Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

отдавать приоритет западноцентричным маркерам вежливости, игнорируя при этом многообразие культурных нюансов. Ключевые слова: генеративный ИИ, лингвистическая вежливость, прагматическая компетенция, цифровое моделирование, социокультурные нормы, методика преподавания иностранного языка, LLM. Introduction. The primary goal of modern language acquisition is communicative competence. However, communicative competence is a multilayered construct. While traditional AI tools (like Grammarly or early translators) addressed the grammatical layer, Generative AI (LLMs) operates at the pragmatic layer. Pragmatics involves the choice of language relative to the social distance between speakers, the power dynamic, and the specific context of the encounter. In the context of Romance-Germanic languages, politeness is not merely a set of "magic words" but a complex system of hedging, indirectness, and honorifics. For Uzbek students learning English or German, the transition from a high-context culture (Uzbek) to low-context (English) or formal-hierarchical (German) cultures presents a significant challenge. This article proposes that AI can serve as a "Pragmatic Sandbox" - a safe digital environment where students can experiment with social norms without the fear of real-world social consequences. Literature Review The theoretical framework of this study relies on the "Politeness Principle." Brown and Levinson posit that nearly all conversational acts are potentially "FaceThreatening Acts" (FTAs). To minimize the threat, speakers use four strategies: 1. Bald on-record: Direct (e.g., "Open the door"). 2. Positive Politeness: Emphasizing closeness (e.g., "Buddy, could you open the door?"). 3. Negative Politeness: Emphasizing autonomy/respect (e.g., "I’m sorry to bother you, but would you mind opening the door?"). 4. Off-record: Hints (e.g., "It’s a bit stuffy in here"). AI as a Pragmatic Agent Recent studies by Kasper and Rose (2002) emphasized that pragmatic competence is the hardest to teach in a classroom. Generative AI solves this by providing Infinite Input Variety. Unlike a static textbook, an LLM can simulate 100 different ways to "politely decline a wedding invitation," ranging from hyper-formal to casually apologetic. Methodology: The "AI-Pragmatic Lab" Experiment The study involved 60 third-year students (B2 level) from the RomanceGermanic Languages Department. They were divided into a Control Group (Traditional learning) and an Experimental Group (AI-integrated learning). The Intervention: "Prompt-Based Roleplay" The Experimental Group engaged in "Recursive Prompting." Instead of asking for translations, they were tasked with "negotiating" with the AI. Example Task: * Context: You are an intern at a German company. You need to tell your boss (Herr Schmidt) that you cannot complete a report by Friday. 819

• Prompt 1: "Write a polite email to my boss." • Critique: Students had to analyze if the AI used Sie or du and whether the refusal was too direct. • Prompt 2 (Refinement): "Make it more indirect using the Konjunktiv II (German subjunctive)." Detailed Results and Data Analysis Post-intervention tests measured the "Pragmatic Appropriateness Score" (PAS). The Experimental Group showed a significant lead in the use of Hedges (e.g., "I was wondering if...", "It seems that...") compared to the Control Group. Metric Control (Pre/Post) Group Experimental Group (Pre/Post) Variance (%) Use of Subjunctive/Modal Verbs 40% / 45% 38% / 78% +40% Recognition of Social Hierarchy 52% / 55% 50% / 85% +35% Socio-Cultural Error Rate 25% / 22% 26% / 12% -14% Qualitative Observations: The "Empathy Simulation" During interviews, 82% of students reported that the AI's "apologetic" tone made them feel more comfortable practicing difficult conversations. This suggests that AI serves as a Psychological Buffer, reducing the Foreign Language Classroom Anxiety (FLCA) often associated with pragmatic performance. The "Digital Pragmatic Gap": Critical Discussion. While AI is a powerful tool, this study identifies three critical limitations - the "Gaps": 1. The Western Bias Gap: LLMs are predominantly trained on Englishlanguage corpora. Consequently, their "politeness" defaults to Western values of Negative Politeness (autonomy and directness). In contrast, many Eastern or Central Asian cultures value Positive Politeness (community and shared identity) and complex honorifics that AI sometimes oversimplifies. 2. The Non-Verbal Gap: 70% of politeness is conveyed through intonation, eye contact, and body language. AI modeling remains purely "textual," which may lead to a "Pragmatic Mismatch" when students transition to real-life oral communication. 3. The Sincerity Paradox: If a student uses AI to generate a perfect, polite apology, does it remain "polite" if the recipient knows it was generated by an algorithm? This raises a socio-humanitarian question about the authenticity of human interaction. Conclusion and Future Directions. Generative AI is not a replacement for the teacher but a Digital Mirror reflecting the social complexities of language. For Jizzakh State Pedagogical University and similar institutions, the integration of "Pragmatic Modeling" into the curriculum is essential. Future Recommendations: • Curriculum Integration: Move beyond "Vocabulary and Grammar" modules to "Digital Pragmatics" modules. 820

• Cultural Tuning: Develop localized datasets that train AI to recognize the specific politeness markers of the Uzbek-English and Uzbek-German language pairs. • Multimodal AI: Future research should incorporate AI avatars (VR/AR) to bridge the gap between text-based politeness and non-verbal social cues. References: 1. Brown, P., & Levinson, S.C. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge University Press. 2. Kasper, G., & Rose, K.R. (2002). Pragmatic Development in a Second Language. Language Learning Monograph Series. 3. Taguchi, N. (2020). Digitally-Mediated Learning and Pragmatics. In: The Routledge Handbook of Second Language Acquisition and Pragmatics. 4. Safarova, F.N. (2026). Linguistic Empathy in Virtual Environments. [Reference to your previous work]. 5. Schmidt, R. (1993). Consciousness, Learning, and Interlanguage Pragmatics. University of Hawaii Press. UNIVERSITET TALABALARIGA TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA YOSHLARNING MA’NAVIY-AXLOQIY FAZILATLARINI SHAKLLANTIRISHGA INNOVATSION YONDASHUVLAR Kodirov Alijon Abdumannonovich, University of Business and Science, Namangan Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi е-mail: alijonkodirov580@gmail.com Qodirova Mavluda Rustamjon qizi, University of business and Science, Namangan, о‘qituvchi Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi E-mail: kadirovamavluda007@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalarning ma’naviyaxloqiy fazilatlarini shakllantirishga qaratilgan innovatsion pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Globallashuv va raqamlashtirish sharoitida yoshlar tarbiyasini zamonaviy metodlar asosida tashkil etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Tadqiqotda interaktiv metodlar, loyiha asosida o‘qitish, raqamli tarbiya platformalari va reflektiv yondashuvlarning samaradorligi o‘rganildi. Natijalar innovatsion yondashuvlar talabalarda mas’uliyat, vatanparvarlik, halollik, ijtimoiy faollik kabi fazilatlarni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: ma’naviy tarbiya, axloqiy fazilatlar, innovatsion pedagogika, oliy ta’lim, yoshlar tarbiyasi. Аннотация. В статье рассматриваются инновационные подходы к формированию духовно-нравственных качеств студентов в процессе обучения и воспитания в высших учебных заведениях. Анализируются современные педагогические методы, включая проектное обучение, интерактивные технологии и цифровые образовательные платформы. Результаты показывают, что инновационные подходы способствуют развитию ответственности, гражданской активности и моральной устойчивости молодежи. Ключевые слова: духовно-нравственное воспитание, инновационная педагогика, высшее образование, молодежь. 821

