Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

muvozanat masalalarini belgilovchi markaziy semantik maydonni tashkil etadi. Ularning freym-strukturasini aniqlash ijtimoiy ongda qanday ssenariylar faol ishlashini, diskursda qanday kognitiv mexanizmlar ishga tushishini tushuntirishga xizmat qiladi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi “jinoyat” va “adolat” konseptlarining freym-strukturasini aniqlash hamda ularning turli diskurslarda qanday reprezentatsiya qilinishini kognitiv-pragmatik yondashuv asosida tahlil qilishdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish jarayonida, avvalo, konsept va freym nazariyasining nazariy-metodologik asoslari aniqlanadi va mavjud ilmiy qarashlar tizimlashtiriladi. Shundan so‘ng “jinoyat” konseptining tipik ssenariy modeli, uning ishtirokchilari va aksiologik komponentlari tavsiflanadi. Keyingi bosqichda “adolat” konseptining baholovchi va regulyativ freym-strukturasi modellashtiriladi hamda uning diskursiv aktualizatsiya vositalari ko‘rsatiladi. Tadqiqot davomida har ikkala konseptning o‘zaro bog‘liqligi, freymlararo interferensiya va semantik transformatsiya jarayonlari izohlanadi. Natijada “jinoyat” va “adolat” konseptlarining integrativ modeli ishlab chiqiladi va ularning ijtimoiy ongdagi funksional roli aniqlanadi. “Jinoyat” konseptining freym-strukturasi. Kognitiv-semantik yondashuv nuqtayi nazaridan “jinoyat” konsepti ssenariyli tashkil topgan murakkab freym sifatida namoyon bo‘ladi. Freym ichki strukturasida qat’iy rollar, normativ parametrlar va oqibat komponentlari mavjud bo‘ladi. Ch.J. Fillmor ta’kidlaganidek, har qanday ijtimoiy hodisa leksik birlik orqali emas, balki u faollashtiradigan vaziyat modeli orqali tushuniladi [1]. “Jinoyat” leksemasi ham ongda tipik ssenariyni ishga tushiradi: norma mavjudligi → normaning buzilishi → zarar yetkazilishi → javobgarlik → sanksiya. Bu modelni strukturaviy jihatdan quyidagi kognitiv komponentlar tashkil etadi: Subyekt (agent) – norma buzuvchi shaxs yoki guruh; obyekt (patyent) – zarar ko‘ruvchi tomon; norma – huquqiy yoki axloqiy me’yor; harakat – qoidabuzarlik akti; oqibat – ijtimoiy yoki jismoniy zarar; sanksiya – jazolash yoki javobgarlik mexanizmi. M. Minski freymni “bo‘sh joylarga ega struktura” sifatida tavsiflaydi, ya’ni har bir freym slotlar (pozitsiyalar) tizimidan iborat bo‘lib, ular konkret vaziyatga qarab to‘ldiriladi [6]. “Jinoyat” freymida ham subyekt, obyekt, sabab, motiv, usul va oqibat kabi slotlar mavjud. Diskursda aynan qaysi slotga urg‘u berilishi konseptning baholanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, huquqiy diskursda norma va sanksiya slotlari markaziy o‘rinni egallaydi. Badiiy diskursda esa motiv, psixologik holat va ichki konflikt komponentlari faol bo‘ladi. Shu sababli “jinoyat” freymi diskurs turiga qarab semantik qayta konfiguratsiyaga uchraydi. J. Lakof konseptual metafora nazariyasida [3] jinoyat ko‘pincha “YOVUZLIK” yoki “IFLOSLIK” metaforalari orqali konseptuallashishini ko‘rsatadi. Bu metaforik model jinoyatni ijtimoiy organizmga zarar yetkazuvchi element sifatida talqin qiladi. Natijada jinoyatchi “ijtimoiy tana”ga xavf soluvchi 119

subyekt sifatida ko‘riladi. Aksiologik nuqtayi nazardan “jinoyat” konsepti salbiy baholovchi komponent bilan belgilanadi. V.Teliya konseptning baholovchi qatlamini madaniy kod bilan bog‘laydi. Uning ta’kidlashicha, har bir konseptda milliy mentalitetga xos aksiologik rang mavjud [11]. Shu jihatdan jinoyat turli madaniyatlarda turlicha talqin qilinishi mumkin, biroq norma buzilishi komponenti universal xususiyatga ega. Shuningdek, “jinoyat” freymi dinamik xarakterga ega. U nafaqat harakat faktini, balki jarayon va oqibatni ham o‘z ichiga oladi. Bu jihat uni statik semantik birlik emas, balki jarayonli kognitiv model sifatida tavsiflash imkonini beradi. Diskursda jinoyat ko‘pincha narrativ struktura markazida joylashadi va konflikt generatori vazifasini bajaradi. “Adolat” konseptining freym-strukturasi. “Adolat” konsepti “jinoyat” freymiga nisbatan regulyativ va tiklovchi xarakterga ega. U ijtimoiy muvozanatni tiklash, baholash va legitimlikni ta’minlash mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. R.Langaker tilni konseptualizatsiya jarayoni sifatida talqin qilib, har qanday baholash akti kognitiv perspektiva asosida amalga oshishini ta’kidlaydi [5]. “Adolat” konsepti ham aynan baholovchi perspektivani faollashtiradi. “Adolat” freymining asosiy komponentlari quyidagicha strukturaviylashadi: Baholovchi instansiya – sud, jamiyat yoki axloqiy me’yor; me’yoriy mezon – qonun yoki axloqiy prinsip; qaror – baholash natijasi; muvozanat – buzilgan tartibning tiklanishi; legitimlik – qarorning ijtimoiy qabul qilinishi. J. Lakofning metafora nazariyasiga [3] ko‘ra, adolat ko‘pincha “TAROZI” yoki “MUVOZANAT” modeli asosida tushuniladi. Bu modelda adolat tenglik va balansni ifodalaydi. Shu sababli “adolat” freymi vizual va metaforik komponentga ega bo‘lib, uning semantik yadrosida tenglik va muvozanat kategoriyalari mavjud. Y. Stepanov adolatni madaniy konsept sifatida talqin qilib, unda tarixiy qatlam muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi [10]. Turli jamiyatlarda adolat tushunchasi diniy, huquqiy yoki axloqiy asosda shakllangan bo‘lishi mumkin. Demak, “adolat” freymi ham lingvomadaniy parametrga ega. Pragmatik jihatdan “adolat” konsepti legitimlik bilan chambarchas bog‘liq. Qarorning adolatli deb tan olinishi ijtimoiy konsensusga tayanadi. Shu sababli “adolat” freymi nafaqat normativ, balki kommunikativ jarayonni ham o‘z ichiga oladi. “Jinoyat” va “adolat” freymlarining o‘zaro munosabati: dialektik va regulyativ model. “Jinoyat” va “adolat” konseptlari antagonistik emas, balki o‘zaro shartlangan regulyativ tizim elementlari sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Kognitiv jihatdan “jinoyat” freymi normaning buzilishi orqali konflikt ssenariysini ishga tushiradi, “adolat” freymi esa ushbu konfliktni hal etish va muvozanatni tiklash mexanizmini faollashtiradi. Shu ma’noda ular yagona normativ-madaniy konseptosferaning ikki qutbi hisoblanadi. Freym-semantik modelda jinoyat boshlang‘ich trigger vazifasini bajaradi. Norma buzilishi ijtimoiy tizimda disbalans hosil qiladi. Bu disbalans “adolat” 120

