Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
substantiated. Furthermore, the paper outlines ways to achieve effective results through the
integration of innovative pedagogical technologies into the educational process.
Keywords: digital literacy, artificial intelligence, competence, innovative education,
digital pedagogy, adaptive learning, information culture.
Kirish. XXI asrda globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari
barcha sohalar qatori ta’lim tizimiga ham tub o‘zgarishlar olib kirdi. Zamonaviy
jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun nafaqat kasbiy bilim, balki
raqamli savodxonlik va sun’iy intellekt bilan ishlash kompetensiyalariga ega
bo‘lish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi natijasida ta’lim jarayonida sun’iy intellekt asosidagi platformalar,
adaptiv o‘qitish tizimlari, avtomatik baholash vositalari keng qo‘llanilmoqda. Bu
esa pedagog va talabalardan yangi turdagi bilim va ko‘nikmalarni talab etadi. Shu
bois raqamli savodxonlik va sun’iy intellekt kompetensiyalarini shakllantirish
masalasi dolzarb ilmiy muammoga aylanmoqda.
Asosiy qism. Raqamli savodxonlik bu shaxsning axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan samarali, xavfsiz va tanqidiy foydalanish qobiliyatidir. U
quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi [2]:
1. Axborot savodxonligi – ma’lumotni izlash, tahlil qilish va baholash
ko‘nikmasi.
2. Media savodxonlik – turli raqamli manbalardagi axborotni tanqidiy qabul
qilish.
3. Texnologik savodxonlik – raqamli qurilmalar va dasturlar bilan ishlash
ko‘nikmasi.
4. Kiberxavfsizlik madaniyati – shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va
xavfsiz foydalanish.
5. Raqamli kommunikatsiya madaniyati – onlayn muloqot etikasi va
hamkorlik.
Bugungi kunda raqamli savodxonlik nafaqat texnik ko‘nikma, balki ijtimoiy
va madaniy kompetensiya sifatida ham qaralmoqda.
Sun’iy intellekt kompetensiyasi bu sun’iy intellekt tizimlarining ishlash
tamoyillarini tushunish, ulardan samarali foydalanish va natijalarini tanqidiy
baholash qobiliyatidir. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi: sun’iy intellekt asoslarini
tushunish (algoritm, ma’lumotlar bazasi, mashinaviy o‘rganish); sun’iy intellekt
vositalaridan (ChatGPT, Copilot, Midjourney va boshqalar) samarali foydalanish;
natijalarni tahlil qilish va tekshirish; etik me’yorlarga rioya qilish; akademik
halollikni saqlash [1]. Sun’iy intellekt kompetensiyasi bugungi mehnat bozorida
raqobatbardoshlikni ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi hamda bir
qator talablarni o‘z ichiga oladi. Jumladan:
1. Integrativ yondashuv. Raqamli savodxonlikni alohida fan sifatida emas,
balki barcha fanlar kesimida integratsiyalashgan holda o‘qitish samarali
hisoblanadi. Masalan, lingvistika fanida korpus texnologiyalaridan, pedagogikada
esa adaptiv platformalardan foydalanish mumkin.
859
2. Amaliy mashg‘ulotlarga ustuvorlik berish. Nazariy bilim bilan bir
qatorda, talabalar sun’iy intellekt vositalaridan real loyihalarda foydalanishi zarur.
Masalan, matn tahlili uchun sun’iy intellekt platformalaridan foydalanish;
ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish; avtomatik tarjima natijalarini lingvistik tahlil
qilish.
3. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish. Sun’iy intellekt har doim ham
mukammal natija bermaydi. Shuning uchun talabalarda sun’iy intellekt tomonidan
yaratilgan kontentni tekshirish va baholash ko‘nikmasini shakllantirish muhimdir.
4. Etik me’yorlarni o‘rgatish. Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishda
plagiat, mualliflik huquqi va ma’lumotlar xavfsizligi masalalariga e’tibor qaratish
zarur.
5. O‘qituvchilar malakasini oshirish. Pedagoglarning o‘zi raqamli va sun’iy
intellekt kompetensiyalariga ega bo‘lmas ekan, talabalar bilan samarali ishlash
qiyinlashadi. Shu bois muntazam malaka oshirish kurslarini tashkil etish
muhimdir.
Raqamli va sun’iy intellekt kompetensiyalarini shakllantirish jarayonida
quyidagi muammolar kuzatiladi: texnik infratuzilmaning yetarli emasligi;
o‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi pastligi; talabalarda tayyor natijaga tayanish
tendensiyasi; akademik halollik bilan bog‘liq muammolar. Mazkur muammolarni
bartaraf etish uchun tizimli va bosqichma-bosqich yondashuv zarur [3].
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt vositalarini o‘quv jarayoniga
to‘g‘ri integratsiya qilish o‘quvchilarning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmasini
oshiradi, o‘qitish jarayonini individuallashtiradi hamda ta’lim sifatini yaxshilaydi.
Adaptiv platformalar o‘quvchining bilim darajasiga mos topshiriqlarni taklif etish
orqali samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt o‘qituvchini to‘liq
almashtira olmaydi [3]. U yordamchi vosita sifatida pedagogik jarayonni
optimallashtiradi.
Xulosa. Raqamli savodxonlik va sun’iy intellekt kompetensiyalarini
shakllantirish zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biridir. Ular
shaxsning kasbiy va ijtimoiy muvaffaqiyatini ta’minlaydi. U ta’lim jarayonida
integrativ yondashuvni qo‘llash, amaliy mashg‘ulotlarga ustuvorlik berish, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish, etik me’yorlarni mustahkamlash, pedagoglar malakasini
oshirish raqamli transformatsiya sharoitida raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Melanie Mitchell. Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans. Oxford
University Press. 2019. 336 p.
2. Tom Taulli. Artificial Intelligence Basics: A Non-Technical Introduction.
Monrovia, CA, USA. 185 p. ISBN-13 (pbk): 978-1-4842-5027-3
3. Hingle A., Johri A. Mapping Students’ AI Literacy Framing and Learning
through Reflective Journals.
860
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA CHET TILINI O‘QITISHDA
LINGVISTIK KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISH: NAZARIY
ASOSLAR, AMALIY TAJRIBA VA INNOVATSION MODEL
Nizomov Feruz, O‘zDJTU, o‘qituvchisi
Shaydullayeva Dilrabo, O‘zDJTU, talabasi
Annotatsiya. Sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi zamonaviy ta’lim
tizimiga, xususan, chet tillarini o‘qitish jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ta’lim jarayoniga
sun’iy intellektga asoslangan vositalarning joriy etilishi lingvistik kompetensiyani rivojlantirish
uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, muhim pedagogik va ijtimoiy-gumanitar masalalarni
ham kun tartibiga olib chiqadi. Shu bois, sun’iy intellektdan foydalanishning nazariy asoslari va
amaliy jihatlarini tizimli ravishda tahlil qilish zarurati yuzaga keladi. Mazkur maqolada chet tilini
o‘qitishda lingvistik kompetensiyani rivojlantirishda sun’iy intellektning o‘rni nazariy va amaliy
jihatdan yoritiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, lingvistik kompetensiya, chet tilini o‘qitish, innovatsion
yondashuv, adaptiv ta’lim, kommunikativ kompetensiya, raqamli pedagogika, ijtimoiy-gumanitar
masalalar.
Аннотация. Стремительное развитие технологий искусственного интеллекта
оказывает значительное влияние на современную систему образования, в частности на
процесс обучения иностранным языкам. Внедрение инструментов, основанных на
искусственном интеллекте, создает новые возможности для развития лингвистической
компетенции, одновременно актуализируя важные педагогические и социальногуманитарные вопросы. В связи с этим возникает необходимость системного анализа
теоретических и практических аспектов использования искусственного интеллекта в
языковом образовании. В данной статье рассматривается роль искусственного интеллекта
в формировании лингвистической компетенции при обучении иностранным языкам.