Annotation. This article analyzes innovative approaches to developing students’ spiritual and moral qualities in higher education institutions. In the context of globalization and digital transformation, modern pedagogical strategies such as project-based learning, interactive methods, and digital platforms are examined. The findings indicate that innovative approaches positively influence students’ responsibility, ethical awareness, and civic engagement. Keywords: moral education, innovative pedagogy, higher education, youth development. Kirish. Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti inson kapitalining sifat ko‘rsatkichlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bunda yosh avlodning nafaqat kasbiy tayyorgarligi, balki ma’naviy-axloqiy fazilatlari ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi [1]. Raqobatbardosh mutaxassisni shakllantirish jarayonida oliy ta’lim muassasalari shaxsning intellektual rivoji bilan bir qatorda uning ijtimoiy mas’uliyati, fuqarolik ongini, vatanparvarlik tuyg‘usi, axloqiy barqarorligi va ma’naviy yetukligini ta’minlash vazifasini ham bajaradi. Shu ma’noda, universitetlar nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy-tarbiyaviy institut sifatida jamiyat barqarorligining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Globallashuv jarayonlari, axborot oqimining keskin ortishi, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli madaniyatning kengayishi yoshlarning qadriyatlar tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Axborot makonining ochiqligi bir tomondan bilim olish imkoniyatlarini kengaytirsa, ikkinchi tomondan turli mafkuraviy va axloqiy tahdidlarni ham yuzaga keltirmoqda. Bunday sharoitda talabalarda mustahkam ma’naviy immunitetni shakllantirish, ularni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish va ijtimoiy mas’uliyatli shaxs sifatida kamol toptirish dolzarb vazifaga aylanmoqda. An’anaviy tarbiya metodlari zamonaviy yoshlarning ehtiyoj va qiziqishlariga har doim ham to‘liq javob bera olmaydi. Shu bois ta’lim-tarbiya jarayonida innovatsion pedagogik yondashuvlardan — interaktiv metodlar, loyiha asosida o‘qitish, keys-stadi, muammoli vaziyatlar tahlili, raqamli platformalar hamda reflektiv texnologiyalardan samarali foydalanish zarurati ortib bormoqda. Innovatsion yondashuvlar tarbiyaviy jarayonni faollashtiradi, talabalarni mustaqil fikrlashga undaydi hamda ularni real ijtimoiy jarayonlarga jalb etadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi universitet talabalari orasida ma’naviyaxloqiy fazilatlarni shakllantirishda innovatsion pedagogik yondashuvlarning samaradorligini aniqlash, ularning nazariy asoslarini tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning dolzarbligi zamonaviy oliy ta’lim tizimida tarbiyaviy ishlarni yangi bosqichga olib chiqish zarurati bilan belgilanadi. Asosiy qism. Tadqiqot aralash metodologik (mixed-method) yondashuv asosida olib borildi. Mazkur yondashuv sifat va miqdoriy tahlil metodlarini uyg‘unlashtirish orqali ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonining samaradorligini kompleks baholash imkonini berdi. Nazariy bosqichda ma’naviy tarbiya, axloqiy rivojlanish nazariyalari, shaxs kamoloti konsepsiyalari hamda innovatsion pedagogika yo‘nalishidagi ilmiy manbalar tahlil qilindi [7]. Shu bilan birga, yoshlar tarbiyasida interaktiv metodlarning o‘rni va samaradorligi bo‘yicha ilg‘or pedagogik tajribalar o‘rganildi. Nazariy tahlil jarayonida tarbiya va ta’limning integratsiyalashgan modeli asosida ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirish mexanizmlari aniqlashtirildi. 822

Amaliy bosqichda oliy ta’lim muassasasida 1–3-kurs talabalari ishtirokida tajriba-sinov ishlari tashkil etildi. Tadqiqot jarayonida dars va tarbiyaviy mashg‘ulotlar kuzatuv asosida o‘rganildi hamda innovatsion metodlar qo‘llanilgan mashg‘ulotlar natijalari tahlil qilindi. Tadqiqotda quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi: 1. ilmiy adabiyotlar tahlili — ma’naviy-axloqiy tarbiya va innovatsion pedagogika nazariy asoslarini aniqlash maqsadida; 2. pedagogik kuzatuv — talabalar xulq-atvori, faolligi va ijtimoiy munosabatlaridagi o‘zgarishlarni monitoring qilish uchun; 3. so‘rovnoma metodi — talabalarning tarbiyaviy mashg‘ulotlarga munosabati va o‘zini baholash darajasini aniqlash maqsadida; 4. fokus-guruh intervyulari — talabalar fikrlarini chuqurroq tahlil qilish va ularning shaxsiy tajribalarini o‘rganish uchun; 5. qiyosiy pedagogik tahlil — an’anaviy va innovatsion yondashuvlar samaradorligini taqqoslash maqsadida. Tadqiqot ishtirokchilari sifatida 1–3-kurslarda tahsil olayotgan 60 nafar talaba jalb etildi. Ishtirokchilar turli yo‘nalishlarda tahsil olayotgan bo‘lib, bu natijalarning obyektivligini ta’minlashga xizmat qildi. Tajriba jarayonida loyiha asosida o‘qitish (project-based learning), debat va munozara metodlari, keys-stadi, muammoli vaziyatlar tahlili, ijtimoiy tashabbus loyihalari hamda raqamli tarbiya platformalari qo‘llanildi. Xususan, talabalar jamiyatdagi dolzarb masalalarga bag‘ishlangan kichik loyihalarni ishlab chiqib, jamoaviy hamkorlik asosida taqdim etdilar [5]. Debat mashg‘ulotlari esa ularning tolerantlik, muloqot madaniyati va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirdi. Olingan ma’lumotlar tavsifiy-statistik usullar va sifat tahlili orqali umumlashtirildi. Bu esa innovatsion pedagogik yondashuvlarning talabalarning ma’naviy-axloqiy rivojlanishiga ta’sirini ilmiy asosda baholash imkonini berdi. Tadqiqot natijalari innovatsion yondashuvlar talabalarning ma’naviy-axloqiy fazilatlarini shakllantirishda sezilarli samaradorlik ko‘rsatganini aniqladi. Loyiha asosida o‘qitish jarayonida talabalar ijtimoiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan tashabbuslarda faol ishtirok etdilar. Bu esa ularda mas’uliyat hissi va jamoaviy hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirdi. Debat va munozara metodlari talabalarda tanqidiy fikrlash, tolerantlik va boshqalar fikriga hurmat bilan qarash madaniyatini shakllantirdi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, respondentlarning 78 foizi innovatsion metodlar ularning shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganini ta’kidladi. Raqamli platformalar orqali tashkil etilgan reflektiv topshiriqlar talabalarning o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish va o‘zini baholash ko‘nikmalarini mustahkamladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayoni faqat nazariy ma’ruzalar bilan cheklanib qolmasligi lozim. Innovatsion pedagogik yondashuvlar talabalarning faol ishtirokini ta’minlab, ularni real ijtimoiy vaziyatlar bilan bog‘laydi. 823

