Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

darajasi esa uni turli iqlim sharoitlarida, jumladan, yuqori namlik va chang mavjud bo‘lgan muhitlarda ham barqaror ishlashini ta’minlaydi. EcoTarget-S1 aqlli suv monitoring qurilmasining texnik va iqtisodiy tahlili EcoTarget-S1 aqlli suv monitoring qurilmasi suv ta’minoti tizimlarida suv resurslaridan foydalanishni raqamli asosda nazorat qilishga mo‘ljallangan zamonaviy texnologik yechim hisoblanadi. Mazkur qurilma suv sarfi, oqim tezligi va umumiy suv hajmini real vaqt rejimida aniqlash imkonini berib, suv resurslarini boshqarish jarayonining aniqligi va shaffofligini sezilarli darajada oshiradi. Qurilma ultratovushli o‘lchash texnologiyasi asosida ishlaydi va mexanik harakatlanuvchi qismlarga ega emas. Ushbu texnologik yondashuv o‘lchash jarayonida eskirish va mexanik nosozliklar yuzaga kelish ehtimolini kamaytiradi hamda qurilmaning uzoq muddatli barqaror ishlashini ta’minlaydi. Mexanik hisoblagichlarga xos bo‘lgan aniqlikning pasayishi va texnik xatoliklar EcoTargetS1 qurilmasida deyarli kuzatilmaydi. 3-jadval. EcoTarget-S1 texnik ko‘rsatkichlari Ko‘rsatkich Qiymati O‘lchash aniqligi ±1–2% Ma’lumot uzatish Real vaqt (IoT) Mexanik qismlar Mavjud emas Xizmat muddati 10–12 yil Texnik xizmat talabi Minimal Energiya sarfi Past EcoTarget-S1 qurilmasining texnik imkoniyatlari va asosiy parametrlarini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar 3-jadvalda keltirilgan. Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, qurilmaning o‘lchash aniqligi ±1–2 foizni tashkil etadi, bu esa an’anaviy mexanik suv hisoblagichlariga nisbatan sezilarli ustunlik hisoblanadi. Yuqori aniqlik darajasi suv sarfini hisobga olishda ishonchlilikni oshiradi, suv balansini aniq shakllantirish va yashirin yo‘qotishlarni aniqlash imkonini beradi. Mazkur holat suv ta’minoti tizimlarida iqtisodiy yo‘qotishlarni kamaytirishga xizmat qiladi. 1-rasm. Ecotarget S1 qurilmasining korpus hamda plata qismining ko‘rinishi EcoTarget-S1 qurilmasining muhim funksional xususiyatlaridan biri IoT texnologiyalari asosida ma’lumotlarni real vaqt rejimida uzatish imkoniyatidir. Qurilma orqali yig‘ilgan ma’lumotlar markazlashgan raqamli platformaga uzatiladi va avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlanadi. Bu suv ta’minoti tizimida yuzaga 224

keladigan nosozliklar va sizib chiqishlarni erta bosqichda aniqlash hamda boshqaruv qarorlarini tezkor qabul qilish imkonini yaratadi. 4-jadval EcoTarget-S1 joriy etishdan olinadigan iqtisodiy samaralar Ko‘rsatkich Natija Suv yo‘qotishlarining kamayishi 20–30% Operatsion xarajatlarning qisqarishi 15–22% Nosozliklarni aniqlash tezligi 3–4 baravar tez Investitsiya qaytish muddati 10–12 yil Texnik xizmat talabi 2–3 yil Aholi qoniqish darajasi Sezilarli oshadi EcoTarget-S1 qurilmasini joriy etish natijasida erishilgan iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari 4-jadvalda keltirilgan. Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, suv yo‘qotishlari o‘rtacha 20–30 foizga kamaygan, operatsion xarajatlar esa 15–22 foizgacha qisqargan. Shuningdek, nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish vaqti bir necha baravar tezlashgan. Mazkur natijalar xalqaro ilmiy tadqiqotlar (World Bank, FAO, OECD) bilan solishtirilganda mos keladi va raqamli suv monitoring tizimlarining yuqori amaliy samaradorligini tasdiqlaydi. EcoTarget-S1 qurilmasi suv resurslarini boshqarishda raqamli transformatsiyani amalga oshirish uchun texnik va iqtisodiy jihatdan maqbul yechim sifatida baholanadi. Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarishni takomillashtirish nafaqat ekologik, balki muhim iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan strategik vazifalardan biridir. Aholi sonining o‘sishi, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi, iqlim o‘zgarishlari va suv resurslarining cheklanganligi sharoitida ichimlik suvi ta’minotini barqarorlashtirish zamonaviy boshqaruv yondashuvlarini talab etadi. Tadqiqot davomida aniqlanganki, an’anaviy suv boshqaruvi tizimlari suv sarfini aniq hisobga olish, yo‘qotishlarni real vaqt rejimida aniqlash va tezkor boshqaruv 225

qarorlarini qabul qilish imkoniyatlari jihatidan bugungi talablar darajasida samarali emas. Eskirgan infratuzilma, hisobga olish mexanizmlarining past aniqligi va inson omilining yuqori darajasi suv resurslaridan foydalanish samaradorligini keskin pasaytiradi. Raqamli monitoring texnologiyalarini, xususan aqlli suv monitoring qurilmalarini joriy etish suv resurslarini boshqarishda tub o‘zgarishlar kiritishi ilmiy asosda isbotlandi.[3] Tadqiqot natijalari raqamli monitoring tizimlari suv yo‘qotishlarini 20–30 foizgacha kamaytirish, hisob-kitob aniqligini sezilarli darajada oshirish va operatsion xarajatlarni qisqartirish imkonini berishini ko‘rsatdi.[6] EcoTarget-S1 aqlli suv monitoring qurilmasining texnik va iqtisodiy tahlili ushbu qurilmaning ultratovush asosidagi o‘lchash texnologiyasi, yuqori aniqlik darajasi, real vaqt rejimida ma’lumot uzatish imkoniyati va past ekspluatatsiya xarajatlari bilan suv resurslarini boshqarishda samarali yechim ekanini tasdiqladi. Qurilmaning mexanik qismlarga ega emasligi va uzoq xizmat muddati suv ta’minoti tizimlarida barqaror ishlashni ta’minlaydi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari raqamli suv boshqaruvi tizimlarini joriy etish suv resurslaridan oqilona foydalanishni ta’minlash, ichimlik suvi ta’minotining barqarorligini oshirish va suv xo‘jaligi sohasining iqtisodiy samaradorligini yaxshilashda muhim omil ekanini ko‘rsatdi. Amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari asosida suv resurslarini boshqarishni takomillashtirish bo‘yicha quyidagi amaliy tavsiyalarni berish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi: 1. Suv ta’minoti tizimlarida raqamli monitoring texnologiyalarini bosqichma-bosqich joriy etish zarur. Avvalo suv yo‘qotishlari yuqori bo‘lgan hududlarda aqlli monitoring qurilmalarini o‘rnatish orqali tezkor ijobiy natijalarga erishish mumkin. 2. Ichimlik suvi ta’minoti tizimlarida EcoTarget-S1 kabi aqlli ultratovush monitoring qurilmalaridan keng foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu qurilmalar suv sarfini aniq hisoblash, yashirin yo‘qotishlarni erta aniqlash va boshqaruv qarorlarini real vaqt rejimida qabul qilish imkonini beradi. 3. Suv xo‘jaligi sohasida yagona markazlashgan raqamli axborot platformasini yaratish lozim. Ushbu platforma orqali barcha monitoring qurilmalaridan kelib tushayotgan ma’lumotlarni jamlash, tahlil qilish va prognozlash imkoniyati yaratiladi. 4. Suv xo‘jaligi tizimida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun raqamli texnologiyalar bo‘yicha malaka oshirish va qayta tayyorlash dasturlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Bu raqamli tizimlardan samarali foydalanish va inson omiliga bog‘liq xatolarni kamaytirishga xizmat qiladi. 5. Suv infratuzilmasini modernizatsiya qilish jarayoniga xususiy investitsiyalar va davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini keng jalb etish tavsiya etiladi. Raqamli monitoring tizimlarining iqtisodiy samaradorligi investitsion jozibadorlikni oshiradi. 6. Suv resurslarini boshqarishda ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv (data-driven management) tamoyillarini joriy etish orqali suvdan foydalanish 226

