazariy manba sifatida o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Xulosa. Abu Ali ibn Sinoning Kitab al-Najat asarida mantiq ilmiy tafakkurning fundamental poydevori sifatida izchil va tizimli tarzda asoslab berilgan. Ibn Sino mantiqni inson bilish faoliyatini tartibga soluvchi, fikrlash jarayonini xatolardan himoya qiluvchi hamda ilmiy xulosalarning to‘g‘riligini ta’minlovchi universal metodologik vosita sifatida talqin qiladi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, mantiq nafaqat falsafiy fan, balki barcha ilmiy sohalarning umumiy uslubiy asosi sifatida xizmat qiladi. 288

290-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Allomaning fikricha, insonning bilish jarayoni tushuncha, hukm va xulosa chiqarish kabi mantiqiy shakllar orqali amalga oshadi. Tushuncha predmet va hodisalarning muhim va umumiy belgilarini aks ettirib, bilish jarayonining boshlang‘ich bosqichini tashkil etadi. Hukm esa tushunchalar o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalab, borliq haqidagi bilimlarni tasdiqlash yoki inkor etish orqali aniqlashtiradi. Xulosa chiqarish esa mavjud bilimlar asosida yangi bilimlarni hosil qilish jarayoni bo‘lib, u ilmiy tafakkurning eng yuqori bosqichi sifatida baholanadi. Ushbu uch bosqichli tizim insonning bilim olish jarayonini izchil va mantiqiy asosda shakllantiradi hamda ilmiy bilishning obyektivligini ta’minlaydi. Zamonaviy ilmiy yondashuvlar ham Ibn Sinoning ushbu qarashlarini tasdiqlaydi, chunki hozirgi kunda ilmiy tadqiqotlar, tahlil jarayonlari va qaror qabul qilish mexanizmlari aynan mantiqiy fikrlashga asoslanadi. Global axborot oqimi kuchaygan sharoitda to‘g‘ri axborotni noto‘g‘ri ma’lumotlardan ajratish, dalillarni tahlil qilish va asosli xulosalarga kelish ehtiyoji yanada ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, mantiq fanini o‘rganish shaxsning intellektual salohiyatini rivojlantirish, tanqidiy fikrlashni shakllantirish hamda ilmiy yondashuvni mustahkamlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. 1. 2. 3. 4. 5. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Xayrullayev M. Falsafa va mantiq. – T.: Fan, 2016. Jo‘rayev N. Mantiq asoslari. – T.: O‘qituvchi, 2018. To‘xtaboyev A. Ilmiy tafakkur metodologiyasi. – T.: Universitet, 2020. Rahimov S. Mantiq fanidan qo‘llanma. – T.: Yangi asr avlodi, 2019. Karimov B. Bilish nazariyasi va tafakkur. – T.: Ma’naviyat, 2017. ЧЕЛОВЕК КАК ЦЕНТР МИРОЗДАНИЯ В ФИЛОСОФСКИХ ВЗГЛЯДАХ АЛИШЕРА НАВОИ MAN AS THE CENTER OF WORLD-KNOWLEDGE IN THE PHILOSOPHICAL VIEWS OF ALISHER NAVOI Рахимджанова Дилнавоз Суннат кизи, DSc, и.о доцент университета Альфраганус, ruzmatova.dilnavoz@gmail.com, ORCID: 0000-0002-1857-7006 Rakhimdjanova Dilnavoz Sunnat kizi, DSc, Acting Associate Professor of Vatan University, ruzmatova.dilnavoz@gmail.com, ORCID: 0000-0002-1857-7006 Аннотация. В статье рассматриваются философско-гуманистические взгляды Алишер Навои, отражённые в его поэтическом, литературном и мировоззренческом наследии. Особое внимание уделяется проблеме человека как центральной категории философии Навои, его пониманию смысла жизни, труда, нравственного совершенства и социальной ответственности личности. Анализируются идеи служения обществу, ценности труда, справедливости, милосердия и духовной зрелости, а также взгляды мыслителя на равенство людей независимо от пола, происхождения и вероисповедания. Через поэтические примеры раскрывается образ совершенного человека, который живёт не только ради себя, но и ради блага народа. Делается вывод о том, что гуманистические и антропологические идеи Алишера Навои сохраняют свою 289