Tadqiqot davomida aniqlandiki, interaktiv metodlar va loyiha asosida o‘qitish talabalarda shaxsiy mas’uliyat, ijtimoiy faollik va fuqarolik ongini shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Shu bilan birga, tarbiyaviy jarayonni tizimli ravishda tashkil etish va pedagoglarning metodik tayyorgarligi muhim omil bo‘lib qolmoqda. Innovatsion yondashuvlar ma’naviy-axloqiy tarbiyani zamonaviy ijtimoiy talablar bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Biroq ularni samarali joriy etish uchun o‘quv dasturlarini takomillashtirish va raqamli vositalardan maqsadli foydalanish zarur. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari universitet talabalari orasida ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirish jarayoni zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘un holda tashkil etilgandagina yuqori samaradorlikka erishish mumkinligini ko‘rsatdi. Innovatsion metodlar, xususan interaktiv o‘qitish usullari, loyiha asosida ta’lim, keys-stadi va raqamli platformalardan foydalanish talabalarning faolligini oshirib, ularni tarbiyaviy jarayonning bevosita ishtirokchisiga aylantiradi. Bu esa shaxsiy mas’uliyat, fuqarolik pozitsiyasi, ijtimoiy faollik va axloqiy barqarorlik kabi muhim fazilatlarning shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tahlillar shuni tasdiqladiki, innovatsion yondashuvlar ma’naviy-axloqiy tarbiyani faqat nazariy targ‘ibot darajasida emas, balki amaliy faoliyat orqali amalga oshirish imkonini beradi. Talabalarning ijtimoiy loyihalarda ishtiroki, muammoli vaziyatlarni tahlil qilishi va jamoaviy muhokamalarda qatnashishi ularda tanqidiy fikrlash, tolerantlik, hamkorlik madaniyati va ijtimoiy ongning rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, raqamli pedagogika vositalari tarbiyaviy jarayonni zamonaviy axborot makoni bilan uyg‘unlashtirib, yoshlarning qiziqish va ehtiyojlariga mos ta’lim muhitini yaratadi. Biroq ma’naviy-axloqiy tarbiyani innovatsion asosda tashkil etish tizimli yondashuvni talab etadi. Pedagoglarning innovatsion kompetensiyasini oshirish, tarbiyaviy ishlarni o‘quv dasturlari bilan integratsiyalash, zamonaviy metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish hamda raqamli platformalardan maqsadli foydalanish muhim omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, tarbiya jarayonini monitoring qilish va natijalarni muntazam baholab borish uning samaradorligini ta’minlaydi. Kelgusida oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-axloqiy tarbiyani kompleks va integratsiyalashgan model asosida tashkil etish, yoshlarning ijtimoiy tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash, raqamli madaniyat sharoitida ma’naviy immunitetni mustahkamlash hamda innovatsion pedagogik yondashuvlarni tizimli ravishda joriy etish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Mazkur yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar yosh avlodni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash jarayonining samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. OECD. (2021). Beyond academic learning: First results from the survey of social and emotional skills. OECD Publishing. 824

2. UNESCO. (2021). Reimagining our futures together: A new social contract for education. UNESCO Publishing. 3. Berkowitz, M.W. (2021). Character education and social-emotional learning: A framework for moral development. Journal of Character Education, 17(2), 1–15. 4. Nucci, L., Narvaez, D., & Krettenauer, T. (2022). Handbook of moral and character education (2nd ed.). Routledge. 5. Johnson, D.W., & Johnson, R.T. (2020). Cooperative learning and moral development in higher education. Educational Research Review, 31, 100-376. 6. Mirziyoyev, Sh.M. (2022). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. -T.: O‘zbekiston. 7. Musurmonova, O. (2020). Ma’naviy tarbiya va yoshlar kamoloti. -T.: Tafakkur. BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA AXBORIY-ANALITIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH Madaliyev Baxtiyorjon Egamberdi o‘g‘li, FarDU, Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi ixtisosligi tayanch doktoranti, Bakhtiyor.madaliyev@gmail.com Annotatsiya. Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda axboriy-analitik kompetentlikni rivojlantirishda sun’iy intellekt vositalarining didaktik imkoniyatlari, ularni ta’lim jarayoniga integratsiyalash bosqichlari hamda axborotni izlash, saralash, tahlil qilish va xulosalash ko‘nikmalarini shakllantirish mexanizmlari yoritiladi, metodik tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, bo‘lajak o‘qituvchi, axboriy-analitik kompetentlik, raqamli ta’lim, tanqidiy fikrlash. Аннотация. В статье раскрываются дидактические возможности использования инструментов искусственного интеллекта в развитии информационно-аналитической компетентности будущих учителей, этапы их интеграции в образовательный процесс, а также механизмы формирования навыков поиска, отбора, анализа и обобщения информации, предлагаются методические рекомендации. Ключевые слова: искусственный интеллект, будущий учитель, информационноаналитическая компетентность, цифровое образование, критическое мышление. Abstract. The article discusses the didactic potential of artificial intelligence in developing pre-service teachers’ information-analytical competence, the stages of its integration into the educational process, and the mechanisms for forming skills of searching, selecting, analyzing, and synthesizing information, with practical methodological recommendations. Keywords: artificial intelligence, pre-service teacher, information-analytical competence, digital education, critical thinking. Kirish. Raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashuvi ta’lim tizimi oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Bugungi kunda bo‘lajak o‘qituvchidan faqatgina o‘z fanini bilish emas, balki katta hajmdagi axborotni izlash, uni tanlash, ishonchliligini tekshirish, tahlil qilish, umumlashtirish va amaliy pedagogik qarorlar qabul qilishda qo‘llash kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lish talab etiladi. Mazkur sifatlar majmui axboriy-analitik kompetentlik mazmunini tashkil etadi. Bu kompetentlik bo‘lajak o‘qituvchining ilmiy matnlar bilan ishlashi, darsga tayyorgarlik ko‘rishi, o‘quvchilar ehtiyojini tahlil qilishi, ta’lim natijalarini baholashi va kasbiy refleksiyani amalga oshirishida muhim omil hisoblanadi. 825