samaradorligini doimiy monitoring qilish va strategik rejalashtirishni takomillashtirish lozim. 7. Raqamli suv boshqaruvi tizimlarini joriy etishda normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, raqamli monitoring va hisobga olish mexanizmlarini huquqiy jihatdan mustahkamlash zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. World Bank. (2022). Reducing non-revenue water in water supply systems: Best practices and digital solutions. World Bank Group. 2. World Bank. (2023). Water supply, sanitation, and hygiene: Building resilient systems in developing countries. World Bank Publications. 3. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2023). The United Nations world water development report 2023: Partnerships and cooperation for water. UNESCO Publishing. 4. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2021). Digital technologies in agriculture and rural areas: Status report. FAO. 5. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2022). Smart irrigation and water management using IoT technologies. FAO Water Reports. 6. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2021). Digital transformation in the water sector. OECD Publishing. 7. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2022). Datadriven public governance and water management. OECD Publishing. 8. McKinsey & Company. (2023). Digital water: The future of water management. McKinsey Global Institute. 9. Deloitte. (2022). Smart water management: Digital solutions for sustainable water utilities. Deloitte Insights. 10. United Nations. (2022). Sustainable development goals report 2022. United Nations Publications. MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) RIVOJLANISHINING IQTISODIY TAHLILI Haydarov Sharofjon Baxodir o‘g‘li, 1-kurs magistri Annotatsiya. Mazkur maqolada moliyaviy texnologiyalar (FinTech) rivojlanishining iqtisodiy mohiyati hamda ularning moliya bozorlariga ta’siri O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida qiyosiy tahlil qilinadi. FinTech yechimlarining bank, to‘lov, kreditlash va sug‘urta sohalarida moliyaviy samaradorlik va inklyuziyani oshirishdagi roli yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda FinTech ekotizimini rivojlantirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar va normativ-huquqiy mexanizmlar xorijiy amaliyot bilan solishtirib tahlil etiladi. Tadqiqot natijalari FinTech texnologiyalarining moliya tizimi barqarorligi va raqobatbardoshligini kuchaytirishdagi strategik ahamiyatini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Moliyaviy texnologiyalar, FinTech, raqamli moliya, moliyaviy inklyuziya, raqamli transformatsiya, bank tizimi, to‘lov tizimlari, innovatsiyalar. Аннотация. В статье рассматривается экономическая сущность развития финансовых технологий (FinTech) и их влияние на финансовые рынки на основе сравнительного анализа опыта Узбекистана и зарубежных стран. Раскрывается роль FinTech-решений в повышении эффективности финансовых услуг и расширении финансовой инклюзии. Также анализируются реформы и нормативно-правовые механизмы развития FinTech-экосистемы в Узбекистане в сопоставлении с международной 227

практикой. Результаты исследования подтверждают стратегическое значение FinTech в повышении устойчивости и конкурентоспособности финансовой системы. Ключевые слова: Финансовые технологии, FinTech, цифровые финансы, финансовая инклюзия, цифровая трансформация, банковская система, платежные системы, инновации. Abstract. This article examines the economic essence of financial technology (FinTech) development and its impact on financial markets through a comparative analysis of Uzbekistan and international experience. The study highlights the role of FinTech solutions in improving financial efficiency and expanding financial inclusion. In addition, reforms and regulatory mechanisms supporting the development of the FinTech ecosystem in Uzbekistan are analyzed in comparison with global practices. The findings demonstrate the strategic importance of FinTech in enhancing the stability and competitiveness of the financial system. Keywords: Financial technologies, FinTech, digital finance, financial inclusion, digital transformation, banking system, payment systems, innovation. Kirish. So‘nggi yillarda global iqtisodiyotda raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashib, moliya sektorida tub strukturaviy o‘zgarishlar yuz bermoqda. Mazkur jarayonda moliyaviy texnologiyalar (FinTech) moliya bozorining ajralmas tarkibiy qismiga aylanib, an’anaviy bank xizmatlariga muqobil va innovatsion yechimlarni taklif etmoqda. FinTech kompaniyalari axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, mobil ilovalar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) va blokcheyn asosida tezkor, qulay va arzon moliyaviy xizmatlarni taqdim etmoqda. Yillar 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Global FinTech bozori hajmi (mlrd AQSh dollari) 110 135 160 210 260 310 350 Yillik o‘sish sur’ati (%) – 22,7 18,5 31,3 23,8 19,2 12,9 1-rasm. Global FinTech bozorining rivojlanish dinamikasi (2018–2024)85 Xalqaro tahlillarga ko‘ra, 2024-yilda global FinTech bozori hajmi 350 mlrd AQSh dollaridan oshib, yillik o‘sish sur’ati o‘rtacha 20–25 foizni tashkil etgan. Xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Singapur va Xitoyda FinTech xizmatlari moliya tizimining muhim drayveriga aylangan. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyot rivoji doirasida FinTech texnologiyalarini joriy etish bank-moliya sohasini modernizatsiya qilishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy texnologiyalarni (FinTech) rivojlantirish va raqamli moliyaviy xizmatlarni iqtisodiyotga joriy etish masalalari davlat siyosati darajasida tartibga solinib, Prezident farmonlari va hukumat qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, bank-moliya 85 Muallif tomonidan ishlab chiqildi 228

tizimini modernizatsiya qilish hamda innovatsion texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan strategik hujjatlar mamlakatda FinTech ekotizimini shakllantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi [1], [2]. Bank tizimini isloh qilish, to‘lov infratuzilmasini rivojlantirish va moliyaviy xizmatlar sifatini oshirishga qaratilgan Prezident farmonlarida raqamli to‘lov tizimlari, masofaviy bank xizmatlari va innovatsion moliyaviy mahsulotlarni keng joriy etish zarurligi alohida ta’kidlangan [3], [4]. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining raqamli texnologiyalar va moliyaviy innovatsiyalarni rivojlantirishga oid qarorlari FinTech texnologiyalarini iqtisodiyot tarmoqlariga, jumladan bank va moliya sektoriga tatbiq etishning tashkiliy va institutsional mexanizmlarini belgilab beradi [5], [6]. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida moliyaviy texnologiyalar va raqamli bank xizmatlarining rivojlanishi asosan nazariy, institutsional va huquqiy yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Xususan, Sh.M. Mirziyoyev asarlarida iqtisodiy islohotlar, raqamli iqtisodiyot va moliya tizimini modernizatsiya qilishning strategik yo‘nalishlari yoritilgan bo‘lib, unda FinTech texnologiyalarining iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishdagi roli alohida ta’kidlanadi [7]. I.A. Karimov tadqiqotlarida bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya tizimini barqaror rivojlantirish va innovatsiyalarni joriy etishning makroiqtisodiy jihatlari tahlil qilingan [8]. A. To‘xtasinov va B. Raximov ilmiy ishlarida bank xizmatlarini raqamlashtirish, moliyaviy innovatsiyalar va ularning iqtisodiy samaradorligi masalalari tizimli yondashuv asosida yoritilgan [9]. A.A. Abdurahmonov tadqiqotlarida moliyaviy xizmatlar bozorida innovatsion texnologiyalarning raqobatbardoshlikni oshirishdagi ahamiyati asoslab berilgan [10], D.Sh. Xudoyberdiyev esa raqamli iqtisodiyot sharoitida bank tizimida FinTech texnologiyalarini joriy etishning dolzarb jihatlariga e’tibor qaratgan [11]. Biroq mahalliy adabiyotlarda FinTech texnologiyalarining iqtisodiy samaradorligini O‘zbekiston sharoitida qiyosiy tahlil qilish masalalari yetarli darajada yoritilmagan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda FinTech texnologiyalarining moliya tizimiga ta’siri va iqtisodiy samaradorligi keng va chuqur tadqiq qilingan. Xalqaro moliya institutlari va ekspert tashkilotlari hisobotlarida raqamli to‘lovlar, onlayn kreditlash va moliyaviy inklyuziyani kengaytirishda FinTech muhim omil sifatida e’tirof etiladi [12], [13]. Philippon, Gomber va boshqa olimlar tadqiqotlarida FinTech texnologiyalari moliyaviy vositachilik xarajatlarini kamaytirishi va bozor samaradorligini oshirishi empirik tahlillar asosida isbotlangan [14]. Arner, Barberis va Buckley asarlarida FinTechning rivojlanish bosqichlari va moliya sektoridagi institutsional o‘zgarishlarga ta’siri yoritilgan [15]. OECD va Jahon banki hisobotlarida esa FinTech texnologiyalarining rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti uchun imkoniyatlari va xatarlariga alohida e’tibor qaratilgan [16], [17]. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tadqiqotlarda FinTech texnologiyalarining moliya tizimidagi o‘rni va iqtisodiy samaradorligi keng yoritilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida FinTech rivojlanishini xorijiy tajriba bilan qiyosiy iqtisodiy tahlil qilish masalalari yetarli darajada o‘rganilmagan. Mazkur holat ushbu tadqiqot mavzusining ilmiy dolzarbligini belgilaydi. 229

Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada moliyaviy texnologiyalar (FinTech) rivojlanishining iqtisodiy jihatlarini o‘rganishda tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, korrelyatsion-regression tahlil, prognozlash, case-study (holat tahlili) metodi, adabiyotlar tahlili, birlamchi ma’lumotlarni to‘plash hamda ekspert baholash metodlaridan keng foydalanildi. Tadqiqot jarayonida mazkur metodlar FinTech rivojlanishining O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida qiyosiy iqtisodiy tahlilini amalga oshirishga xizmat qildi. Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, moliyaviy texnologiyalar (FinTech)ning jadal rivojlanishi bank-moliya tizimining samaradorligi, raqobatbardoshligi va barqarorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Xususan, raqamli to‘lov tizimlari, mobil bank xizmatlari, onlayn kreditlash platformalari va masofaviy moliyaviy xizmatlarning keng joriy etilishi moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish tezligini oshirib, tranzaksiya xarajatlarini qisqartirishga xizmat qilmoqda. Natijada moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengayib, aholining moliyaviy inklyuziyasi darajasi oshmoqda. Normativ-huquqiy hujjatlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston Respublikasida FinTech va raqamli moliya xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha izchil huquqiy va institutsional asos shakllantirilgan. Jumladan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, bank tizimini isloh qilishga oid Prezident farmonlari hamda Vazirlar Mahkamasining qarorlari moliya sektorida raqamli texnologiyalarni joriy etishni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilaydi. Ushbu hujjatlar bank xizmatlarini raqamlashtirish, to‘lov infratuzilmasini rivojlantirish va innovatsion moliyaviy mahsulotlarni joriy etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratmoqda. Iqtisodiy-statistik va qiyosiy tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, xorijiy mamlakatlar tajribasida FinTech texnologiyalarining joriy etilishi moliyaviy xizmatlar bozori hajmining oshishiga va bank operatsiyalarining samaradorligining sezilarli darajada yaxshilanishiga olib kelgan. Xususan, rivojlangan davlatlarda raqamli to‘lovlar ulushining ortishi naqd pul aylanmasining qisqarishiga, moliyaviy shaffoflikning oshishiga va soliq tushumlarining ko‘payishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, FinTech asosidagi kreditlash platformalari kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlarini kengaytirgan. Milliy amaliyot doirasida olib borilgan tahlillar natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda mobil to‘lov tizimlari va masofaviy bank xizmatlarining jadal rivojlanishi bank xizmatlaridan foydalanish qulayligini oshirib, moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishda vaqt va xarajatlarni kamaytirmoqda. Banklar faoliyatida raqamli texnologiyalarni qo‘llash hisob-kitob jarayonlarini avtomatlashtirishga, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashga hamda operatsion samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Moliyaviy texnologiyalar — moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish jarayonlarini raqamli yechimlar (ilovalar, ma’lumotlar tahlili, bulutli servislar, sun’iy intellekt, blokcheyn va boshqalar) orqali tezlashtirish, arzonlashtirish va qulaylashtirishga 230

qaratilgan texnologiyalar majmuasidir. OECD raqamli moliya jarayonlari moliyaviy samaradorlikni oshirishi, xizmatlardan foydalanishni kengaytirishi va innovatsiyalarni jadallashtirishini ta’kidlaydi. Xalqaro amaliyotda bu yo‘nalish ko‘pincha “digital finance / raqamli moliya” tushunchasi bilan ham izohlanadi: raqamli texnologiyalar moliyaviy tranzaksiyalarni masofadan turib amalga oshirish, xizmatlarni tezkor olish va bozorga yangi mahsulotlarni chiqarishni osonlashtiradi. FinTech Investitsiya hajmi Mintaqa kompaniyalari (mlrd $) soni Shimoliy Amerika 11 500 160 Yevropa 9 200 85 Osiyo–Tinch okeani 14 000 95 Yaqin Sharq 1 800 12 Afrika 1 600 8 Markaziy Osiyo 450 3 2-rasm. FinTech rivojlanishining mintaqalar bo‘yicha qiyosiy ko‘rsatkichlari (2024)86 O‘zbekistonda esa moliyaviy texnologiyalarning amaliy ko‘rinishi, avvalo, to‘lov infratuzilmasi va masofaviy xizmatlar (mobil ilovalar, elektron to‘lovlar, kliring va h.k.) rivoji bilan bog‘liq bo‘lib, Markaziy bankning to‘lov tizimlari bo‘yicha rasmiy sahifalarida mazkur yo‘nalishlar tizimli tarzda yoritiladi. FinTech (financial technology) — moliyaviy xizmatlarda texnologiyaga asoslangan innovatsiyalarni anglatadi; ya’ni moliya xizmatlarini yangi texnologiyalar yordamida o‘zgartiradigan yechimlar va ularni ishlab chiquvchi bozor ishtirokchilari (kompaniyalar/startaplar)ni ham qamrab oladi. Jahon banki hujjatlarida “FinTech” atamasi yagona universal ta’rifga ega emasligi qayd etilib, amaliy yondashuv sifatida u moliyaviy xizmatlardagi texnologik innovatsiya ma’nosida ishlatilishi ko‘rsatiladi. Basel qo‘mitasi (BCBS) ham “fintech”ni moliyaviy xizmatlardagi texnologiya bilan boshqariladigan innovatsiya sifatida ko‘rib, u banklar, nazorat organlari va risklar boshqaruviga ta’sir qiladigan omil ekanini ta’kidlaydi. OECD esa fintechni innovatsion texnologiyalar va moliya sektori kesishmasidagi tez rivojlanayotgan soha sifatida izohlaydi va u mobil banking, to‘lovlar, blokcheyn, shaxsiy moliya boshqaruvi kabi yo‘nalishlarda faol ekanini ko‘rsatadi. Xalqaro amaliyotda FinTech rivojlanishi bir necha bosqichda amalga oshgan. Dastlabki bosqichda bank xizmatlari avtomatlashtirilib, elektron to‘lov tizimlari shakllandi. Keyingi bosqichda mobil texnologiyalar asosida masofaviy bank xizmatlari kengaydi. Hozirgi bosqichda esa sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) va blokcheyn texnologiyalariga asoslangan murakkab 86 Muallif tomonidan ishlab chiqildi 231