291-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may актуальность и в современном обществе, являясь важным духовно-нравственным ориентиром. Ключевые слова: гуманизм, философия человека, философская антропология, совершенный человек, нравственные ценности, труд и служение обществу, духовное совершенство, поэтическое наследие. Abstract. The article examines the philosophical and humanistic views of Alisher Navoi, reflected in his poetic, literary, and worldview heritage. Special attention is given to the problem of man as the central category in Navoi’s philosophy, his understanding of the meaning of life, labor, moral perfection, and social responsibility of the individual. The study analyzes ideas of service to society, the value of work, justice, mercy, and spiritual maturity, as well as the thinker’s views on the equality of people regardless of gender, origin, or religion. Through poetic examples, the image of the ideal person is revealed—one who lives not only for oneself but also for the good of the people. It is concluded that the humanistic and anthropological ideas of Alisher Navoi remain relevant in modern society, serving as an important spiritual and moral guide. Keywords: humanism, philosophy of man, philosophical anthropology, ideal person, moral values, labor and service to society, spiritual perfection, poetic heritage. ВВЕДЕНИЕ Личность и творческое наследие Алишер Навои занимают особое место в истории мировой культуры, философии и литературы. Он вошёл в историю не только как выдающийся поэт и основоположник классической узбекской литературы, но и как глубокий мыслитель, государственный деятель и гуманист, чьи идеи были направлены на утверждение ценности человека, справедливости, нравственного совершенства и общественного блага. Его произведения отражают высокий уровень философского осмысления бытия, роли личности в обществе, смысла жизни и человеческого предназначения. Актуальность данного исследования обусловлена тем, что гуманистические и антропологические идеи Алишера Навои не утратили своей значимости и в современную эпоху. В условиях глобализации, духовных и нравственных вызовов современности обращение к философскому наследию Навои способствует формированию устойчивых моральных ориентиров, воспитанию гармоничной и социально ответственной личности. Его взгляды на труд, служение обществу, милосердие, справедливость и уважение к человеческому достоинству остаются востребованными в образовательной и культурной среде. Целью данной статьи является анализ философских воззрений Алишера Навои на проблему человека, раскрытие образа совершенной личности в его поэтическом и мировоззренческом наследии, а также определение значения этих идей для современного общества. В соответствии с поставленной целью в работе рассматриваются ключевые гуманистические концепты мыслителя, проводится анализ поэтических текстов и выявляется их философскоантропологическое содержание. Методология исследования. В ходе проведения исследования были использованы такие научно-философские принципы, как системность, 290