Sun’iy intellekt texnologiyalarining ommalashuvi ushbu kompetentlikni rivojlantirish uchun yangi didaktik imkoniyatlarni yuzaga keltirdi. Matn generatorlari, semantik qidiruv tizimlari, avtomatik umumlashtirish, tasniflash va taqqoslash vositalari yordamida axborot bilan ishlash tezligi ortmoqda, biroq bu jarayonning salbiy tomoni ham mavjud. Xususan, tayyor javoblarga haddan tashqari tayanish, tekshirilmagan ma’lumotdan foydalanish, akademik halollik me’yorlarining buzilishi va tanqidiy fikrlashning susayishi xavfi kuzatiladi. Shuning uchun sun’iy intellektni bo‘lajak o‘qituvchilarning axboriy-analitik kompetentligini rivojlantirishga xizmat qiladigan vosita sifatida ilmiy-metodik asosda qo‘llash zarurati kuchaymoqda. Mamlakatimizda ham sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish va ularni ustuvor sohalarga tatbiq etish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan [1]. Bu esa oliy ta’lim tizimida kelajak pedagoglarini zamonaviy raqamli vositalardan oqilona foydalanishga o‘rgatish, ayniqsa, sun’iy intellekt orqali axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirishni dolzarb masalaga aylantiradi. Ilmiy adabiyotlarda sun’iy intellektning ta’limdagi o‘rni, uning individuallashtirish, tezkor qayta aloqa, kontent yaratish va o‘quv jarayonini optimallashtirishdagi imkoniyatlari keng yoritilgan [2–6]. Biroq bo‘lajak o‘qituvchilarda aynan axboriy-analitik kompetentlikni rivojlantirish nuqtayi nazaridan metodik model va bosqichlarning aniq ifodalanishi yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Mazkur maqolaning maqsadi bo‘lajak o‘qituvchilarda axboriy-analitik kompetentlikni rivojlantirishda sun’iy intellektdan foydalanishning didaktik imkoniyatlarini aniqlash, ushbu jarayonning metodik bosqichlarini asoslash hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Metodologiya. Tadqiqot materiali sifatida 2019–2024-yillarda nashr etilgan sun’iy intellektning ta’limdagi qo‘llanilishi, raqamli pedagogika, axborot bilan ishlash madaniyati va bo‘lajak o‘qituvchilar kompetensiyalarini rivojlantirishga oid ilmiy manbalar, shuningdek, ta’limni raqamlashtirish va sun’iy intellektni joriy etishga doir normativ-huquqiy hujjatlar olindi. Shu bilan birga, generativ sun’iy intellekt, semantik qidiruv, avtomatik umumlashtirish va tahliliy qayta ishlash imkoniyatiga ega vositalarning didaktik funksiyalari qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqildi. Tadqiqotda tizimli tahlil, kontent-tahlil, qiyosiy tahlil, umumlashtirish hamda pedagogik modellashtirish metodlaridan foydalanildi. Tizimli tahlil orqali axboriy-analitik kompetentlikning tarkibiy qismlari aniqlashtirildi. Kontent-tahlil yordamida ilmiy manbalarda sun’iy intellektning ta’limdagi imkoniyatlari va cheklovlari ajratib olindi. Qiyosiy tahlil asosida turli sun’iy intellekt vositalarining bo‘lajak o‘qituvchining axborot bilan ishlash faoliyatiga ta’siri baholandi. Pedagogik modellashtirish esa ushbu vositalardan foydalanishning bosqichmabosqich metodik modelini ishlab chiqishga xizmat qildi. Tadqiqotning obyekti bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy tayyorlash jarayoni bo‘lsa, predmeti ularning axboriy-analitik kompetentligini rivojlantirishda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishning mazmuni va metodikasidir. Tadqiqot vazifalari sifatida quyidagilar belgilandi: axboriy-analitik kompetentlikning 826

tarkibiy tuzilmasini aniqlash; sun’iy intellekt vositalarining didaktik funksiyalarini tavsiflash; ularni o‘quv jarayoniga integratsiyalash bosqichlarini ishlab chiqish; natijadorlikni baholash mezonlarini taklif etish. Natijalar. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, bo‘lajak o‘qituvchining axboriyanalitik kompetentligi kamida to‘rtta o‘zaro bog‘liq komponentni qamrab oladi. Birinchi komponent - axborotni izlash va ajratib olish komponenti bo‘lib, unda talaba axborot ehtiyojini aniqlaydi, muammoni savol shaklida ifodalaydi, kalit so‘zlar va qidiruv mezonlarini belgilaydi. Ikkinchi komponent - verifikatsiya va tanqidiy saralash bo‘lib, bunda manbaning ishonchliligi, dolzarbligi, muallifligi, ilmiyligi va xolisligi baholanadi. Uchinchi komponent - analitik qayta ishlash bo‘lib, ma’lumotlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rish, taqqoslash, umumlashtirish, xulosa chiqarish va muammoga nisbatan pozitsiya shakllantirishni nazarda tutadi. To‘rtinchi komponent - refleksiv va etik qo‘llash bo‘lib, bunda axborot natijalarini pedagogik vazifalarga moslashtirish, mualliflik huquqi va akademik halollik me’yorlariga rioya qilish, sun’iy intellekt javoblarini tanqidiy nazorat qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt vositalarining aynan shu komponentlarni rivojlantirishdagi imkoniyatlari aniqlashtirildi. Birinchidan, sun’iy intellekt bo‘lajak o‘qituvchiga muammoni aniqlashtirish, savolni to‘g‘ri qo‘yish, kalit tushunchalarni ajratish va qidiruv yo‘nalishini belgilashda yordam beradi. Ikkinchidan, u katta hajmdagi matnni qisqa vaqt ichida umumlashtirish, mavzular bo‘yicha tasniflash, o‘xshash va farqli jihatlarni ko‘rsatish, dastlabki tahliliy sxema yaratish imkonini beradi. Uchinchidan, sun’iy intellekt olingan ma’lumotlar asosida dars ishlanmasi, keys, jadval, konspekt, taqqoslama xulosa kabi pedagogik mahsulotlarni tayyorlashga ko‘maklashadi. Biroq ushbu imkoniyatlarning barchasi inson nazorati, manba verifikatsiyasi va tanqidiy fikrlash bilan birga olib borilgandagina pedagogik jihatdan samarali bo‘ladi. O‘tkazilgan tahlil asosida bo‘lajak o‘qituvchilarda axboriy-analitik kompetentlikni rivojlantirishning to‘rt bosqichli metodik modeli taklif qilindi. Birinchi bosqich - muammoni qo‘yish va promptni loyihalash bosqichi. Unda talaba mavzu bo‘yicha maqsadni belgilaydi, tadqiqot savollarini ishlab chiqadi, sun’iy intellektga murojaat qilish uchun aniq, chegaralangan va maqsadli promptlar tuzadi. Bu bosqichda savolning sifati axborot sifati bilan bevosita bog‘liqligi tushuntiriladi. Demak, talaba faqat javob oluvchi emas, balki tahlilning yo‘nalishini belgilovchi subyektga aylanadi. Ikkinchi bosqich - axborotni yig‘ish va verifikatsiya qilish bosqichi. Bu yerda sun’iy intellekt tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar ilmiy maqolalar, rasmiy hujjatlar, darsliklar va boshqa ishonchli manbalar bilan solishtiriladi. Talaba manbaning chop etilgan sanasi, muallifi, nashr joyi, ilmiy nufuzi va keltirilgan dalillarning tekshiriluvchanligiga e’tibor qaratadi. Natijada u sun’iy intellekt javobini tayyor bilim sifatida emas, balki tekshirilishi lozim bo‘lgan dastlabki material sifatida qabul qilishni o‘rganadi. 827

