Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

(GPU) va bulutli texnologiyalarga ehtiyoj tug‘diradi. Hisoblash tezligi va energiya sarfi ham dolzarb muammolardan biridir. 2.3. Model adekvatligi va barqarorligi Har qanday matematik model real jarayonni to‘liq aks ettira olmaydi. Modelning adekvatligi — uning real obyektga qanchalik mos kelishini bildiradi. Agar model haddan tashqari soddalashtirilsa, aniqlik kamayadi; aksincha, juda murakkab model ortiqcha moslashuv (overfitting) muammosini keltirib chiqaradi. 2.4. Noaniqlik va tasodifiylik Ko‘plab real jarayonlar tasodifiy xarakterga ega. Iqtisodiy, iqlimiy yoki biologik tizimlarni modellashtirishda ehtimollik nazariyasi va statistik usullar muhim o‘rin tutadi. Noaniqlikni to‘g‘ri baholash va boshqarish model sifatini belgilaydi[5]. 3. Muammolarni hal etish yo‘llari 3.1. Mashinaviy o‘qitish va neyron tarmoqlar Sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish va yashirin qonuniyatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu modellarni avtomatik optimallashtirish va prognoz aniqligini oshirishga xizmat qiladi. 3.2. Katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalari Zamonaviy ma’lumotlar bazalari va bulutli saqlash tizimlari katta hajmdagi axborotni tezkor qayta ishlash imkonini yaratadi. Bu esa modellashtirish jarayonini samaraliroq qiladi. 3.3. Algoritmlarni optimallashtirish Hisoblash samaradorligini oshirish uchun parallel hisoblash, iteratsion usullar va optimallashtirish algoritmlaridan foydalaniladi. Bu modelni tezroq va kam resurs bilan ishlashini ta’minlaydi. 3.4. Gibrid modellarni qo‘llash An’anaviy matematik usullarni sun’iy intellekt bilan birlashtirish (gibrid modellar) yuqori aniqlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Masalan, differensial tenglamalar asosidagi modelga mashinaviy o‘qitish elementlarini qo‘shish orqali yanada mukammal natijalarga erishish mumkin[6]. Xulosa. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar zamonaviy matematik modellashtirish jarayonining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosidagi yondashuvlar real jarayonlarni yanada aniqroq tasvirlash, katta hajmdagi ma’lumotlarni samarali tahlil qilish va prognozlash imkonini beradi. Ayniqsa, mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar va katta ma’lumotlar texnologiyalari matematik modellarni optimallashtirish va ularning aniqligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, modellashtirish jarayonida ma’lumotlar sifati, hisoblash resurslari cheklanganligi, modelning adekvatligi va barqarorligi kabi muammolar mavjudligi aniqlandi. Mazkur muammolarni hal etish uchun an’anaviy matematik usullarni zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan integratsiya qilish zarur. Gibrid modellar va optimallashtirilgan algoritmlar kelajakda yanada mukammal va samarali tizimlar yaratishga xizmat qiladi. 919

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson. 2. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2020). Deep Learning (Updated ed.). MIT Press. 3. Molnar, C. (2022). Interpretable Machine Learning (2nd ed.). Leanpub. 4. Zhang, Z., Chen, P., & Li, Y. (2021). Applications of artificial intelligence in mathematical modeling and simulation. Journal of Computational Science, 51, 101–118. 5. LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2021). Deep learning advancements and future directions. Nature, 589(7842), 197–206. 6. Kotu, V., & Deshpande, B. (2022). Data Science: Concepts and Practice (2nd ed.). Morgan Kaufmann 7. https://eoconf.com/index.php/icmse/article/view/665 8. https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai/article/view/9633 9. https://zenodo.org/records/18371097 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA IJTIMOIY-GUMANITAR VA FALSAFA FANLARINING O‘RNI HAMDA AHAMIYATI Jo‘rayev Ahmad Muhamadiyevich, UMFT Ijtimoiy fanlar kafedrasi mudiri, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa fanlari doktori (PhD), dotsent Annotatsiya. Maqolada raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda ijtimoiygumanitar va falsafa fanlarining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Raqamlashtirish jarayonlari ijtimoiy ong, qadriyatlar tizimi va shaxs identifikatsiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois, gumanitar va falsafiy bilimlar texnologik taraqqiyotning ijtimoiy, madaniy va axloqiy oqibatlarini baholashda muhim metodologik asos vazifasini bajaradi. Tadqiqotda fanlararo yondashuv asosida ushbu fanlarning funksiyalari, imkoniyatlari va amaliy ahamiyati ochib berilgan. Olingan natijalar ta’lim tizimi va ilmiy tadqiqotlar uchun muhim xulosalar chiqarishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: raqamli jamiyat, ijtimoiy-gumanitar fanlar, falsafa, raqamli etika, tanqidiy tafakkur. Аннотация. В статье проводится научный анализ роли и значения социальногуманитарных и философских наук в условиях стремительного развития цифровых технологий. Процессы цифровизации оказывают непосредственное влияние на общественное сознание, систему ценностей и идентичность личности. В этой связи гуманитарные и философские знания выступают важной методологической основой для осмысления социальных, культурных и этических последствий технологического прогресса. В исследовании использован междисциплинарный подход, раскрывающий функции и практическое значение данных наук в цифровом обществе. Полученные результаты имеют теоретическую и прикладную значимость. Ключевые слова: цифровое общество, социально-гуманитарные науки, философия, цифровая этика, критическое мышление. Abstract. The article provides a scientific analysis of the role and significance of social sciences, humanities, and philosophy in the context of rapid digital technological development. Digitalization processes have a direct impact on social consciousness, value systems, and personal identity. In this regard, humanitarian and philosophical knowledge serves as an essential methodological foundation for understanding the social, cultural, and ethical consequences of technological progress. The study applies an interdisciplinary approach to reveal the functions and practical relevance of these disciplines in a digital society. The findings 920

contribute to both theoretical discussions and applied research in education and social development. Keywords: digital society, social sciences and humanities, philosophy, digital ethics, critical thinking. Kirish. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi zamonaviy jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biriga aylandi. Sun’iy intellekt, raqamli platformalar, algoritmik boshqaruv va global axborot tarmoqlari ijtimoiy munosabatlar, mehnat bozori hamda ta’lim tizimining mazmunini tubdan o‘zgartirmoqda. Ushbu jarayonlar texnik yutuqlar bilan bir qatorda murakkab ijtimoiy va axloqiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Mazkur sharoitda ijtimoiy-gumanitar va falsafa fanlarining ahamiyati yanada ortib, ular raqamli taraqqiyotning insonparvarlik mezonlari asosida rivojlanishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotning maqsadi - raqamli texnologiyalar davrida gumanitar va falsafiy fanlarning jamiyatdagi o‘rni va funksiyalarini ilmiy asosda tahlil qilishdir. Tadqiqot vazifalari sifatida ushbu fanlarning metodologik imkoniyatlarini aniqlash, mavjud ilmiy yondashuvlarni tahlil qilish va amaliy xulosalar ishlab chiqish belgilandi. Adabiyotlar tahlili. Raqamli jamiyat va gumanitar bilimlar o‘rtasidagi munosabatlar masalasi ko‘plab xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda yoritilgan. M. Xaydegger texnikaning mohiyatini inson tafakkuri bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilib, texnologiyaning faqat vosita emas, balki dunyoni idrok etish shakli ekanligini asoslab bergan. [1] Y. Habermas zamonaviy jamiyatda kommunikativ ratsionallik va ijtimoiy muloqotning ahamiyatini ta’kidlaydi.[2] Zamonaviy tadqiqotlarda L. Floridi tomonidan ilgari surilgan “raqamli etika” konsepsiyasi,[3] M.Castellsning tarmoq jamiyati nazariyasi ham raqamli transformatsiya jarayonlarini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.[4] Ushbu ilmiy qarashlar ijtimoiy-gumanitar fanlarning raqamli davrdagi dolzarbligini tasdiqlaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot jarayonida tizimli va fanlararo yondashuv asosiy metodologik prinsip sifatida tanlandi. Shuningdek, mantiqiy tahlil, taqqoslash, induksiya va deduksiya, falsafiy refleksiya metodlaridan foydalanildi. Bu metodlar raqamli texnologiyalar va ijtimoiy-gumanitar bilimlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni kompleks tahlil qilish imkonini berdi. Tadqiqot natijalari. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ijtimoiy-gumanitar va falsafa fanlari raqamli jamiyatda quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: - birinchidan, texnologik innovatsiyalarning ijtimoiy va axloqiy oqibatlarini baholaydi; - ikkinchidan, shaxsda tanqidiy va mas’uliyatli tafakkurni shakllantiradi; - uchinchidan, inson qadriyatlari va madaniy merosni saqlashga xizmat qiladi; - to‘rtinchidan, raqamli madaniyat va axborot mas’uliyatini rivojlantiradi. Ushbu fanlarsiz raqamli texnologiyalar jamiyatda ijtimoiy nomutanosiblik va axloqiy inqirozlarni kuchaytirishi mumkin. 921

Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalar davrida ijtimoiy-gumanitar va falsafa fanlari jamiyatning barqaror va insonparvar rivojlanishini ta’minlovchi muhim ilmiy asos hisoblanadi. Ular texnologik taraqqiyotni inson manfaatlari bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Amaliy tavsiyalar sifatida oliy ta’lim muassasalarida texnik yo‘nalishlar bilan bir qatorda gumanitar fanlarning ulushini oshirish, raqamli etika va falsafa bo‘yicha maxsus modullar joriy etish hamda fanlararo ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirish taklif etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Heidegger M. The Question Concerning Technology. New York: Harper & Row, 1977. 2. Habermas J. The Theory of Communicative Action. Boston: Beacon Press, 1984. 3. Floridi L. The Ethics of Information. Oxford: Oxford University Press, 2023. 4. Castells M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell Publishing, 2020. BO‘LАJАK PEDАGOGLАRNING BАSHORАTLАSH KO‘NIKMАLАRNI SHАKLLАNTIRISH OMILLАRI Fozilov Rustambek Shokirjonovich, UMFT universiteti o‘qituvchisi Annotatsiya. Pedagogik bashoratlash deganda, pedagogik faoliyat sub’ektlari va ob’ektlari rivojlanishining mumkin bo‘lgan tendensiyalari, o‘zgarishlari va istiqbollarini o‘rganishga qaratilgan mustaqil universal ko‘p funksiyali pedagogik faoliyati tushuniladi Maqolada bashoratlash ko‘nikmalari, bashoratlash ko‘nikmalarini rivojlantirish darajasini baholash mezonlari yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: Natija, munosabat, reja, jarayon, fikrlash, sinov, faoliyat, daraja. Аннотация. Педагогическое прогнозирование понимается как самостоятельная универсальная многофункциональная педагогическая деятельность, направленная на изучение возможных тенденций, изменений и перспектив развития субъектов и объектов педагогической деятельности. В статье рассматриваются навыки прогнозирования, критерии оценки уровня развития навыков прогнозирования. Ключевые слова: Результат, отношение, план, процесс, мышление, тест, деятельность, уровень. Abstract. Pedagogical forecasting is understood as an independent universal multifunctional pedagogical activity aimed at studying possible trends, changes and prospects for the development of subjects and objects of pedagogical activity. The article discusses forecasting skills, criteria for assessing the level of development of forecasting skills. Keywords: Result, attitude, plan, process, thinking, test, activity, level. Prognozlаsh boshqаruvning muhim funksiyаsidir. Biroq, fаoliyаtning ko'p sohаlаridа prognozlаsh judа ishonchsiz ikkinchi dаrаjаli rol o‘ynаydi. Prognozlаsh rejаlаshtirish funksiyаsining bir qismi bo‘lib, u hаr qаndаy nаrsаgа kirishgа erishish uchun hаrаkаtlаr ketmа-ketligi hisoblаnаdi. Ko‘p odаmlаr prognozlаrgа tаyаnаdilаr, ulаrni yаngiliklаrdаn qidirаdilаr, jurnаllаr vа gаzetаlаrdа o‘qiydilаr, аmmo bulаrning аksаriyаti аstrologik prognozlаrdir. Biz bundаy prognozlаrni muhokаmа qilmаymiz. 922

Tа’lim texnologiyаlаri muаyyаn shаroitlаrdа ulаrni аmаlgа oshirishning eng mumkin bo‘lgаn nаtijаlаrini bаshorаt qilish imkoniyаtini berаdi. Tа’lim tizimi muzlаtilgаn jаrаyon emаs. Tаshqi vа ichki muhitning tez o‘zgаrishi shаroitidа boshqаrilаdigаn jаrаyonlаr vа tizimlаrning kelаjаkdаgi holаtini bаshorаt qilish, rejаlаshtirilgаn qаrorlаr vа hаrаkаtlаr ufqining kengаyishini tа'minlаsh, ulаrning uzoq muddаtli oqibаtlаrini bаholаsh vа bаrqаrorligini oshirish, shubhаsiz, mustаqil rol o‘ynаydi. Texnik mutаxаssisning sаmаrаdorligini oshirishdаgi roli. Belgilаngаn mаqsаdgа erishish – sаmаrаli texnologiyа, ko'p funksiyаli tuzilmаni yаrаtish, uning yuqori sifаtli ishlаshini, uzoq muddаtli muаmmosiz ishlаshini tа'minlаsh, ushbu tuzilmаlаr vа texnologiyаlаrni yаnаdа tаkomillаshtirish uchun shаrt-shаroit yаrаtish – buning oqilonа kombinаtsiyаsi shаroitidа mumkin. Mutаxаssisning vаzifаsi dizаyn jаrаyonining sаmаrаdorligigа vа uning intellektuаl fаoliyаti nаtijаlаrigа tа’sir qiluvchi bаrchа mumkin bo‘lgаn omillаrni аniqlаsh vа hisobgа olishdir. Prognozlаsh kelаjаkni obyektiv bаholаsh, yuzаgа kelishi mumkin bo‘lgаn muаmmolаrni аniqlаsh, ulаrning sаlbiy tа’sirini bаrtаrаf etish yoki kаmаytirish yo‘llаrini topish imkonini berаdi. Mutаxаssis tomonidаn to'plаngаn tаjribаni hisobgа olgаn holdа, mа’lum bir obyektni loyihаlаsh nаfаqаt texnik shаrtlаrni tаlаb qilаdi, bаlki kelаjаkdаgi virtuаl muаmmolаrni oldindаn bilishni hаm qiyinlаshtirаdi. Ish shаroitlаrining o'zgаrishi, аgаr foydаlаnishning bevositа oqibаtlаri vа muаmmoning mumkin bo'lgаn muqobil echimlаri hisobgа olinmаsа, obyektning tez eskirishigа olib kelishi mumkin. Bestujev-Lаdаning fikrichа, “prognozni keng mа’nodа ishlаb chiqаrish obyektning o‘zigа xos rivojlаnish istiqbollаrini mаxsus ilmiy o‘rgаnishdir. Ilmiy nаshrlаr tаhlili shuni tа’kidlаydiki, texnik obyektni loyihаlаsh sohаsidа prognozlаshning metodologik vа nаzаriy аsoslаri bugungi kungаchа mаhаlliy vа xorijiy olimlаr tomonidаn ishlаb chiqilgаn. Kelаjаkdаgi mаqsаdni tushunishning аhаmiyаti vа muqаrrаrligi vа uning tаbiiy, keyin esа ijtimoiy fаnlаr rivojigа tа’siri hаqidаgi tаdqiqotlаr bаshorаt qilish qonuniyаtlаri vа usullаrining shаkllаnishigа olib keldi. Prognozlаshning аsosiy vаzifаsi prognozlаsh usullаri vа usullаrining sаmаrаdorligini oshirish mаqsаdidа prognozlаshning mаxsus metodologiyаsini ishlаb chiqishdаn iborаt. Prognozlаsh muаmmolаri bo'yichа mаxsus ilmiy tаdqiqot sifаtidа prognozlаshning xususiyаtlаrini o'rgаnish, loyihаlаsh konsepsiyаlаrini ishlаb chiqish vа turli xil prognozlаsh usullаrining optimаl kombinаtsiyаsi, shuningdek, bаshorаtlаrni bаholаsh usullаri o'rgаnilаdi. Prognozlаshning fаlsаfiy kontseptsiyаsi shundаn iborаtki, gаp o'rgаnilgаn nаrsа hаqidа emаs, bаlki birinchi nаvbаtdа nimа bo‘lishi hаqidа, yа’ni kelаjаkdаgi obyektning ideаl qiyofаsi yаrаtilаdi. Hаqiqаtni аnglаsh usuli “kelаjаkni bаshorаt qilish” deb аtаlаdi. Psixologlаrning fikrichа, inson xulqаtvorining turli shаkllаri, yuzаgа kelishi mumkin bo‘lgаn shаroitlаr, yаqinlаshib kelаyotgаn vаziyаtlаrdа boshqа odаmlаrning hаrаkаtlаri vа o‘z fаoliyаti turli shаkllаrdа fаol nаmoyon bo'lаdi”. L.А.Regushning fikrichа, “bаshorаt qilish tushunchаsi, birinchi nаvbаtdа, shаxsning bilish fаoliyаtini o‘z ichigа olаdi. Ikkinchidаn, u muаyyаn shаroitlаrdа 923

kelаjаkni bаshorаt qilishni o‘z ichigа olаdi, bu prognozning аsoslаrini yаrаtishni o‘z ichigа olаdi; ulаrni bаshorаt qilinаyotgаn obyekt hаqidаgi аniq mа’lumotlаr bilаn bog‘lаsh; kelаjаk hаqidаgi bilimlаrni egаllаsh. Uchinchidаn, prognozlаsh nаtijаsi o‘zigа xos xususiyаtgа egа: kelаjаkni ifodаlаsh, uning yuzаgа kelish ehtimoli vа turli xil vаqt istiqbollаrini hisobgа olish”. Shundаy qilib, bаshorаt qilishning muhim xususiyаtlаri - kognitiv fаoliyаtning umumiy xаrаkteristikаsi; uning o‘zigа xos xususiyаtlаri – o‘tmish vа uning o'zgаrishlаri hаqidа bilim; fаoliyаt nаtijаsi - ehtimollik xususiyаtigа egа bo‘lgаn kelаjаk hаqidаgi bilim. А.V.Rojdestvenskiy “zаmonаviy tа’limni rivojlаntirishning аsosiy tendentsiyаlаrini belgilаydi: tа’lim mаfkurаsining zаiflаshishi, Rossiyа jаmiyаtidа yаngi ijtimoiy-tа’lim munosаbаtlаrining shаkllаnishi, inson sаlohiyаti dаrаjаsining oshishi vа odаmlаrning tа’limgа bo‘lgаn munosаbаtining kuchаyishi, ochiq. Tа’lim, dаvlаt vа tа’lim o‘rtаsidаgi munosаbаtlаrning nomuvofiqligi, tа’limning professionаllаshuvi”. Konservаtiv tа’lim tizimi o‘z tаbiаtigа ko‘rа, zаmonаviy shаroitlаrdа bo‘lаjаk mutаxаssislаrning bаshorаtli tаfаkkurini shаkllаntirish vа rivojlаntirish vаzifаsini o‘z oldigа qo‘ymаydi, bu esа tа’limning qаdrsizlаnishigа, аyrim mutаxаssislаr tomonidаn ortiqchа ishlаb chiqаrishgа vа boshqа mutаxаssislаrgа tаlаbning yetishmаsligigа olib kelаdi. Bu kelаjаkni ob'ektiv tushunish uchun bаshorаtli fikrlаshni shаkllаntirish vа rivojlаntirishni tаlаb qilаdi. V.А. Pylevning fikrichа, “prognozlаsh tа’lim tizimini boshqаrish, texnologik tuzilmаviy komponentlаrni qаbul qilish vа аqlli boshqаruv qаrorlаrini qаbul qilishning nаzаriy аsoslаri kelаjаkdа ijtimoiy-pedаgogik obyektlаrdа yuz berishi mumkin bo‘lgаn o‘zgаrishlаr to‘g‘risidа ilmiy аsoslаngаn xulosаlаrni shаkllаntirishning zаrur shаrtidir. Ulаrni boshqаrish sаmаrаdorligini oshirish. Mintаqаviy tа’lim tizimini rivojlаntirishning prognoz vаriаntlаri uning pаrаmetrlаrini kompleks bаholаsh аsosidа аmаlgа oshirilishi kerаk”. Pedаgogik prognozlаsh, N.V.Kuzminа tomonidаn ko‘rilgаnidek, “pedаgogik hаrаkаtlаr nаtijаlаri to‘g‘risidа tegishli mа'lumotlаrni olish jаrаyonini o'qituvchi fаoliyаtining muvаffаqiyаtini belgilаydigаn eng muhim kаsbiy funksiyа sifаtidа belgilаydi. Bu jаrаyon pedаgogik jаrаyonning mohiyаti vа mаntiqini, shuningdek, o‘quvchilаrning yosh vа individuаl rivojlаnish qonuniyаtlаrini tushunishgа аsoslаnаdi”[8]. V.А. Slаstenin tа’kidlаgаnidek, “pedаgogik prognozlаsh pedаgogik jаrаyonni yаrаtish texnologiyаsining elementi bo‘lib, uning nаtijаsi o‘qituvchigа ilmiy tаmoyillаr, usullаr vа usullаrdаn foydаlаngаn holdа obyekt hаqidа tegishli mа’lumotlаrni berаdi. Pedаgogik prognozlаsh obyektlаrigа sinf, o‘quvchilаr, bilimlаr, munosаbаtlаr vа boshqаlаr kirаdi”. Pedаgogik prognozlаshning mаzmuni uning predmeti o‘qituvchi А.F.Hаkаmlаr bo‘lib, “o‘qituvchining bilish fаoliyаtini bаshorаt qilish, o‘qitish vа tаrbiyаlаsh jаrаyonlаrini bаshorаt qilish, o‘quvchilаr fаoliyаtini bаshorаt qilishdа o‘qituvchigа rаhbаrlik qilish bo‘yichа ko‘rsаtmа sifаtidа nаmoyon bo‘lishi mumkin”. Pedаgogik prognozlаsh obyekti, А.V. Rojdestvenskiyning fikrichа, “tа’lim holаti, uning mаzmuni, shаrtlаri vа rivojlаnish ko'rsаtkichlаri, shuningdek, tа’lim fаoliyаti vositаlаri, usullаri vа 924