Ключевые слова: искусственный интеллект, лингвистическая компетенция, обучение
иностранному языку, инновационный подход, адаптивное обучение, коммуникативная
компетенция, цифровая педагогика, социально-гуманитарные вопросы.
Abstract. The rapid development of artificial intelligence technologies has significantly
influenced modern educational systems, particularly in the field of foreign language teaching. The
integration of AI-based tools into the learning process creates new opportunities for enhancing
linguistic competence, while also raising important pedagogical and social questions. Therefore, a
systematic analysis of both the theoretical foundations and practical implications of AI in language
education is required. This article examines the role of artificial intelligence in developing linguistic
competence in foreign language classrooms. The study combines theoretical perspectives on
communicative competence with observations of practical classroom applications. Special attention
is given to the ways AI-supported tools contribute to grammar acquisition, vocabulary expansion,
pronunciation practice, and interactive communication.
Keywords: artificial intelligence, linguistic competence, foreign language teaching,
innovative approach, adaptive learning, communicative competence, digital pedagogy, social and
humanitarian issues.
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ta’lim tizimining barcha
bosqichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, sun’iy intellektga asoslangan
vositalarning ta’lim jarayoniga kirib kelishi o‘qitish metodikasi, mazmuni va
tashkil etilish shakllarini qayta ko‘rib chiqishni talab etmoqda. Zamonaviy
sharoitda chet tilini o‘qitish jarayoni nafaqat bilim berish, balki lingvistik
kompetensiyani kompleks rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Lingvistik
kompetensiya grammatika, leksika, fonetika va nutqiy faoliyat ko‘nikmalarining
861
o‘zaro uyg‘unligidan iborat bo‘lib, u samarali muloqotning asosiy sharti
hisoblanadi. An’anaviy o‘qitish usullarida mazkur kompetensiyani shakllantirish
ko‘pincha vaqt, individual yondashuv va muntazam nazorat yetishmasligi sababli
yetarli darajada samarali bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt
texnologiyalarining imkoniyatlari alohida ilmiy tahlilni talab qiladi. Bugungi
kunda sun’iy intellekt asosidagi dasturlar individual o‘quv trayektoriyasini
yaratish, tezkor tahlil va fikr-mulohaza (feedback) berish, talaffuzni baholash
hamda interaktiv muloqotni tashkil etish imkonini bermoqda. Biroq, ushbu
jarayonda lingvistik aniqlik, metodik asoslanganlik hamda ijtimoiy-gumanitar
omillarni hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolaning maqsadi
— sun’iy intellekt asosida chet tilini o‘qitishda lingvistik kompetensiyani
rivojlantirishning nazariy asoslarini tahlil qilish, amaliy tajribani yoritish hamda
innovatsion model taklif etishdan iborat. Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat:
- lingvistik kompetensiya tushunchasining nazariy asoslarini aniqlash;
- sun’iy intellekt vositalarining ta’lim jarayonidagi imkoniyatlarini tahlil
qilish;
- amaliy tajriba asosida samaradorlik jihatlarini ko‘rsatish;
- lingvistik kompetensiyani rivojlantirishga qaratilgan innovatsion model
ishlab chiqish.
Umumiy tadqiqotlarni umumiy xulosalash, ularni tahlil qilishning poydevori
sifatida nazariy asoslarga tayaniladi. Sun’iy intellekt asosida chet tilini o‘qitishda
lingvistik kompetensiyani rivojlantirish: nazariy asoslar, amaliy tajriba va
innovatsion model mavzusi bo‘yicha nazariy asoslar 2 tuga bo‘linadi:
1. Lingvistik kompetensiya tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
2. Sun’iy intellektning ta’lim jarayindagi pedagogic jarayonlar
Quyida ular haqida batafsil to‘xtalib o‘tiladi:
1. Lingvistik kompetensiya tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
Lingvistik kompetensiya tushunchasi tilshunoslik va metodika fanida muhim
nazariy kategoriyalardan biri hisoblanadi. U til birliklarini bilish, ularning
qo‘llanish qoidalarini anglash hamda nutq jarayonida to‘g‘ri va maqsadga muvofiq
foydalanish qobiliyatini anglatadi. Lingvistik kompetensiya grammatika, leksika va
fonetika tizimlarini o‘zlashtirish bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, kommunikativ
kompetensiyaning asosiy tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Grammatik
kompetensiya tilning morfologik va sintaktik tuzilishini bilishni nazarda tutsa,
leksik kompetensiya so‘z boyligi va uning kontekstual qo‘llanishini o‘z ichiga
oladi. Fonetika esa to‘g‘ri talaffuz, intonatsiya va nutq ravonligini ta’minlaydi.
Mazkur komponentlarning uyg‘un rivojlanishi samarali nutqiy faoliyatni
ta’minlaydi. An’anaviy ta’lim jarayonida lingvistik kompetensiyani shakllantirish
ko‘pincha qoidalarni yodlash va mashqlarni takrorlash orqali amalga oshiriladi.
Biroq bunday yondashuv har doim ham o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini
inobatga olmaydi hamda real kommunikativ vaziyatlarda til birliklarini qo‘llashga
yetarli darajada tayyorlamaydi.
2. Sun’iy intellektning ta’lim jarayonidagi pedagogik imkoniyatlari
862
Zamonaviy raqamli muhitda sun’iy intellekt asosidagi vositalar ta’lim
jarayoniga interaktivlik, tezkor tahlil va moslashuvchanlik elementlarini olib
kirmoqda. Bunday texnologiyalar o‘quvchilarning xatolarini aniqlash, individual
tavsiyalar berish va o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish imkonini yaratadi.
Pedagogik nuqtai nazardan, sun’iy intellektning asosiy afzalliklaridan biri —
adaptiv o‘qitish mexanizmlaridir. Ya’ni tizim o‘quvchining bilim darajasi, tezligi
va qiyinchiliklariga qarab materialni moslashtira oladi. Bu esa lingvistik
kompetensiyaning bosqichma-bosqich va izchil rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, sun’iy intellekt vositalari orqali talaffuzni avtomatik baholash,
grammatik xatolarni aniqlash va kontekstual tavsiyalar berish imkoniyati mavjud.
Bu jarayon o‘quvchiga tezkor va aniq fikr-mulohaza olish imkonini beradi,
natijada o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalari shakllanadi. Biroq, texnologik
imkoniyatlar pedagogik maqsadga bo‘ysundirilgan taqdirdagina samarali natija
beradi. Aks holda, sun’iy intellekt vositalari yuzaki bilim hosil qilish yoki tayyor
javoblarga ortiqcha tayanish holatlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Zamonaviy ta’lim jarayonida sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish
lingvistik kompetensiyani rivojlantirishda yangi metodik imkoniyatlar yaratadi.
Mazkur maqola doirasida chet tilini o‘qitish jarayonida sun’iy intellekt
elementlarini qo‘llashga oid modellashtirilgan pedagogik ssenariy tahlil qilinadi.