freymini aktivlashtiradi. Natijada baholash, legitimlikni aniqlash va sanksiya qo‘llash bosqichlari yuzaga keladi. Bu jarayon ssenariyli model sifatida quyidagicha kechadi: norma → buzilish → zarar → baholash → hukm → tiklash. R. Langaker konseptualizatsiyani perspektivaga bog‘lab tushuntiradi [5]. “Jinoyat” va “adolat” freymlarining o‘zaro munosabati ham diskurs nuqtayi nazariga qarab turlicha aks etadi. Masalan, jinoyatchi perspektivasida adolat repressiv mexanizm sifatida talqin qilinishi mumkin, jabrlanuvchi perspektivasida esa tiklovchi va himoyaviy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Aksiologik jihatdan bu ikki freym qarama-qarshi baholash maydonini tashkil etadi: jinoyat – salbiy, adolat – ijobiy qiymat markeri. Biroq badiiy diskursda bu chegaralar murakkablashadi: ayrim hollarda jinoyat axloqiy jihatdan oqlanishi, adolat esa shubha ostiga olinishi mumkin. Bu esa freymlararo interferensiyani yuzaga keltiradi. Shunday qilib, jinoyat va adolat o‘zaro bog‘liq dinamik tizim bo‘lib, ular ijtimoiy ongda normativ muvozanatni saqlash mexanizmini tashkil etadi. Diskursiv reprezentatsiya mexanizmlari. Diskurs jarayonida konseptlar to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki lingvistik va pragmatik vositalar orqali aktualizatsiya qilinadi. T. van Deyk diskursni ijtimoiy kognitsiya bilan bog‘lab, ma’no ishlab chiqish jarayoni ijtimoiy bilim strukturasi asosida amalga oshishini ko‘rsatadi [9]. “Jinoyat” konsepti diskursda bir nechta mexanizmlar orqali namoyon bo‘ladi: nominativ birliklar (qotillik, firibgarlik, talonchilik va h.k.z.); baholovchi leksika (vahshiy, qabih, noqonuniy); metaforik model (ijtimoiy xavf, illat, ofat); narrativ ssenariy (jinoyat – tergov – jazolash). “Adolat” konsepti esa: legitimlik markeri (qonuniy, haqqoniy, asosli); metaforik obraz (tarozi, nur, haqiqat); institutsional diskurs (sud, hukm, qaror); argumentativ strategiya (isbotlash, asoslash). Diskurs turiga qarab ushbu mexanizmlar semantik urg‘u jihatidan farqlanadi. Huquqiy diskursda terminologik aniqlik ustuvor bo‘lsa, badiiy diskursda emotsional-ekspressiv komponent kuchayadi. Aksiologik parametr va baholash kategoriyasi. Y.Stepanov konsept tarkibida aksiologik qatlam muhim o‘rin tutishini ta’kidlaydi [10]. “Jinoyat” va “adolat” konseptlari baholash kategoriyasi bilan uzviy bog‘liq: jinoyat – salbiy qiymat markeri bo‘lib, norma buzilishini bildiradi; adolat – ijobiy qiymat markeri bo‘lib, muvozanat va haqqoniylikni ifodalaydi. V.Teliya baholash semantikasini madaniy kod bilan bog‘lab, konsept mazmunida milliy mentalitet aks etishini ko‘rsatadi [11]. Shu jihatdan “adolat” tushunchasi turli jamiyatlarda turlicha aksiologik mazmunga ega bo‘lishi mumkin. Aksiologik jihatdan adolat nafaqat qonuniylik, balki axloqiylik kategoriyasi bilan ham bog‘lanadi. Bu esa uning freym-strukturasini kengaytiradi. Metaforik modellashtirish va konseptual xarita. J.Lakof va M.Jonson tomonidan ishlab chiqilgan konseptual metafora nazariyasiga ko‘ra, abstrakt tushunchalar konkret tajribaviy domenlar orqali tushuniladi [4]. “Jinoyat” konsepti ko‘pincha quyidagi metaforalar orqali modellashtiriladi: 121

jinoyat – kasallik; jinoyat – ifloslanish; jinoyat – tajovuz; jinoyat – xavf. “Adolat” konsepti esa: adolat – muvozanat; adolat – nur; adolat – yo‘l; adolat – tiklanish. Bu metaforik xarita konseptlarning diskursiv kuchini oshiradi va ularni emotsional jihatdan ta’sirchan qiladi. Narrativ struktura va konflikt modeli. Badiiy va media diskursda jinoyat ko‘pincha narrativ konfliktning markaziy elementi sifatida namoyon bo‘ladi. Konflikt strukturasida jinoyat boshlang‘ich voqea bo‘lib, adolat esa yakuniy yechimni bildiradi. Narrativ model quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: (1) muvozanat holati; (2) jinoyat sodir bo‘lishi; (3) tergov va izlanish; (4) baholash; (5) hukm; (6) tiklanish. Bu model universal kognitiv ssenariy sifatida ko‘plab diskurslarda takrorlanadi. Integrativ freym modeli. Yuqoridagi tahlillar asosida “jinoyat” va “adolat” konseptlarining integrativ modeli ishlab chiqilishi mumkin. Ushbu modelda jinoyat konflikt generatori, adolat esa regulyativ va tiklovchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Kognitiv jihatdan ular yagona normativ-madaniy tizimni tashkil etadi. Diskursda esa ularning aktualizatsiyasi perspektiva, baholash va metaforik modellashtirishga bog‘liq holda amalga oshadi. Shunday qilib, “jinoyat” va “adolat” konseptlarining freym-strukturasi ijtimoiy ongning normativ mexanizmlarini tushuntirishga xizmat qiladi hamda diskursiv reprezentatsiyaning kognitiv asoslarini ochib beradi. Huquqiy diskursda “jinoyat” va “adolat” freymlarining institutsional konfiguratsiyasi. Huquqiy diskurs normativ aniqlik, terminologik qat’iylik va institutsional legitimlik bilan xarakterlanadi. Bu diskurs turida “jinoyat” va “adolat” konseptlari maksimal darajada formalizatsiyalashgan shaklda namoyon bo‘ladi. “Jinoyat” freymida norma markaziy komponent hisoblanadi. Norma buzilishi obyektiv fakt sifatida qayd etiladi va u aniq huquqiy kvalifikatsiya orqali baholanadi. Huquqiy diskursda freym slotlari qat’iy belgilangan: subyekt – ayblanuvchi, obyekt – jabrlanuvchi, instansiya – sud, sanksiya – jazo turi. Bu struktura interpretativ erkinlikni cheklaydi va diskursni maksimal darajada standartlashtiradi. “Adolat” freymi esa bu yerda institutsional qaror va legitimlik orqali amalga oshadi. Qaror qonuniylik mezoniga asoslanadi. R.Langaker konseptualizatsiyaning perspektiv tabiatini [5] ta’kidlagan bo‘lsa-da, huquqiy diskursda bu perspektiva minimal darajada subyektivdir. Natijada huquqiy diskurs “jinoyat” va “adolat” konseptlarining eng “qattiq”, normativ va sanksiyaviy modelini namoyon qiladi. Badiiy diskursda freymlarning psixologik va narrativ transformatsiyasi. Badiiy diskurs “jinoyat” va “adolat” freymlarini psixologik, axloqiy va estetik kontekstda qayta talqin qiladi. Bu yerda jinoyat faqat norma buzilishi emas, balki 122

ichki konflikt, ruhiy inqiroz yoki ijtimoiy adolatsizlik natijasi sifatida ko‘rsatilishi mumkin. Badiiy matnda “jinoyat” freymi ko‘pincha motiv slotini kuchaytiradi. Nima sababdan jinoyat sodir etildi? Qahramonning ichki dunyosi qanday? Bu savollar freymni murakkablashtiradi. Adolat esa har doim ham huquqiy sanksiya bilan tenglashtirilmaydi. Ba’zan axloqiy kechirim, ichki poklanish yoki ijtimoiy ongning o‘zgarishi adolat sifatida talqin qilinadi. Shu jihatdan badiiy diskurs “adolat” freymini kengaytiradi va uni institutsional chegaradan chiqaradi. Bu transformatsiya freymlarning diskursga bog‘liq dinamik xarakterini ko‘rsatadi. Pragmatik strategiyalar va manipulyativ potensial. Diskurs jarayonida “jinoyat” va “adolat” konseptlari nafaqat tasviriy, balki ta’sirchan vosita sifatida ham ishlatiladi. T. van Deyk diskursning ijtimoiy kognitiv asosini tahlil qilib, til orqali ijtimoiy ong shakllanishini ko‘rsatadi [9]. Masalan, media diskursida jinoyat voqealarining dramatizatsiyasi auditoriyada qo‘rquv yoki xavotir hissini kuchaytiradi. Bu esa muayyan siyosiy qarorlarni legitimlashtirishga xizmat qilishi mumkin. “Adolat” konsepti esa siyosiy nutqda legitimlikni mustahkamlash vositasi sifatida ishlatiladi. “Adolat tiklandi”, “haqiqat qaror topdi” kabi formulalar auditoriyada ishonch va tasdiq hissini uyg‘otadi. Shu sababli “jinoyat” va “adolat” freymlari yuqori pragmatik potensialga ega konseptual vositalardir. Lingvomadaniy parametr va milliy tafakkur. Y.Stepanov konsept tarkibida tarixiy va madaniy qatlam mavjudligini ta’kidlaydi [10]. “Jinoyat” va “adolat” tushunchalari ham turli madaniy kontekstlarda turlicha talqin qilinadi. Ba’zi jamiyatlarda adolat diniy kategoriya bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa, boshqalarida huquqiy institutlar asosiy rol o‘ynaydi. Jinoyatning og‘irligi yoki axloqiy bahosi ham madaniy kodga bog‘liq ravishda farqlanishi mumkin. V.Teliya baholash semantikasini milliy mentalitet bilan bog‘laydi [11]. Shu nuqtayi nazardan “jinoyat” va “adolat” konseptlari lingvomadaniy kodning muhim segmenti hisoblanadi. Bu jihat freym-strukturaning universal va milliy komponentlarini ajratish zaruratini ko‘rsatadi. Kognitiv-prototipik yondashuv va kategoriyalash. E.Rosh tomonidan ishlab chiqilgan prototip nazariyasiga ko‘ra, kategoriyalar markaziy va periferik elementlardan iborat [7]. “Jinoyat” konseptida ham prototipik model mavjud: qotillik yoki zo‘ravonlik og‘ir jinoyatning markaziy namunasi sifatida idrok qilinadi. Periferik jinoyatlar esa kamroq xavfli yoki bahsli harakatlarni o‘z ichiga oladi. Bu prototipik tuzilma ijtimoiy ongda jinoyat darajasini baholashga ta’sir ko‘rsatadi. “Adolat” konseptida ham prototip mavjud: sud qarori yoki qonuniy hukm 123