292-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may теоретико-дедуктивное умозаключение, анализ и синтез, историчность и логичность, а также сравнительно-компаративистский анализ. Анализ и результаты. При имени Алишер Навои в сознании каждого человека один за другим возникают такие определения, как султан поэтического мира, несравненный мыслитель, государственный деятель, великий учёный, одна из самых ярких фигур узбекской литературы. Алишер Навои посвятил всю свою жизнь и деятельность борьбе за счастье человека, за спокойствие народа, предотвращению войн, созидательным и благоустроительным делам, развитию науки, искусства и литературы. Он поднял узбекский литературный язык и классическую литературу на новый уровень развития, открыл новые страницы в истории литературы народов Ближнего и Среднего Востока, стал покровителем и руководителем культурной жизни своего времени, воспитал множество представителей науки, искусства и литературы и оставил после себя огромное литературное, философское и научное наследие. Он писал: «Надеюсь и думаю, что достоинство моего слова не снизится с высоты, а торжество написанных мной произведений не пожелает иного места, кроме высочайшего». Алишер Навои не ошибся. Его наследие живёт как уникальное достояние мировой культуры и высоко ценится. Его по праву можно отнести к числу творцов, у которых мысль, слово и дело были едины. Не трать жизнь напрасно — трудись, Знай: труд — ключ к твоему счастью… [2] Из этих строк ясно, что Алишер Навои умел разумно использовать своё время и возможности и щедро делился жизненным опытом с другими. Он интересовался не только наукой и литературой, но и философскими проблемами, которые никогда не оставались вне его внимания. Известно, что в философии особое место занимает проблема человека. В философской антропологии, наряду с другими мыслителями, можно встретить и имя Алишера Навои. Поэзия Алишера Навои — это гимн жизни и человеку. Он любит жизнь, возвеличивает и прославляет человека, ведь существование мира прежде всего предназначено для человека — цветка жизни: Пусть мир и люди станут жертвой тебе, о возлюбленный, если ты есть. Ибо если целью мира является человек, то целью человека — мир. [2] Мерилом жизни являются деятельность человека, его поступки, качества и достоинства. Человек должен посвятить свою жизнь служению, полезному и для него самого, и для всего общества, овладеть ремеслом, быть просвещённым, обладать высокими нравственными качествами: Стремись к совершенству в ремесле, Чтобы, покидая дом мира, 291

293-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Тебе не пришлось выходить с печалью. Уйти из мира несовершенным — Всё равно что выйти из бани нечистым. [2] Человек уходит из этого мира, но имя совершенного человека, принёсшего добро народу и стране, остаётся вечным: В этом саду нет прочности у цветка вечности, Но великое счастье — оставить после себя доброе имя. [2] Поэт-мыслитель и наставник призывает людей быть справедливыми, честными, правдивыми, щедрыми, великодушными, милосердными, разумными и воспитанными. Он порицает дурные черты и привычки. Он оценивает людей не по полу или расе, национальности или религии, а по их человеческим качествам. В условиях, когда к женщинам относились пренебрежительно и их права ущемлялись, он защищал их человеческое достоинство, возвеличивал их как человека, мать, супругу, сестру. В одном из своих четверостиший он писал: Если в мире сияет свет благодаря чистоте добродетели хороших женщин, в этом нет ничего удивительного, ведь в арабском языке солнце — слово женского рода. [2] В другом четверостишии он ставит разумную и воспитанную женщину выше порочных мужчин: След ноги чистой женщины лучше сотен тысяч нечестивых мужчин. [2] По мнению Алишера Навои, цель сотворения мира — человек. Человек есть украшение и честь всего сущего: Столь дивные примеры ты создал, Всех сделал зеркалом своей красоты. В твоей сокровищнице было изобилие богатств, Но целью всего был человек. Минерал, животное и растение — каждое было драгоценностью высоких качеств. И хотя всех ты сотворил прекрасными, человека ты сделал самым благородным. [2] Борьба за счастье и духовное совершенство человека — основная идея поэмы «Хайрат уль-аброр». Стих: «Не называй себя человеком, если ты человек, если у тебя нет заботы о горе народа» [1:7] стал ведущим девизом всей жизни и творчества Алишера Навои. Он любит человека. Любимый поэтом человек — это трудолюбивый, созидающий, мастер своего дела, который благодаря труду, разуму, активности и стремлению приносит пользу и себе, и другим. Заключение. Таким образом, Алишер Навои — достойный представитель любимого им народа — ставит человека в центр мироздания, 292