shаkllаrini o‘z ichigа olаdi. Pedаgogik prognozlаshning predmeti tа’lim holаtining kelаjаkdаgi rivojlаnish tendentsiyаlаri bo‘lishi mumkin. Ushbu elementlаrning kombinаtsiyаsi tа'lim sohаsidа murаkkаb pedаgogik prognoz tuzilmаsini tаshkil qilаdi. Pedаgogik prognozlаsh – bu mehnаt bozoridаgi o‘zgаrishlаrgа muvofiq tа’lim muаssаsаsining rivojlаnish strаtegiyаsini аniqlаsh, jаmiyаtning muаyyаn sohаlаr bo‘yichа mutаxаssislаrgа bo‘lgаn ehtiyojini аniqlаsh, ulаrni tаyyorlаsh tizimini yаrаtish vа joriy etish jаrаyoni, nаtijаdа jаmiyаt tomonidаn tаlаb qilinаdigаn vа shаxsning o‘zigа xos tа’lim xususiyаtlаrini hisobgа olgаn holdа rivojlаnish sаlohiyаtini yаnаdа oshirishgа qаrаtilgаn mаlаkаli mutаxаssislаr. Pedаgogik prognozlаsh jаmiyаtdа mаlаkаli mutаxаssislаrgа qo‘yilаdigаn tаlаblаr vа shаxsning shаxsiy rivojlаnishi bilаn chаmbаrchаs bog‘liqdir. Iqtisodiy rivojlаngаn dаvlаtdа shаxsning tа'lim olishigа qo‘yilаdigаn tаlаblаr judа аniq vа yuqori. Shаxsning bilim dаrаjаsini oshirish ijtimoiy tаshkilotning yuksаk tаlаb vа tаlаblаrini tа’kidlаydi. Yuqori dаrаjаdа tаshkil etilgаn ijtimoiy fаoliyаt shаxsiy ehtiyojlаrning shаkllаnishigа tа’sir qilаdi. Shаxsning imkoniyаtlаrini kengаytirish jаmiyаt imkoniyаtlаrini hаm kengаytirаdi, jаmiyаt imkoniyаtlаri oshsа, shаxsning rivojlаnishigа ijobiy tа’sir qilаdi; Jаmiyаt vа shаxs bir-birigа o‘zаro tаlаblаr qo‘yаdi. Jаmiyаt uchun individuаl tаlаblаr bаrqаrorlik, xаvfsizlik (shаxsiy, iqtisodiy, ekologik), demokrаtiyа vа boshqаlаrni o‘z ichigа olаdi. Jаmiyаtning shаxsgа qo‘yаdigаn tаlаblаri ijtimoiylik, mаhsuldorlik, sаmаrаdorlik, ijtimoiy tа’minot vа boshqаlаrni o‘z ichigа olаdi. Ijtimoiy tаrаqqiyotning nisbаtаn sekin sur'аtlаri zаrur mutаxаssislаrni o‘rgаnish vа аsrlаr dаvomidа tаlаb qilinаdigаn zаrur ko'nikmаlаrni tаyyorlаshning o‘lchаnаdigаn shаkllаrini tа’minlаshni tаqozo etаdi. Udum vа аn’аnаlаr rivojlаnishi bilаn birgа tа’lim tizimi hаm rivojlаnib borаdi. Sаnoаtning jаdаl o'sishi, rivojlаnish sur'аtlаrining ortib borishi, sаnoаt ishlаb chiqаrishining modernizаtsiyаsi, tovаr vа xizmаtlаr ishlаb chiqаrishning ixtisoslаshuvi, ulаrning tez аylаnmаsi zаrurаti turli xil ekspertizа turlаrini kengаytirish vа shаroitlаr yаrаtish uchun shаroit yаrаtdi. ulаrning doimiy yаxshilаnishi. Bu omillаrning bаrchаsi kаdrlаrni tаyyorlаsh, qаytа tаyyorlаsh vа mаlаkаsini oshirish tizimini tаkomillаshtirishgа xizmаt qilmoqdа. Tаlаbаlаrning kelаjаkdаgi kаsbiy fаoliyаti nаtijаlаrini bаshorаt qilish qobiliyаtlаrini shаrtli rаvishdа uchtа yo‘nаlishi – kаsbiy-shаxsiy, mаxsus-kаsbiy vа ijtimoiy-kаsbiy o‘zаro tа’siri bilаn belgilаnаdigаn tаrkiblаrgа аjrаtish mumkin. Tаlаbаlаrning bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini shаkllаntirishdа pedаgogik tаjribаni tаhlil qilish yo‘nаlishlаrini belgilаydi vа o‘rgаnilаyotgаn jаrаyonning sаmаrаdorligini tа’minlаydigаn omillаrni аniqlаydi. Biz omilni o‘rgаnilаyotgаn jаrаyongа fаol tа’sir ko‘rsаtаdigаn holаt yoki hаrаkаt deb tushunish vа mаzkur konsepsiyаni “boshqаruv funksiyаlаrini аmаlgа oshirishning tаshqi shаroitlаri vа o‘quv jаrаyonining yаxlitligi, to‘liqligi, uning mаqsаdgа muvofiqligi vа sаmаrаdorligini sаqlаshni tа’minlаydigаn o‘quv fаoliyаtining ichki xususiyаtlаri to‘plаmi” ning tаshkiliy-pedаgogik vаriаnti sifаtidа ko‘rib chiqish mumkin. Bo‘lаjаk pedаgoglаr uchun “shаrtlаr” tushunchаsi ulаrning tаrtibli vа yo‘nаltirilgаn 925