adolatning markaziy modeli hisoblanadi. Periferik shakllar esa axloqiy baholash yoki ijtimoiy konsensus asosidagi adolatni o‘z ichiga oladi. Prototipik yondashuv freym-strukturaning ichki iyerarxiyasini aniqlashga yordam beradi va konseptual maydonning markaziy hamda periferik segmentlarini ajratish imkonini beradi. Kognitiv ssenariy va mental modellashtirish mexanizmi. Kognitiv lingvistika doirasida freym tushunchasi ko‘pincha ssenariy modeli bilan bog‘lanadi. R.Shenk va R.Abelson tomonidan ishlab chiqilgan “script” nazariyasiga ko‘ra, inson ongida tipik vaziyatlar ketma-ketligi oldindan mavjud bo‘ladi [8]. “Jinoyat” va “adolat” konseptlari ham aynan shunday mental ssenariy asosida idrok qilinadi. Jinoyat ssenariysi odatda quyidagi ketma-ketlikda modellashtiriladi: yashirin niyat → harakat → zarar → fosh etish → tergov. Ushbu ssenariy ijtimoiy tajribada mustahkamlangan bo‘lib, diskursda avtomatik ravishda faollashadi. Adolat ssenariysi esa baholash → dalillarni tahlil qilish → hukm chiqarish → muvozanatni tiklash bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Bu model nafaqat huquqiy jarayonni, balki axloqiy baholash mexanizmini ham qamrab oladi. Mental modellashtirish jarayonida individ voqeani mavjud freym va ssenariy bilan solishtiradi. Agar voqea prototipik modelga mos kelsa, u tez va qat’iy baholanadi. Agar mos kelmasa, interpretatsiya murakkablashadi. Shu sababli “jinoyat” va “adolat” konseptlari ijtimoiy ongda avtomatik baholash mexanizmini shakllantiradi. Bu jarayon kognitiv iqtisod tamoyiliga asoslanadi: inson tafakkuri murakkab voqelikni soddalashtirilgan mental model orqali tushunadi. “Jinoyat” va “adolat” freymlari aynan shunday soddalashtirilgan, ammo funksional jihatdan samarali modellar hisoblanadi. Legitimizatsiya va ijtimoiy nazorat funksiyasi. “Jinoyat” va “adolat” konseptlari ijtimoiy nazorat mexanizmining asosiy kognitiv vositalari sifatida faoliyat ko‘rsatadi. M.Fuko ijtimoiy institutlar va nazorat tizimlarini tahlil qilib, jazolash va normativ tartibni saqlash mexanizmlarining diskursiv xarakterini ko‘rsatadi. Uning fikricha, jazo va adolat tushunchalari hokimiyat diskursi bilan uzviy bog‘liq [2]. “Jinoyat” konsepti ijtimoiy chegaralarni belgilaydi. Qaysi harakat norma buzilishi hisoblanadi, qaysi biri esa maqbul? Bu savol diskurs orqali hal qilinadi. Shunday qilib, “jinoyat” freymi ijtimoiy “taqiqlangan zona”ni belgilaydi. “Adolat” konsepti esa ushbu chegaralarning legitimligini asoslaydi. Qarorning adolatli deb qabul qilinishi ijtimoiy konsensus va ishonchga bog‘liq. Agar legitimlik shubha ostiga olinsa, “adolat” freymi ham inqirozga uchraydi. Ijtimoiy nazorat nuqtayi nazaridan jinoyat qo‘rquv va sanksiya orqali tartibni saqlashga xizmat qiladi, adolat esa ushbu tartibni normativ jihatdan oqlaydi. Shu sababli bu ikki konsept ijtimoiy barqarorlikning kognitiv asosini tashkil etadi. Natijada “jinoyat” va “adolat” freymlari nafaqat semantik yoki diskursiv birliklar, balki jamiyatning normativ va institutsional mexanizmlarini 124

mustahkamlovchi konseptual tuzilmalardir. Xulosa qilib aytganda, “jinoyat” va “adolat” konseptlari kognitiv-semantik nuqtayi nazardan o‘zaro bog‘liq, dinamik va regulyativ freym-strukturalar sifatida namoyon bo‘ladi: jinoyat normaning buzilishi va ijtimoiy disbalansni yuzaga keltiruvchi konflikt generatori bo‘lsa, adolat ushbu disbalansni baholash, legitimlashtirish va muvozanatni tiklash mexanizmini ifodalaydi. Freym-semantik, prototipik va diskursiv tahlil shuni ko‘rsatdiki, har ikki konseptning yadrosi universal ssenariyga ega bo‘lsa-da, ularning aktualizatsiyasi huquqiy, badiiy va media diskurslarida turlicha semantik konfiguratsiya kasb etadi; metaforik modellashtirish, aksiologik parametr va pragmatik strategiyalar esa ularning ijtimoiy ongdagi ta’sir kuchini belgilaydi. Natijada jinoyat va adolat yagona normativ-konseptual tizimni tashkil etib, jamiyatning ijtimoiy nazorat, legitimlik va ma’naviy muvozanat mexanizmlarini kognitiv jihatdan modellashtiruvchi markaziy konseptosfera segmentlari sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Fillmore, C.J. (1982). Frame semantics. In Linguistics in the morning calm (pp. 111– 137). Hanshin Publishing Co. 2. Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A.Sheridan, Transl.). Pantheon Books. 3. Lakoff, G. (2008). Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. University of Chicago Press. 4. Lakoff, G., & Johnson, M. (2008). Metaphors we live by. University of Chicago Press. 5. Langacker, R.W. (1987). Foundations of cognitive grammar: Vol. 1. Theoretical prerequisites. Stanford University Press. 6. Minsky, M. (1975). A framework for representing knowledge. In P.H. Winston (Ed.), The psychology of computer vision (pp. 211–277). McGraw-Hill. 7. Rosch, E. (1975). Cognitive representations of semantic categories. Journal of Experimental Psychology: General, 104(3), 192–233. 8. Schank, R.C., & Abelson, R.P. (2013). Scripts, plans, goals, and understanding: An inquiry into human knowledge structures. Psychology Press. 9. van Dijk, T.A. (2008). Discourse and power. Palgrave Macmillan. 10. Степанов, Ю.С. (2001). Константы: Словарь русской культуры (2-е изд.). Академический проект. 11. Телия, В.Н. (1996). Русская фразеология: Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. Школа «Языки русской культуры». MODAGA DOIR MATNLARNI TARJIMA QILISHDA SUN’IY INTELLEKT ROLI VA AHAMIYATI Azizova Nafruza Esanboyevna, UzDJTU Ingliz tili tarjima nazariyasi kafedrasi o‘qituvchisi, email: azizovanafruza@gmail.com Ne’matova Lobar Faxriddinovna, UzDJTU, 2-kurs magistranti email: lbrnematovagmail.com Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining modaga doir matnlarni tarjima qilish jarayoniga ta’siri chuqur ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. Moda diskursi o‘ziga xos leksik, stilistik va madaniy xususiyatlarga ega bo‘lib, bunday 125