294-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may возвеличивает его и утверждает необходимость обладания всеми благородными качествами. Его взгляды остаются актуальными и в наше время. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ: 1. Алишер Навоий, Мукаммал асарлар тўплами, 20 жилдлик. Т.: “Фан” – 1961-2011. Навои А. Хайрат ул-аброр. — Ташкент: Фан, 2003. 2. Навои А. Избранные произведения. — Ташкент, 2003. 3. Каримов И. Философия человека в поэзии Алишера Навои. — Ташкент, 2010. 4. Рахимова Л. Гуманистические идеи Алишера Навои и их современное значение. — Ташкент, 2015. 5. Салимов Ф. Алишер Навои как мыслитель и государственный деятель. — Ташкент, 2012. 6. Алимова М. Антропологические концепты в творчестве Алишера Навои. — Самарканд, 2018. МЕТАФОРИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ В РАЗМЫШЛЕНИЯХ О СИЛЕ И ОПАСНОСТИ ЯЗЫКА В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ» METAPHORIC MODELS IN REFLECTIONS ON THE POWER AND DANGER OF LANGUAGE IN THE WORK "KUTADGU BILIG" Исраилова Динара Аскаралиевна, Институт литературы имени Ч. Айтматова Национальной академии наук при Президенте Кыргызской Республики, ведущий научный сотрудник кандидат филологических наук, тел: 0705282631, эл.адрес: israilovadin@mail.ru, ORCID: 0009-0003-8242-1510 Мырзабаева Нурниса Долотбековна, Институт литературы имени Ч. Айтматова Национальной академии наук при Президенте Кыргызской Республики, старший научный сотрудник, эл.адрес: dastan200508@mail.ru Israilova Dinara Askaralievna, Ch. Aitmatov Institute of Literature, National Academy of Sciences under the President of the Kyrgyz Republic,leading researcher candidate of philological sciences, tel: 0705282631, e-mail: israilovadin@mail.ru, ORCID: 0009-0003-8242-1510 Myrzabayeva Nurnisa Dolotbekovna, Ch. Aitmatov Institute of LiteratureNational Academy of Sciences under the President of the Kyrgyz Republic,senior researcher, e-mail: dastan200508@mail.ru Аннотация. Данная статья посвящена анализу взглядов великого мыслителя средневековья Жусупа Баласагына на природу и качества языка в его философскодидактической поэме «Кутадгу билиг». Автор рассматривает человеческую культуру не просто как совокупность традиций, а как фундаментальную систему ценностей. В концепции Баласагына подчеркивается, что биологическая смерть человека не означает его социальное исчезновение. Формула бессмертия, объединяющая кочевую и оседлую тюркские цивилизации, заключается в понятиях «доброе имя» и «вечное слово». В статье обосновывается тезис о том, что культура языка является единственным способом сохранения личности в истории. Ключевые слова: Метафора, модель, язык, судьба, наука, счастье Метафорическая модель — это когнитивный инструмент, позволяющий объяснять сложные и абстрактные явления (например, 293

295-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may политику, экономику, чувства) через более понятные и образные сферы (например, война, семья, механизм) [1. 40.]. Она уподобляет одно явление другому, формируя систему понятий (например, «жизнь — это путь»). Особенности метафорической модели: она объясняет неизвестное через знакомые образы. В отличие от простой метафоры, модель представляет собой целую систему, объединяющую ряд слов или понятий. Она формирует мировосприятие и образ мышления. В данной работе мы предпримем попытку выявить и проанализировать эти аспекты на примере дастана «Кутадгу билиг». Язык — к наукам и познанью мост, Лишь он дарует человеку рост. Язык возносит, дарит счастья свет, Но он же ввергнет в горести и бед. Язык — как лев: залег он у порога, Сорвется с цепи — съест тебя же, недотрога. Язык — это главный мост, ведущий к науке и знаниям. Он способен вознести человека до небес и сделать его счастливым, но в то же время может навлечь беду и даже привести к гибели. Автор сравнивает язык с львом, лежащим у порога: если его не обуздать, он съест тебя самого. Поэтому человек, желающий уберечь себя, должен сдерживать свой язык и быть осторожным в словах. Первая метафорическая модель: «Язык — Гносеологический Мост». Язык — это мост к науке и знаниям». В данной модели язык выступает как медиум (посредник) между человеческим разумом и объективным миром знаний. Без этого «моста» процесс познания невозможен. Язык как инструмент когниции и передачи культурного опыта. [2. 67.] Вторая модель: «Язык — социальный лифт». Знай, что именно язык возвышает человека. Вертикальная метафора, где владение словом определяет статус личности. Язык как фактор социальной стратификации. Речевая культура является движущей силой для достижения успеха и признания в обществе. Третья модель: «Язык — амбивалентный инструмент Судьбы». Язык одаряет счастьем, но он же может обезглавить. Модель подчеркивает двойственную природу слова. Оно может быть как созидательным («бакыт»), так и деструктивным («шор»). Язык рассматривается как фатальная сила, способная радикально изменить жизнь субъекта. Четвёртая модель: «Язык — хищник». Язык — словно лев, затаившийся у порога; сорвется — съест и тебя». Самая яркая зооморфная метафора. Лев символизирует мощную, неконтролируемую энергию. Язык здесь представлен как внешняя угроза, порожденная самим человеком. Если разум теряет контроль над «львом» (речью), наступает аутоагрессия — слово уничтожает своего создателя. Бог дал тебе язык, чтоб ты владел им смело, 294