Ssenariyga ko‘ra, o‘quv jarayonida grammatika va nutqiy faoliyat ko‘nikmalarini
rivojlantirish maqsadida sun’iy intellekt asosidagi interaktiv platformalardan
foydalanish nazarda tutiladi. O‘quvchilar dastlab mavzu bo‘yicha nazariy material
bilan tanishadi, so‘ngra mashqlarni bajarish jarayonida tizim tomonidan avtomatik
tarzda aniqlangan xatolar yuzasidan tezkor fikr-mulohaza oladi. Bu esa o‘quvchiga
xatolarini mustaqil tahlil qilish va tuzatish imkonini beradi. Talaffuzni
rivojlantirish jarayonida esa ovozli topshiriqlar orqali fonetik aniqlik baholanadi va
individual tavsiyalar beriladi. Natijada o‘quvchi o‘z nutqidagi kamchiliklarni real
vaqt rejimida ko‘rish va tuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Mazkur tadqiqot doirasida chet tilini o‘qitishda lingvistik kompetensiyani
rivojlantirishga qaratilgan, sun’iy intellekt integratsiyasiga asoslangan innovatsion
model taklif etiladi. Model ta’lim jarayonida texnologik vositalar va an’anaviy
pedagogik yondashuvning uyg‘unlashuviga asoslanadi.
Model quyidagi tarkibiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1. Diagnostik bosqich
Bu bosqichda o‘quvchilarning mavjud lingvistik darajasi aniqlanadi. Sun’iy
intellekt vositalari orqali grammatik xatolar, leksik kamchiliklar va fonetik
nuqsonlar tahlil qilinadi. Natijada individual rivojlanish yo‘nalishlari belgilanadi.
2. Adaptiv o‘qitish bosqichi
Mazkur bosqichda o‘quv materiali o‘quvchining bilim darajasi va
ehtiyojlariga moslashtiriladi. Sun’iy intellekt tizimi mashqlar murakkabligini
bosqichma-bosqich oshirib boradi hamda tezkor fikr-mulohaza taqdim etadi.
3. Interaktiv kommunikativ bosqich
863
O‘quvchilar real yoki sun’iy yaratilgan kommunikativ vaziyatlarda til
birliklaridan foydalanadi. Bu jarayonda muloqot, muammoli vaziyatlar va
vazifaviy topshiriqlar orqali lingvistik kompetensiya mustahkamlanadi.
4. Reflektiv-tahliliy bosqich
O‘quvchilar bajarilgan topshiriqlarni tahlil qiladi, xatolar ustida ishlaydi va
o‘z rivojlanish dinamikasini baholaydi. O‘qituvchi esa jarayonni metodik jihatdan
nazorat qiladi va yo‘naltiradi. Mazkur modelning o‘ziga xos jihati shundaki, unda
sun’iy intellekt vositalari asosiy o‘qituvchi rolini egallamaydi, balki ta’lim
samaradorligini oshiruvchi yordamchi mexanizm sifatida qo‘llanadi. Model
lingvistik kompetensiyani tizimli, individual va kommunikativ yondashuv asosida
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga keng joriy etilishi
nafaqat metodik, balki ijtimoiy-gumanitar jihatdan ham muhim masalalarni yuzaga
keltiradi. Xususan, chet tilini o‘qitishda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish
jarayoni akademik halollik, mustaqil fikrlash hamda o‘qituvchining kasbiy roliga
oid bir qator savollarni tug‘diradi. Birinchidan, akademik halollik masalasi
dolzarb ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt yordamida tayyor matnlar yaratish
imkoniyati mavjud bo‘lgan sharoitda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va ijodiy
faoliyatini rag‘batlantirish muhim vazifaga aylanadi. Agar sun’iy intellekt
nazoratsiz qo‘llanilsa, u bilimni mustahkamlash vositasidan ko‘ra tayyor natijani
olish mexanizmiga aylanishi mumkin. Ikkinchidan, tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish masalasi muhimdir. Sun’iy intellekt tomonidan
taqdim etilgan ma’lumot har doim ham mutlaq to‘g‘ri yoki kontekstga mos
bo‘lavermaydi. Shu sababli o‘quvchilarni berilgan axborotni tahlil qilish,
solishtirish va baholashga o‘rgatish zarur. Uchinchidan, o‘qituvchining roli
o‘zgarishi kuzatiladi. Sun’iy intellekt vositalari ayrim texnik vazifalarni bajarishi
mumkin bo‘lsa-da, ta’lim jarayonini boshqarish, motivatsiya yaratish va axloqiyme’yoriy yo‘naltirish funksiyasi o‘qituvchining zimmasida qoladi. Demak,
pedagogning vazifasi bilim beruvchidan ko‘ra jarayonni tashkil etuvchi va
yo‘naltiruvchi subyekt sifatida kuchayadi. Shuningdek, texnologik tengsizlik
muammosi ham e’tibordan chetda qolmasligi lozim. Barcha o‘quvchilar bir xil
darajada raqamli imkoniyatlarga ega emasligi sun’iy intellekt asosidagi ta’limni
joriy etishda muayyan ijtimoiy tafovutlarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu bois,
sun’iy intellektdan foydalanish jarayonida pedagogik maqsadga muvofiqlik,
axloqiy me’yorlarga rioya qilish va inson omilining ustuvorligini saqlab qolish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, zamonaviy ta’lim tizimida sun’iy
intellekt texnologiyalarining joriy etilishi chet tilini o‘qitish jarayoniga yangi
imkoniyatlar olib kirmoqda. Lingvistik kompetensiyani rivojlantirish nuqtai
nazaridan sun’iy intellekt vositalari individual yondashuvni ta’minlash, tezkor fikrmulohaza berish va adaptiv o‘qitish mexanizmlarini amalga oshirish imkonini
yaratadi. Bu esa grammatika, leksika va fonetika ko‘nikmalarini izchil va tizimli
ravishda shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
864
sun’iy intellekt vositalaridan samarali foydalanish pedagogik maqsadga muvofiq
va metodik jihatdan asoslangan yondashuvni talab etadi. Texnologiya o‘qituvchini
to‘liq almashtira olmaydi, balki uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi va ta’lim
samaradorligini oshiruvchi yordamchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Maqolada taklif etilgan “Sun’iy intellekt integratsiyasiga asoslangan lingvistik
kompetensiyani rivojlantirish modeli” ta’lim jarayonini diagnostik, adaptiv,
kommunikativ va reflektiv bosqichlar asosida tashkil etishni nazarda tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to
second language teaching and testing. Applied Linguistics, 1(1), 1–47.
2. Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, MA: MIT Press.
3. Richards, J.C., & Rodgers, T.S. (2014). Approaches and Methods in Language Teaching.
Cambridge: Cambridge University Press.
4. Chapelle, C.A. (2001). Computer Applications in Second Language Acquisition.
Cambridge: Cambridge University Press.
5. Luckin, R. (2018). Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education
for the 21st Century. London: UCL Institute of Education Press.
LINGUISTIC ISSUES OF ORGANIZING MORPHOLOGY TEACHING
BASED ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES
Otaqulova Nozima Kamol qizi,
Vatan Universiteti magistranti
Email: otaqulovanozima98@gmail.com
Annotation. This article examines the linguistic foundations of organizing morphology
teaching based on artificial intelligence technologies. It analyzes the role of Natural Language
Processing (NLP), computational modeling, and morphological analysis in modern educational
processes. Special attention is given to the agglutinative nature of the Uzbek language and
linguistic challenges such as morpheme segmentation, morphological tagging, and grammatical
disambiguation. The study also highlights the potential of AI-based systems to provide
automated analysis, personalized feedback, and adaptive learning environments in linguistic
education. Based on theoretical analysis and existing computational approaches, practical
recommendations are proposed to improve the effectiveness of AI-supported morphology
instruction.
Keywords: artificial intelligence, morphology teaching, natural language processing,
computational linguistics, morphological analysis, morphological disambiguation, adaptive
learning, educational technologies.
Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari asosida morfologiyani
o‘qitishni tashkil etishning lingvistik asoslari tahlil qilinadi. Unda tabiiy tilni qayta ishlash
(NLP), kompyuter modellashtirish va morfologik tahlilning ta’lim jarayonidagi o‘rni yoritiladi.
Ayniqsa, o‘zbek tilining agglutinativ xususiyatlari hamda morfemalarga ajratish, morfologik
belgilash va grammatik noaniqliklarni aniqlash kabi masalalarga alohida e’tibor qaratiladi.
Tadqiqotda sun’iy intellektga asoslangan tizimlarning avtomatik tahlil, shaxsiylashtirilgan fikrmulohaza hamda adaptiv ta’lim muhitini yaratishdagi imkoniyatlari ko‘rsatib beriladi. Nazariy
tahlil asosida sun’iy intellekt yordamida morfologiyani o‘qitish samaradorligini oshirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, morfologiyani o‘qitish, tabiiy tilni qayta ishlash, kompyuter
lingvistikasi, morfologik tahlil, morfologik noaniqlikni aniqlash, adaptiv ta’lim, ta’lim
texnologiyalari.
865
Аннотация. В данной статье рассматриваются лингвистические основы
организации обучения морфологии на базе технологий искусственного интеллекта.
Анализируется роль обработки естественного языка (NLP), компьютерного
моделирования и морфологического анализа в современном образовательном процессе.
Особое внимание уделяется агглютинативной природе узбекского языка, а также таким
проблемам, как сегментация морфем, морфологическая разметка и устранение
грамматической неоднозначности. В работе также рассматриваются возможности
систем искусственного интеллекта для автоматического анализа, персонализированной
обратной связи и адаптивного обучения. На основе теоретического анализа
предлагаются практические рекомендации по повышению эффективности обучения
морфологии с использованием технологий искусственного интеллекта.
Ключевые слова: искусственный интеллект, обучение морфологии, обработка
естественного языка, адаптивное обучение, образовательные технологии.
Introduction. The rapid development of artificial intelligence (AI)
technologies has significantly influenced modern education systems. In recent
years, AI-based applications have been widely integrated into various fields of
education, including linguistics and language teaching. In particular, Natural
Language Processing (NLP) technologies create new opportunities for teaching
linguistic disciplines such as phonetics, syntax, and morphology.
Morphology, as a central branch of linguistics, studies the internal structure
of words, grammatical categories, and patterns of word formation. Traditional
methods of teaching morphology often rely heavily on memorization and manual
analysis of linguistic forms. Although such approaches help students understand
theoretical concepts, they may limit the development of analytical thinking and
practical skills. The integration of artificial intelligence into morphology
instruction provides new possibilities for enhancing learning efficiency. AI-based
tools enable automatic morphological analysis, intelligent feedback mechanisms,
and adaptive learning environments. These technologies allow students to interact
with linguistic data dynamically and receive personalized guidance based on their
learning progress.
The relevance of this study lies in the growing need to integrate modern AI
technologies into linguistic education while addressing specific linguistic
challenges. This is particularly important for morphologically rich languages such
as Uzbek, which belong to the agglutinative language family and exhibit complex
morphological structures. The aim of the research is to identify the linguistic
foundations necessary for organizing morphology teaching based on artificial
intelligence technologies.
Main part. The organization of morphology teaching based on artificial
intelligence requires a combination of linguistic theory and computational
modeling. From a linguistic perspective, morphology involves the study of
morphemes, inflectional and derivational processes, grammatical categories, and
word-formation mechanisms. For AI-based educational systems, these elements
must be formalized and represented through computational models.
One of the key tasks is the development of a computational morphological
model that accurately represents the structural characteristics of the Uzbek
866
language. As an agglutinative language, Uzbek forms words by attaching multiple
suffixes to a root. This characteristic requires precise algorithms capable of
identifying morpheme boundaries and interpreting grammatical meanings.
Several computational processes are involved in AI-based morphological
analysis, including:
• Morphological parsing, which identifies the internal structure of words;
• Morphological tagging, which assigns grammatical labels to word forms;
• Lemmatization, which reduces words to their base forms;
• Morphological disambiguation, which resolves ambiguities in grammatical
interpretation.
In agglutinative languages, morpheme segmentation is particularly complex
because words may contain multiple suffixes representing grammatical categories
such as tense, number, possession, and case. Therefore, accurate morphological
analysis requires both rule-based linguistic models and data-driven machine
learning approaches. To demonstrate the practical application of artificial
intelligence in morphology teaching, it is useful to analyze concrete linguistic
examples from both Uzbek and English. Such comparative analysis helps illustrate
the structural differences between agglutinative and analytic languages and
highlights the challenges faced by computational systems in morphological
processing.
Example 1: Morpheme Segmentation in Uzbek
Uzbek belongs to the agglutinative language family, where words are
formed by attaching multiple suffixes to a root morpheme. This structure makes
morphological analysis particularly important for AI-based language processing
systems. Example word: kitoblarimizdan (“from our books”)
Segmentation: kitob + lar + imiz + dan
In an AI-based morphological analyzer, the word may be interpreted as:
• Lemma: kitob
• Part of Speech: noun
• Grammatical features: plural, possessive (1PL), ablative case
867
This example illustrates how agglutinative structures require precise
morpheme segmentation algorithms for accurate linguistic interpretation. Recent
developments in machine learning and deep learning, especially neural network
models, have significantly improved automatic morphological analysis. These
systems can learn morphological patterns from large linguistic datasets and
identify complex grammatical relationships. However, purely data-driven
approaches may produce errors if linguistic rules are not adequately incorporated.
From an educational perspective, AI technologies enable the creation of
adaptive learning systems that adjust instructional content based on students’
performance. Such systems can automatically generate morphology exercises,
detect learners’ mistakes, and provide targeted feedback. As a result, students
develop stronger analytical skills and a deeper understanding of morphological
structures. Thus, AI-based morphology instruction represents an interdisciplinary
approach that integrates computational linguistics, formal grammar modeling,
corpus linguistics, and educational technologies.
Conclusion. The integration of artificial intelligence technologies into
morphology teaching represents an important step toward the modernization of
linguistic education. AI-based tools, particularly those developed within the
framework of Natural Language Processing, provide opportunities for automated
morphological analysis, intelligent feedback, and adaptive learning environments.
Therefore, the effective organization of AI-based morphology teaching
requires an interdisciplinary approach that combines theoretical linguistics,
computational modeling, corpus linguistics, and modern pedagogical methods.
Proper alignment between linguistic theory and algorithmic implementation
ensures both scientific reliability and educational effectiveness.
List of references:
1. Jurafsky, D., & Martin, J.H. (2023). Speech and Language Processing: An
Introduction to Natural Language Processing, Computational Linguistics, and Speech
Recognition (3rd ed.). Pearson.
2. Manning, C.D., & Schütze, H. (1999). Foundations of Statistical Natural Language
Processing. MIT Press.
3. Hajiyev, A., & Sodiqov, Q. (tahr.). (2006). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Fan
nashriyoti.
4. Yo‘ldoshev, B. (2017). Kompyuter lingvistikasi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti.
5. Ro‘ziyev, S. (2020). O‘zbek tilida morfologik tahlil va avtomatik belgilash masalalari.
O‘zbek tili va adabiyoti, №3, 45–52.
METAPHOR AND KNOWLEDGE REPRESENTATION IN UZBEK
ACADEMIC DISCOURSE: A COGNITIVE AND DISCURSIVE ANALYSIS
Shahlo Hamroyeva Mirjonovna,
Doctor of Philological Sciences, Acting Professor Alisher
Navoi Tashkent State University of Uzbek Language and Literature
E-mail: shaxlo.xamrayeva@navoiy-uni.uz
Sulaymonova Mahfuza Shavkat qizi,
Doctoral Student Alisher Navo‘i Tashkent
868
State University of Uzbek Language and Literature
E-mail: smahfuza63@gmail.com
Abstract. This study examines the role of metaphor in representing and structuring
knowledge in Uzbek academic discourse from a cognitive and discursive perspective. It analyzes
how metaphorical expressions shape scientific interpretation, conceptualization, and
communication within scholarly texts.