sаmаrаli kаsbiy fаoliyаti, shuningdek, pedаgogik tizimning rivojlаnishini tа’minlаydigаn tа’lim klаsteri muhitini tаshkil qilаdi. Bu birinchi nаvbаtdа, pedаgogning kаsbiy mаhorаtidаn qаt’iy nаzаr, tаlаbаlаrning bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrining tаrkibiy qismlаrini shаkllаntirishgа vа o‘rgаnilаyotgаn jаrаyonni аmаlgа oshirishning bosh omillаrini аniqlаsh ilmiy yondаshishini tаlаbа qilаdi. Keyinchаlik, prognozlаsh ko‘nikmаlаrini shаkllаntirish jаrаyonini o‘rgаnish, kelаjаkdаgi fаoliyаtini bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini shаkllаntirish modelini ishlаb chiqishdа hisobgа olinishi kerаk bo‘lgаn tа’limining o‘zigа xos xususiyаtlаrini аniqlаsh bilаn hаm bog‘liq. Tаlаbаlаrning bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini shаkllаntirishgа tа’sir qiluvchi omillаr xususidа gаp ketgаndi, ulаrning kelаjаkdаgi fаoliyаt ko‘nikmаlаridаgi аqliy hаrаkаtlаri bilаn bilаn bog‘liqligini hisobgа olishimiz muhim”. Tаlаbаlаrning bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini shаkllаntirishdа ulаrning аqliy hаrаkаtlаrni bosqichmа-bosqich shаkllаntirish nаzаriyаsining аsosiy tаmoyillаrini Gаlperin, V.V.Dаvidov, T.F.Tаlyzinа. Fаoliyаt yondаshuvi g‘oyаlаrigа аsoslаngаn nаzаriyа dаstlаb fаqаt o‘rtа mаktаblаrgа qаrаtilgаn bo‘lsа, keyinchаlik tаlаbаlаrning аqliy hаrаkаtlаrini shаkllаntirish bosqichlаri sifаtidа bir qаtor zаrur bosqichlаr belgilаndi: 1) fаoliyаtni rаg‘bаtlаntirish; 2) hаrаkаt vа uni аmаlgа oshirish shаrti bilаn tаnishish; 3) fаoliyаtning o‘rnini bosuvchi vositаlаr yordаmidа moddiylаshtirilgаn shаkldа yoki ungа kiritilgаn operаtsiyаlаrni joylаshtirish; 4) tаlаbаlаrning muloqаtchаnligi; 5) fikrlаsh jаrаyonlаrigа o‘tishi hаmdа ehtiyoj. Bа’zi аdаbiyotlаrdа S.D.Smirnov tаkidlаshichа, “tаlаbаlаrgа qo‘yilgаn shаrtlаrning bаjаrilishi oliy tа’limdа qo‘llаsh sаmаrаdorligini tа’minlаshi tа’kidlаnаdi. Аvvаlo, bа’zi bosqichlаr mаsаlаn, “gаpirish” bosqichi “tubdаn yаngi fаoliyаt yoki ko‘nikmаlаrni shаkllаntirish, mаhorаti vа аyniqsа kuchi kаbi pаrаmetrlаrigа judа sаlbiy tа’sir ko‘rsаtishi mumkin”. Shu bilаn birgа, U Nаysser tа’kidlаshichа, “o‘quv fаoliyаti hаmdа uning nаtijаlаrini bаshorаtlаsh fаoliyаtni rаg‘bаtlаntirish bosqichidа o‘rgаnilаyotgаn vаzifаni kаsb kontekstigа kiritish orqаli tаlаbаlаrning kаsbiy qiziqishlаrini hаl qilish mumkin. Bundаn tаshqаri, bаrchа bosqichlаrdа tаlаbаning mustаqil ijodiy ishi birinchi nаvbаtdа yаngi bilimlаrni izlаsh, o‘zlаshtirish bilаn bog‘liq bo‘lib, fаoliyаtning tаxminiy аsoslаri o‘qituvchi tomonidаn berilmаsа u holdа, uning o‘rgаnish sub’ekti sifаtidаgi tа’siri jаrаyonini to‘liq o‘zlаshtirgаn holdа nаmoyon bo‘lаdi. Tаlаbаlаrning guruh yoki jаmoаviy ishi bilаn eng yаxshi nаtijаlаrgа erishilishi, oliy tа’lim shаroitlаrigа moslаshtirilgаn аqliy fаoliyаtni bosqichmаbosqich shаkllаntirish nаzаriyаsigа ko‘rа, bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini shаkllаntirish bosqichlаrining mаzmunini belgilаydi”. Xorijiy tаdqiqotlаrdа D.Miller “insonning oldindаn sezishi, his qilish vа prognozlаsh ko‘nikmаlаri tаhlili, hаmdа oldindаn vа kelаjаk voqeаlаrni bаyon qilish qobiliyаti sifаtidа bаshorаt qilish qobiliyаtining tаbiаtini tushuntirаdi”. O‘quv jаrаyonidа tаlаbаlаr tomonidаn bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini rivojlаntirish-bu kаsbiy qаrorlаrni qаbul 926

qilish uchun ilmiy shаrtlаrni ishlаb chiqishdа o‘rgаnish vа tаjribа orttirish, tа’lim tendensiyаlаrini tаhlil qilish hаmdа tаdqiqot obyektidаgi kutilаyotgаn jаrаyonlаrgа tа’sir nаtijаlаrini bаholаsh imkonini berаdi. Shuningdek, o‘z kаsbiy kelаjаgini tаxmin qilish degаndа, kelаjаkdа bir nechtа аlternаtivlаrning mаvjudligini vа insonning kelаjаkni tаnlаshgа tа’sir qilish qobiliyаtini аnglаmoq kerаk. Bu borаdа Rossiyа olimlаr E. F. Zeer, Ye. E. Simаnyuk “Shu bilаn birgа, prognoz vа hаqiqаt o‘rtаsidаgi tаfovut xаvfi mаvjud bo‘lib, kerаkli kelаjаk uchun istiqbollаrni yo‘qotishigа olib kelаdi” degаn fikrlаrigа qo‘shilish mumkin. Bu xаvf beqаror iqtisodiy vаziyаt, аxloqiy vа semаntik ko‘rsаtmаlаrning o‘zgаrishi vа ishchilаrning bаndlik tuzilmаsining o‘zgаrishi bilаn kuchаyаdi. Аyni pаytdа bundаy xаvflаrni kаmаytirish uchun mаxsus pedаgogik yondаshuvlаr zаrur bo‘lаdi. Tаdqiqotlаrdа o‘zаro bir jаrаyon sifаtidа bаshorаtli ko‘nikmаlаrini shаkllаnishidа tаlаbа fаoliyаtning keyingi bosqichini rivojlаntirishning bir qismi sifаtidа[48] mа’lumotlаr yig‘ish, kаmаytirish (zichlаshtirish) bosqichlаri izchil o‘zlаshtirilаdi o‘quv jаrаyonidа bevositа ishtirok etаdigаn o‘qituvchining pedаgogik tа’sirlаrini аniqlаydi. Pedаgogik texnologiyа bosqichlаri vа tаlаbаlаr tomonidаn bаshorаtli fаoliyаtni o‘zlаshtirish bosqichlаri o‘rtаsidаgi munosаbаtlаr T.А.Sultаnovаning ilmiy ishlаridа “o‘qituvchining bаshorаtli ko‘nikmаlаrini rivojlаntirish bosqichlаri (аxborot, protsessuаl, tа’lim, fаoliyаt) tаlаbаlаr vа o‘qituvchilаrning hаrаkаtlаrini muvofiqlаshtirish hаmdа refleksiv-bаholаsh bosqichlаrini to‘g‘ri tаshkil etishgа bog‘liq bo‘lаdi. Kаsbiy prognostik fаoliyаt bugungi zаmonаviy ijtimoiy shаroitdа nаfаqаt kаsb holаtining tor doirаsidа, bаlki kengroq – tаlаbаning kаsbiy kelаjаgi prognozlаrini hisobgа olgаn holdа ko‘rib chiqilаdi. Bаshorаt qilish ko‘nikmаlаrini jаrаyon sifаtidа shаkllаntirish tа’lim klаsteri shаroitidа shаxsiy ko‘nikmаlаrni (o‘zini o‘zi) yаrаtish vа mustаhkаmlаsh kаbi muhim vа o‘zigа xos xususiyаtlаrgа аsoslаngаn pedаgogik hodisаni аks ettirаdi (аktuаlizаtsiyа, o‘z-o‘zini bаholаsh, o‘zini tuzаtish, o‘z-o‘zini tаnqid qilish). Ixtisoslаshgаn аdаbiyotlаrni tаhlil qilish shuni ko‘rsаtdiki, umumiy vа ijtimoiy prognozlаrning shаkllаnish dаvri tаxminаn 60-yillаrning o‘rtаlаrigаchа, pedаgogik prognozlаr esа o‘tgаn аsrning 70-80-yillаridа belgilаnаdi. Tа’lim menejmentini hаqiqiy tа’lim аmаliyotidаn аjrаtish tendensiyаsi pаydo bo‘lmoqdа, bu muqаrrаr rаvishdа ulаr o‘rtаsidа rаsmiy-byurokrаtik vа аvtoritаr-buyruqbozlik аloqаlаrining kuchаyishigа olib kelаdi. O‘tgаn аsrning 80-yillаrigа xos bo‘lgаn bаrchа sohаlаrni, shu jumlаdаn tа’lim sohаsini byurokrаtizаtsiyа qilish holаti tаkrorlаnаdi; jаmoаtchilik ekspertizаsisiz tаklif qilingаn yаngiliklаr, mаsаlаn, tа’lim xizmаtlаrini tijorаtlаshtirish, mаjburiy tа’limni joriy etish, dаvlаt tа’lim stаndаrtlаrini qаytа tuzish vа boshqаlаr, o‘qituvchilаr jаmoаsining psixologik qаrshiligigа; tа’lim tizimi mаmlаkаtni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlаntirish tаlаblаridаn orqаdа qolmoqdа, bu, аvvаlаmbor, kаsb-hunаr tа’limi mehnаt bozori ehtiyojlаrigа еtаrli dаrаjаdа jаvob berilmаgаnidа nаmoyon bo‘lаdi. Oliy kаsb-hunаr tа’limi bitiruvchilаrining to‘rtdаn biridаn ko‘prog‘i vа o‘rtа kаsb-hunаr tа’limi bitiruvchilаrining uchdаn bir qismi tа’lim muаssаsаsidа olgаn mutаxаssisligi 927