Uchinchi bosqich - analitik qayta ishlash bosqichi. Mazkur bosqichda talaba yig‘ilgan ma’lumotlarni guruhlaydi, muhim va ikkilamchi jihatlarni ajratadi, turli nuqtayi nazarlarni qiyoslaydi, dalil va xulosalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni aniqlaydi. Sun’iy intellekt bu yerda jadval, reja, konseptual xarita, qisqa tahliliy sharh yoki taqqoslama matn tayyorlashda yordamchi rolni bajaradi. Biroq yakuniy tahlil, baho va xulosa talabaning o‘zi tomonidan shakllantiriladi. Aynan shu nuqtada axboriy-analitik kompetentlikning mohiyati - tayyor javobni qabul qilish emas, balki ma’lumotni qayta ishlash va unga nisbatan asosli munosabat bildirish namoyon bo‘ladi. To‘rtinchi bosqich - refleksiv-pedagogik qo‘llash bosqichi. Unda talaba tahlil qilingan axborotni kasbiy faoliyatga tatbiq etadi: dars ssenariysi tuzadi, keys vaziyat ishlab chiqadi, metodik tavsiyalar yozadi, ta’limiy kontentni moslashtiradi yoki minitadqiqot xulosasini tayyorlaydi. Shu bilan birga, u sun’iy intellekt qaysi ishni yengillashtirgani, qaysi nuqtalarda xatolik yuzaga kelishi mumkinligi va o‘zining mustaqil hissasi nimalardan iboratligini yozma refleksiya orqali ifodalaydi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchida texnologiyaga tanqidiy va mas’uliyatli yondashuvni shakllantiradi. Natijalar asosida baholash mezonlari ham taklif etildi. Axboriy-analitik kompetentlikning rivojlanganlik darajasi axborot so‘rovini aniq tuza olish, manbalarni tanlash va tekshirish, ma’lumotlarni tahliliy qayta ishlash, xulosalarni dalillar bilan asoslash, sun’iy intellektdan etik va maqsadli foydalanish kabi ko‘rsatkichlar orqali baholanishi mumkin. Ushbu mezonlar asosida reproduktiv, analitik va kreativ-interpretativ darajalar ajratiladi. Reproduktiv darajada talaba tayyor javoblarga ko‘proq tayanadi; analitik darajada u manbalarni solishtirib, mustaqil xulosa chiqaradi; kreativ-interpretativ darajada esa tahlil natijalarini pedagogik mahsulotga aylantirib, refleksiv baholashni ham amalga oshiradi. Muhokama. Olingan natijalar zamonaviy ilmiy yondashuvlar bilan uyg‘un ekanini ko‘rsatadi. Xususan, UNESCOning generativ sun’iy intellektga oid tavsiyalarida ta’lim jarayonida inson nazorati, shaffoflik va etik mas’uliyat asosiy tamoyil sifatida e’tirof etiladi [2]. Taklif etilgan modelda ham sun’iy intellekt yakuniy qaror qabul qiluvchi subyekt emas, balki bo‘lajak o‘qituvchining analitik faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida talqin qilinadi. Zawacki-Richter va hammualliflar sun’iy intellektning oliy ta’limdagi qo‘llanilishi bo‘yicha tadqiqotlarni tahlil qilar ekan, ko‘plab ishlarda texnologik yechimlarga urg‘u berilib, pedagogning faol roli yetarli darajada yoritilmaganini ta’kidlaydi [3]. Mazkur maqolada esa aksincha, asosiy e’tibor bo‘lajak o‘qituvchining faol analitik pozitsiyasiga qaratildi. Chunki pedagogik ta’limda texnologiyani emas, balki texnologiya bilan ishlovchi shaxsning kasbiy sifatlarini rivojlantirish birlamchi ahamiyatga ega. Kasneci va boshqalar, shuningdek Lo tadqiqotlarida generativ sun’iy intellektning ta’limdagi imkoniyatlari bilan birga xatolik, noto‘g‘ri ma’lumot, plagiat va yuzaki o‘rganish kabi xavflar ham qayd etiladi [4; 6]. Shu sababli maqolada ishlab chiqilgan bosqichli modelda verifikatsiya, manbalarni qiyoslash, akademik halollik va refleksiya alohida 828

bosqich sifatida kiritildi. Bu yondashuv sun’iy intellektdan foydalanishni faqat tezkorlik yoki qulaylik nuqtayi nazaridan emas, balki kasbiy mas’uliyat va ilmiy madaniyat nuqtayi nazaridan tashkil etishga xizmat qiladi. Holmes sun’iy intellektni demokratik qadriyatlar, inson huquqlari va inklyuzivlik tamoyillari bilan uyg‘un holda ko‘rish lozimligini ta’kidlaydi [5]. Bo‘lajak o‘qituvchi esa kelgusida aynan shu qadriyatlarni ta’lim jarayoniga olib kiruvchi shaxsdir. Demak, u sun’iy intellektdan foydalanishda nafaqat texnik ko‘nikmaga, balki axboriy-analitik madaniyat, pedagogik sezgirlik va axloqiy pozitsiyaga ham ega bo‘lishi zarur. Shu jihatdan maqolada taklif etilgan model sun’iy intellektni bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy o‘sishiga bo‘ysundirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt vositalari bo‘lajak o‘qituvchilarda axboriy-analitik kompetentlikni rivojlantirishda samarali didaktik resurs bo‘la oladi. Biroq bu samaradorlik vositaning o‘zidan emas, balki undan foydalanishning ilmiy-metodik tashkil etilishidan kelib chiqadi. Sun’iy intellekt axborotni tez topish, saralash, umumlashtirish va dastlabki tahlil qilishni yengillashtiradi, ammo yakuniy xulosa chiqarish, dalillarni baholash, manbalarni tekshirish va pedagogik qaror qabul qilish vazifalari baribir bo‘lajak o‘qituvchining o‘zida qoladi. Maqolada taklif etilgan to‘rt bosqichli model - muammoni qo‘yish va promptni loyihalash, axborotni yig‘ish va verifikatsiya qilish, analitik qayta ishlash, refleksiv-pedagogik qo‘llash - bo‘lajak o‘qituvchining sun’iy intellekt bilan ishlash faoliyatini tizimlashtirishga xizmat qiladi. Ushbu modelni seminar, amaliy mashg‘ulot, mustaqil ta’lim va minitadqiqot topshiriqlariga integratsiya qilish maqsadga muvofiqdir. Amaliy jihatdan oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt bilan ishlash bo‘yicha mikro-modullar joriy etish, topshiriqlarda manba verifikatsiyasi va yozma refleksiyani majburiy element sifatida kiritish, baholashda faqat tayyor natijani emas, balki tahliliy jarayonni ham hisobga olish tavsiya etiladi. Kelgusida mazkur model samaradorligini tajriba-sinov ishlari asosida aniqlash, fanlar kesimida differensial metodikalarni ishlab chiqish va axboriy-analitik kompetentlikning diagnostik mezonlarini chuqurlashtirish muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2024). Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PQ-358-son qaror. 2. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO. 3. Zawacki-Richter, O., Marín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16, 39. 4. Kasneci, E., Sessler, K., Küchemann, S., Bannert, M., Dementieva, D., Fischer, F., et al. (2023). ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education. Learning and Individual Differences, 103, 102274. 5. Holmes, W., Persson, J., Chounta, I.-A., Wasson, B., & Dimitrova, V. (2022). Artificial intelligence and education: A critical view through the lens of human rights, democracy and the rule of law. Council of Europe. 829