Keywords: metaphor, academic discourse, knowledge representation, cognitive
linguistics, conceptualization.
Аннотация. В данной статье рассматривается роль метафоры в представлении
и структурировании знаний в узбекском научном дискурсе с когнитивно-дискурсивной
точки зрения. Анализируется, как метафорические выражения формируют научную
интерпретацию, концептуализацию и коммуникацию в академических текстах.
Ключевые слова: метафора, научный дискурс, репрезентация знаний, когнитивная
лингвистика, концептуализация.
Introduction. In contemporary linguistics, the study of scientific discourse
has emerged as an important research direction developing at the intersection of
cognitive linguistics, discourse analysis, and theories of scientific communication.
Scientific texts function not only as a means of presenting facts and theoretical
propositions but also as a mechanism for the formation, organization,
interpretation, and dissemination of scientific knowledge. In this regard, scientific
discourse can be considered a linguistic phenomenon that reflects the complex
interaction between human cognition, conceptual systems, and language. Within
this process, metaphor plays a significant role in explaining abstract scientific
concepts, describing new theoretical models, and presenting scientific ideas in a
systematic and comprehensible manner.
Within the framework of cognitive linguistics, metaphor is interpreted not
merely as a stylistic device characteristic of literary language but as a fundamental
conceptual mechanism of human cognition. Through metaphor, individuals are
able to understand complex and abstract domains of knowledge by relating them to
more concrete and familiar experiences. Consequently, in scientific discourse
metaphors function as effective cognitive tools that facilitate the explanation of
scientific concepts, the articulation of new ideas, and the construction of
conceptual models underlying scientific reasoning. Expressions such as
“knowledge system,” “theoretical framework,” “scientific field,” “research
direction,” and “conceptual foundation,” frequently found in academic texts, often
carry metaphorical meanings and reflect the conceptual models that structure
scientific thinking. This demonstrates the epistemic potential of metaphor in
organizing and interpreting scientific knowledge.
In recent years, increasing scholarly attention has been devoted to the
epistemic and cognitive functions of metaphor in scientific discourse. Metaphor
contributes to the formation of new concepts, the clarification of theoretical
constructs, and the conceptual organization of scientific knowledge. In academic
texts, metaphor often serves to make complex theoretical constructions more
accessible, to explain abstract scientific processes through figurative models, and
869
to express the conceptual structures underlying scientific reasoning. For example,
expressions such as “scientific development,” “the evolution of knowledge,” “the
foundation of a theory,” or “research trajectory” illustrate the presence of
metaphorical conceptualization within scientific thinking. Such metaphorical units
form conceptual mappings that help structure and represent scientific knowledge in
a coherent and systematic way.
At the same time, modern linguistic research emphasizes the importance of
integrating cognitive and discursive approaches in the study of scientific discourse.
The cognitive approach enables scholars to examine the relationship between
language and conceptual structures of knowledge, while the discursive approach
focuses on the communicative, pragmatic, and social dimensions of academic
texts. The integration of these perspectives provides a more comprehensive
understanding of how metaphors emerge, function, and operate within scientific
discourse, as well as how they contribute to the representation and interpretation of
scientific knowledge.
The findings of this research are expected to provide a deeper understanding
of the linguistic and cognitive features of Uzbek academic discourse. In addition,
they may contribute to the development of methodologies for analyzing scientific
texts, enhancing academic writing practices, and identifying the linguistic
mechanisms involved in the representation and communication of scientific
knowledge.
Main Part. The study of metaphor in academic discourse has become an
important area of research within modern linguistics, particularly in the fields of
cognitive linguistics and discourse analysis. Metaphor is no longer considered
merely a stylistic or rhetorical device; rather, it is viewed as a fundamental
cognitive mechanism that structures human understanding and knowledge
representation. In academic discourse, metaphor plays a crucial role in explaining
abstract scientific concepts, organizing complex theoretical frameworks, and
facilitating the interpretation of new knowledge.
From a cognitive perspective, metaphor allows scholars to conceptualize
abstract domains through more concrete and familiar experiences. This process is
known as conceptual mapping, where elements from a source domain are
projected onto a target domain. In scientific discourse, such mappings help
researchers explain complex theoretical models and scientific processes in a more
accessible manner. For example, expressions such as “knowledge structure,”
“theoretical framework,” “scientific field,” and “research pathway” demonstrate
how metaphorical language shapes the conceptual organization of scientific
thought. These expressions illustrate how scientific knowledge is often represented
through spatial, structural, or dynamic metaphors.
Metaphor also performs an important epistemic function in academic
discourse. Scientific knowledge is not simply transmitted through language; it is
constructed and interpreted through linguistic mechanisms, among which metaphor
occupies a central position. Metaphorical expressions enable researchers to
870
describe new phenomena, formulate hypotheses, and present theoretical
explanations. In many cases, the development of scientific theories involves
metaphorical models that help scholars conceptualize complex phenomena. For
instance, the notion of “the evolution of knowledge” metaphorically represents the
gradual development and transformation of scientific ideas over time.
In Uzbek academic discourse, metaphorical expressions are widely used in
the description of theoretical concepts, research methodologies, and scientific
processes. Uzbek scholarly texts frequently employ metaphorical constructions that
conceptualize knowledge as a system, structure, space, or process. Expressions
such as “ilmiy yo‘nalish” (scientific direction), “nazariyaning poydevori”
(foundation of a theory), “bilimlar tizimi” (system of knowledge), and “ilmiy
maydon” (scientific field) reflect metaphorical models that structure scientific
thinking in Uzbek academic writing. These metaphorical units play an important
role in organizing scientific information and making abstract ideas more
comprehensible for readers.
Furthermore, metaphor contributes to the interpretative dimension of
scientific discourse. Academic texts often require the interpretation of complex
theoretical arguments, and metaphorical language provides a conceptual
framework that helps readers understand these arguments. Through metaphor,
abstract concepts become cognitively accessible, allowing scholars to
communicate ideas more effectively. This interpretative function is particularly
important in the humanities and social sciences, where theoretical constructs are
often highly abstract and require conceptual clarification.
Another important aspect of metaphor in academic discourse is its role in
shaping disciplinary perspectives. Different scientific disciplines tend to employ
different metaphorical models depending on their conceptual orientation. For
example, the natural sciences frequently use mechanistic and spatial metaphors,
while the humanities and social sciences tend to rely more on interpretative and
process-oriented metaphors. Such differences demonstrate that metaphor is closely
connected with the epistemological frameworks of specific scientific fields.
In the context of Uzbek academic discourse, the analysis of metaphorical
models allows researchers to identify the conceptual structures that underlie
scientific thinking and knowledge representation. By examining metaphorical
expressions in academic texts, it becomes possible to reveal how scientific
knowledge is linguistically structured and communicated within the Uzbek
scholarly tradition. This approach contributes to a deeper understanding of the
relationship between language, cognition, and scientific knowledge.
Thus, the analysis of metaphor in Uzbek academic discourse not only
reveals the linguistic mechanisms of knowledge representation but also highlights
the cognitive and epistemic functions of metaphor in scientific communication.
The study of metaphorical conceptualization in academic texts therefore provides
valuable insights into the ways scientific knowledge is constructed, interpreted,
and disseminated within the academic community.