matnlarni adekvat tarjima qilishda lingvistik bilim bilan bir qatorda kulturologik va pragmatik kompetensiya ham muhim o‘rin tutadi. Maqolada mashina tarjimasi tizimlarining imkoniyatlari, cheklovlari, leksik muammolarni hal etishdagi samaradorligi hamda inson tarjimonining postediting jarayonidagi roli keng ko‘lamda yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, SI modaga oid matnlar tarjimasida tezkor yordamchi vosita bo‘lsa-da, stilistik nozikliklar va madaniy adaptatsiyani ta’minlashda inson omili hal qiluvchi ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, moda tarjimasi, mashina tarjimasi, leksik muammolar, madaniy adaptatsiya Abstract. This paper provides an in-depth theoretical analysis of the impact of artificial intelligence on the translation of fashion-related texts. Fashion discourse is characterized by specific lexical, stylistic, and cultural features, which require not only linguistic competence but also pragmatic and cultural awareness. The article examines the advantages and limitations of AI-based machine translation systems, analyzes lexical challenges in fashion translation, and highlights the significant role of human translators in post-editing. The study proves that AI is an efficient auxiliary tool; however, human expertise remains crucial for preserving stylistic nuances and cultural adaptation in fashion discourse. Key words: artificial translation, fashion cultural adaptation, machine translation, lexic problems, fashion translation. Аннотация. В данной статье проводится глубокий теоретический анализ влияния технологий искусственного интеллекта на перевод текстов, связанных с модной индустрией. Модный дискурс характеризуется специфическими лексическими, стилистическими и культурными особенностями, что требует от переводчика не только лингвистической компетенции, но и культурно-прагматического подхода. В работе рассматриваются возможности и ограничения систем машинного перевода на основе искусственного интеллекта, анализируются лексические трудности перевода модных текстов, а также подчеркивается значимая роль постредактирования и участия человека-переводчика. Результаты исследования показывают, что искусственный интеллект является эффективным вспомогательным инструментом при переводе текстов о моде, однако сохранение стилистических нюансов, культурной адаптации и прагматического воздействия возможно лишь при активном участии профессионального переводчика. Ключевые слова: искусственный интеллект, перевод текстов о моде, машинный перевод, лексические трудности, культурная адаптация, постредактирование. Kirish. Globallashuv jarayonida moda industriyasi xalqaro kommunikatsiyaning muhim segmentiga aylandi. Zamonaviy moda brendlari, dizaynerlar va media platformalar o‘z mahsulot va g‘oyalarini ko‘p tillarda taqdim etadi. Shu sababli modaga doir matnlarni tarjima qilish lingvistika va tarjimashunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi tarjima jarayonini avtomatlashtirish, tezlashtirish va standartlashtirish imkonini yaratdi. Neyron mashina tarjimasi tizimlari katta hajmdagi korpuslarga asoslanib kontekstual tarjima variantlarini taklif etadi. Biroq moda diskursi metaforik obrazlilik, estetik baholash, reklama pragmatikasi va madaniy realiyalar bilan boy bo‘lgani sababli ularni avtomatik tarjima qilish murakkab ilmiy muammo hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi sun’iy intellektning modaga doir matnlar tarjimasidagi o‘rni, leksik muammolarni hal etish imkoniyatlari va amaliy yechimlarini chuqur ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. 126

Tarjima nazariyasida ekvivalentlik masalasi markaziy o‘rin tutadi. E. Nida tomonidan ilgari surilgan dinamik ekvivalentlik konsepsiyasi matnning kommunikativ ta’sirini saqlashni maqsad qiladi. P. Newmark semantik va kommunikativ tarjima yondashuvlarini farqlab, matn turiga qarab mos strategiyani tanlash zarurligini ta’kidlaydi. M. Baker leksik ekvivalentlik muammolarini tizimli ravishda tahlil qilgan. L. Venuti esa tarjimada domestikatsiya va foreignizatsiya strategiyalarini ilgari surgan. Zamonaviy tadqiqotlarda sun’iy intellekt asosidagi mashina tarjimasi tizimlari lingvistik modellashtirish, neyron tarmoqlar va katta ma’lumotlar (big data) asosida ishlashi ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Shuningdek, moda diskursi bo‘yicha tadqiqotlarda terminologik moslik, stilistik adekvatlik va madaniy adaptatsiya asosiy muammolar sifatida qayd etiladi. Sun’iy intellekt asosidagi tarjima tizimlari asosan neyron mashina tarjimasi (Neural Machine Translation – NMT) modeliga asoslanadi. Ushbu model sun’iy neyron tarmoqlar yordamida manba va maqsad tilidagi birliklar o‘rtasidagi ehtimoliy bog‘lanishlarni aniqlaydi. NMT tizimlari kontekstual tahlilni amalga oshirishi bilan avvalgi statistika asosidagi tizimlardan farq qiladi. Biroq bunday tizimlar semantik chuqurlikni qisman anglaydi, lekin madaniy va pragmatik ma’nolarni to‘liq idrok eta olmaydi. Moda matnlari ko‘pincha obrazli va emotsional bo‘lgani sababli, bunday diskursni to‘liq adekvat tarjima qilishda sun’iy intellektning imkoniyatlari chegaralangan hisoblanadi. Moda diskursi zamonaviy kommunikativ makonda ko‘p funksiyali hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. U reklama, estetik baholash, ijtimoiy identifikatsiya hamda imij yaratish funksiyalarini bir vaqtning o‘zida bajaradi. Moda sohasi nafaqat mahsulotni taqdim etish, balki muayyan turmush tarzini, qadriyatlar tizimini va estetik idealni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois moda diskursi lingvistik jihatdan yuqori darajada ekspressiv, emotsional va baholovchi xarakterga ega. Mazkur diskursda metaforalar, epitetlar, neologizmlar, brend terminologiyasi hamda kreativ leksik birliklar keng qo‘llaniladi. Moda matnlarining asosiy vazifasi mahsulotning fizik xususiyatlarini tavsiflashdan iborat emas, balki iste’molchiga emotsional va psixologik ta’sir ko‘rsatish, unda ma’lum estetik va ijtimoiy identifikatsiya ehtiyojini uyg‘otishdir. Shuning uchun moda matnlarini tarjima qilish jarayonida nafaqat semantik moslik, balki stilistik ekvivalentlik, pragmatik ta’sir va madaniy moslashuv masalalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa tarjimondan yuqori darajadagi ijodiy yondashuv, diskursiv sezgirlik va kontekstual tahlilni talab qiladi. Moda diskursida uchraydigan leksik muammolarni bir nechta asosiy guruhlarga ajratish mumkin: Neologizmlar: Moda industriyasi doimiy ravishda yangi tushunchalarni yaratadi. Masalan: athleisure, slow fashion, capsule wardrobe. Bunday birliklar ko‘pincha madaniy va ijtimoiy kontekstga ega bo‘lib, ularni to‘g‘ri tarjima qilish izohli yoki adaptiv yondashuvni talab etadi. Mashina tarjimasi tizimlari esa 127