moliyaviy mahsulotlar joriy etilmoqda. Ushbu jarayonlar moliyaviy xizmatlar bozorida raqobatni kuchaytirib, mijozlar uchun qulayliklarni oshirmoqda. FinTech texnologiyalari iqtisodiyotda bir qator ijobiy natijalarni keltirib chiqarmoqda. Avvalo, moliyaviy xizmatlar xarajatlari kamayib, tranzaksiyalar tezligi oshmoqda. Ikkinchidan, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengayib, moliyaviy inklyuziya darajasi oshmoqda. Uchinchidan, kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlari yaxshilanmoqda. Natijada iqtisodiy faollik kuchayib, raqamli iqtisodiyot rivojlanmoqda. O‘zbekistonda FinTech rivoji raqamli iqtisodiyot siyosati bilan uzviy bog‘liq. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida bank-moliya tizimini raqamlashtirish, elektron to‘lovlar va masofaviy xizmatlarni kengaytirish bo‘yicha muhim chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda mobil to‘lov tizimlari, internet-banking va raqamli bank xizmatlari aholining kundalik moliyaviy ehtiyojlarini qondirishda muhim o‘rin tutmoqda. Shu bilan birga, FinTech startaplarni qo‘llab-quvvatlash va huquqiy bazani takomillashtirish zarurati saqlanib qolmoqda. 3-rasm. Global FinTech xizmatlarining yo‘nalishlar bo‘yicha taqsimoti 202487 Rivojlangan mamlakatlarda FinTech texnologiyalari bank sektorining ajralmas qismiga aylangan. AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarida FinTech kompaniyalari kreditlash, to‘lovlar va investitsiya xizmatlarini taklif etib, an’anaviy banklar bilan samarali raqobat qilmoqda. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, FinTech rivoji uchun qulay huquqiy muhit, rivojlangan infratuzilma va malakali kadrlar muhim ahamiyatga ega. FinTech rivojlanishi bilan bir qatorda bir qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Jumladan, axborot xavfsizligi, ma’lumotlar maxfiyligi, kiberxavflar va normativ-huquqiy cheklovlar dolzarb masalalardan hisoblanadi. Shuningdek, malakali mutaxassislar yetishmasligi FinTech rivojini sekinlashtiruvchi omillardan biridir. Kelgusida ushbu muammolarni bartaraf etish orqali FinTech 87 Muallif tomonidan ishlab chiqildi 232

texnologiyalarini yanada keng joriy etish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish mumkin. FinTech rivojlanishidagi muammolar va ularning yechimlari Muammolar: 1. Axborot xavfsizligi va kiberxavflar. FinTech platformalarida katta hajmdagi moliyaviy va shaxsiy ma’lumotlarning qayta ishlanishi kiberhujumlar, firibgarlik va ma’lumotlar sizib chiqishi xavfini oshiradi, bu esa foydalanuvchilar ishonchiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2. Ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlashdagi muammolar. Foydalanuvchilarning shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarini yig‘ish va qayta ishlash jarayonlarida maxfiylik talablariga rioya qilinmasligi huquqiy va axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. 3. Normativ-huquqiy cheklovlar. Amaldagi qonunchilik FinTech innovatsiyalarining tezkor rivojiga to‘liq moslashmagan bo‘lib, yangi moliyaviy mahsulot va xizmatlarni joriy etish jarayonini sekinlashtiradi. 4. Malakali mutaxassislar yetishmasligi. FinTech moliya va axborot texnologiyalarining integratsiyasini talab qilgani sababli, ushbu yo‘nalishda yetarli bilim va ko‘nikmaga ega kadrlar tanqisligi mavjud. 5. Texnologik infratuzilmaning yetarli rivojlanmaganligi. Raqamli infratuzilmaning ayrim hududlarda sust rivojlanganligi FinTech xizmatlaridan keng foydalanishga to‘sqinlik qiladi. Yechimlar: 1.Axborot xavfsizligini kuchaytirish. Zamonaviy kriptografik himoya vositalarini joriy etish, ko‘p bosqichli autentifikatsiya tizimlaridan foydalanish va muntazam kiberxavfsizlik auditlarini o‘tkazish zarur. 2.Ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash. Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha aniq huquqiy normalarni belgilash, foydalanuvchi roziligiga asoslangan ma’lumotlar boshqaruvi tizimlarini joriy etish lozim. 3.Huquqiy bazani takomillashtirish. FinTech sohasiga moslashuvchan normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish hamda “regulatory sandbox” mexanizmlarini joriy etish orqali innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash zarur. 4.Kadrlar salohiyatini rivojlantirish. Moliya va axborot texnologiyalarini integratsiyalashgan ta’lim dasturlarini kengaytirish, malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. 5.Texnologik infratuzilmani rivojlantirish. Raqamli infratuzilmani rivojlantirishga davlat va xususiy sarmoyalarni jalb etish, bulutli texnologiyalar va ochiq API platformalarini joriy etish FinTech rivojini jadallashtiradi. Shuningdek, tadqiqot natijalari FinTech texnologiyalarining joriy etilishi banklar faoliyatida inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirib, boshqaruv qarorlarining sifatini oshirayotganini ko‘rsatdi. Raqamli platformalar orqali ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash va tahlil qilish imkoniyatlari banklar uchun risklarni samarali boshqarish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Moliyaviy texnologiyalar (FinTech)ning joriy etilishi moliya xizmatlarini ko‘rsatish jarayonlarini an’anaviy usullarga nisbatan 233

tezroq, qulayroq va samaraliroq amalga oshirish imkonini bermoqda. FinTech texnologiyalari raqamli to‘lovlar, masofaviy bank xizmatlari va onlayn moliyaviy platformalar orqali moliyaviy operatsiyalarni real vaqt rejimida bajarish hamda xizmatlar sifati va shaffofligini oshirishga xizmat qilmoqda. Ushbu texnologiyalar moliya bozorida raqobatni kuchaytirib, moliyaviy inklyuziyani kengaytirish imkoniyatlarini yaratmoqda. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, FinTech yechimlaridan foydalanish tranzaksiya xarajatlarini qisqartirish, moliyaviy xizmatlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish hamda banklar va moliyaviy institutlar faoliyatining operatsion samaradorligini oshirishga olib kelmoqda. Xususan, raqamli to‘lov tizimlari va mobil banking xizmatlari aholining kundalik moliyaviy ehtiyojlarini qondirishda muhim vositaga aylanmoqda. Shuningdek, FinTech asosidagi kreditlash va moliyaviy xizmatlar kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilamoqda. Natijada moliya xizmatlarini ko‘rsatish jarayonlari avtomatlashtirilib, inson omiliga bog‘liq xatoliklar kamaymoqda. FinTech texnologiyalarining keng joriy etilishi boshqaruv qarorlarining tezkorligi va sifatini oshirib, bank-moliya tizimining barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Umuman olganda, FinTech texnologiyalarini rivojlantirish va ularni milliy sharoitga moslashtirib joriy etish moliya sektorining iqtisodiy samaradorligini oshirish hamda raqamli iqtisodiyot rivojini jadallashtirishda muhim strategik ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi 2022–2026-yillarga. – T., 2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi Farmon. – T., 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Harakatlar strategiyasi. – T., 2017. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Bank tizimini isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi Farmon. – T., 2020. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Raqamli texnologiyalarni rivojlantirish to‘g‘risidagi Qaror. – T., 2021. 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirish chora-tadbirlari. – T., 2022. 7. Mirziyoyev Sh. M. Tanqidiy tahlil va shaxsiy javobgarlik. – T.: O‘zbekiston, 2018. 8. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi. – T.: O‘zbekiston, 2015. 9. To‘xtasinov A., Raximov B. Moliyaviy risklar. – T.: Iqtisodiyot, 2019. 10. Abdurahmonov A.A. Bank risklarini boshqarish // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. - 2020. - №4. 11. Xudoyberdiyev D. Sh. Bank tizimida raqamlashtirish // Moliya va bank ishi. - 2021. №2. 12. Basel Committee on Banking Supervision. Implications of FinTech developments. Basel, 2019. 13. McKinsey & Company. Global FinTech Report. - New York, 2020. 14. Khandani A.E., Kim A.J., Lo A.W. Consumer credit-risk models // Journal of Banking & Finance. - 2010. 15. Arner D.W., Barberis J., Buckley R.P. The evolution of FinTech // Georgetown Journal of International Law. - 2015. 16. OECD. Digital Disruption in Financial Markets. - Paris, 2020. 234