871
Conclusion and Practical Recommendations. The findings of this study
indicate that metaphor plays a crucial role in the representation, interpretation, and
structuring of knowledge in Uzbek academic discourse. Metaphorical expressions
function not merely as stylistic devices but as important cognitive and epistemic
mechanisms that help scholars conceptualize abstract scientific ideas and
communicate them effectively. Through metaphorical conceptualization, complex
theoretical constructs become more accessible and understandable, allowing
researchers to organize knowledge and present scientific arguments in a coherent
and systematic manner.
The analysis also demonstrates that Uzbek academic discourse frequently
employs metaphorical models that conceptualize knowledge as a system, structure,
space, or process. Such metaphorical patterns reflect the conceptual frameworks
underlying scientific thinking and serve as linguistic tools that facilitate the
interpretation of theoretical concepts. In this regard, metaphor contributes
significantly to the formation of scientific discourse by enabling scholars to
structure research ideas, explain complex phenomena, and construct conceptual
models of knowledge.
The results of the research show that the study of metaphor in academic
discourse is important not only from a theoretical linguistic perspective but also for
improving academic communication and scientific writing practices.
Understanding the cognitive and discursive functions of metaphor allows
researchers to better analyze scientific texts and identify the conceptual
mechanisms through which knowledge is represented and transmitted.
Based on the results of the study, several practical recommendations can be
proposed for further research and academic practice:
1. Metaphorical expressions in Uzbek academic texts should be
systematically analyzed in order to identify conceptual models that structure
scientific knowledge.
2. Linguistic and discourse-based methods should be applied more actively
in the study of academic texts to reveal the cognitive mechanisms underlying
metaphorical conceptualization.
3. The findings of metaphor research may be incorporated into academic
writing courses to improve the clarity and effectiveness of scientific
communication.
4. Corpus-based and artificial intelligence technologies can be used to
identify metaphorical patterns and analyze their functions in large collections of
academic texts.
5. Comparative studies of metaphorical models across different scientific
disciplines may provide deeper insights into how knowledge is conceptualized and
communicated in various fields.
Thus, the study of metaphor in Uzbek academic discourse contributes to a
better understanding of the relationship between language, cognition, and scientific
872
knowledge. It also opens new perspectives for interdisciplinary research in
linguistics, discourse analysis, and scientific communication.
References:
1. Cameron, L., & Maslen, R. (2019). Metaphor analysis: Research practice in applied
linguistics, social sciences and the humanities. London: Routledge.
2. Charteris-Black, J. (2021). Analysing political speeches: Rhetoric, discourse and
metaphor. London: Palgrave Macmillan.
3. Kövecses, Z. (2020). Extended conceptual metaphor theory. Cambridge: Cambridge
University Press.
4. Semino, E. (2021). Metaphor and meaning in language and discourse. Language and
Literature, 30(2), 95–110.
5. Steen, G. (2019). Metaphor in discourse: Conceptual and linguistic perspectives.
Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.
6. Hamroyeva, Sh. (2022). Ilmiy diskursda lingvistik birliklarning funksional
xususiyatlari. Toshkent: O‘zbek tili va adabiyoti universiteti nashriyoti.
7. Nurmonov, A. (2020). Zamonaviy lingvistika nazariyasi. Toshkent: Akademnashr.
8. Mahmudov, N. (2021). Til va tafakkur munosabati. Toshkent: Fan nashriyoti.
9. Safarov, Sh. (2020). Kognitiv tilshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti.
DARSLARNI SUN'IY INTELLEKT TA’LIM PLATFORMALARI
ASOSIDA O‘QITISHNING AFZALLIKLARI
Shobiddinova Dilnavoz Toshtemir qizi, TerDPI
“Ta’limda axborot texnologiyalari” mutaxasisligi 1-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada masofaviy ta’lim platformalari yordamida informatika va
boshqa fanlarni interfaol metodlar asosida o‘qitishning samaradorligi yoritilgan. Interfaol
metodlar yordamida dars jarayonini qiziqarli, vizual va faol shaklda tashkil etish,
o‘quvchilarning mustaqil faoliyatini rag‘batlantirish va bilimlarni chuqur anglash imkoniyatlari
ilmiy-nazariy jihatdan asoslab berilgan. Tadqiqotda interfaol ta’lim kompetentligi tarkibiy
qismlari aniqlangan, ta’lim platformalarining didaktik imkoniyatlari ochib berilgan va taklif
etilgan metodikaning samaradorligi pedagogik tajribalar orqali isbotlangan.
Kalit so‘zlar: Masofaviy ta’lim, ta’lim platformalari, interfaol metodlar, pedagogik
samaradorlik, vizual modellashtirish, elektron resurslar.
Annotation. This article presents the effectiveness of using interactive methods in
distance learning platforms for teaching subjects such as informatics. The study provides a
theoretical foundation for organizing interactive lessons, engaging students in active learning,
and enhancing comprehension through digital platforms. Components of interactive teaching
competence are identified, the didactic possibilities of e-learning platforms are explained, and
the effectiveness of the proposed methodology is demonstrated through pedagogical experiments.
Keywords: Distance learning, e-learning platforms, interactive methods, pedagogical
effectiveness, visual modeling, digital resources.
Аннотация. В данной статье рассматривается эффективность применения
интерактивных методов обучения на дистанционных образовательных платформах.
Теоретически обоснованы возможности организации интерактивных уроков, вовлечения
студентов в активную учебную деятельность и углубленного понимания материала с
помощью электронных платформ. Определены компоненты компетентности в области
интерактивного обучения, раскрыты дидактические возможности платформ
873
дистанционного обучения, а эффективность предложенной методики подтверждена
педагогическими экспериментами.
Ключевые слова: Дистанционное обучение, образовательные платформы,
интерактивные методы, педагогическая эффективность, визуализация, цифровые
ресурсы.
Kirish. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida raqamli texnologiyalar jadal
rivojlanib, ta’lim jarayoniga ham chuqur kirib keldi. Ayniqsa pandemiya davridan
so‘ng onlayn ta’lim electron o‘quv resurslari va masofaviy o‘qitish tizimlari keng
tarqaldi. Bugungi kunda ta’lim platformalaridan keng foydalanish nafaqat
zarurat,balki o‘qitishning samaradorligini oshiruvchi muhim omilga aylandi.
Darslarni ta’lim platformalarida tashkil etish o‘qituvchiga ham, o‘quvchiga ham
qulaylik yaratadi, va bu jarayon ta’lim sifatini yaxshilash, mustaqil o‘qish
madaniyatini shakllantirish va o‘quvchilarni axborot texnologiyalariga
yaqinlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta’lim platformalari orqali o‘qitish jarayoni zamonaviy o‘quvchilar uchun
yanada qiziqarli va tushunarli bo‘lib boradi. Bu tizim o‘qituvchining ijodiy
yondashuvini, o‘quvchining mustaqil izlanish va bilim olish imkoniyatini
kengaytiradi. Masalan, Google Classroom, Moodle, Edmodo, Zoom, Microsoft
Teams, Coursera, Udemy kabi platformalar ta’lim jarayonida samarali
qo‘llanilmoqda.
Google Classroom — bu onlayn ta’lim uchun mo‘ljallangan raqamli sinf
xonasi. U orqali o‘qituvchi o‘z sinfini yaratadi, o‘quvchilarni taklif qiladi, dars
materiallarini joylashtiradi va topshiriqlarni baholaydi.
O‘qituvchi bir necha sinf yoki guruh uchun alohida kurslar yaratadi. Har bir
kursda “Topshiriqlar”, “E’lonlar”, “Baholar” kabi bo‘limlar mavjud. O‘qituvchi
matn, rasm, video yoki fayl ko‘rinishida topshiriqlar yuboradi.O‘quvchilar ularni
bajarib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri platforma orqali topshiradi. O‘qituvchi har bir topshiriq
uchun ball beradi.Natijalar avtomatik tarzda “Baholar” bo‘limida jamlanadi.