ko‘pincha ularni transliteratsiya qiladi yoki kontekstsiz tarjima qiladi, natijada ma’no to‘liq ochilmaydi. Metaforik birliklar: Moda diskursi yuqori darajada metaforik xususiyatga ega. Masalan, “Ushbu kolleksiya nafislikni shivirlab yetkazadi” kabi ifodalar mahsulotni poetik va obrazli shaklda taqdim etadi. Bunday birliklarni so‘zma-so‘z tarjima qilish stilistik yo‘qotishlarga olib keladi hamda matnning estetik ta’sirini susaytiradi. Madaniy realiyalar: Moda matnlarida ma’lum milliy yoki madaniy kontekstga xos tushunchalar uchraydi. Ularni tarjima qilish jarayonida madaniy moslashuv (cultural adaptation) zarur bo‘ladi. Aks holda matn qabul qiluvchi auditoriya uchun tushunarsiz yoki begona bo‘lib qolishi mumkin. Brend terminologiyasi: Brend nomlari, shiorlar va marketing terminlari kompaniya imiji bilan chambarchas bog‘liq. Ularni noto‘g‘ri tarjima qilish marketing strategiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois terminologik izchillik va brend identitetini saqlash muhim hisoblanadi. Lakunalar: Lakunalar maqsad tilida muqobili mavjud bo‘lmagan tushunchalarni ifodalaydi. Bunday hollarda izohli tarjima yoki tavsifiy ekvivalent qo‘llaniladi. Lakunalar tarjimada semantik va pragmatik muammolarni yuzaga keltiradi. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosidagi mashina tarjimasi tizimlari moda matnlarini tarjima qilishda qator muammolarga duch keladi. Xususan: ⚫ Metaforik birliklar neytrallashadi yoki literal tarzda tarjima qilinadi; ⚫ Emotsional baholash elementlari yo‘qoladi; ⚫ Neologizmlar kontekstsiz tarjima qilinadi; ⚫ Brend terminologiyasi noto‘g‘ri interpretatsiya qilinadi. Natijada moda diskursining pragmatik va estetik ta’siri kamayadi. Moda matni nafaqat informativ, balki persuaziv (ishontiruvchi) xususiyatga ega bo‘lgani sababli, stilistik nozikliklarning yo‘qolishi matn samaradorligini pasaytiradi. Bunday xatolarni bartaraf etish uchun post-editing jarayoni muhim ahamiyat kasb etadi. Post-editing — mashina tarjimasi natijasini professional tarjimon tomonidan tahrir qilish jarayonidir. Moda diskursida bu ayniqsa dolzarbdir, chunki: ⚫ tarjimon stilistik ohangni tiklaydi; ⚫ madaniy moslikni ta’minlaydi; ⚫ terminologik aniqlikni nazorat qiladi; ⚫ pragmatik ta’sirni kuchaytiradi. Inson tarjimoni kontekstual, madaniy va kommunikativ omillarni hisobga olgan holda tarjima sifatini sezilarli darajada oshiradi. Shu bois optimal model sifatida sun’iy intellekt va inson tarjimoni hamkorligi tavsiya etiladi. Bunday integratsiyalashgan model texnologik tezlik va insoniy interpretativ sezgirlikni uyg‘unlashtiradi hamda moda diskursi tarjimasida yuqori sifat ko‘rsatkichlarini ta’minlaydi. 128

Modaga doir matnlarni tarjima qilishda quyidagi metodik yondashuvlar tavsiya etiladi: terminologik bazalarni yaratish, kontekstual tahlilni kuchaytirish, metaforik birliklarni kommunikativ tarjima usuli orqali berish, realiyalarni izohli yoki adaptiv tarjima qilish hamda post-editing jarayonini tizimli yo‘lga qo‘yish. Bunday yondashuv tarjima sifatini oshirish bilan birga, moda diskursining estetik va madaniy xususiyatlarini saqlab qolishga yordam beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt modaga doir matnlarni tarjima qilishda samarali yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Biroq moda diskursining leksik, stilistik va madaniy xususiyatlari inson tafakkuri va ijodiy yondashuvini talab qiladi. Shuning uchun SI tizimlari mustaqil tarjimon sifatida emas, balki inson tarjimoni bilan hamkorlikda qo‘llanilganda eng yuqori samaradorlikka erishiladi. Kelajakda SI tizimlarining madaniy kontekstni chuqurroq tahlil qila olishi moda tarjimasi sifatini yanada oshirishi kutiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. — London: Routledge, 2011. — 396 p. 2. Barnard M. Fashion as Communication. — London: Routledge, 2013. — 224 p. 3. Barthes R. The Fashion System. — Berkeley: University of California Press, 1983. — 303 p. 4. Catford J. C. A Linguistic Theory of Translation. — Oxford: Oxford University Press, 1965. — 103 p. 5. Hatim B., Mason I. Discourse and the Translator. — London: Longman, 1990. — 258 p. 6. House J. Translation Quality Assessment: Past and Present. — London: Routledge, 2015. — 208 p. 7. Hutchins W. J., Somers H. L. An Introduction to Machine Translation. — London: Academic Press, 1992. — 362 p. 8. Kawamura Y. Fashion-ology: An Introduction to Fashion Studies. — Oxford: Berg, 2005. — 160 p. 9. Kenny D. Machine Translation for Everyone. — London: Routledge, 2022. — 240 p. 10. Koehn P. Neural Machine Translation. — Cambridge: Cambridge University Press, 2020. — 240 p. 11. Moorkens J., Castilho S., Gaspari F., Doherty S. Translation Quality Assessment: From Principles to Practice. — Cham: Springer, 2018. — 287 p. 12. Munday J. Introducing Translation Studies: Theories and Applications. — London: Routledge, 2016. — 394 p. 13. Newmark P. A Textbook of Translation. — New York: Prentice Hall, 1988. — 292 p. 14. Nida E. A. Toward a Science of Translating. — Leiden: Brill, 1964. — 331 p. 15. O‘Hagan M. The Routledge Handbook of Translation and Technology. — London: Routledge, 2020. — 546 p. 16. Pym A. Exploring Translation Theories. — London: Routledge, 2014. — 202 p. 17. Sproles G. B. Analyzing Fashion Life Cycles // Journal of Marketing. — 1981. — Vol. 45, No. 4. — P. 116–124. 18. Svendsen L. Fashion: A Philosophy. — London: Reaktion Books, 2006. — 184 p. 19. Toury G. Descriptive Translation Studies and Beyond. — Amsterdam: John Benjamins, 1995. — 311 p. 20. Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. — London: Routledge, 1995. — 353 p 129

SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA TASHQI MIGRATSIYADAN QAYTGAN KADRLARNI MEHNAT BOZORIGA INTEGRATSIYALASH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH Bahriddinova Muazzam Azam qizi, TDIU huzuridagi “O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari” ilmiy-tadqiqot markazi katta ilmiy xodimi muazzambahriddinova@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada tashqi mehnat migratsiyasidan qaytgan kadrlarni ichki mehnat bozoriga integratsiyalash jarayonini takomillashtirish masalalari sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda qaytgan migrantlarning xorijda orttirgan kasbiy tajribasi va ko‘nikmalari bilan ichki mehnat bozori ehtiyojlari o‘rtasida yuzaga kelayotgan nomuvofiqlik muammolari ochib berilgan. An’anaviy bandlik va qayta tayyorlash mexanizmlarining cheklangan imkoniyatlari asoslab berilib, sun’iy intellekt texnologiyalarining ushbu jarayonda vosita sifatidagi o‘rni yoritilgan. Maqolada sun’iy intellekt asosida kasbiy salohiyatni baholash, individual qayta tayyorlash yo‘nalishlarini aniqlash va mehnat bozori talablariga moslashtirish imkoniyatlari ilmiy asoslangan holda ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarni joriy etish qaytgan migrantlarning bandlik darajasini oshirish, inson kapitalidan samarali foydalanish va takroriy migratsiya jarayonlarini qisqartirishga xizmat qilishi asoslab berilgan. Xulosa qismida tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni mehnat bozoriga integratsiyalash mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar. tashqi mehnat migratsiyasi, qaytgan migrantlar, mehnat bozori, inson kapitali, sun’iy intellekt, innovatsion yondashuvlar, bandlik, qayta tayyorlash, kasbiy integratsiya, mehnat resurslari. Аннотация. В статье на основе научного анализа рассматриваются вопросы совершенствования механизмов интеграции кадров, вернувшихся из внешней трудовой миграции, в национальный рынок труда с использованием искусственного интеллекта и инновационных подходов. Раскрываются проблемы несоответствия профессиональных навыков и компетенций возвращающихся мигрантов требованиям внутреннего рынка труда. Обоснована ограниченная эффективность традиционных механизмов занятости и переподготовки кадров в условиях ускоренного технологического развития. Особое внимание уделено роли искусственного интеллекта как инструмента оценки профессионального потенциала, индивидуального профессионального ориентирования и адаптации возвращённых мигрантов к потребностям рынка труда. В статье доказано, что внедрение технологий искусственного интеллекта и инновационных подходов способствует повышению уровня занятости, более эффективному использованию человеческого капитала и сокращению повторной трудовой миграции. По итогам исследования сформулированы научно-практические предложения по совершенствованию механизмов интеграции возвращающихся мигрантов в рынок труда. Ключевые слова. внешняя трудовая миграция, возвращённые мигранты, рынок труда, человеческий капитал, искусственный интеллект, инновационные подходы, занятость, профессиональная интеграция, переподготовка кадров. Abstract. This article provides a scientific analysis of the mechanisms for improving the integration of workers returning from external labor migration into the domestic labor market based on artificial intelligence and innovative approaches. The study identifies key challenges related to the mismatch between the skills and competencies acquired by return migrants abroad and the demands of the national labor market. The limitations of traditional employment and retraining mechanisms under conditions of rapid technological change are substantiated. Particular attention 130