296-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Но чтоб берег главу — суди слова умело. Коль хочешь, чтоб судьба к тебе была добра, Прикусишь ты язык — придет его пора. Первая модель анализа: : «Язык – Инструмент или Оружие». Речь — это активная сила, инструмент воздействия на мир. Метафора «владения» сближает язык с мечом или скипетром: им можно защищаться, созидать или разрушать. Вторая модель анализа: : «Язык как Угроза (Охотник и Жертва».). Модель «беречь главу» через «суд над словами» выстраивает причинноследственную связь между речью и физической безопасностью. Неосторожное слово метафорически превращается в палача. Здесь работает скрытая метафора: «Язык мой — враг мой». Глава (жизнь) зависит от того, насколько строгим «судьей» человек является для своих мыслей. Третья модель анализа: : «Судьба как Личность». Фраза «чтоб судьба к тебе была добра» наделяет абстрактный рок человеческими чертами. Судьба здесь — это существо или правитель, чье расположение нужно заслужить. Доброта судьбы покупается не золотом, а «валютой» молчания и благоразумия. Четвёртая модель анализа: : «Молчание как Узда или Плен». Метафора «прикусить язык» — одна из самых ярких. Язык представляется как строптивое животное, которое нужно физически обуздать. «Прикусить» — значит добровольно ограничить свою свободу ради сохранения чего-то более важного. Пятая модель анализа: «Время как Судья». Здесь заложена модель выжидания и своевременности. У каждого слова есть свой «срок созревания». Метафора «поры» превращает речь в плод, который нельзя срывать раньше времени, иначе он станет ядом, а не лекарством. Метафорический посыл в том, что истинное величие («владение») заключается не в постоянном говорении, а в способности подчинить свою речь воле и разуму. Всегда обдумывай, что должен ты сказать, Благое слово — очи тем, кто не привык видать. Незнанье — слепота, и это верный сказ, О, невежественный, знаньем открывай свой глаз! Жизнь коротка, и смерть придет в свой срок, Но добрым словом вечности ты дашь зарок. [4. 340.] Модель номер один: «Слово — Зрение / Свет» Оптическая метафора познания. В этой модели «слово» и «знание» отождествляются со зрением. Если человек не обладает знаниями, он приравнивается к слепому. Доброе слово или знание выступает как инструмент прозрения, который позволяет «видеть» истину и ориентироваться в мире. Модель номер два: «Невежество — Слепота». Депривационная метафора (отсутствие чувства). Незнание трактуется как физический недуг 295