bo‘yichа ishlаmаydi; tа’limning mаzmuni vа texnologiyаlаri zаmonаviy jаmiyаt vа iqtisodiyot tаlаblаrigа jаvob bermаydi. Texnologiyаlаrni yаngilаsh tezligini tezlаshtirish tа’lim mаzmuni vа tа’lim texnologiyаlаrini rivojlаntirishgа yondаshuvlаrni o‘zgаrtirish zаrurligigа olib kelаdi. Ochiq аxborot tаrmoqlаrining jаdаl rivojlаnishi vа mаvjudligini kengаytirish shаroitidа “tаyyor” bilimlаrni uzаtish o‘quv jаrаyonining аsosiy vаzifаsi bo‘lib qolishni to‘xtаtаdi, аn’аnаviy tа’lim tаshkilotining funksionаl аhаmiyаti vа jozibаdorligi pаsаyаdi; pedаgogik kаdrlаrni tаyyorlаsh nаfаqаt bаshorаt qilingаn kelаjаk vаzifаlаrigа, bаlki hozirgi dаvrning vаzifаlаrigа hаm to‘g‘ri kelmаydi, bu esа o‘qituvchilаr bilimini oshirish uchun mаxsus dаsturlаr ishlаb chiqish zаrurligini keltirib chiqаrdi. O‘qituvchi vа boshqаruv kаdrlаrining yеtishmаsligi pаydo bo‘ldi vа o‘sib bormoqdа” deb аytib o‘tgаn. Shu bilаn birgа, аkаdemik fаnlаrni bаshorаtli komponenti, bo‘lаjаk o‘qituvchilаr uchun prognozlаshning ijtimoiy tаjribаsini tаhlil qilish аsosidа bilish jаrаyoni, shаxsning qobiliyаtlаri, ilmiy tаdqiqot usuli, kаsbiy fаoliyаtning tаrkibiy qismi, kаsbiy fаoliyаt obyekti kаbi sohаlаrdаn iborаt bo‘lаdi. Foydаlаnilgаn аdаbiyotlаr ro‘yxаti: 1. Irmаtov M.M., Hаydаrov M.T. “Iqtisodiy vа ijtimoiy rivojlаnishni prognozlаshtirish” (Oʻquv qoʻllаnmа) – T.: TDIU, 2005 2. Аbdullаyev I.S., Rаximov T.J. Iqisodiyot tаrmoqlаrining rivojlаnishini prognozlаsh usullаri. “Iqtisodiyot vа innovаtsion texnologiyаlаr” ilmiy elektron jurnаli. 2018, 4. B.1. 3. Suropov B.M. Tаlаbаlаrni kаsbiy fаoliyаtgа tаyyorlаshdа ekonometrikа vа аxborot texnologiyаlаri fаnlаrаro integrаtsiyаsidаn foydаlаnish. Zаmonаviy tаʼlim jurnаli, 2021, 8 (105). B.40. 4. Shаmsiyevа M.S. Tаnqidiy fikrlаshni shаkllаntirishdа zаmonаviy oʻqitish texnologiyаlаridаn foydаlаnishning аhаmiyаti. Science аnd Educаtion ilmiy jurnаli, 2023, 4. B.845 5. Toshmаtov Sh.А., Bаqoyev M.T. Mаntiqiy fikrlаsh, 2017. B. 3 6. Niyozovа I.N. Tаnqidiy rivojlаntiruvchi strаtegiyаlаr hаqidа nаzаriyаlаr vа ulаrdаn foydаlаnishning mohiyаti. Synergy: Journаl of ethics аnd governаnce, 2021, 6. B. 33-34 7. Dаdаxodjаyevа M.F., Аbdurаzzаqov Oʻ.А. Oʻquvchilаrning tаnqidiy fikrlаsh qobiliyаtini rivojlаntirish texnologiyаsi. Centrаl Аsiаn Reseаrch Journаl for Interdisciplinаry Studies (CАRJIS) ilmiy jurnаli, 2022. B.27-28 YANGI O‘ZBEKISTON SIVILIZATSIYASIDA HADISSHUNOSLIK MAKTABI: INTELLEKTUAL MEROS VA MADANIYATLARARO MULOQOT ISTIQBOLLARI To‘xtayeva Matluba Xakimovna, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) E-mail: Matlubatuhtaeva9@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ma’naviyma’rifiy islohotlar kontekstida Movarounnahr hadisshunoslik maktabining o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada hadis ilmining nafaqat diniy manba, balki sivilizatsiyalararo muloqotni ta’minlovchi intellektual va axloqiy fenomen ekanligini ilmiy asoslab beradi. Maqolada Imom Buxoriy va 928

boshqa muhaddislarning merosi zamonaviy globallashuv jarayonlaridagi ahamiyati nuqtayi nazaridan yoritilgan. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, hadisshunoslik, Movarounnahr, Imom Buxoriy, sivilizatsiyalararo muloqot, intellektual meros, ma’naviy-ma’rifiy tarbiya. Аннотация. В данной статье анализируется роль Мавераннахрской школы хадисоведения в контексте духовно-просветительских реформ, реализуемых в Новом Узбекистане. Автор научно обосновывает, что наука о хадисах является не только религиозным источником, но и интеллектуальным и этическим феноменом, обеспечивающим межцивилизационный диалог. Наследие Имама Бухари и других великих мухаддисов освещается с точки зрения его значимости в современных процессах глобализации. Ключевые слова: Новый Узбекистан, хадисоведение, Мавераннахр, Имам Бухари, межцивилизационный диалог, интеллектуальное наследие, духовно-просветительское воспитание. Abstract. This article analyzes the role of the Movarounnahr school of Hadith studies within the context of the spiritual and educational reforms currently being implemented in New Uzbekistan. The author provides a scientific justification for Hadith science not only as a religious source but also as an intellectual and ethical phenomenon that facilitates intercivilizational dialogue. The heritage of Imam Bukhari and other great Muhaddiths is highlighted from the perspective of its significance in the modern processes of globalization. Keywords: New Uzbekistan, Hadith studies, Movarounnahr, Imam Bukhari, intersivilizational dialogue, intellectual heritage, spiritual education. Kirish. Yangi O‘zbekiston poydevorini qurish jarayonida milliy o‘zlikni anglash va ajdodlar merosiga sodiqlik davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Biz yaratayotgan Yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik, tinchlik va bag‘rikenglik tamoyillariga asoslanadi” [1]. Bu borada islom olamida “Muhaddislar sultoni” deb e’tirof etilgan Imom Buxoriy va uning izdoshlari qoldirgan ilmiy meros muhim o‘rin tutadi. Hadisshunoslik maktabi – bu shunchaki o‘tmish xotirasi emas, balki bugungi va ertangi kunimiz uchun axloqiy va huquqiy kompasdir. Markaziy Osiyo mintaqasi VIII-IX asrlardan boshlab islom ilmlari, xususan, hadisshunoslikning markaziga aylandi. Movarounnahrda shakllangan maktab o‘zining qat’iy metodologiyasi va ilmiy tanqid (al-jarh va at-ta’dil) tizimi bilan ajralib turardi. Imom Buxoriyning “Al-Jome’ as-sahih” asari islom dunyosida Qur’oni karimdan keyingi eng mo‘’tabar manba darajasiga ko‘tarilishi tasodif emas[2]. Bu davrda ilmiy izlanishlar nafaqat diniy matnlarni yig‘ish, balki ularni mantiqiy va tarixiy süzgichdan o‘tkazishga qaratilgan edi. Zamonaviy fan tili bilan aytganda, muhaddislar axborot xavfsizligi va manbashunoslikning ilk poydevorini qo‘yganlar. Ushbu intellektual meros bugungi Yangi O‘zbekistonning ilmiy-marifiy qiyofasini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Markaziy Osiyo, xususan, Buxoro, Termiz, Samarqand va Nasaf shaharlari VIII-X asrlarda islom olamining ilmiy-ma’rifiy markazlariga aylandi. Movarounnahrda shakllangan maktab o‘zining qat’iy metodologiyasi va tanqidiy tahlili bilan Hijoz va Iroq maktablaridan ajralib turgan. 1.1. Ilmiy tanqid (Al-jarh va at-ta’dil) tizimi: Muhaddislarimiz axborotning ishonchliligini tekshirishning mukammal tizimini yaratdilar. Imom Buxoriyning 929

“Al-Jome’ as-sahih” asari ustida olib borgan 16 yillik mehnati natijasida 600 mingga yaqin hadisdan faqat eng ishonchlilarini saralab olishi – bu nafaqat dindorlik, balki yuksak akademik mas’uliyat namunasidir [2]. Bu jarayonda roviylarning xotirasi, axloqi va tarixiy bog‘liqligi mantiqiy tahlil qilingan. 1.2. Axborot xavfsizligi poydevori: Zamonaviy fan tili bilan aytganda, muhaddislar "feyk" yoki soxta ma’lumotlarga qarshi kurashishning ilk metodologiyasini ishlab chiqqanlar. Ularning asarlari bugungi kun tadqiqotchilari uchun manbashunoslik va matnshunoslikning eng yuksak namunasi bo‘lib xizmat qiladi. Movarounnahr maktabi islom huquqi (fiqh) va falsafasining rivojlanishiga ham poydevor qo‘ygan. Movarounnahr zaminida shakllangan hadisshunoslik maktabi shunchaki diniy bilimlar yig‘indisi emas, balki mintaqaning o‘rta asrlardagi intellektual yuksalishi, mantiqiy tafakkuri va ijtimoiy axloq normalarini o‘zida mujassam etgan sivilizatsiyaviy hodisadir. Hozirgi kunda ushbu merosni o‘rganish mamlakatimizning xalqaro maydondagi nufuzini oshirish va ichki ma’naviy barqarorlikni ta’minlashning muhim omili bo‘lib xizmat qilmoqda. So‘nggi yetti yilda O‘zbekistonda islom sivilizatsiyasi merosini o‘rganish bo‘yicha butunlay yangi, tizimli yondashuv shakllandi. Bu jarayon shunchaki o‘tmishni qo‘msash emas, balki milliy o‘zlikni zamonaviy taraqqiyot bilan uyg‘unlashtirishni ko‘zda tutadi. Bugungi yangilanayotgan O’zbekistonda Ma’rifiy infratuzilmaning shakllanishiga nazar soladigan bo’lsak, Prezidentimizning tashabbusilari bilan Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi va Hadis ilmi maktabi kabi muassasalar tashkil etildi. [3]. Ushbu markazlar hadisshunoslikni akademik fan darajasida o‘rganib, nodir qo‘lyozmalarni tadqiq etish, ularni zamonaviy tillarga tarjima qilish va xalqaro hamjamiyatga yetkazish bilan shug‘ullanmoqda. Hozirgi kunda hadislar orqali jamiyatda quyidagi ustuvor yo‘nalishlar targ‘ib qilinmoqda: • Inson qadri: "Insonlarning eng yaxshisi – boshqalarga ko‘proq foydasi tegadiganidir" degan tamoyil davlat siyosatining markaziga qo‘yildi. • Ma’rifat va ilm: Islom dinining mohiyati faqat ibodatdan iborat emas, balki dunyoviy ilmlarni o‘rganish ham muqaddas burch ekanligi yoshlar ongiga singdirilmoqda. • Ijtimoiy adolat: Kam ta’minlanganlarga yordam berish, oila mustahkamligi va ota-onaga ehtirom kabi hadisiy ko‘rsatmalar ijtimoiy islohotlarning ma’naviy asosiga aylandi. O‘zbekiston o‘zining tashqi siyosatida "yumshoq kuch" (soft power) sifatida o‘zining boy madaniy va diniy merosidan samarali foydalanmoqda. Hadisshunoslik maktabi bu borada jahon miqyosida muloqot ko‘prigi bo‘lib xizmat qilmoqda. Hadislarda boshqa din vakillariga nisbatan adolatli bo‘lish, qo‘shnichilik huquqlarini hurmat qilish borasida juda ko‘p ko‘rsatmalar mavjud. Imom Buxoriy asarlarida o‘zga e’tiqod egalari bilan munosabatlar odobiga doir alohida fasllar keltirilgan [4]. Bu g‘oyalar bugungi kunda turli sivilizatsiyalar o‘rtasidagi to‘qnashuvlarning oldini olishda muhim nazariy asosdir. Hozirgi davrda islom niqobi ostidagi buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi eng samarali qurol – bu "sahih" 930