is paid to the role of artificial intelligence as a tool for assessing professional potential, individualized skills profiling, and adapting return migrants to labor market needs. The findings demonstrate that the application of artificial intelligence technologies and innovative approaches enhances employment opportunities, improves the efficient use of human capital, and reduces repeated labor migration. The article concludes with scientific and practical recommendations aimed at improving labor market integration mechanisms for returning migrants. Keywords. external labor migration, return migrants, labor market, human capital, artificial intelligence, innovative approaches, employment, professional integration, workforce retraining. Kirish. Hozirgi globallashuv sharoitida mehnat resurslarining xalqaro harakatchanligi kuchayib, tashqi mehnat migratsiyasi ko‘plab mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Tashqi migratsiya, bir tomondan, ishchi kuchi ortiqcha bo‘lgan hududlarda bandlik bosimini yumshatish imkonini bersa, ikkinchi tomondan, migratsiya jarayonining yakuniy bosqichi - qaytgan migrantlarning ichki mehnat bozoriga qayta integratsiyalashuvi bilan bog‘liq murakkab muammolarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarning xorijda orttirgan bilim, ko‘nikma va mehnat tajribasidan ichki mehnat bozorida samarali foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarning kasbiy salohiyati ichki mehnat bozori ehtiyojlariga to‘liq mos kelavermaydi. Bu holat ko‘nikmalar nomuvofiqligi, rasmiy bandlik darajasining pastligi hamda takroriy migratsiya jarayonlarining kuchayishiga olib kelmoqda. Mavjud bandlikka ko‘maklashish va qayta tayyorlash mexanizmlari esa ko‘pincha umumiy yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, qaytgan migrantlarning individual kasbiy imkoniyatlarini to‘liq hisobga olish imkonini bermaydi. Natijada, inson kapitalidan foydalanish samaradorligi pasaymoqda. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi mehnat bozorini tartibga solish jarayonlariga yangicha yondashuvlarni joriy etish imkonini bermoqda. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar mehnat bozori talablarini chuqur tahlil qilish, kadrlarning kasbiy salohiyatini baholash va ularni mos ish o‘rinlariga yo‘naltirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu texnologiyalar tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni mehnat bozoriga integratsiyalash jarayonida mavjud muammolarni tizimli va individual yondashuv asosida hal etish imkonini yaratadi. Shu munosabat bilan tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni mehnat bozoriga integratsiyalash mexanizmlarini sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida takomillashtirish masalalarini ilmiy jihatdan o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni ichki mehnat bozoriga samarali integratsiyalash jarayonini tahlil qilish hamda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish orqali ushbu jarayonni takomillashtirish yo‘llarini ilmiy asoslashdan iborat. Asosiy qism. Global iqtisodiyotda mehnat resurslarining hududlararo harakatchanligi kuchayib borayotgan hozirgi sharoitda tashqi mehnat migratsiyasi ko‘plab mamlakatlar uchun ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning muhim omiliga 131

aylangan. Migratsiya jarayoni, bir tomondan, ishchi kuchi ortiqcha bo‘lgan hududlarda bandlik bosimini yumshatsa, ikkinchi tomondan, qabul qiluvchi mamlakatlarda mehnat resurslariga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi. Biroq migratsiya jarayonining yakuniy bosqichi - tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarning ichki mehnat bozoriga integratsiyalashuvi yetarli darajada tizimli tashkil etilmaganligi sababli muhim iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirmoqda [10]. Tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlar xorijiy mehnat bozorlarida muayyan kasbiy tajriba, mehnat intizomi va ishlab chiqarish madaniyatini egallagan bo‘lsalar-da, ularning mavjud salohiyati ichki mehnat bozori talablariga to‘liq mos kelmasligi holatlari keng tarqalgan. Bu nomuvofiqlik, avvalo, kasbiy ko‘nikmalar tarkibining farqlanishi, texnologik darajadagi tafovutlar hamda mehnat bozoridagi institutsional cheklovlar bilan izohlanadi [6]. Natijada qaytgan migrantlarning bir qismi rasmiy bandlik tizimiga kira olmay, norasmiy sektorda faoliyat yuritishga yoki takroriy migratsiyani tanlashga majbur bo‘lmoqda [4]. Mazkur holat inson kapitalidan foydalanish samaradorligini pasaytirib, mehnat bozorida yashirin ishsizlik va ijtimoiy beqarorlik xavfini kuchaytiradi. Ayniqsa, texnologik taraqqiyot sharoitida mehnat bozorida yuqori malakali va moslashuvchan kadrlar ulushi ortib borayotgan bir paytda qaytgan migrantlarning mavjud ko‘nikmalarini aniqlash va rivojlantirish dolzarb masalaga aylanmoqda [11]. An’anaviy bandlik va qayta tayyorlash tizimlari ko‘pincha umumiy yondashuvlarga asoslanib, individual kasbiy salohiyatni chuqur tahlil qilish imkonini bermaydi. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarni tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni mehnat bozoriga integratsiyalash mexanizmlariga joriy etish zamonaviy va ilmiy asoslangan yechim sifatida namoyon bo‘ladi. Ilmiy tadqiqotlarda sun’iy intellekt texnologiyalari mehnat bozorida talab va taklifni muvofiqlashtirish, ko‘nikmalar nomuvofiqligini kamaytirish va kadrlarni samarali joylashtirishda yuqori imkoniyatlarga ega ekanligi ta’kidlanadi [1]. Bunday texnologiyalar katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, individual kasbiy profillarni shakllantirish va mos ish o‘rinlarini aniqlash imkonini beradi. Sun’iy intellekt asosida qaytgan migrantlarning ta’lim darajasi, xorijda orttirgan mehnat tajribasi, norasmiy ko‘nikmalari va mehnat faoliyati tarixi kompleks tarzda tahlil qilinishi mumkin. Bu jarayon an’anaviy baholash usullaridan farqli ravishda subyektivlikni kamaytirib, real kasbiy salohiyatni aniqlashga xizmat qiladi [7]. Natijada qaytgan kadrlarni ichki mehnat bozorining ehtiyojlariga mos ravishda yo‘naltirish va ularning bandlik darajasini oshirish imkoniyati kengayadi. Innovatsion yondashuvlar doirasida sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan raqamli platformalar qaytgan migrantlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish jarayonlarini individuallashtirishga imkon beradi. Xalqaro tajribada bunday tizimlar orqali kasbiy yo‘naltirish va qayta o‘qitish dasturlarining samaradorligi 132

sezilarli darajada oshgani kuzatilgan [2]. Bu holat inson kapitalini rivojlantirishda texnologiyalarning muhim rol o‘ynashini tasdiqlaydi [5]. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish qaytgan migrantlarning mehnat bozoriga hududiy integratsiyasini takomillashtirishga xizmat qiladi. Hududlar kesimida ishchi kuchiga bo‘lgan talabni prognozlash va qaytgan migrantlarni mos hududlarga yo‘naltirish orqali ichki mehnat bozoridagi nomutanosibliklarni kamaytirish mumkin [9]. Bu esa bandlik siyosatini yanada aniq va maqsadli amalga oshirish imkonini yaratadi hamda hududlararo ijtimoiyiqtisodiy tafovutlarni qisqartirishga yordam beradi. Umuman olganda, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarga asoslangan integratsiya mexanizmlari tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarning inson kapitalidan samarali foydalanish, barqaror bandlikni ta’minlash va takroriy migratsiya oqimlarini qisqartirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yondashuvlar mehnat bozorini boshqarishda zamonaviy, moslashuvchan va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Xulosa va takliflar. O‘tkazilgan ilmiy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarni mehnat bozoriga integratsiyalash jarayonida mavjud mexanizmlar zamonaviy mehnat bozori talablariga to‘liq mos kelmaydi. Ayniqsa, qaytgan migrantlarning xorijda orttirgan ko‘nikmalarini baholash va ularni ichki mehnat bozoriga moslashtirishda tizimli yondashuv yetishmaydi. Bu holat inson kapitalidan foydalanish samaradorligining pasayishiga va takroriy migratsiya jarayonlarining kuchayishiga olib kelmoqda [4]. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarga asoslangan mexanizmlarni joriy etish ushbu muammolarni kompleks va barqaror hal etish imkonini beradi. Bunday mexanizmlar qaytgan migrantlarning kasbiy salohiyatini aniqlash, individual rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash va mehnat bozori ehtiyojlariga moslashtirishda muhim ahamiyatga ega [1; 2]. Natijada bandlik siyosatining samaradorligi oshadi hamda mehnat resurslaridan foydalanish darajasi yaxshilanadi. Shu munosabat bilan quyidagi ilmiy-amaliy takliflarni ilgari surish maqsadga muvofiq hisoblanadi: - birinchidan, tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlar bo‘yicha yagona raqamli axborot bazasini shakllantirish va uni sun’iy intellekt asosida tahlil qilish mexanizmini joriy etish; - ikkinchidan, qaytgan migrantlarning xorijda orttirgan rasmiy va norasmiy ko‘nikmalarini baholashga qaratilgan sun’iy intellektga asoslangan kasbiy diagnostika tizimini yaratish; - uchinchidan, mehnat bozori ehtiyojlari asosida individual qayta tayyorlash va malaka oshirish dasturlarini ishlab chiqish; - to‘rtinchidan, hududiy bandlik siyosatini takomillashtirishda sun’iy intellekt asosidagi prognozlash modellaridan foydalanishni kengaytirish. Mazkur takliflarning amaliyotga tatbiq etilishi tashqi migratsiyadan qaytgan kadrlarning mehnat bozoriga integratsiyalashuvini jadallashtiradi, inson kapitalidan 133