6. Lo, C.K. (2023). What is the impact of ChatGPT on education? A rapid review of the literature. Education Sciences, 13(4), 410. SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA O‘QUVCHILARNING NUTQ VA SAVODXONLIK KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH Madraximova Inobat Bahodirovna, Vatan University universiteti Pedagogika kafedrasi dotsenti Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida o‘quvchilarning nutq va savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishning nazariy hamda metodik asoslari tahlil qilinadi. Unda nutq kompetensiyasining lingvodidaktik mohiyati, sun’iy intellektning grammatik va semantik tahlil imkoniyatlari hamda adaptiv o‘qitish modeli yoritilgan. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt asosidagi yondashuv o‘quvchilarning imlo savodxonligi, nutq ravonligi va matn tuzish ko‘nikmalarini samarali rivojlantirishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, nutq kompetensiyasi, savodxonlik, ona tili ta’limi, lingvodidaktika, adaptiv o‘qitish, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), refleksiv tahlil, raqamli pedagogika, individual ta’lim trayektoriyasi. Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и методические основы развития речевых навыков и грамотности учащихся с помощью технологий искусственного интеллекта. В ней освещены лингводидактическая сущность речевой компетенции, возможности грамматического и семантического анализа искусственного интеллекта, а также модель адаптивного обучения. Результаты исследования показывают, что подход, основанный на искусственном интеллекте, эффективно развивает у учащихся орфографическую грамотность, беглость речи и навыки составления текстов. Ключевые слова: Искусственный интеллект, речевая компетенция, грамотность, обучение родному языку, лингводидактика, адаптивное обучение, обработка естественного языка (NLP), рефлексивный анализ, цифровая педагогика, индивидуальная образовательная траектория. Abstract. This article analyzes the theoretical and methodological foundations for developing students' speech and literacy skills using artificial intelligence technologies. It highlights the linguodidactic essence of speech competence, the possibilities of grammatical and semantic analysis of artificial intelligence, and the adaptive learning model. The research results demonstrate that an artificial intelligence-based approach effectively develops students' spelling literacy, speech fluency, and text composition skills. Keywords: Artificial intelligence, speech competence, literacy, native language education, linguodidactics, adaptive learning, natural language processing (NLP), reflexive analysis, digital pedagogy, individual educational trajectory. Kirish. XXI asr ta’lim makonida raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashib, pedagogik faoliyatning mazmuni, metodologiyasi va baholash tizimida tub o‘zgarishlar yuz bermoqda. Xususan, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib kelishi o‘quv jarayonini individuallashtirish, moslashtirilgan o‘qitish (adaptive learning) va o‘quvchilarning kompetensiyalarini chuqur tahlil qilish imkonini bermoqda. Ona tili ta’limi esa shaxsning nutqiy, tafakkuriy va madaniy rivojlanishida tayanch fan sifatida alohida o‘rin tutadi. Nutq va savodxonlik ko‘nikmalari – bu faqat lingvistik kompetensiya emas, balki ijtimoiy-kommunikativ, madaniy va tafakkuriy kompetensiyalar majmuasidir. Zamonaviy pedagogik paradigma nuqtayi 830

nazaridan, savodxonlik ko‘nikmalari funksional savodxonlik, media savodxonlik va raqamli savodxonlik bilan integratsiyada qaralmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari (tabiiy tilni qayta ishlash – NLP, avtomatik matn tahlili, ovozni tanish, adaptiv test tizimlari va boshqalar) o‘quvchilarning nutqiy faoliyatini tahlil qilish, individual xatolarini aniqlash, stilistik va grammatik kamchiliklarni ko‘rsatish hamda shaxsiylashtirilgan tavsiyalar berish imkonini yaratadi. Mazkur maqolaning maqsadi — sun’iy intellekt asosida o‘quvchilarning nutq va savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslarini yoritish, pedagogik mexanizmlarini tahlil qilish hamda amaliy natijadorligini ilmiy jihatdan asoslashdan iborat. Muhokama va natijalar Nutq kompetensiyasi lingvistik (fonetik, leksik, grammatik), sotsiolingvistik va pragmatik komponentlardan tarkib topadi. Savodxonlik esa o‘qish, yozish, tushunish va fikrni ifodalash jarayonlarining uyg‘unligidir. An’anaviy metodikada nutqni rivojlantirish: • matn ustida ishlash, • diktant va bayon yozdirish, • og‘zaki hikoya tuzish, • mantiqiy tafakkur mashqlari orqali amalga oshiriladi. Biroq bu jarayonda individuallashtirish darajasi cheklangan bo‘lib, o‘quvchilarning individual xatolarini tizimli monitoring qilish imkoniyati yetarli emas. Sun’iy intellekt texnologiyalari aynan shu metodik bo‘shliqni to‘ldiradi. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar quyidagi lingvistik funksiyalarni bajaradi: 1. Avtomatik grammatik tahlil – morfologik va sintaktik xatolarni aniqlash. 2. Semantik tahlil – matn mazmunining mantiqiy yaxlitligini baholash. 3. Stilistik monitoring – matnning uslubiy xususiyatlarini aniqlash. 4. Ovozli nutqni aniqlash va transkripsiya qilish – og‘zaki nutqni yozma shaklga o‘tkazish. 5. Adaptiv topshiriqlar yaratish – o‘quvchining bilim darajasiga mos mashqlar tuzish. Bunday texnologiyalar o‘quvchilarning: imlo savodxonligini, grammatik to‘g‘rilikni, nutq ravonligini, matn tuzish kompetensiyasini, mantiqiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. 3. Metodik model (nazariy konsepsiya) Sun’iy intellekt asosida nutq va savodxonlikni rivojlantirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1-bosqich: Diagnostik tahlil SI tizimi o‘quvchining yozma va og‘zaki nutqini tahlil qilib, xatolar xaritasini shakllantiradi. 2-bosqich: Individual rivojlantirish dasturi Aniqlangan kamchiliklar asosida shaxsiy topshiriqlar tizimi ishlab chiqiladi. 3-bosqich: Adaptiv o‘qitish 831

Topshiriqlar murakkabligi o‘quvchining rivojlanish dinamikasiga qarab o‘zgaradi. 4-bosqich: Refleksiv tahlil O‘quvchi o‘z xatolari va yutuqlarini ko‘rib, metakognitiv ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Mazkur model kompetensiyaviy yondashuv, konstruktivizm va raqamli pedagogika tamoyillariga asoslanadi. 4. Tajriba-sinov natijalari (model tavsifi) Tajriba jarayonida o‘quvchilarning yozma ishlarida: • imlo xatolari 35–40 %ga kamaydi; • gap tuzishdagi sintaktik xatolar 28 %ga qisqardi; • matn mantiqiyligi va mazmuniy yaxlitligi ko‘rsatkichi sezilarli oshdi; • og‘zaki nutq ravonligi va tezkor fikrlash ko‘nikmalari yaxshilandi. Shuningdek, o‘quvchilarda mustaqil ishlash motivatsiyasi ortdi va refleksiv fikrlash rivojlandi. 5. Ijtimoiy-gumanitar jihatlar Sun’iy intellektdan foydalanish jarayonida quyidagi masalalarga e’tibor qaratish muhim: • Til madaniyatini saqlash va milliy lingvistik qadriyatlarni himoya qilish; • Axborot xavfsizligi; • Akademik halollik; • Texnologiyaga haddan ortiq qaramlikning oldini olish. Shu bois SI pedagogni almashtirmaydi, balki uning metodik imkoniyatlarini kengaytiradi. Sun’iy intellekt asosida nutqiy kompetensiyani rivojlantirishning psixolingvistik asoslari Nutq va savodxonlik ko‘nikmalarini shakllantirish jarayoni inson tafakkuri, idrok, xotira va til mexanizmlari bilan uzviy bog‘liqdir. Psixolingvistika nuqtayi nazaridan nutq hosil qilish (speech production) va nutqni qabul qilish (speech perception) ko‘p bosqichli kognitiv jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayonlar: konseptual rejalashtirish, leksik tanlash, grammatik strukturani shakllantirish, fonologik kodlash, artikulyatsiya bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellekt tizimlari aynan ushbu bosqichlarning natijaviy mahsuli bo‘lgan nutqiy birliklarni tahlil qiladi. Masalan, yozma matndagi sintaktik xatolar o‘quvchining grammatik kodlash bosqichidagi kamchiliklarini ko‘rsatadi. Semantik uzilishlar esa konseptual rejalashtirish jarayonidagi tafakkuriy muammolar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu jihatdan SI texnologiyalari nafaqat lingvistik monitoring vositasi, balki bilvosita psixolingvistik diagnostika instrumenti sifatida ham xizmat qiladi. Bu esa nutqiy rivojlanishni chuqurroq individual tahlil qilish imkonini yaratadi. Raqamli didaktika va adaptiv o‘qitish paradigmasi Zamonaviy didaktikada “bir xil topshiriq – barcha uchun” tamoyili o‘z samarasini yo‘qotmoqda. Adaptiv ta’lim modeli esa har bir o‘quvchining bilim 832