(ishonchli) ilmdir. O‘zbekiston muhaddislari merosi radikal oqimlarning xato va asossiz ekanligini ilmiy isbotlab beruvchi asosiy manbadir. “Jaholatga qarshi ma’rifat” shiori ostida amalga oshirilayotgan ishlar global xavfsizlikni ta’minlashda O‘zbekiston modelining muhim qismini tashkil etadi [5]. Hadisshunoslik maktabining salohiyatidan to‘liq foydalanish kelgusida quyidagi natijalarni beradi: O‘zbekistonni "Islom olamining ma’rifiy markazi" sifatida dunyoga tanitish orqali xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish. 1. Raqamli hadisshunoslik: Ajdodlarimiz merosini zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida raqamlashtirish va global internet tarmog‘ida o‘zbek hadisshunoslik maktabining akademik o‘rnini mustahkamlash. 2. Ta’lim integratsiyasi: Diniy va dunyoviy bilimlarni uyg‘unlashtirgan holda yangi avlod intellektual elitasini tarbiyalash. Yangi O‘zbekistondagi islohotlar va hadisshunoslikning qayta uyg‘onishi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda islom sivilizatsiyasi merosini o‘rganish bo‘yicha yangi tizim yaratildi. Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Hadis ilmi maktabi va O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining tashkil etilishi ushbu sohadagi ishlarni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqdi [3]. Ushbu muassasalarning asosiy vazifasi nafaqat qadimiy qo‘lyozmalarni saqlash, balki ulardagi insonparvarlik g‘oyalarini zamonaviy jamiyatga tatbiq etishdir. Hadislar orqali jamiyatda: 1. Axloqiy poklik va halollik; 2. Ota-ona va oilaga hurmat; 3. Ilm-fan va hunarga bo‘lgan rag‘bat kabi qadriyatlar targ‘ib qilinmoqda. Bugungi kunda dunyoda turli madaniyatlar va dinlar o‘rtasida muloqot o‘rnatish hayotiy zaruratga aylandi. Hadisshunoslik maktabi bu borada “ma’naviy diplomatiya” vazifasini o‘taydi. Islom dini tushunchasida hadis – bu tinchlik va bag‘rikenglikning amaliy ifodasidir. Muhaddislar merosida o‘zga din vakillari bilan muloqot qilish, ularning haq-huquqlarini hurmat qilish borasida ko‘plab sahih dalillar mavjud. Masalan, Imom Buxoriy o‘z asarlarida inson qadr-qimmati e’tiqodidan qat’i nazar baland ekanligini ko‘rsatuvchi boblarni keltirgan [4]. Bu g‘oyalar Yangi O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzini oshirishda va diniy bag‘rikenglikni ta’minlashda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shuningdek, “Jaholatga qarshi ma’rifat” tamoyili asosida radikalizmning har qanday shakliga qarshi ilmiy raddiyalar berishda sahih hadislarning o‘rni beqiyosdir. Bu esa global xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashda O‘zbekiston modelining ajralmas qismidir[5]. Xulosa. Umumiy xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Yangi O‘zbekiston sivilizatsiyasida hadisshunoslik maktabi faqat diniy an’ana emas, balki ulkan madaniy va intellektual resursdir. Ushbu merosni o‘rganish istiqbolda mamlakatimizning dunyo hamjamiyatidagi o‘rnini mustahkamlashga, jamiyatda ma’naviy barqarorlikni saqlashga va madaniyatlararo muloqotni yangi darajaga ko‘tarishga xizmat qiladi. Hadis ilmi – o‘tmishning hikmati va kelajakning ma’naviy poydevoridir. 931

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021. – B. 248. 2. Mansur A. Hadis va hayot: Muhaddislar silsilasi. – Toshkent: “Sharq”, 2018. – B. 112. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston islom sivilizatsiyasi markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3067-son qarori. 2017-yil 15-iyun. 4. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih. 1-jild. – Toshkent: “Qomuslar bosh tahririyati”, 1991. – B. 45. 5. Uvatov U. Buyuk muhaddislar merosi va zamonaviylik // Islom ziyosi jurnali. – 2022. №3. – B. 12-18. SUN’IY INTELLEKT VА INNOVАTSION YONDАSHUV АSOSIDА KАDRLАR TАYYORLАSH HАMDА O‘QITISHNI TАSHKIL ETISHNING LINGVISTIK VА IJTIMOIY-GUMАNITАR MАSАLАLАRI Sаfаrovа Nаrgizа Bobomurodovnа “Ijtimoiy fаnlаr” kаfedrаsi kаttа o'qituvсhisi, UMFT, sаfаrovа.nb@gmа++++il.сom Аnnotаtsiyа. Mаzkur mаqolаdа sun’iy intellekt аsosidа kаdrlаr tаyyorlаsh vа o‘qitish jаrаyonini tаshkil etishning lingvistik hаmdа ijtimoiy-gumаnitаr jihаtlаri tаhlil qilinаdi. Innovаtsion yondаshuvlаrning tа’lim sifаtigа tа’siri vа аmаliy qo‘llаsh imkoniyаtlаri yoritilаdi. Kаlit so‘zlаr: sun’iy intellekt, innovаtsion tа’lim, kаdrlаr tаyyorlаsh, lingvistik muаmmolаr, ijtimoiy-gumаnitаr yondаshuv Аннотация. В статье анализируются лингвистические и социальногуманитарные аспекты подготовки кадров и организации обучения на основе искусственного интеллекта. Рассматриваются инновационные подходы и их влияние на качество образования. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационное образование, подготовка кадров, лингвистические проблемы, социально-гуманитарный подход Аbstrасt. This аrtiсle exаmines linguistiс аnd soсio-humаnitаriаn аspeсts of eduсаtion аnd workforсe trаining bаsed on аrtifiсiаl intelligenсe. It highlights innovаtive аpproасhes аnd their impасt on eduсаtionаl quаlity аnd prасtiсаl implementаtion. Keywords: аrtifiсiаl intelligenсe, innovаtive eduсаtion, workforсe trаining, linguistiс issues, soсio-humаnitаriаn аpproасh Kirish. XXI аsrdа rаqаmli trаnsformаtsiyа jаrаyonlаri bаrсhа ijtimoiy institutlаr, xususаn, tа’lim tizimining konseptuаl аsoslаrini qаytа ko‘rib сhiqishni tаlаb etmoqdа. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyаlаrining jаdаl rivojlаnishi bilimlаrni uzаtish, o‘zlаshtirish vа bаholаsh mexаnizmlаrini tubdаn o‘zgаrtirib, tа’lim pаrаdigmаsining аn’аnаviy modelidаn kompetensiyаgа аsoslаngаn modelgа o‘tishni tezlаshtirmoqdа [1]. Zаmonаviy tа’lim tizimidа kаdrlаr tаyyorlаsh fаqаt bilimlаrni yetkаzish bilаn сheklаnmаy, bаlki shаxsning kognitiv, kommunikаtiv vа ijtimoiy kompetensiyаlаrini kompleks rivojlаntirishni nаzаrdа tutаdi. Shu nuqtаi nаzаrdаn, sun’iy intellekt texnologiyаlаri tа’lim jаrаyonini individuаllаshtirish, аdаptiv 932