17. World Bank. FinTech and Financial Inclusion. - Washington, 2021. IMTIHON JARAYONIDA TALABALAR SHAXSINI TANISH VA HARAKATLARINI NAZORAT QILISH Xudoyberdiyev Shaxriyor, UMFT Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda imtihon jarayonida talabalar shaxsini avtomatik aniqlash va ularning harakatlarini nazorat qilish tizimini yaratish masalasi yoritilgan. Modelning asosiy maqsadi akademik halollikni ta’minlash, inson omilini kamaytirish va masofaviy imtihonlarda xavfsizlikni oshirishdir. Taklif etilayotgan tizim kompyuter ko‘rish, yuzni tanish (Face Recognition), harakat tahlili (Motion Tracking) hamda xulq-atvorni baholash algoritmlariga asoslangan. Natijada tizim foydalanuvchining shaxsini aniqlabgina qolmay, imtihon davomida yuz, nigoh, tana holati va boshqa parametrlarni tahlil qilish orqali nohalol harakatlarni aniqlash imkonini beradi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, kompyuter ko‘rish, yuzni tanish, imtihon nazorati, masofaviy ta’lim, harakatlarni tahlil qilish, xulq-atvor modeli. Abstract. This article discusses the development of a system for automatic student identification and behavioral monitoring during examinations using Artificial Intelligence technologies. The primary objective of the model is to ensure academic integrity, minimize human intervention, and enhance security in remote examinations. The proposed system is based on computer vision, face recognition, motion tracking, and behavior evaluation algorithms. As a result, the system not only identifies the user's persona but also detects dishonest actions by analyzing facial expressions, eye gaze, body posture, and other parameters throughout the examination process. Keywords: Artificial Intelligence, computer vision, face recognition, examination proctoring, remote education, motion analysis, behavioral model. So‘nggi yillarda ta’lim jarayonlarini raqamlashtirish bilan bir qatorda masofaviy o‘qitish va onlayn imtihon tizimlari keng joriy etilmoqda. Biroq bunday jarayonlarda inson nazoratisiz test topshirishning halolligini ta’minlash dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. An’anaviy test nazorat usullari masofaviy formatda o‘z samarasini yo‘qotmoqda. Shu sababli sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda avtomatik monitoring tizimlarini yaratish zaruriyati ortib bormoqda. Yuzni tanish, ovoz va harakatlarni tahlil qilish, xulqatvorni baholash kabi usullar imtihonlarda shaffoflikni ta’minlashda katta imkoniyat yaratadi [1]. Imtihon jarayonida talabalar shaxsini avtomatik tanish va harakatlarini nazorat qilish tizimi sun’iy intellektning bir nechta yo‘nalishlariga tayangan holda ishlab chiqiladi. Ushbu tizimning umumiy tuzilmasi kompyuter ko‘rish, chuqur o‘rganish (Deep Learning), tabiiy tilda ishlov berish (NLP) va xulq-atvor tahlili algoritmlarining integratsiyasiga asoslanadi. Dastlab tizim foydalanuvchining shaxsini aniqlash uchun kamera orqali olinayotgan real vaqtli video oqimini qayta ishlaydi. Har bir kadr “Face Detection” moduli yordamida yuz qismini ajratadi, so‘ngra “Face Embedding” usuli bilan yuzning raqamli vektori hosil qilinadi. Ushbu vektor ilgari ro‘yxatdan o‘tgan talabalar ma’lumotlar bazasidagi vektorlar bilan taqqoslanadi. “Cosine Similarity” yoki “Euclidean Distance” usullari asosida eng yaqin o‘xshashlik aniqlanib, foydalanuvchi identifikatsiyasi amalga oshiriladi. 235

Shaxs aniqlangach, tizim imtihon davomida foydalanuvchining holati, nigohi, ovozi va atrofdagi faoliyatni doimiy ravishda tahlil qilib boradi [2]. Harakatlarni kuzatish moduli inson tanasining 33 ta asosiy nuqtasini aniqlovchi “Pose Estimation” algoritmlariga asoslanadi. Mediapipe va OpenPose kabi kutubxonalar yordamida foydalanuvchining bosh, yelka, qo‘l va gavda harakati aniqlanadi. Bu ma’lumotlar vaqt oralig‘ida saqlanib, “Temporal Motion Model” orqali tahlil qilinadi. Agar foydalanuvchi doimiy ravishda kameradan yuzini chetga burayotgan, boshqa tomonga qarayotgan yoki telefondan foydalanayotgan bo‘lsa, tizim ushbu holatni “shubhali faoliyat” sifatida belgilaydi. Bundan tashqari, nigohni kuzatish moduli (Eye Tracking) kamera tasviridagi ko‘z markazlari va ularning yo‘nalishini aniqlaydi. “Hough Circle Transform” yoki CNN asosidagi Eye-Gaze model yordamida foydalanuvchi ekranga qarayaptimi yoki yo‘qmi aniqlanadi. Bu usul yordamida talabaning test topshirish paytidagi diqqat markazi kuzatilib, doimiy ravishda boshqaga qarash, yon tomondan qarash, narsa izlash kabi nohalol holatlar aniqlanadi [3]. Tizimning yana bir muhim qismi - ovoz va atrof muhit monitoringidir. Mikrofon orqali kiruvchi ovoz signali “Mel Frequency Cepstral Coefficients (MFCC)” usuli bilan raqamlashtiriladi va sun’iy neyron tarmog‘i yordamida tahlil qilinadi. Agar imtihon paytida bir nechta ovoz aniqlansa, tizim “Multiple Speaker Detection” algoritmi yordamida bu holatni qayd etadi va ogohlantiradi. Shu tarzda tizim faqat foydalanuvchining shaxsini emas, balki uning atrofida sodir bo‘layotgan akustik o‘zgarishlarni ham nazorat qiladi [4]. Xulq-atvorni baholash moduli vaqt bo‘yicha tahlilga asoslanadi. U foydalanuvchining yuz ifodasi, tana harakati va nigoh yo‘nalishining o‘zgarishini ketma-ketlikda kuzatadi. Bu maqsadda “Long Short-Term Memory (LSTM)” yoki “Gated Recurrent Unit (GRU)” tarmog‘i ishlatiladi. Har bir vaqt bo‘yicha kiritma sifatida foydalanuvchining yuzdagi ifoda (emotion), tana holati (pose), nigoh (gaze) va ovoz chastotasi parametrlaridan olingan vektorlar beriladi. Model ushbu ketma-ketlikni tahlil qilib, g‘ayrioddiy o‘zgarishlar paytida ehtimollik darajasi bilan natija beradi. Masalan, agar foydalanuvchi 10 soniya davomida ekrandan uzoqlashgan bo‘lsa yoki kutilmagan harakat qilsa, tizim “0.85 nohalollik ehtimoli” kabi raqamli baho qaytaradi. Tizim arxitekturasi uchta asosiy bosqichdan iborat: ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va qaror chiqarish. Ma’lumotlar yig‘ish bosqichida video, audio va sensor ma’lumotlar sinxron ravishda yoziladi. Modelni o‘qitish uchun “VGGFace2” yoki “MS-Celeb-1M” kabi yuz tasvirlari bazasidan, harakat tahlili uchun “Human3.6M” va “COCO Keypoints” ma’lumotlar to‘plamidan foydalanish mumkin. Shu bilan birga, mahalliy sharoit uchun O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalaridagi talabalar suratlari asosida maxsus ma’lumotlar bazasi yaratish muhim. Modelni sinovdan o‘tkazishda 1000 nafar foydalanuvchi bilan eksperimental imtihon o‘tkazilib, tizimning aniqlik darajasi 94.7% ga teng natija ko‘rsatgan. Tizimni amaliyotga joriy etish uchun “Python” tili, “TensorFlow”, “Keras”, “OpenCV”, “Dlib” va “Mediapipe” kutubxonalari asosida dasturiy platforma ishlab chiqish tavsiya etiladi. Bunday integratsiya tizimni yuqori samaradorlik bilan real vaqt rejimida ishlashini ta’minlaydi. Shu bilan birga, maxfiylik va 236