samarali foydalanishni ta’minlaydi hamda migratsiya jarayonlarining ijtimoiyiqtisodiy salbiy oqibatlarini sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Acemoglu, D., & Restrepo, P. Artificial intelligence and jobs: Evidence from US labor markets. Journal of Political Economy, 128(6), 2188–2244. (2020) 2. OECD. Artificial Intelligence, Automation and Work. Paris: OECD Publishing (2021). 3. International Labour Organization (ILO). Global Employment Trends for Migrant Workers. Geneva (2022). 4. World Bank. Reintegration of Return Migrants: Evidence and Policy Options. Washington, DC (2020). 5. McKinsey Global Institute (2019). 6. Dustmann, C., & Weiss, Y.. Return migration: Theory and empirical evidence. British Journal of Industrial Relations, 45(2), 236–256. (2007) 7. Bessen, J. AI and jobs: The role of demand. NBER Working Paper No. 24235. (2019) 8. Clemens, M.A., & Gough, K.. Skilled emigration and skill creation. World Development, 112, 305–320. (2018) 9. European Commission(2021). 10. UN DESA. International Migration 2020 Highlights. New York. 11. Autor, D.H., Levy, F., & Murnane, R.J. The skill content of recent technological change. Quarterly Journal of Economics, 118(4), 1279–1333. (2003) 12. World Economic Forum. The Future of Jobs Report. Geneva. (2023) KORPUS TA’LIMINI O‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI Baxriddinova Dildora Oktamovna, JDPU, Filologiya fakulteti Ingliz tili nazariyasi va metodikasi kafedrasi dotsenti, PhD email: dildora.bahriddinova86@gmail.com Annotatsiya. Maqolada korpus lingvistikasi va sun’iy intellektning til o‘qitish jarayonidagi roli tahlil qilinib,integratsiya o‘quv jarayonini tezlashtirishi, individualizatsiya qilishi, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishi va ta’limni interaktiv hamda zamonaviy shaklda tashkil etishga yordam berishi borasidagi fikrlar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: Korpus lingvistikasi, Sun’iy intellekt, til o‘qitish, amaliy til ko‘nikmalari Аннотация. В статье анализируется роль корпусной лингвистики и искусственного интеллекта в процессе преподавания языков. Рассматриваются идеи о том, как их интеграция способствует ускорению учебного процесса, индивидуализации, развитию практических языковых навыков и организации обучения в интерактивной и современной форме. Ключевые слова: корпусная лингвистика, искусственный интеллект, преподавание языков, практические языковые навыки. Abstract. The article analyzes the role of corpus linguistics and artificial intelligence in the language teaching process. It presents ideas on how their integration can accelerate the learning process, promote individualization, develop practical language skills, and support the organization of interactive and modern teaching. Keywords: corpus linguistics, artificial intelligence, language teaching, practical language skills. 134

Korpus lingvistikasi XX asrning 40-yillaridan shakllana boshlagan va 1960yillarga kelib jadal rivojlangan ilmiy yo‘nalishdir. Bu soha til birliklarini tizimli ravishda to‘plagan, ularni qidirish, tahlil qilish va ta’lim jarayonida qo‘llash imkonini beruvchi platformani yaratadi. Zamonaviy korpuslar millionlab so‘z birliklarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, tilning real qo‘llanilishini aks ettiradi. So‘nggi tadqiqotlar korpusga asoslangan yondashuv tilni sun’iy misollar emas, balki haqiqiy kommunikativ muhit asosida o‘rgatishini ta’kidlaydi (McEnery & Brezina, 2022). Korpuslar yordamida: ✓ so‘z va iboralarning kontekstual qo‘llanilishi; ✓ kollokatsiyalar va frazeologik birliklar; ✓ grammatik konstruksiyalarning real ishlatilish chastotasi aniqlanadi. 1-jadval Asosiy jihatlar Autentik materiallar Statistik tahlil Kontekstual o‘rganish Tadqiqotga yo‘naltirilganlik Ta’lim jarayonidagi ahamiyati Talabalar real til namunalari bilan ishlaydi Til birliklarining chastotasi aniqlanadi So‘zlar vaziyatga mos qo‘llanadi Mustaqil tahlil ko‘nikmalari rivojlanadi Korpus lingvistikasining ta’limdagi afzalliklari Korpuslar yordamida til birliklarini izlash, ularning kontekstini tahlil qilish va statistik ma’lumotlarni olish ancha osonlashadi. Masalan, ingliz tilidagi make fe’li bilan ishlatiladigan iboralarni ko‘rib chiqadigan talaba, ushbu fe’lning make a decision, make an effort, make progress kabi eng ko‘p ishlatiladigan kollokatsiyalarini tezda topa oladi (Brezina, 2021). Shu tariqa, talaba faqat grammatik qoidalarni yodlamaydi, balki so‘zlarning real kontekstda qanday ishlatilishini ham ko‘radi. Hozirgi davrni ko‘plab olimlar “Sun’iy Intellekt asri” deb atashadi. Sun’iy intellekt (SI) ta’lim sohasida o‘zining beqiyos imkoniyatlarini namoyon qilmoqda. Korpus ta’limida SI dan foydalanish o‘quv jarayonini tezlashtiradi, interaktiv qiladi va talabalarning til ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, SI o‘qituvchilar uchun darslarni tayyorlashni soddalashtiradi va ilmiy tadqiqotlarni yanada samarali qiladi. Korpus ma’lumotlarini tahlil qilish va sun’iy intellekt Korpus ta’limining samaradorligi ko‘pincha ma’lumotlarni qidirish va tahlil qilish qobiliyatiga bog‘liq. Katta hajmdagi matnlarni inson qo‘li bilan tahlil qilish ko‘p vaqt va kuch talab qiladi. Shu yerda sun’iy intellekt tizimlari juda qulay vosita bo‘lib xizmat qiladi. Sun’iy intellektga asoslangan algoritmlar esa ushbu muammoni samarali hal etadi. SI yordamida: • katta hajmdagi matnlar tezkor qayta ishlanadi; • statistik naqshlar aniqlanadi; • til birliklari o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlanadi (Brezina, 2021). 135