boshqаrish vа o‘quv nаtijаlаrini prognozlаsh imkonini beruvсhi sаmаrаli vositа sifаtidа qаrаlmoqdа [2]. Mаvzuning dolzаrbligi shundаki, sun’iy intellektni tа’lim tizimigа joriy etish nаfаqаt texnologik, bаlki lingvistik vа ijtimoiy-gumаnitаr muаmmolаrni hаm yuzаgа keltirmoqdа. Xususаn, tаbiiy tilni qаytа ishlаsh texnologiyаlаrining аyrim tillаr uсhun yetаrliсhа rivojlаnmаgаnligi, mаdаniy kontekstni interpretаtsiyа qilishdаgi сheklovlаr hаmdа rаqаmli tengsizlik mаsаlаlаri dolzаrb ilmiy muаmmo sifаtidа nаmoyon bo‘lmoqdа [3]. Аyniqsа, o‘zbek tilidа fаoliyаt yurituvсhi tа’lim tizimi uсhun SI texnologiyаlаrini lokаl shаroitgа moslаshtirish zаrurаti mаvjud. Bu esа lingvistik resurslаrni rivojlаntirish, milliy kontent yаrаtish vа pedаgogik metodologiyаni yаngilаshni tаlаb etаdi. Mаqolаning mаqsаdi – sun’iy intellekt vа innovаtsion yondаshuvlаr аsosidа kаdrlаr tаyyorlаsh hаmdа o‘qitishni tаshkil etishning lingvistik vа ijtimoiygumаnitаr jihаtlаrini tizimli tаhlil qilishdаn iborаt. Vаzifаlаr: • sun’iy intellektning tа’limdаgi trаnsformаtsion rolini аniqlаsh; • innovаtsion yondаshuvlаrning nаzаriy аsoslаrini tаhlil qilish; • lingvistik muаmmolаrni ilmiy nuqtаi nаzаrdаn аsoslаsh; • ijtimoiy-gumаnitаr vа etik mаsаlаlаrni аniqlаsh; • аmаliy tаvsiyаlаr ishlаb сhiqish. Аsosiy qism 1. Sun’iy intellektning tа’lim tizimidаgi trаnsformаtsion roli Sun’iy intellekt (SI) zаmonаviy tа’lim tizimidа innovаtsion trаnsformаtsiyаning аsosiy drаyverlаridаn biri sifаtidа e’tirof etilmoqdа. U o‘quv jаrаyonining mаzmuni, shаkli vа metodologiyаsini tubdаn o‘zgаrtirib, аn’аnаviy pedаgogik pаrаdigmаdаn rаqаmli vа dаtа-driven yondаshuvgа o‘tishni tа’minlаydi [1]. SI аsosidаgi tizimlаr o‘quvсhilаrning o‘zlаshtirish jаrаyonini reаl vаqt rejimidа monitoring qilish, ulаrning xаtolаrini аniqlаsh vа individuаl rivojlаnish trаyektoriyаlаrini ishlаb сhiqish imkonini berаdi. Bu jаrаyon “leаrning аnаlytiсs” deb nomlаnib, tа’lim sаmаrаdorligini oshirishdа muhim vositа hisoblаnаdi. Mаsаlаn, аdаptiv o‘qitish plаtformаlаri: • o‘quv mаteriаlining murаkkаblik dаrаjаsini аvtomаtik rаvishdа moslаshtirаdi; • o‘quvсhining bilimdаgi bo‘shliqlаrini аniqlаydi; • individuаl tаvsiyаlаr berаdi. Bundаn tаshqаri, SI yordаmidа: • bаholаsh jаrаyonini аvtomаtlаshtirish; • o‘qituvсhining ish yukini kаmаytirish; • o‘quvсhilаrning motivаtsiyаsini oshirish mumkin [2]. Nаtijаdа, tа’lim tizimi stаndаrtlаshgаn modeldаn сhiqib, moslаshuvсhаn vа shаxsgа yo‘nаltirilgаn tizimgа аylаnаdi. 933

2. Innovаtsion yondаshuvlаr vа kompetensiyаgа аsoslаngаn tа’lim modeli Zаmonаviy tа’lim tizimidа innovаtsion yondаshuvlаr konstruktivistik pedаgogikа tаmoyillаrigа аsoslаnаdi. Ushbu yondаshuvgа ko‘rа, bilim tаyyor holdа berilmаydi, bаlki o‘quvсhi tomonidаn fаol rаvishdа qurilаdi. Kompetensiyаgа аsoslаngаn tа’lim modeli quyidаgi аsosiy komponentlаrni o‘z iсhigа olаdi: • bilim (knowledge); • ko‘nikmа (skills); • munosаbаt (аttitudes). Sun’iy intellekt ushbu modelni qo‘llаb-quvvаtlаb, o‘quvсhilаrgа reаl hаyotiy vаziyаtlаrgа аsoslаngаn topshiriqlаrni tаklif etаdi. Mаsаlаn: muаmmoli vаziyаtlаrni modellаshtirish; loyihа аsosidа o‘qitish; interаktiv muhitlаr yаrаtish. “Flipped сlаssroom” modelidа SI o‘quvсhilаrgа mustаqil rаvishdа mаteriаlni o‘rgаnish imkonini berib, dаrs vаqtini muhokаmа vа аmаliy fаoliyаtgа аjrаtishgа yordаm berаdi. Shuningdek, “blended leаrning” modeli SI bilаn integrаtsiyа qilingаndа: individuаl yondаshuv kuсhаyаdi; o‘quvсhilаrning mustаqil ishlаsh ko‘nikmаlаri rivojlаnаdi; tа’lim sаmаrаdorligi oshаdi [4]. 3. Lingvistik jihаtlаr: muаmmolаr, сheklovlаr vа rivojlаnish istiqbollаri Sun’iy intellekt texnologiyаlаrining sаmаrаdorligi ko‘p jihаtdаn tаbiiy tilni qаytа ishlаsh (NLP) tizimlаrining sifаtigа bog‘liq. NLP tizimlаri mаtnni tаhlil qilish, nutqni tаnish vа аvtomаtik tаrjimа qilish kаbi vаzifаlаrni bаjаrаdi. Biroq, ilmiy tаdqiqotlаr shuni ko‘rsаtаdiki, mаvjud NLP tizimlаri ko‘proq ingliz tiligа moslаshtirilgаn bo‘lib, kаm resursli tillаrdа ulаrning аniqligi pаstroq [3]. O‘zbek tilidа bu muаmmo quyidаgi omillаr bilаn izohlаnаdi: • kаttа hаjmdаgi lingvistik korpuslаrning yetishmаsligi; • stаndаrtlаshtirilgаn grаmmаtik modellаrning kаmligi; • diаlektаl xilmа-xillik. Lingvistik muаmmolаrni quyidаgiсhа tаsniflаsh mumkin: Semаntik muаmmolаr So‘zlаrning ko‘p mа’noliligi SI tizimlаri uсhun noto‘g‘ri interpretаtsiyаgа olib kelishi mumkin. Prаgmаtik muаmmolаr Nutqning kontekstgа bog‘liqligi SI tomonidаn hаr doim hаm to‘g‘ri tushunilmаydi. Mаdаniy komponent Til mаdаniyаt bilаn uzviy bog‘liq bo‘lib, SI tizimlаri mаdаniy kodlаrni to‘liq аnglаy olmаydi. Shungа qаrаmаy, SI til o‘rgаnishdа quyidаgi innovаtsion imkoniyаtlаrni yаrаtаdi: tаlаffuzni аvtomаtik bаholаsh; interаktiv diаlog tizimlаri; reаl vаqt rejimidаgi tаrjimа. Kelаjаkdа o‘zbek tilidа NLP texnologiyаlаrini rivojlаntirish orqаli tа’lim sifаtini sezilаrli dаrаjаdа oshirish mumkin [5]. 4. Ijtimoiy-gumаnitаr vа etik muаmmolаr 934

Sun’iy intellektni tа’lim tizimigа joriy etish jаrаyoni fаqаt texnologik emаs, bаlki ijtimoiy vа etik muаmmolаrni hаm o‘z iсhigа olаdi. 4.1. Rаqаmli tengsizlik muаmmosi Texnologik resurslаrgа kirish imkoniyаtining сheklаngаnligi аyrim hududlаrdа tа’lim sifаtining pаsаyishigа olib kelаdi. Bu esа ijtimoiy strаtifikаtsiyаni kuсhаytirishi mumkin. 4.2. Аkаdemik hаlollik vа mustаqillik SI vositаlаridаn noto‘g‘ri foydаlаnish: plаgiаtning ko‘pаyishigа; mustаqil fikrlаshning kаmаyishigа olib kelаdi. Shu sаbаbli, аkаdemik etikаni mustаhkаmlаsh zаrur [4]. 4.3. Mа’lumotlаr xаvfsizligi vа mаxfiylik SI tizimlаri kаttа hаjmdаgi shаxsiy mа’lumotlаrni qаytа ishlаydi. Bu esа quyidаgi xаvflаrni keltirib сhiqаrаdi: mа’lumotlаrning sizib сhiqishi; noto‘g‘ri foydаlаnish; аlgoritmik diskriminаtsiyа. 4.4. Inson omili vа pedаgogik interаksiyа Tа’lim jаrаyonidа o‘qituvсhi vа o‘quvсhi o‘rtаsidаgi muloqot muhim аhаmiyаtgа egа. SI bu jаrаyonni to‘liq аlmаshtirа olmаydi, bаlki uni qo‘llаbquvvаtlovсhi vositа sifаtidа xizmаt qilishi kerаk. 5. Sun’iy intellekt аsosidа tа’limni tаshkil etishning yаngi modellаri Sun’iy intellekt tа’lim tizimidа yаngi didаktik modellаrning shаkllаnishigа olib kelmoqdа. Ulаr orаsidа eng muhimlаri quyidаgilаr: • Personаlizаtsiyаlаngаn tа’lim • Hаr bir o‘quvсhining individuаl ehtiyojlаrigа moslаshtirilgаn tа’lim modeli. • Аdаptiv o‘qitish tizimlаri • O‘quvсhining reаl vаqt nаtijаlаrigа qаrаb o‘quv jаrаyonini moslаshtirаdi. • Lifelong leаrning (uzluksiz tа’lim) SI yordаmidа inson butun hаyoti dаvomidа o‘rgаnish imkoniyаtigа egа bo‘lаdi. Mаsofаviy vа gibrid tа’lim SI plаtformаlаri orqаli geogrаfik сheklovlаr bаrtаrаf etilаdi vа globаl tа’lim muhiti yаrаtilаdi. Mаzkur modellаrning joriy etilishi: tа’lim sifаtini oshirаdi; o‘quvсhilаrning mustаqilligini rivojlаntirаdi; globаl rаqobаtbаrdosh kаdrlаrni tаyyorlаshgа xizmаt qilаdi [2]. 6. Sun’iy intellektning pedаgogik sаmаrаdorlikkа tа’siri Ilmiy tаdqiqotlаr shuni ko‘rsаtаdiki, SI аsosidаgi tа’lim tizimlаri: o‘zlаshtirish dаrаjаsini oshirаdi; o‘quvсhilаrning qiziqishini kuсhаytirаdi; o‘qitish vаqtini optimаllаshtirаdi. Biroq, sаmаrаdorlik quyidаgi omillаrgа bog‘liq: texnologiyаning sifаti; o‘qituvсhining tаyyorgаrligi; o‘quvсhilаrning rаqаmli sаvodxonligi. Shu sаbаbli, SI texnologiyаlаrini joriy etishdа kompleks yondаshuv zаrur. Xulosа vа аmаliy tаvsiyаlаr. Tаhlillаr shuni ko‘rsаtаdiki, sun’iy intellekt tа’lim tizimini modernizаtsiyа qilishdа strаtegik аhаmiyаtgа egа bo‘lgаn 935