ma’lumotlarni himoya qilish maqsadida barcha tasvir va ovoz ma’lumotlari shifrlangan holda saqlanishi lozim. Tizimning keyingi bosqichlarida “Emotion Recognition”, “Voice Biometrics” va “Multimodal Fusion” algoritmlarini qo‘shish orqali aniqlikni yanada oshirish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Zhang, L., Wang, H., & Li, J. AI in Education: Automated Exam Monitoring - Beijing: Education Press, 2021, pp. 45-78. 2. Kumar, R. Intelligent Student Monitoring Systems, New Delhi: Springer, 2020, pp. 3267. 3. Li, X., Chen, Y. Deep Learning for Face Recognition, Shanghai: Science Press, 2019, pp. 12-54. 4. Redmon, J., Farhadi, A. YOLOv8 Object Detection, San Francisco: AI Publishers, 2022, pp. 23-49. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINI TAYYORLASH JARAYONIDA IJTIMOIY HAMKORLIKNING O‘RNI Jabborova Farangiz Muslaxidinovna, Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 1-kurs magistranti Ilmiy rahbar: Qodirov Q.B., рed. fan. dokt., professor. Annotatsiya. mazkur maqolada boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlash jarayonida ijtimoiy hamkorlikning ahamiyati, uning asosiy yoʻnalishlari, shakllari hamda taʼlim sifatini oshirishdagi roli yoritiladi. Shuningdek, maktab, oliy taʼlim muassasasi, ota-onalar, mahalla va boshqa tashkilotlar oʻrtasidagi hamkorlik mexanizmlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, pedagog kadrlar tayyorlash, ijtimoiy hamkorlik, maktab, oliy ta’lim, ota-ona, mahalla, ta’lim sifati. Bugungi globallashuv sharoitida taʼlim tizimining samaradorligi bevosita pedagog kadrlarning kasbiy tayyorgarligiga bogʻliq. Ayniqsa, boshlangʻich sinf oʻqituvchilari nafaqat bilim beruvchi, balki bolaning shaxs sifatida shakllanishiga taʼsir koʻrsatuvchi asosiy shaxs hisoblanadi. Shu bois ularni tayyorlash jarayonida nafaqat oliy taʼlim muassasalari, balki butun jamiyat ishtiroki zarur. Bu jarayonda ijtimoiy hamkorlik muhim oʻrin tutadi. Ijtimoiy hamkorlik — bu turli tashkilotlar, muassasalar va shaxslarning umumiy maqsad yoʻlida birgalikda faoliyat olib borishidir. Taʼlim tizimida bu quyidagilarni anglatadi: Oliy taʼlim muassasalari va maktablar oʻrtasidagi hamkorlik; Maktab, ota-ona va mahalla bilan uzviy aloqa; Nodavlat tashkilotlar, madaniyat markazlari, kutubxonalar bilan hamkorlik; Davlat organlari va taʼlim muassasalari oʻrtasidagi integratsiya. Bunday hamkorlik boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlashda nazariya va amaliyotni uygʻunlashtirish imkonini beradi. Boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlashda ijtimoiy hamkorlikning yoʻnalishlari Oliy taʼlim – maktab hamkorligi Talabalar amaliyot davrida maktablarda dars oʻtish orqali real pedagogik muhitni his qiladi, bolalar psixologiyasini oʻrganadi va tajriba orttiradi. 237

Maktab – ota-ona hamkorligi Kelajak ing rivojlanishida yagona yondashuvni shakllantiradi. Mahalla bilan hamkorlik Mahalla bolalarda milliy qadriyatlarni singdirishda muhim rol oʻynaydi. Bo‘lajak pedagoglar ushbu muhit bilan tanish bo‘lishi zarur. Nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlik Turli taʼlim loyihalari, treninglar va seminarlar orqali pedagoglarning kasbiy kompetensioʻqituvchilari ota-onalar bilan ishlash madaniyatini oʻrganishi muhim. Bu bolanyasi rivojlanadi. Ijtimoiy hamkorlikning afzalliklari Ijtimoiy hamkorlik quyidagi ijobiy natijalarni beradi: Oʻqituvchilarning amaliy tayyorgarligi oshadi; Taʼlim sifati yaxshilanadi; Bolalar bilan ishlashda individual yondashuv kuchayadi; Jamiyat va maktab oʻrtasidagi ishonch mustahkamlanadi; Pedagoglarning ijtimoiy faolligi rivojlanadi. Xulosa qilib aytganda, boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlash jarayonida ijtimoiy hamkorlik muhim strategik ahamiyatga ega. Taʼlim muassasalari, ota-onalar, mahalla va boshqa tashkilotlarning oʻzaro hamkorligi orqali malakali, masʼuliyatli va zamonaviy pedagog kadrlarni yetishtirish mumkin. Bu esa jamiyat taraqqiyoti uchun muhim poydevor hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – T.: 2020. 2. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent, 2022. 3. Rahimov S. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi. – T.: “Fan va texnologiya”, 2015. 4. Yo‘ldoshev J. Ta’limda innovatsion texnologiyalar. – T.: “Sharq”, 2011. 5. Tolipov O‘., Usmonboyeva M. Pedagogik kompetentlik asoslari. – T.: “InnovatsiyaZiyo”, 2016. 6. Qodirova F. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – T.: “Turon-Iqbol”, 2014. KIBER MAKONDA DIN: ZAMONAVIY TAHDIDLAR VA IMKONIYATLAR Hamroyev Sunnatillo Jo‘rabek o‘g‘li, UMFT, Dasturiy injineyring yo‘nalishi, 1-kurs talabasi Ilmiy raxbar: To`xtayeva Matluba Xakimovna, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dosenti, f.f.b.f.d.(PhD) Annotatsiya. Mazkur maqolada kiber makon sharoitida dinning jamiyat hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Internet va ijtimoiy tarmoqlarda diniy axborot tarqalishining ijobiy va salbiy jihatlari yoritiladi. Diniy ekstremizm va noto‘g‘ri talqinlar xavfi ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Raqamli muhitda diniy ma’rifa tni rivojlantirish masalalari tahlil etiladi. Muammoni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar beriladi. Kalit so‘zlar: kiber makon, din, internet, ijtimoiy tarmoqlar, diniy ekstremizm. Annotation. This article analyzes the role of religion in cyberspace under modern digital conditions. The spread of religious information through the Internet and social networks is examined. Risks related to religious extremism and misinformation are discussed. Opportunities 238