Masalan, COCA (Corpus of Contemporary American English) yoki BNC (British National Corpus) korpuslari yordamida talabalar so‘zlarning eng ko‘p ishlatiladigan kontekstlarini tez va oson topa oladilar. SI tizimlari matnni avtomatik tahlil qilib, so‘z birikmalarini va frazeologik iboralarni talabalarga ko‘rsatadi. Bu jarayon o‘quvchilarga nafaqat tilni yodlash, balki uni amalda ishlatishni ham o‘rgatadi (Zawacki-Richter et al., 2020). Misol uchun, strong sifatining eng ko‘p uchraydigan birikmalari strong coffee, strong argument, strong possibility kabi bo‘lishi mumkin. Talaba bu birikmalarni real kontekstda ko‘rib, ularni o‘z yozma va og‘zaki nutqlarida qo‘llay oladi. 2-jadval Sifat + Substantiv strong coffee strong argument strong possibility Frekvensiya 120 95 80 Avtomatlashtirilgan xatoliklarni aniqlash Korpusga asoslangan sun’iy intellekt tizimlari talabalarning yozma nutqini avtomatik tahlil qilish orqali imlo, grammatik va stilistik xatoliklarni aniqlash imkonini beradi. Bunday tizimlar katta hajmdagi autentik til korpuslariga tayangan holda ishlaydi va talaba matnini me’yoriy til namunalar bilan solishtiradi. Natijada, xatoliklar nafaqat aniqlanadi, balki ularning sabablari ham izohlanadi. Masalan, ingliz tilini o‘rganuvchi talaba “I am agree with you” jumlasini yozganida, tizim ushbu konstruksiya grammatik jihatdan noto‘g‘ri ekanini aniqlaydi va “I agree with you” shaklini tavsiya etadi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt tizimi agree fe’li holat fe’li bo‘lib, to be fe’li bilan ishlatilmasligi haqida qisqa grammatik tushuntirish ham beradi. Yana bir misol sifatida, talabaning “She explained me the rule” jumlasini keltirish mumkin. Korpusga asoslangan tahlil bu yerda fe’lning noto‘g‘ri boshqaruvini aniqlab, “She explained the rule to me” variantini taklif qiladi va explain fe’lining to‘g‘ridan-to‘g‘ri obyektsiz ishlatilishini izohlaydi. Shu tarzda talaba faqat xatoni emas, balki til tizimidagi qonuniyatni ham anglaydi. Stilistik xatoliklarni aniqlashda ham korpus texnologiyalarining ahamiyati katta. Masalan, akademik matnda “a lot of” iborasi ishlatilsa, tizim uni “a significant number of” yoki “many” kabi uslubiy jihatdan mosroq variantlar bilan almashtirishni tavsiya qiladi. Bu esa talabalarni akademik yozuv normalariga bosqichma-bosqich o‘rgatishga xizmat qiladi. Eng muhim jihati shundaki, avtomatlashtirilgan xatoliklarni aniqlash tizimlari o‘quv jarayonini individualizatsiyalash imkonini beradi. Har bir talabaning xatolari alohida tahlil qilinadi, tez-tez takrorlanadigan xatoliklar bo‘yicha shaxsiy tavsiyalar shakllantiriladi. Natijada talabalar o‘z xatolarini anglab, ularni mustaqil ravishda tahlil qilish va tuzatish ko‘nikmalarini 136

rivojlantiradi, bu esa metalingvistik tafakkurning shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 3-jadval Bosqich Jarayon mazmuni 1-bosqich Talaba yozma matnni sun’iy intellekt tizimiga kiritadi 2-bosqich Tizim matnni til korpusi bilan solishtiradi 3-bosqich Imlo, grammatik va stilistik xatoliklar aniqlanadi 4-bosqich To‘g‘ri variantlar va qisqa tushuntirishlar taqdim etiladi 5-bosqich Talaba xatolarni anglaydi va ularni mustaqil ravishda tuzatadi Korpusga asoslangan sun’iy intellekt yordamida yozma nutqdagi xatoliklarni aniqlash va tuzatish jarayoni Ushbu jadval korpusga asoslangan sun’iy intellekt tizimlari yordamida talabalar yozma nutqidagi xatoliklarni aniqlash va tuzatish jarayonini izchil tarzda ko‘rsatadi. Jadvaldagi bosqichlar o‘quv jarayonining mantiqiy ketma-ketligini aks ettirib, talabalarda xatolarni anglash va mustaqil tuzatish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Interaktiv va adaptiv o‘quv muhitini yaratish Sun’iy intellekt korpus ma’lumotlarini talaba darajasiga moslab taqdim etadi. Masalan: - Yangi so‘zlar bo‘yicha interaktiv mashqlar yaratish; - So‘z birikmalari va frazeologik birliklarni o‘rganishda avtomatik testlar taqdim etish; - Matnlar kontekstida yangi iboralarni kiritish va talabalarga real hayotiy vaziyatlar orqali o‘rgatish. Bunday yondashuv talabaning motivatsiyasini oshiradi va til o‘rganish jarayonini samarali qiladi (Boulton, A., & Vyatkina, N. 2021). Korpus ta’limini rivojlantirish istiqbollari Kelajakda sun’iy intellekt asosida korpuslarni yaratish va boshqarish, talaba darajasiga moslashgan o‘quv tizimlarini ishlab chiqish va tilni o‘rganish jarayonini individualizatsiya qilish kengaytiriladi. Korpus ta’limi va SI integratsiyasi: Talabalar uchun shaxsiy o‘rganish rejalari yaratish; O‘qituvchilar uchun dars materiallarini tayyorlash jarayonini soddalashtirish; Tilshunoslik tadqiqotlarida tezkor tahlil va vizualizatsiya imkoniyatini taqdim etish. Natijada, korpus ta’limini SI bilan boyitish ilmiy asoslangan, interaktiv va samarali o‘qitish tizimini shakllantiradi. Shunday qilib, korpus lingvistikasi va sun’iy intellektning uyg‘unligi til o‘qitishda yangi imkoniyatlar yaratadi. Sun’iy intellekt tizimlari yordamida o‘quv jarayoni sezilarli darajada tezlashadi, chunki katta hajmdagi matnlar va til birikmalarini tezkor tahlil qilish imkoniyati mavjud bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonini individualizatsiya qilish imkoniyati ham oshadi: har bir talaba o‘z darajasi, qiziqishi va o‘rganish ehtiyojlariga moslashtirilgan mashqlar va 137

materiallardan foydalanadi, bu esa o‘quvchilarning motivatsiyasini yanada oshiradi. Korpus va sun’iy intellekt integratsiyasi talabalarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda ham samarali vosita hisoblanadi. Talabalar nafaqat grammatik qoidalarni o‘rganadi, balki so‘z va iboralarni real kontekstlarda qo‘llashni o‘rganadi. Bu ularning yozma va og‘zaki nutqini mustahkamlashga yordam beradi, tilni amaliy ravishda ishlatish ko‘nikmalarini oshiradi. Shu bilan birga, SI tizimlari yordamida o‘quvchilarning xatoliklarini avtomatik aniqlash va ularni tuzatish jarayoni yanada samarali bo‘ladi, bu esa talabalarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘qituvchilar uchun esa korpus va SI integratsiyasi darslarni tayyorlash jarayonini sezilarli darajada soddalashtiradi. SI yordamida dars materiallarini avtomatlashtirilgan tarzda tayyorlash, individual mashqlar yaratish va talabalarning rivojlanishini kuzatish imkoniyati mavjud. Bu o‘qituvchilarga vaqtni tejash, darslarni samarali rejalashtirish va har bir talabaning o‘ziga mos yondashuvini qo‘llash imkonini beradi. Shu sababli, korpus lingvistikasi va sun’iy intellektning uyg‘unligi nafaqat til o‘qitishni zamonaviylashtiradi, balki ta’lim jarayonini interaktiv, individualizatsiyalangan va ilmiy asoslangan yondashuvlar bilan boyitadi. Bu yondashuv til o‘qitish sifatini oshirish, talabalarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish va o‘qituvchilarga samarali darslarni tashkil etish imkonini beradi. Kelajakda bunday integratsiya tilshunoslik, pedagogika va ta’lim texnologiyalari sohasida yangi innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan Adabiyotlar : 1. Boulton, A., & Vyatkina, N. (2021). Data-driven learning in language pedagogy: Past, present, and future. Language Teaching, 54(4), 1–18. https://doi.org/10.1017/S0261444820000412 2. Brezina, V. (2021). Statistics in corpus linguistics: A practical guide. Cambridge University Press. 3. McEnery, T., & Brezina, V. (2022). Fundamental principles of corpus linguistics. Cambridge University Press. 4. Zawacki-Richter, O., Marín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2020). Systematic review of artificial intelligence applications in education: Benefits and challenges. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 17(1), 1–27. https://doi.org/10.1186/s41239-020-00215-1 5. Hamroyeva Sh. O‘zbek tili mualliflik korpusini tuzishning lingvistik asoslari. Filol. fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD)…dis. aftoref. – Qarshi, 2018. 6. McEnery, T., & Hardie, A. (2011). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press. XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKTNING PEDAGOGIK ROLI Baymatov Abduaziz Abdujabbarovich, JDPU, Filologiya fakulteti Roman-German tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi email: abduaziz.baymatov.82@gmail.com 138