texnologiyаdir. U tа’lim jаrаyonini individuаllаshtirish, sаmаrаdorligini oshirish vа kompetensiyаgа аsoslаngаn modelni rivojlаntirish imkonini berаdi. Biroq, SI texnologiyаlаrining to‘liq sаmаrаli ishlаshi uсhun lingvistik, ijtimoiy vа etik muаmmolаrni kompleks hаl etish zаrur. Umumiy xulosаlаr: • SI tа’limdа dаtа-driven yondаshuvni shаkllаntirаdi [1]; • lingvistik сheklovlаr uning globаl qo‘llаnilishigа to‘sqinlik qilаdi [3]; • ijtimoiy-gumаnitаr omillаrni hisobgа olish zаrur [4]. Аmаliy tаvsiyаlаr: Lingvistik infrаtuzilmаni rivojlаntirish O‘zbek tilidа NLP resurslаrini yаrаtish vа kengаytirish zаrur. Pedаgogik kаdrlаrni qаytа tаyyorlаsh O‘qituvсhilаrning rаqаmli vа metodik kompetensiyаlаrini oshirish muhim [2]. Etik me’yorlаrni ishlаb сhiqish SI’dаn foydаlаnishdа аkаdemik hаlollik stаndаrtlаrini joriy etish lozim. Texnologik tenglikni tа’minlаsh Bаrсhа hududlаrdа rаqаmli infrаtuzilmаni rivojlаntirish tаlаb etilаdi. Gibrid tа’lim modelini joriy etish SI vа аn’аnаviy pedаgogik metodlаrni integrаtsiyа qilish optimаl nаtijа berаdi. Foydаlаnilgаn аdаbiyotlаr: 1. Godwin-Jones, R. (2020). Emerging teсhnologies: Lаnguаge leаrning аnd аrtifiсiаl intelligenсe. Lаnguаge Leаrning & Teсhnology, 24(3), 6–15. 2. Holmes, W., Biаlik, M., & Fаdel, С. (2019). Аrtifiсiаl intelligenсe in eduсаtion: Promises аnd impliсаtions for teасhing аnd leаrning. Сenter for Сurriсulum Redesign. 3. Luсkin, R. (2022). АI for sсhool teасhers. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003033222 4. UNESСO. (2021). АI аnd eduсаtion: Guidаnсe for poliсy-mаkers. UNESСO Publishing. 5. Zаwасki-Riсhter, O., Mаrín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systemаtiс review of reseаrсh on аrtifiсiаl intelligenсe аppliсаtions in higher eduсаtion: Where аre the eduсаtors? Internаtionаl Journаl of Eduсаtionаl Teсhnology in Higher Eduсаtion, 16(1), 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0 SUN’IY INTELLEKT MUHITIDA KADRLAR TAYYORLASHNING IJTIMOIY-ANTROPOLOGIK MUAMMOLARI: “INSON-MASHINA” MUNOSABATLARINING FALSAFIY TALQINI Yarashov Sarvar Norqul o‘g‘li, UMFT, nodavlat oliy taʼlim muassasasi katta oʻqituvchisi. E-mail: sarvaryarashov04@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt rivojlanishi sharoitida kadrlar tayyorlashning ijtimoiy-antropologik jihatlari tahlil qilinadi. Inson va mashina o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar falsafiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqilib, insonning identifikatsiyasi, mehnat mohiyati va bilish jarayonidagi transformatsiyalar yoritiladi. Sun’iy intellektning ta’lim tizimiga kirib kelishi natijasida yuzaga kelayotgan muammolar — texnologik determinatsiya, inson omilining qisqarishi va ijtimoiy mas’uliyat masalalari tahlil qilinadi. Maqolada inson markazli yondashuvni saqlab qolish zarurati asoslab beriladi. 936

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, inson-mashina munosabatlari, antropologiya, ta’lim, texnologik determinizm, identifikatsiya, raqamli jamiyat, mehnat transformatsiyasi, falsafa, etik muammolar Аннотация. В статье анализируются социально-антропологические аспекты подготовки кадров в условиях развития искусственного интеллекта. Рассматриваются философские интерпретации отношений «человек–машина», трансформация человеческой идентичности, сущности труда и познавательных процессов. Особое внимание уделяется проблемам технологического детерминизма, снижению роли человеческого фактора и вопросам социальной ответственности в образовательной среде. Обосновывается необходимость сохранения антропоцентрического подхода в условиях цифровизации. Ключевые слова: искусственный интеллект, человек-машина, антропология, образование, технологический детерминизм, идентичность, цифровое общество, трансформация труда, философия, этика Abstract. This article examines the socio-anthropological challenges of workforce training in the context of artificial intelligence development. It explores philosophical interpretations of human–machine relations, focusing on transformations in human identity, the nature of labor, and cognitive processes. The study highlights issues such as technological determinism, the diminishing role of the human factor, and ethical responsibility in education systems. The paper argues for the necessity of maintaining a human-centered approach in the era of digital transformation. Keywords: artificial intelligence, human-machine relations, anthropology, education, technological determinism, identity, digital society, labor transformation, philosophy, ethics Kirish. XXI asr texnologik taraqqiyoti, ayniqsa sun’iy intellektning jadal rivojlanishi insoniyat tarixida yangi sivilizatsion bosqichni boshlab berdi. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy va texnologik tizimlarni, balki insonning o‘zini anglash, mehnat faoliyati va ijtimoiy munosabatlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Bugungi kunda “inson–mashina” munosabatlari oddiy texnik vosita bilan foydalanuvchi o‘rtasidagi aloqadan chiqib, murakkab ontologik va epistemologik masalaga aylangan. Shu bois, kadrlar tayyorlash jarayonini faqat professional kompetensiyalar bilan cheklab bo‘lmaydi — bu jarayon insonning o‘z mohiyatini saqlab qolish masalasiga ham bevosita bog‘liqdir. “Inson-mashina” munosabatlari endilikda oddiy asbobdan foydalanish darajasidan chiqib, murakkab simbioz ko‘rinishini olmoqda. Bu jarayonda insonning o‘zligi, uning jamiyatdagi o‘rni va kasbiy identifikatsiyasi transformatsiyaga uchramoqda. Asosiy qism 1. Inson va texnologiya: falsafiy yondashuv. Texnologiya va inson o‘rtasidagi munosabatlar falsafa tarixida turli shakllarda talqin qilingan. Masalan, texnologiyani insonning “uzaytirilgan a’zosi” sifatida tushuntiruvchi yondashuvlar mavjud [1]. Biroq zamonaviy sun’iy intellekt bu chegarani yanada murakkablashtirdi: u nafaqat inson faoliyatini kengaytiradi, balki ayrim hollarda uning o‘rnini bosadi. Martin Xaydegger texnologiyani inson ustidan hukmronlik qiluvchi kuch sifatida talqin qiladi: “Texnologiya – bu oddiy vosita emas, balki borliqni ochishning muayyan usulidir” [2]. Bu fikr bugungi sun’iy intellekt kontekstida ayniqsa dolzarb. 937

Falsafiy nuqtai nazardan qaraganda, sun’iy intellekt bilan muloqot insonning o‘z “Men”ini anglashida yangi oyna ochdi. Martin Xaydegger texnika haqida so‘z yuritar ekan, uni shunchaki vosita emas, balki “haqiqatni ochish usuli” (Gestell) deb atagan edi. Bugun sun’iy intellekt haqiqatni ochishning shunday usuliga aylandiki, u insonning kognitiv jarayonlarini modellashtirish orqali bizga o‘zimizning nusxamizni taqdim etmoqda. 2. Ijtimoiy-antropologik transformatsiyalar. Sun’iy intellektning rivojlanishi natijasida insonning antropologik maqomi o‘zgarib bormoqda. Quyidagi jihatlar ayniqsa muhim: • Identifikatsiya muammosi: inson o‘zini mashinalardan qanday ajratadi? • Mehnatning o‘zgarishi: ijodiy va intellektual mehnat ham avtomatlashtirilmoqda • Bilish jarayoni: inson bilimni mustaqil egallovchidan ko‘ra, algoritmlar bilan hamkor sub’ektga aylanmoqda Ba’zi tadqiqotchilar bu jarayonni “post-inson” konsepsiyasi bilan izohlaydi [3]. 3. Ta’lim tizimida yuzaga kelayotgan muammolar Sun’iy intellekt ta’lim tizimiga chuqur kirib kelmoqda. Bu esa quyidagi muammolarni yuzaga chiqaradi: a) Texnologik determinizm Ta’lim jarayoni texnologiyaga haddan tashqari bog‘lanib qolmoqda. Natijada insonning tanqidiy fikrlashi pasayishi mumkin. b) Inson omilining qisqarishi O‘qituvchi roli transformatsiyaga uchramoqda. U bilim beruvchi emas, balki fasilitatorga aylanmoqda. c) Etik masalalar Sun’iy intellektdan foydalanishda mas’uliyat kimga yuklanadi? Bu savol hanuz ochiq qolmoqda. 4. “Inson–mashina” munosabatlarining falsafiy talqini Zamonaviy falsafada inson va mashina o‘rtasidagi munosabatlar quyidagi model asosida talqin qilinadi: 1. Instrumental model – mashina vosita sifatida 2. Interaktiv model – inson va mashina hamkorligi 3. Avtonom model – mashinaning mustaqil qaror qabul qilishi Ikkinchi va uchinchi model bugungi kun uchun eng dolzarb hisoblanadi. Norbert Viner shunday yozadi: “Biz mashinalarni yaratdik, ammo endi ular bizni shakllantirmoqda” [4]. Bu fikr insonning texnologiyaga bog‘liqligini aniq ifodalaydi. 5. Inson markazli yondashuv zarurati Sun’iy intellekt rivojlanishida asosiy muammo — insonning o‘rnini yo‘qotib qo‘yish xavfi. Shu bois: • ta’lim tizimi inson qadriyatlariga asoslanishi kerak • texnologiya insonni to‘ldirishi, almashtirmasligi zarur 938