297-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may (слепота), лишающий человека возможности полноценно жить. Призыв «открой глаза» означает процесс обучения и избавления от духовной тьмы. Модель номер три: «Слово — Бессмертие». Темпоральная метафора вечности. Здесь противопоставляется биологическая жизнь человека (краткая и конечная) и жизнь его слов (вечная). Слово наделяется качеством неувядаемой субстанции, которая продолжает существовать даже после физической смерти автора. По мнению автора, обретение знаний — это исцеление от "слепоты", а оставить после себя доброе слово — значит победить смерть и обрести бессмертие». В этом же разделе говорится о влиянии языка на судьбу. И доходы, и расходы, и репутация человека зависят от его речи. Доброе слово способно подействовать на человека так же, как возвращение зрения слепому. Невежество — это слепота, поэтому нужно стремиться к знаниям, чтобы «открыть глаза». Кроме того, под лозунгом «Бессмертное наследие — доброе слово» проводится мысль о том, что жизнь человека коротка, и все когда-нибудь уйдут из жизни. Но в мире не умирают только две вещи: 1. Правдивое слово 2. Честный труд. Если ты хочешь, чтобы после тебя осталось доброе имя, нужно говорить открыто и продолжать делать благие дела. Богатство (золото и серебро) при использовании заканчивается, а доброе слово и разум, напротив, помогают обрести достаток. Суть этих наставлений — «Думать перед тем, как сказать, и воспитывать свой язык». Автор призывает поставить язык на службу разуму и взвешивать каждое слово. Язык — это инструмент: если использовать его правильно, достигнешь высот, если неправильно — причинишь себе вред. Автор подводит итог следующими размышлениями: «Оставить слово человеку» — в данном контексте слово рассматривается не просто как высказывание, а как ценнейший интеллектуальный капитал, передающийся из поколения в поколение. Автор подчеркивает, что слово обладает не только моральной силой, но и практической значимостью («в тысячу крат больше пользы»). Слово — это инструмент, указывающий верный путь в жизни. Фраза «Прости, коль не нашел я истине основ и в слове» (Кечиргин, таппай айтсам сөздүн дайнын) свидетельствует о признании автором того, что значение слова настолько глубоко и бесконечно, что его невозможно описать в полной мере. Это близко к метафорической модели «слово как неисчерпаемый океан» (слово — вечный источник). Он приравнивает доброе слово к бесценному дару, который приносит вечную пользу, и призывает к снисходительности, признавая сакральную глубину и сложность человеческого языка. Автор завершает свои размышления о значении слова, подчеркивая, что передача знаний через речь — это высшее предназначение человека. 296