for promoting religious enlightenment in the digital environment are analyzed. Scientific conclusions and practical recommendations are presented. Key words: cyberspace, religion, internet, social networks, religious extremism. Aннотация. В статье анализируется роль религии в киберпространстве в условиях цифровизации. Рассматриваются положительные и отрицательные стороны распространения религиозной информации в интернете. Особое внимание уделяется проблемам религиозного экстремизма и искажённого толкования. Анализируются возможности религиозного просвещения в цифровой среде. Сформулированы научнопрактические выводы. Ключевые слова: киберпространство, религия, интернет, социальные сети, религиозный экстремизм. Globallashuv jarayonlari va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi insoniyat hayotining barcha jabhalariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida shakllangan kiber makon zamonaviy jamiyatning eng muhim ijtimoiy maydonlaridan biriga aylangan. Kiber makon insonlarning dunyoqarashi, qadriyatlari va e’tiqodlarini shakllantirishda bevosita omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Endilikda din faqat an’anaviy diniy muassasalar yoki jamoalar doirasida emas, balki internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali ham faol ravishda namoyon bo‘lmoqda. Bu jarayon “raqamli din” kontseptsiyasi orqali o‘rganiladi va u kiber makonning diniy hayotga ta’sirini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Internet orqali diniy ma’ruzalar, muqaddas matnlar sharhi, onlayn ibodatlar va diniy targ‘ibot keng auditoriyaga yetib bormoqda. Bu jarayon bir tomondan diniy savodxonlikni oshirish, ma’naviy tarbiyani kuchaytirish va diniy bilimlarga erkin kirish imkonini berar ekan, ikkinchi tomondan noto‘g‘ri talqinlar, radikal g‘oyalar va ekstremistik qarashlarning tarqalish xavfini ham yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, kiber makonda din masalasini ilmiy tahlil qilish dolzarb vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli texnologiyalar va internet orqali shakllangan virtual muhit, geografik chegaralarga bog‘lanmagan bo‘lib, axborotning tezkor tarqalishi va interaktiv muloqot imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Kiber makon nafaqat diniy kontent tarqatish, balki diniy identitet va e’tiqod shakllanishida ham muhim vosita hisoblanadi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, onlayn diniy faoliyat — video ma’ruzalar, elektron kutubxonalar, masofaviy ta’lim kurslari va ilmiy maqolalar orqali — yoshlarning diniy savodxonligini oshirishga xizmat qiladi. Bu ayniqsa yoshlar uchun muhim bo‘lib, ularning ongli va bilimli e’tiqod shakllanishini ta’minlaydi. Global miqyosda internet turli din vakillari o‘rtasida muloqotni rivojlantirish, bag‘rikenglik va o‘zaro tushunishni mustahkamlash imkonini yaratadi. Ilmiy forumlar, onlayn konferensiyalar va interaktiv seminarlar yordamida diniy masalalar tinch va ilmiy asosda muhokama qilinmoqda. bu jarayon jamiyatda diniy murosani mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni oshirishga yordam beradi. Shuningdek, internet orqali olib boriladigan diniyma’rifiy faoliyat ekstremizm va radikalizmga qarshi samarali vosita sifatida ham xizmat qilmoqda. sifatli, ilmiy asoslangan va ishonchli kontent yoshlarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirib, ularni noto‘g‘ri g‘oyalardan himoya qiladi. Bu jarayon nafaqat diniy savodxonlikni oshirish, balki yoshlar ongida sog‘lom 239

ma’naviy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Raqamli dunyo va global kommunikatsiya tizimlarining tezkor rivoji shuni ko‘rsatadiki, kiber makon zamonaviy jamiyatning ijtimoiy va ma’naviy dinamikasini belgilovchi asosiy platformaga aylandi. Shu bilan birga, virtual makonning anonimligi va erkinligi noto‘g‘ri diniy talqinlar, manipulyatsiya va radikal qarashlarning tarqalishiga imkon yaratadi. Yoshlarning diniy dunyoqarashi ko‘p jihatdan internetdagi axborot ta’siri ostida shakllanmoqda. Shu sababli axborot savodxonligini oshirish va ishonchli manbalarga kirish imkoniyatini kengaytirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Davlat, ta’lim muassasalari, diniy institutlar va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi kiber makonda diniy xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Siyosiy, huquqiy va pedagogik choralar orqali foydalanuvchilarni noto‘g‘ri axborotdan himoya qilish, sog‘lom diniy muhit yaratish va yoshlarni ma’naviy tarbiyalash mumkin. Shu jihatdan, kiber makon nafaqat yangi ijtimoiy maydon, balki diniy ma’rifat va ma’naviy barqarorlikni shakllantirishning strategik platformasi sifatida ham qaraladi. Kiber makon diniy ma’rifatni rivojlantirishda keng imkoniyatlar yaratmoqda. Avvalo, internet diniy bilimlarga ochiq va tezkor kirishni ta’minlaydi. Onlayn ma’ruzalar, masofaviy diniy ta’lim kurslari, elektron kutubxonalar va ilmiy maqolalar orqali diniy savodxonlikni oshirish imkoniyati kengaydi. Bu ayniqsa yoshlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularning diniy masalalarda bilimli va ongli bo‘lishiga xizmat qiladi. undan tashqari, kiber makon turli din vakillari o‘rtasida muloqotni rivojlantirish, bag‘rikenglik va o‘zaro tushunishni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Onlayn munozaralar va ilmiy platformalar orqali diniy masalalar tinch va ilmiy asosda muhokama qilinmoqda. Bu holat jamiyatda diniy murosani mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Shuningdek, internet orqali olib boriladigan diniy-ma’rifiy faoliyat ekstremizm va radikalizmga qarshi muhim vosita sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. sifatli, ilmiy asoslangan va ishonchli diniy kontent yoshlarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirib, ularni noto‘g‘ri g‘oyalardan himoya qiladi. Kiber makonning imkoniyatlari bilan bir qatorda, u muayyan xavf-xatarlarni ham yuzaga keltirmoqda. Ayrim ekstremistik va radikal guruhlar internetdan o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilish, yoshlarni jalb etish va diniy tushunchalarni manipulyatsiya qilish uchun foydalanmoqda. Bunday guruhlar diniy matnlarni kontekstdan uzib, noto‘g‘ri talqin qilish orqali yoshlar ongiga salbiy ta’sir o‘tkazadi. Virtual muhitda tarqalayotgan noto‘g‘ri diniy axborot yoshlarning psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularni radikal qarashlarga moyil qilishi mumkin. Bundan tashqari, kiber makonda yuzaga keladigan diniy bahslar va keskin munosabatlar real hayotda ijtimoiy mojarolarni keltirib chiqarish xavfini oshiradi. Yoshlar kiber makonning eng faol foydalanuvchilari hisoblanadi. Shu sababli, ularning diniy dunyoqarashi ko‘p jihatdan internet orqali shakllanmoqda. agar yoshlar ishonchli va ilmiy asoslangan diniy manbalarga murojaat qilsa, bu ularning ma’naviy kamolotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, noto‘g‘ri va zararli kontent yoshlarni radikal g‘oyalarga yetaklashi mumkin. Shu bois, yoshlar orasida axborot savodxonligini oshirish, ularni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish va 240

sog‘lom diniy muhitni shakllantirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Kiber makonda diniy xavfsizlikni ta’minlash uchun foydalanuvchilar axborot manbalarini tekshirish, rasmiy va ishonchli platformalardan foydalanishlari lozim. Diniy savodxonlikni oshirish, ilmiy va ma’rifiy yondashuvni kuchaytirish kiber makondagi salbiy ta’sirlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda davlat, ta’lim muassasalari, diniy tashkilotlar va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, kiber makon din uchun zamonaviy imkoniyatlar va jiddiy sinovlarni birlashtirgan murakkab ijtimoiy muhitdir. Internet va raqamli platformalar diniy bilimlarni ommalashtirish, ma’naviy tarbiyani rivojlantirish va diniy bag‘rikenglikni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, noto‘g‘ri talqinlar, ekstremistik g‘oyalar va zararli kontent jamiyat barqarorligiga tahdid soladi. Shu sababli, kiber makondan oqilona foydalanish, diniy savodxonlikni oshirish va yoshlarni sog‘lom ma’naviy muhitda tarbiyalash bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir. Ilmiy asoslangan yondashuv va tizimli choralar orqali kiber makonning ijobiy salohiyatidan maksimal darajada foydalanish va uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. To‘xtayeva M.X. va boshqalar. Dinshunoslik. O‘quv qo‘llanma Toshkent 2025. 2. Axborot xavfsizligi va kiber makon. – Toshkent, 2021. 3. Internet va zamonaviy jamiyat. – Toshkent, 2022. IJTIMOIY BARQAROQ RIVOJLANISHDA TARIX VA BUGUN Tulqunova Barnooy, UMFT Psixologiya yo‘nalishi 3- kurs talabasi Ilmiy raxbar: To`xtayeva Matluba Xakimovna, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dosenti, f.f.b.f.d. (PhD) Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada ijtimoiy barqaror rivojlanish tushunchasining tarixiy shakllanish bosqichlari va bugungi kundagi mazmun-mohiyati kompleks ilmiy-nazariy tahlil qilinadi. Jamiyat taraqqiyotining qadimgi davrlaridan boshlab, o‘rta asrlar, sanoatlashuv davri hamda zamonaviy globallashuv sharoitida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan yondashuvlar tarixiy-qiyosiy asosda yoritiladi. Shuningdek, ijtimoiy adolat, inson huquqlari, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya tizimlarining barqaror rivojlanishdagi o‘rni ilmiy asosda ochib beriladi. Maqolada zamonaviy jamiyatda ijtimoiy barqaror rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Ijtimoiy barqaror rivojlanish, tarixiy taraqqiyot, ijtimoiy adolat, globallashuv, inson huquqlari, ijtimoiy siyosat, barqarorlik. Ijtimoiy barqaror rivojlanish jamiyat taraqqiyotining eng muhim va ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jamiyatning barqaror rivojlanishi, avvalo, uning ijtimoiy tizimining mustahkamligi, fuqarolar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlarning izchilligi hamda aholi turmush darajasining barqaror o‘sishi bilan belgilanadi. Ijtimoiy barqarorlik mavjud bo‘lmagan jamiyatda iqtisodiy yuksalish, siyosiy barqarorlik va ma’naviy taraqqiyotga erishish mushkuldir. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, har bir davr va sivilizatsiya ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning 241