Hamma fayllar Google Drive’da saqlanadi, bu esa xavfsizlikni va qulaylikni
ta’minlaydi.Video darslarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri Google Classroom ichidan o‘tkazish
mumkin.O‘quvchilar va o‘qituvchilar postlar ostida izoh yozish, savol berish orqali
fikr almashadilar. Qulay va bepul foydalanish mumkin. O‘quvchilar va
o‘qituvchilar uchun yagona boshqaruv muhiti.Avtomatik baholash va hisobot
tizimi mavjud. Materiallar tartibli saqlanadi, hech narsa yo‘qolmaydi.Har qanday
qurilmadan (telefon, planshet, kompyuter) foydalanish mumkin.Ba’zi interaktiv
funksiyalar (masalan, testlar) uchun qo‘shimcha ilovalar kerak bo‘ladi.Tizimdan
samarali foydalanish uchun o‘quvchilar va o‘qituvchilar texnik ko‘nikmaga ega
bo‘lishi lozim.
Moodle (Modular Object-Oriented Dynamic Learning Environment) ‒ bu
elektron ta’limni (e-learning) tashkil etish uchun mo‘ljallangan onlayn o‘quv
tizimi. U o‘qituvchilarga o‘quv kurslarini yaratish, o‘quvchilarga topshiriqlar
berish, test o‘tkazish, forumlarda muloqot qilish va natijalarni baholash imkonini
beradi.
874
Moodle platformasining asosiy imkoniyatlari:
– O‘qituvchi istalgan fan bo‘yicha kurs yaratadi, bo‘lim va mavzularni
joylashtiradi.
– Kurslar vaqtga yoki mavzuga qarab tuziladi.
– Matn, video, audio, taqdimot yoki test ko‘rinishida topshiriqlar berish
mumkin.
– O‘quvchilar topshiriqlarni onlayn topshiradi, tizim esa avtomatik
baholaydi.
– Moodle’da baholashning turli mezonlari (foiz, ball, reyting) mavjud.
– O‘qituvchi har bir talaba faoliyatini kuzatishi va hisobot olishi mumkin.
– Forumlar, chatlar, savol-javob modullari orqali o‘qituvchi va talaba o‘zaro
aloqa qiladi.
– Guruhli topshiriqlar va muhokamalarni o‘tkazish mumkin.
– Har bir o‘quvchining faolligi, kursda o‘tgan vaqti, bajarilgan ishlar tahlil
qilinadi.
– O‘qituvchi ta’lim jarayonini monitoring qilishi mumkin.
– Moodle boshqa dasturlar (Zoom, Google Meet, Microsoft Teams, Turnitin
va boshqalar) bilan birga ishlay oladi.
Moodle platformasining afzalliklari:
Bepul va ochiq manbali tizim, har qanday ta’lim muassasasi undan
foydalana oladi.
Moslashuvchan — har bir ta’lim muassasasi o‘z ehtiyojiga qarab tizimni
sozlashi mumkin.Interfaol o‘qitish imkonini beradi (video, audio, test, forumlar).
Avtomatik baholash va hisobot tizimi mavjud. Foydalanuvchilar uchun
xavfsiz — login va parol orqali kiriladi.Ko‘p tilli interfeys, shu jumladan o‘zbek
tilida ham ishlaydi.
Kamchiliklari:
Boshlang‘ich foydalanuvchilar uchun sozlash jarayoni murakkab bo‘lishi
mumkin. Kuchli internet va texnik infratuzilma talab etadi.
Dizayn jihatidan oddiy, lekin funksional.
Moodle — bu zamonaviy ta’limning muhim vositasi bo‘lib, u o‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasida interfaol, tizimli va nazorat qilinadigan ta’lim muhiti yaratadi.
Bugungi kunda O‘zbekistonning ko‘plab oliy o‘quv yurtlari va maktablari ham
Moodle asosida darslarni tashkil etmoqda.
Zoom — bu videoaloqa, onlayn dars va uchrashuvlar o‘tkazish uchun
mo‘ljallangan platforma bo‘lib, u o‘qituvchilar, talabalar va tashkilotlar orasida
keng qo‘llaniladi.
Pandemiya davrida Zoom ta’lim tizimida eng mashhur vositalardan biriga
aylandi, chunki u orqali real vaqt rejimida interfaol darslar o‘tkazish mumkin.
Zoom platformasining asosiy imkoniyatlari:
– 100 dan ortiq ishtirokchi bir vaqtning o‘zida ulanishi mumkin.
– Sifatli ovoz va tasvir bilan dars yoki yig‘ilish o‘tkazish imkonini beradi.
875
– O‘qituvchi yoki o‘quvchi o‘z ekranini boshqalarga ko‘rsatib, taqdimot,
video yoki hujjatni birgalikda ko‘rib chiqadi.
– Darsni yoki yig‘ilishni yozib olib, keyinroq qayta ko‘rish mumkin.
– Bu, ayniqsa, darsni o‘tkazib yuborgan o‘quvchilar uchun foydali.
– Ishtirokchilar video dars davomida yozma tarzda savol berishlari yoki izoh
yozishlari mumkin.
– O‘qituvchi o‘quvchilarni kichik guruhlarga ajratib, alohida xonada
muhokama o‘tkazish imkonini beradi.
– Bu interfaol o‘qitish metodlari uchun juda qulay.
– Istalgan fonni tanlab, darsni estetik va professional tarzda o‘tkazish
mumkin.
Zoom platformasining afzalliklari: Foydalanish oson, interfeysi sodda.
Darslarni real vaqt rejimida tashkil etish imkonini beradi. Yozuv, taqdimot, guruhli
ishlash kabi funksiyalar mavjud. Turli qurilmalarda (telefon, planshet, kompyuter)
ishlaydi.Internet tezligi past bo‘lsa ham barqaror ishlay oladi.
Kamchiliklari: Bepul versiyada dars vaqti 40 daqiqa bilan
cheklangan.Internet uzilishlari dars jarayoniga ta’sir qiladi. Maxfiylikni ta’minlash
uchun xavfsizlik sozlamalarini to‘g‘ri tanlash zarur. Zoom orqali o‘tkazilgan
darslar o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi bevosita muloqotni ta’minlaydi. Bu
platforma yordamida masofaviy o‘qitish samaradorligi oshadi,o‘quvchilar faol
ishtirok etadi,o‘qituvchi darsni vizual materiallar bilan boyitadi va o‘quv
jarayonida zamonaviy interfaol yondashuvlar qo‘llaniladi.Zoom – bugungi kunda
ta’lim tizimida eng samarali va ommabop platformalardan biridir.U o‘qituvchiga
darsni jonli, qiziqarli va interfaol tarzda o‘tishga, o‘quvchiga esa mustaqil va faol
ishtirok etishga imkon yaratadi.
1. Darslarni ta’lim platformalarida o‘qitishning bir qator afzalliklari mavjud
bo‘lib, ular quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
Moslashuvchanlik va qulaylik – Ta’lim platformalari o‘quvchiga o‘ziga
qulay vaqt va joyda dars o‘tish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, ish bilan band yoki
masofada yashovchi o‘quvchilar uchun katta afzallikdir. O‘qituvchi esa dars
jadvalini moslab, materiallarni kerakli vaqtda joylashtirishi mumkin.