298-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Заключение. Признаки, отражающие национальный менталитет, представляют собой метафорические модели в произведении. Посредством метафорической модели отчетливо эксплицируется художественная мысль автора. В поэме «Кутадгу билиг» метафорические модели служат средством интенсификации художественно-эстетической выразительности текста». ЛИТЕРАТУРЫ: 1. Вардзелашвили Ж. Метафорические номинации в языковой картине. Научные труды. Серия.: филология. Выпуск II. СПб-Тб., 2001. 2. Верещагин Е. М., Костомаров В. Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. 3-е изд., – М.: Русский язык, 1990 3. Кравцова Ю. В. Метафорическое моделирование мира в художественном тексте: семантико-когнитивный анализ. – К.: Изд-во НПУ им. М. П. Драгоманова, 2014. 4. Куттуу билим. 2016. 579. ВОПРОСЫ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ В ПОЭМЕ ЖУСУПА БАЛАСАГЫНА «БЛАГОДАТНОЕ ЗНАНИЯ» THE QUESTION OF STATEHOOD IN JUSUPA BALASAG‘S POEM "BLESSED KNOWLEDGE" Турдубаева Назгуль Шаршеналиевна, Кыргызстан, г.Бишкек, кандидат филологических наук,доцент кафедры кыргызской литературы факультета кыргызской филологии Кыргызского Национального университета имени Жусупа Баласагына, e-mail: nazgult.72@mail.ru, orcid 0000-0001-5107-4286 Turdubaeva Nazgul Sharshenaliyevna, Kyrgyzstan, Bishkek, candidate of philological sciences, Associate Professor of the Department of Kyrgyz Literature, Faculty of Kyrgyz Philology, Kyrgyz National University named after Jusupa Balasage-mail: nazgult.72@mail.ru orchid 0000-0001-5107-4286 Аннотация. Произведение Жусупа Баласагына «Благодатное знания» (Кутадгу билиг), написанное в XI веке, представляет собой глубочайшее исследование вопросов государственности, основанное на мудрости и опыте тюркского народа. Поэма, адресованная правителям, фактически является энциклопедией политической мысли того времени, охватывая широкий спектр тем, от справедливости и мудрости до управления и благоденствия народа. Центральное место в поэме занимает идея о том, что истинное государственное управление строится на прочном фундаменте моральных и этических принципов. Жусуп Баласагын подчеркивает, что правитель должен обладать не только умом и силой, но и глубокой мудростью, справедливостью и милосердием. Отсутствие этих качеств неизбежно ведет к хаосу, разрушению и страданиям народа. Поэта волновала проблема преемственности власти и подготовки достойных правителей. Он выступал за систему, где управленческие должности занимают компетентные и добродетельные люди, прошедшие соответствующее обучение и обладающие необходимыми знаниями. В этом контексте «Благодатное знания» предстает как своеобразный учебник для будущих лидеров, призванный вооружить их необходимым инструментарием для эффективного и гуманного правления. Данное идея возложена в суть статьи. На основе поэмы в статье расскрывается 297

299-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may символические образы. На основе символических образов в статье излогается авторская идеология правления государство. Ключевые слова: государство, символические образы, падишах, визирь, полной луной, правления, справедливость. Аnnotation The work of Yusupa Balasagyn "Blagodatnoe znaniya" (Kutadgu bilig), written in the 11th century, is a profound study of the issues of statehood, based on the wisdom and experience of the Turkic people. The poem, addressed to the rulers, is actually an encyclopedia of political thought of that time, covering a wide range of topics, from justice and wisdom to governance and welfare of the people. The central place in the poem is occupied by the idea that the true state government is built on a solid foundation of moral and ethical principles. Yusup Balasagyn emphasizes that the ruler must possess not only the power and strength, but also deep wisdom, justice and mercy. Absence of these qualities inevitably leads to chaos, destruction and suffering of the people. The poet was concerned with the problem of succession of power and preparation of worthy rulers. He advocated a system where management positions are held by competent and virtuous people who have received appropriate training and possess the necessary knowledge. In this context, "Good Knowledge" is presented as a kind of textbook for future leaders, designed to arm them with the necessary tools for effective and humane management. This idea is placed in the body of the article. On the basis of the poem, the symbolic image is revealed in the article. On the basis of symbolic images in the article, the author's ideology of governing the state is presented. Key words: state, symbolic image, king, vizier, full moon, rule, justice. Key words: state, symbolic image, king, vizier, full moon, rule, justice. Тюркский народ — один из древнейших народов. Из тюрксих народов кыргызы тоже являются древними. Исторические исследования доказали, что они жили от реки Эне-Сай до предгорий Алтая, Саянских, Тянь-Шаньских и Памирских гор. Однако некоторые исследователи писали, что «киргизы начали мигрировать в районы Тянь-Шаня со стороны Эне-Сай в XIII-XIV веках». В частности, в первом томе пятитомного труда «История Киргизской ССР», изданного в 1984 году, в главе «Ранние этнические процессы и формирование киргизов» не исследовали местонахождение киргизов как племени, а скорее называли их «Кыргызстаном» в целом, по названию государства, и опубликовали вышеупомянутое одностороннее и ошибочное мнение.[1, с 408-441.]. Конечно, здесь нет необходимости перечислять недостатки историков, как говорится, «время течет по приливу», но одна истина всегда остается неизменной. Поэтому некоторые известные нам сегодня исторические исследования начали публиковать свидетельства, подтверждающие, что киргизы в горах Тянь-Шань мигрировали не со стороны Эне-Сай в XIII-XIV веках, а начали жить там с I века нашей эры. Например, выдающийся историк киргизского происхождения в Китае, Анвар Байтур, в своей книге «Лекции по истории киргизов», изданной в 1992 году на основе древних китайских источников, писал: «Можно увидеть, что киргизы Эне-Сай мигрировали в регион Тянь-Шаня на протяжении нескольких сотен лет, с I века до н.э. по III-IV века н.э., и что эти мигрирующие племена стали древнейшими предками современных киргизов Тянь-Шаня». [2, с 56.] 298