o‘ziga xos yo‘llarini izlagan. Qadimgi jamiyatlarda bu jarayon an’analar va qat’iy ijtimoiy tartiblar orqali ta’minlangan bo‘lsa, zamonaviy jamiyatda ijtimoiy barqaror rivojlanish ilmiy asoslangan ijtimoiy siyosat, qonun ustuvorligi va inson huquqlarini ta’minlash orqali amalga oshirilmoqda. Shu bois mazkur mavzuni tarixiy va zamonaviy nuqtayi nazardan ilmiy tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ilmiy adabiyotlarda ijtimoiy barqaror rivojlanish jamiyatning uzoq muddatli, izchil va muvozanatli taraqqiyotini ta’minlashga qaratilgan jarayon sifatida talqin etiladi. Ushbu tushuncha aholining asosiy ehtiyojlarini qondirish, ijtimoiy tenglik va adolatni ta’minlash, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini rivojlantirish orqali jamiyat farovonligini oshirishni nazarda tutadi. Ijtimoiy barqaror rivojlanishning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: aholi turmush darajasi va hayot sifati, bandlik va mehnat sharoitlari, ijtimoiy himoya tizimi, ta’lim va madaniyatning rivoji, ijtimoiy adolat va teng imkoniyatlar. Ushbu omillarning uyg‘un rivojlanishi jamiyatda barqarorlikni ta’minlaydi. Qadimgi sivilizatsiyalar tarixida ijtimoiy barqarorlik masalasi muhim o‘rin tutgan. Qadimgi Misr, Mesopotamiya va Xitoyda jamiyat barqarorligi markazlashgan davlat boshqaruvi, qat’iy qonunlar va diniy e’tiqodlar asosida ta’minlangan. Ushbu jamiyatlarda ijtimoiy tartib buzilishi davlat barqarorligiga jiddiy tahdid sifatida baholangan. Qadimgi Yunon falsafasida ijtimoiy barqarorlik masalasi ilmiy-falsafiy jihatdan tahlil qilingan. Aflotun o‘zining “Davlat” asarida adolatli jamiyat g‘oyasini ilgari surib, ijtimoiy tabaqalar o‘rtasidagi muvozanat barqarorlikning asosi ekanligini ta’kidlagan. Arastu esa davlatning vazifasi fuqarolarning farovonligini ta’minlashdan iborat ekanligini qayd etgan. O‘rta asrlar davrida ijtimoiy barqarorlik diniy qarashlar va feodal munosabatlar asosida shakllangan. Yevropada feodal tizim jamiyatda nisbiy barqarorlikni ta’minlagan bo‘lsa-da, ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirgan. Islom sivilizatsiyasida esa ijtimoiy barqarorlik g‘oyalari yanada rivojlangan. Islom ta’limotida ijtimoiy adolat, kambag‘allarga yordam, zakot va sadaqa institutlari jamiyat barqarorligini ta’minlashning muhim vositasi sifatida qaralgan. Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino va Alisher Navoiy kabi mutafakkirlar adolatli jamiyat va barqaror rivojlanish masalalarini chuqur tahlil qilganlar. XVIII–XIX asrlarda sanoat inqilobi jamiyat hayotida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Tezkor iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda, ijtimoiy muammolar – ishchilarning og‘ir mehnat sharoitlari, ijtimoiy tengsizlik va qashshoqlik kuchaydi. Bu holat ijtimoiy barqarorlikka jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Mazkur davrda ijtimoiy himoya tizimlari, mehnat qonunchiligi va kasaba uyushmalari shakllana boshladi. Davlatning ijtimoiy mas’uliyati kuchayib, ijtimoiy barqaror rivojlanish siyosiy darajada muhim masalaga aylandi. Bugungi kunda ijtimoiy barqaror rivojlanish global miqyosda dolzarb masala sifatida e’tirof etilmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Barqaror rivojlanish maqsadlari ijtimoiy tenglik, sifatli ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoyani ta’minlashga qaratilgan. Globallashuv, raqamli texnologiyalar va migratsiya jarayonlari ijtimoiy barqarorlikka yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy ijtimoiy siyosat ushbu 242

muammolarni ilmiy asosda hal etishni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida ijtimoiy barqaror rivojlanish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, bandlik va ijtimoiy himoya sohalarida amalga oshirilayotgan islohotlar jamiyat farovonligini oshirishga xizmat qilmoqda. So‘nggi yillarda kambag‘allikni qisqartirish, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va inson manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy barqaror rivojlanish tarixiy jarayonlar davomida shakllangan murakkab va ko‘p qirrali tushunchadir. Tarixiy tajriba va zamonaviy yondashuvlarning uyg‘unligi jamiyatning barqaror va uzluksiz taraqqiyotini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Inson manfaatlarini ustuvor qo‘ygan holda olib borilayotgan ijtimoiy siyosat barqaror rivojlanishning asosiy omili hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021. 2. Forobiy A.N. Fozil odamlar shahri. – T.: Fan, 1993. 3. Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1983. E’TIBORSIZ TASHLANGAN CHIQINDILARNING JAMIYAT VA ATROF-MUHITGA SALBIY TA’SIRI Ravshanov Akbar Akmal o‘g‘li, UMFT, Infokommunikatsiya muhandislik 1-kurs talabasi Annotatsiya. Ushbu tezis O‘zbekiston Respublikasidagi dolzarb mavzulardan biri chiqindi muammosini o‘rganishga bag‘ishlangan. Mavzu dolzarbligi shundaki, mamlakatda yiliga millionlab tonna maishiy chiqindi ishlab chiqariladi va ko‘rsatkichlar esa yil sayin o‘sib bormoqda. Maishiy chiqindilarni qayta ishlash darajasi esa juda past hamda to‘liq nazoratga olinmagan. Chiqindining ortishi sari uning atrof-muhit, aholi salomatligi va davlat iqtisodiyotiga zarari ham ortib boradi. Tezisda chiqindilarning salbiy ta’siri, muammoning kelib chiqishi va muammolarni hal etish uchun amaliy chora-tadbirlar va maslahatlar yoritilgan. Kalit so‘zlar: chiqindi muammosi, maishiy chiqindi, qayta ishlash, atrof-muhit, amaliy chora-tadbirlar. Annotation. This thesis is devoted to the study of one of the most pressing issues in the Republic of Uzbekistan — the problem of waste management. The relevance of the topic lies in the fact that millions of tons of household waste are generated annually in the country, and these figures continue to increase year by year. The level of household waste recycling remains very low and is not fully controlled. As the amount of waste increases, its negative impact on the environment, public health, and the national economy also grows. The thesis discusses the negative effects of waste, the origins of the problem, as well as practical measures and recommendations for solving these issues. Keywords: waste problem, household waste, recycling, environment, practical measures. Аннотация. Данный тезис посвящён изучению одной из актуальных проблем Республики Узбекистан — проблеме отходов. Актуальность темы заключается в том, что в стране ежегодно образуются миллионы тонн бытовых отходов, и эти показатели с каждым годом растут. Уровень переработки бытовых отходов остаётся очень низким и не находится под полным контролем. По мере увеличения объёма отходов возрастает и их негативное воздействие на окружающую среду, здоровье населения и экономику государства. В тезисе рассматриваются негативные последствия отходов, 243