2. Individual yondashuv – Har bir o‘quvchi o‘z o‘rganish tezligiga qarab
topshiriqlarni bajaradi. Platformalar o‘quvchining bilim darajasiga mos mashqlarni
taqdim etadi va natijalarni avtomatik tahlil qilib, shaxsiy tavsiyalar beradi. Bu esa
o‘quvchining qobiliyatini to‘liq ochib berishga yordam beradi.
3. Interfaollik va multimedia imkoniyatlari – Video, audio, test,
simulyatsiya, infografika kabi vositalar darsni jonli va qiziqarli qiladi. Bu esa
o‘quvchining e’tiborini jalb etadi, mavzuni tezroq tushunishga yordam beradi va
o‘qitish jarayonini samarali qiladi.
4. Resurslarning kengligi – Elektron darsliklar, taqdimotlar, interaktiv
mashqlar, virtual laboratoriyalar va kutubxonalar orqali o‘qituvchi darsni boyitishi
mumkin. Bu imkoniyatlar an’anaviy ta’limda mavjud bo‘lmagan ko‘plab
qo‘shimcha resurslardan foydalanish imkonini beradi.
876
5. Natijalarni avtomatik tahlil qilish – Platformalarda mavjud test tizimlari
orqali o‘quvchilarning faoliyati avtomatik baholanadi. O‘qituvchi statistik
ma’lumotlar asosida o‘quvchining kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi va
individual yondashuvni shakllantiradi.
6. Vaqt va mablag‘ tejaladi – Darslarga qatnashish uchun transport yoki
bosma materiallarga ehtiyoj kamayadi. O‘quvchilar va o‘qituvchilar elektron
hujjatlar, video darslar va onlayn testlardan foydalanish orqali vaqtni tejaydi
hamda samarali o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
7. Motivatsiyani oshiradi – Reyting tizimi, o‘yin elementlari (gamifikatsiya),
onlayn sertifikatlar o‘quvchilarning rag‘batini oshiradi. Shuningdek, o‘z
natijalarini kuzatish imkoniyati ularni faolroq bo‘lishga undaydi.
8. Global ta’lim imkoniyatlari – Ta’lim platformalari orqali o‘quvchilar
xorijiy kurslarda qatnashish, turli mamlakatlardagi o‘qituvchilar bilan muloqot
qilish imkoniga ega bo‘ladilar. Bu ularning dunyoqarashini kengaytiradi va xorijiy
tajriba asosida o‘rganishga yordam beradi.
9. O‘qituvchilar uchun qulaylik – Platformalar dars materiallarini arxivlash,
baholash jarayonini avtomatlashtirish, o‘quvchilarning faoliyatini tahlil qilish
imkoniyatini beradi. Bu o‘qituvchining ishini yengillashtirib, vaqtni tejaydi.
10. Inkluziv ta’limni qo‘llab-quvvatlash – Platformalar imkoniyati
cheklangan o‘quvchilar uchun maxsus sharoitlar yaratadi. Masalan, ovozli matn,
subtitr, video orqali ta’lim olish imkoniyati mavjud. Bu esa ta’limning barchaga
teng imkoniyatda taqdim etilishiga yordam beradi.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, darslarni ta’lim platformalarida o‘qitish
zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bu jarayon
nafaqat o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmasini rivojlantiradi, balki
o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini oshiradi. Ta’lim platformalari yordamida
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqa samaraliroq bo‘lib, bilimlar tizimli va
sifatli
tarzda
o‘zlashtiriladi.Kelajakda
ta’lim
platformalarini
yanada
takomillashtirish, sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish va interaktiv
vositalarni kengaytirish orqali o‘qitish jarayonining samaradorligini oshirish
mumkin. Raqamli ta’lim – bu nafaqat zamonaviylik talabi, balki har bir o‘quvchi
va o‘qituvchi uchun cheksiz imkoniyatlar eshigini ochuvchi vositadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mayer, R. Multimedia Learning. Cambridge University Press, 2009.
2. Arcavi, A. “The Role of Visual Representations in the Learning of Mathematics.”
Educational Studies in Mathematics, 2003.
3. Heck, A. & Van Gastel, L. “Teaching and Learning with Maple in Mathematics
Education.” International Journal of Mathematical Education in Science and Technology, 2006.
4. Monagan, M. et al. Maple Introduction and Reference Manual. Maplesoft, Waterloo,
2020.
5. Davletov, A. Masofaviy ta’limda kompyuter texnologiyalaridan foydalanish
metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
6. Nazarov, B. “Ta’lim platformalari asosida matematik modellashtirish.” Oliy ta’lim
muammolari jurnali, №4, 2021.
877
7. Talizina, N.F. Pedagogik psixologiya asoslari: O‘quv faoliyatini tashkil etish.
Moskva: Pedagogika, 1984.
SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA
KADRLAR TAYYORLASH HAMDA O‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING
LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR MASALALARI
Sulaymanova Nigora, GulDPI Pedagogika fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi Stajyor-o‘qituvchisi
Anvarova Zarnigor Sherzod qizi, GulDPI Boshlang‘ich ta’lim
yo‘nalishi 1-bosqich taalabasi, anvarovazarnigor@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada kadrlar tayyorlashda sun’iy intellektni qo‘llashning
lingvistik va ijtimoiy-gumanitar jihatlari tadqiq etiladi. Innovatsion o‘qitish jarayonida raqamli
texnologiyalar va inson omili muvozanati tahlil qilinib, soha mutaxassislarining kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy takliflar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, lingvistik adaptatsiya, kadrlar
tayyorlash, gumanitar yondashuv.
Аннотация. В статье исследуются лингвистические и социально-гуманитарные
аспекты применения искусственного интеллекта в подготовке кадров. Анализируется
баланс между цифровыми технологиями и человеческим фактором в инновационном
обучении, выдвигаются научные предложения по развитию коммуникативной
компетенции специалистов в современных условиях.
Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационное образование,
лингвистическая адаптация, подготовка кадров, гуманитарный подход.
Abstract. This article explores the linguistic and socio-humanitarian aspects of using
artificial intelligence in professional training. It analyzes the balance between digital
technologies and the human factor in innovative teaching, offering scientific proposals for
developing specialists' communicative competence.
Keywords: artificial intelligence, innovative education, linguistic adaptation, professional
training, humanitarian approach.
Bugun biz nafaqat texnologik yangilanishlar, balki insoniyat tafakkurining
transformatsiyalashuv davrida yashayapmiz. Sun’iy intellekt (SI) tizimlarining
kadrlar tayyorlash jarayoniga shiddat bilan kirib kelishi ta’limni shunchaki
avtomatlashtirish emas, balki o‘qitishning azaliy gumanitar asoslarini qayta ko‘rib
chiqishni taqozo etmoqda. Masalaning eng nozik jihati shundaki, innovatsion
texnologiyalar bizga tezkor axborot va tayyor yechimlarni taqdim etayotgan bir
paytda, kadrlar tayyorlashning lingvistik boyligi va ijtimoiy-axloqiy mas’uliyati
masalasi ko‘pincha e’tibordan chetda qolmoqda.
Yana bir muhim jihat — ta’limdagi ijtimoiy masofa. Innovatsion
yondashuvlar o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi jonli muloqotni algoritmlar bilan
almashtirayotgan bir paytda, mutaxassis shaxsining shakllanishidagi "ustozshogird" an’analarining ijtimoiy ahamiyati pasaymoqda. Bu esa kelajakda "texnik
jihatdan mukammal, lekin ijtimoiy jihatdan begonalashgan" kadrlarning
shakllanishi xavfini tug‘diradi.
Shu bois, ushbu maqolada sun’iy intellektni ta’limga shunchaki qulay vosita
sifatida emas, balki uning lingvistik korpusimizga va sotsial munosabatlarimizga
878