300-стр.

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Известный историк киргизов, доктор исторических наук, профессор Өмүркул Караев, в своей работе «История Караханидского каганата (XI-XIII века)», изданной в 1983 году, писал: «По данным восточных историковгеографов, часть киргизов проживала на Тянь-Шане во время существования Караханидского государства», а в XI веке утвердилась власть Караханидской династии. Исследования показывают, что киргизы жили в горах Тянь-Шань еще в XIII–XIV веках.[3, с. 86.] Таким образом, как доказали вышеупомянутые ученые, нет сомнений в том, что киргизы жили в ТяньШаньском регионе еще до XIII-XIV веков. В частности, свидетельством этому служит ряд исторических источников, сохранившихся на территории Кыргызстана в Средние века, включая «Сборник тюркских слов» Махмуда Кашкари и эпическую поэму Жусупа Баласагына «Благодатное знания». Эти два письменных памятника являются ценным наследием, созданным в XI веке во времена династии Караханидов. В то время династия Караханидов включала Кашгар, Кучу, Котан (Хотан) на востоке, регион Жети - Суу на севере, Баласагын на западе, Самарканд, Бухару на западе и Амударью на юге. В этот период Жусуп Баласагын завершил свою поэму «Багодатнон знания» в Кашгаре и представил его представителю караханов, Абдулкериму Сатуку Богре Карахану, который присвоил ему титул «хас хаджиб» (верный служитель). Кроме того, он особо подчеркивает, что поэма была написана на чисто древнетюрском языке. Автор объясняет это тем, что литература на арабском и персидском языках более распространена, в то время как литературы, написанной на чистом тюрском языке, не было. [4, с. 17-, 23] Махмуд Кашкари, современник Жусупа Баласагына, видного тюрколога и фольклориста из города Барскоон на реке Иссык-Куль, во введении к своему труду «Сборник тюркских наречий» перечисляет племена, принадлежащие к исконным тюркским языкам, такие как киргизы, кипчаки, огузы, тукси, ягмы, чигилы, иракцы и жорук.[5.] Здесь можно было-бы, сделать следующий вывод: Жусуп Баласагын говорит: «Я написал свою поэму на тюркском языке». Махмуд Кашкари первым упоминает племя «кыргызы» среди племен, принадлежащих к исконному тюркскому языку, тогда есть некоторые основания считать Жусупа Баласагына и его поэму «Благодатное знания» литературным наследием кыргызского народа. Кроме того, написание и произношение большинства слов в оригинале эпической поэмы «Благодатное знания» дано так же, как и в нашем современном языке. Это также отмечено в исследованиях профессора Качкынбая Артыкбаева, одного из первых инициаторов создания Киргизского национального университета, посвятившего этому памятнику более 30 лет своей жизни и приложившего все усилия, чтобы Киргизский национальный университет был назван в честь Жусупа Баласагына [6,с.3.] и Анвара Байтура, историка киргизов в Китае.[7, с. 56] Лишь в 1990-х годах нам удалось признать Жусупа Баласагына философом и ученым из города Баласагын, расположенного в южной части 299

PDF-документ

Лицензии университета

Предварительный просмотр лицензии