darajasi, o‘zlashtirish tezligi va kognitiv xususiyatlariga moslashtirilgan o‘quv jarayonini tashkil etishni nazarda tutadi. Sun’iy intellekt asosidagi platformalar: - o‘quvchi javoblarini real vaqt rejimida tahlil qiladi; - xato turini aniqlaydi (morfologik, sintaktik, uslubiy, mantiqiy); - takroriy mashqlarni differensial shaklda taklif etadi; - murakkablik darajasini avtomatik moslashtiradi. Natijada o‘quvchi o‘z rivojlanish trayektoriyasiga ega bo‘ladi. Bu esa Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasiga mos keladi: SI o‘quvchini uning mavjud bilim darajasidan bir pog‘ona yuqoriroq bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi. Nutqiy faoliyatni baholashning yangi mezonlari An’anaviy baholash tizimida yozma ishlar ko‘pincha subyektiv mezonlar asosida baholanadi. Sun’iy intellekt esa quyidagi obyektiv indikatorlarni taklif etadi: • matn uzunligi va sintaktik murakkablik indeksi; • leksik boylik koeffitsienti (type-token ratio); • bog‘lovchi birliklar chastotasi; • mantiqiy bog‘lanish darajasi; • imlo xatolari zichligi. Ushbu ko‘rsatkichlar nutqiy kompetensiyaning miqdoriy va sifat jihatdan aniq tasvirini beradi. Bu esa ilmiy-pedagogik tadqiqotlarda empirik dalillarning aniqligini oshiradi. Ona tili ta’limida milliy lingvistik korpus yaratish zarurati Sun’iy intellekt samarali ishlashi uchun katta hajmdagi til ma’lumotlari — korpus bazasi zarur. O‘zbek tilida nutqiy va yozma matnlarning raqamli korpusini kengaytirish: • o‘quvchilarning yoshga mos matnlarini to‘plash; • sheva va adabiy til variantlarini ajratish; • tipik xatolar bankini yaratish; • lingvodidaktik annotatsiya tizimini ishlab chiqish kabi vazifalarni amalga oshirishni talab etadi. Milliy korpus asosida yaratilgan SI platforma ona tili ta’limida metodik jihatdan ishonchli va madaniy jihatdan mos vosita bo‘la oladi. Pedagog shaxsining transformatsiyasi Sun’iy intellektni ta’limga joriy etish o‘qituvchining rolini kamaytirmaydi, aksincha uni yangi bosqichga olib chiqadi. Endilikda pedagog: • ma’lumot beruvchi emas, balki fasilitator; • nazorat qiluvchi emas, balki diagnost-tahlilchi; • baholovchi emas, balki rivojlantiruvchi maslahatchi sifatida faoliyat yuritadi. 833

O‘qituvchi SI tizimi taqdim etgan tahliliy ma’lumotlar asosida individual pedagogik strategiyalarni ishlab chiqadi. Bu esa metodik kompetensiyaning yangi modelini shakllantiradi. Xulosa Sun’iy intellekt asosida o‘quvchilarning nutq va savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish zamonaviy lingvodidaktikaning istiqbolli yo‘nalishidir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki: 1. SI texnologiyalari ta’limni individuallashtirish imkonini beradi. 2. Nutqiy xatolarni aniqlash va tuzatish jarayoni tizimli va tezkor amalga oshadi. 3. O‘quvchilarda refleksiv va metakognitiv kompetensiyalar shakllanadi. 4. Savodxonlik darajasi sezilarli oshadi. 5. Ona tili ta’limida innovatsion metodik model shakllanadi. Kelgusida sun’iy intellekt asosida milliy lingvistik korpus yaratish, adaptiv ona tili platformalarini ishlab chiqish hamda o‘qituvchilar uchun metodik modul tayyorlash dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Salisheva Z.I. Opportunities for Using Artificial Intelligence Tools in Uzbek Language Lessons. – Modern American Journal of Linguistics, Education, and Pedagogy, 2025. AI vositalarining o‘zbek tili darslarida qo‘llanilishi, pedagogik imkoniyatlari va cheklovlari tahlil qilinadi. 2. Oltinoy O.S. Using AI Tools for Vocabulary Teaching in English and Uzbek Language Education. – Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta’limning o‘rni hamda rivojlanish omillari, 2025. Nutq boyligi va leksik kompetensiyani sun’iy intellekt orqali shakllantirish masalasi ko‘rib chiqilgan. 3. Gulyamova G. & Rasulmuhamedova D. Integration of Artificial Intelligence into Educational Platforms for Effective Language Learning. Jurnal Ilmiy Ilmu Terapan…, 2025. Ta’lim platformalarida SI integratsiyasi, tilni samarali o‘rgatishning pedagogik omillari. 4. Usmanov A. O‘zbek tilini rivojlantirishda sun’iy intellektning o‘rni. – Global Sciences, 2025. O‘zbek tilining leksik va grammatik tuzilishini SI orqali rivojlantirish muammolari. 5. Jamila Rustamova. Enhancing Vocabulary Acquisition in Uzbek Higher Education Through AI. – Ilm Fan Xabarnomasi, 2025. SI yordamida yuqori ta’limda leksika egallash jarayoni tadqiq etilgan. 6. Nurbek Khamzaev. AI-Driven Language Learning Platforms. – Uzbek Scholar Journal, 2024. AI asosidagi til o‘rganish platformalarining o‘quv jarayoniga ta’siri. 7. Malika B. Muzaffarovna Baxramova. The Role of Speech Recognition AI in Enhancing Listening and Pronunciation for Uzbek Learners. – Ilm Fan Xabarnomasi, 2025. Nutq tinglash va talaffuz kompetensiyalarini rivojlantirishda nutqni tanish texnologiyalari roli. 8. Aziza V. Yormatova. Til o‘qitishda sun’iy intellektning ijobiy va salbiy jihatlari. –The Lingua Spectrum, 2025. Til o‘qitish jarayonida SI texnologiyalarining pedagogik samaradorligi va muammolari. 834

BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA SHAXSIYLASHTIRILGAN O‘QUV TRAEKTORIYALARINI YARATISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI Mahmudova Niginabonu Mizrof qizi, Nizomiy nomidagi O‘zMPU talabasi e-mail: nigina.mahmudova06@gmail.com Annotatsiya. Maqolada boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellekt asosida shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalarini yaratishning pedagogik ahamiyati, xalqaro tajribasi hamda O‘zbekiston sharoitidagi imkoniyat va muammolari tahlil qilinadi, infratuzilma va metodik yechimlar asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyasi, boshlang‘ich ta’lim, raqamli transformatsiya, diagnostik baholash. Аннотация. В статье анализируется педагогическое значение создания персонализированных образовательных траекторий на основе искусственного интеллекта в системе начального образования. Рассматривается международный опыт, а также возможности и проблемы внедрения данных технологий в условиях Узбекистана. Обосновываются необходимые инфраструктурные и методические решения. Ключевые слова: искусственный интеллект, персонализированная образовательная траектория, начальное образование, цифровая трансформация, диагностическая оценка. Abstract. This article examines the pedagogical significance of developing personalized learning trajectories based on artificial intelligence in primary education. It analyzes international experience and explores the opportunities and challenges of implementing such technologies in Uzbekistan. The study also substantiates the necessary infrastructural and methodological solutions for effective integration. Keywords: artificial intelligence, personalized learning trajectory, primary education, digital transformation, diagnostic assessment. Kirish. Boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellekt (SI) orqali shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalarini yaratish bu har bir bolaning o‘zlashtirish tezligi, qiziqishlari va kuchli taraflariga moslashgan ta’lim tizimidir. So‘nggi yillarda sun’iy intellektning ta’lim sohasiga integratsiyalashuvi global miqyosda jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, SI asosidagi shaxsiylashtirilgan ta’lim tizimlari o‘quvchilarning akademik ko‘rsatkichlarini oshirish, motivatsiyasini kuchaytirish va ta’lim jarayonidagi tengsizliklarni kamaytirish imkonini beradi. Xususan, Xitoyning TAL kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan "MathGPT AI Learning" tizimi o‘qituvchilarning ish yukini kamaytirish va o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashgan ta’limni ta’minlashda muhim natijalarga erishgan. O‘zbekiston Respublikasida ham ta’lim tizimini raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi "Raqamli O‘zbekiston - 2030" strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-6079-son Farmoni, 2023-yil 11sentabrdagi "O‘zbekiston - 2030" strategiyasi to‘g‘risidagi PF-158-son Farmoni 835

hamda 2024-yil 14-oktabrdagi "Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PQ-358-son Qarorida ta’limda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni joriy etish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Biroq, boshlang‘ich ta’limda shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalarini yaratish bir qator muammolarga duch kelmoqda. Texnologik infratuzilmaning yetishmasligi, o‘qituvchilarning SI vositalaridan foydalanish malakasining pastligi, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarining rivojlanmaganligi, ma’lumotlar maxfiyligi va xavfsizligi masalalari, shuningdek, inson omilining yetishmasligi kabi muammolar ushbu texnologiyalarning keng joriy etilishiga to‘sqinlik qilmoqda [1-3]. Shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalari deganda, o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish sur’ati, qiziqishlari va kognitiv xususiyatlariga moslashtirilgan individual ta’lim yo‘nalishi tushuniladi. Stamatios Papadakis tahriri ostida chop etilgan "Teaching with Artificial Intelligence: A Guide for Primary and Elementary Educators" kitobida ta’kidlanishicha, sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida shaxsiylashtirilgan ta’limni amalga oshirish bolalarning individual rivojlanish xususiyatlarini hisobga olish, ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va ta’lim natijalarini yaxshilash imkonini beradi. 1-rasm. Shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalarini yaratishda muammolar Zamonaviy tadqiqotlarda shaxsiylashtirilgan ta’lim traektoriyalarining quyidagi asosiy komponentlari ajratiladi: • Diagnostik baholash – o‘quvchining boshlang‘ich bilim darajasini aniqlash; • Adaptiv kontent – o‘quvchining o‘zlashtirish darajasiga qarab o‘quv materiallarini moslashtirish; • Real vaqt tahlili – o‘quvchining faoliyatini doimiy kuzatish va tahlil qilish; • Individual feedback – har bir o‘quvchiga moslashtirilgan mulohazalar berish. 836

Xitoy ta’lim fanlari akademiyasi tadqiqotchisi Wang Xuenan ta’kidlaganidek, sun’iy intellekt yordamida shaxsiylashtirilgan ta’lim "o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish ritmi va diqqat holatini tahlil qilib, individual o‘quv yo‘llarini taklif qilish" imkonini beradi. Bu esa an’anaviy ta’lim tizimida amalga oshirish qiyin bo‘lgan "har bir o‘quvchiga individual yondashish" tamoyilini keng miqyosda joriy etish imkoniyatini yaratadi. Shaxsiylashtirilgan ta’lim traektoriyalarini yaratish uchun zarur bo‘lgan texnologik infratuzilmaning yetishmasligi eng muhim muammolardan biridir. UNESCO (2023) hisobotiga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlardagi maktablarning 60% dan ortig‘i sun’iy intellekt tizimlarini joriy etish uchun zarur bo‘lgan asosiy texnik vositalar bilan ta’minlanmagan. Internet tezligining pastligi, kompyuter va planshetlarning yetishmasligi kabi omillar shaxsiylashtirilgan ta’limni amalga oshirishga to‘sqinlik qiladi. Xitoy ta’lim kunlik gazetasining 2025-yil 15-martdagi sonida chop etilgan tahliliy maqolada ta’kidlanishicha, "Bir qator hududlar va maktablar, ayniqsa g‘arbiy viloyatlardagilar, yangi raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli AI ta’lim resurslaridan to‘liq foydalana olmayapti" (Li, 2025). Ayniqsa, qishloq va chekka hududlardagi maktablar shaharlardagi maktablarga nisbatan ancha og‘ir ahvolda. Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv tizimlar har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘quv traektoriyasini shakllantirish imkonini beradi [4]. Biroq mazkur jarayonni boshlang‘ich ta’lim tizimiga joriy etish qator pedagogik, texnologik va ijtimoiy muammolar bilan bog‘liqdir. Quyida ushbu muammolar va ularning amaliy yechimlari tahlil qilamiz: 1. Infratuzilma yetishmovchiligi. Ko‘plab maktablarda yuqori tezlikdagi internet, yetarli miqdordagi qurilmalar hamda texnik xizmat ko‘rsatish tizimi mavjud emas. Bu esa shaxsiylashtirilgan ta’lim platformalarining barqaror ishlashiga to‘sqinlik qiladi. Yechimlar: maktablarni bosqichma-bosqich raqamlashtirish, davlat-xususiy sheriklik asosida texnik bazani mustahkamlash, offline ishlovchi adaptiv platformalarni yaratish va hududiy IT markazlari orqali texnik yordam ko‘rsatish. 2. O‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasi yetarli emasligi. Ba’zi pedagoglar sun’iy intellekt texnologiyalarining ishlash tamoyillarini to‘liq tushunmaydi hamda adaptiv tizimlarga nisbatan ishonchsizlik bildiradi. Raqamli transformatsiyada o‘qituvchining tayyorgarligi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Yechimlar: “AI in Education” kurslarini joriy etish, amaliy seminartreninglar tashkil qilish, mentor-o‘qituvchilar tizimini yo‘lga qo‘yish va pedagogik OTMlarda sun’iy intellekt bo‘yicha majburiy modul kiritish. 3. O‘quv dasturi bilan integratsiya muammosi. Sun’iy intellekt platformalari ko‘pincha milliy o‘quv dasturi va baholash tizimi bilan to‘liq moslashmagan bo‘ladi, bu esa o‘qituvchiga qo‘shimcha yuklama keltirib chiqaradi. 837

Yechimlar: milliy dasturga mos adaptiv kontent yaratish, SI tizimlarini elektron jurnal va kundalik bilan integratsiyalash hamda boshlang‘ich sinf metodistlari bilan hamkorlikda platformalarni ishlab chiqish. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosida shaxsiylashtirilgan o‘quv traektoriyalarini yaratish boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishda samarali yondashuv hisoblanadi. Mazkur tizim o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini aniqlash va ta’limni moslashtirishga xizmat qiladi. Biroq texnik, metodik va tashkiliy muammolarni hal etmasdan turib uning to‘liq samaradorligiga erishib bo‘lmaydi. Shuning uchun sun’iy intellektni pedagogik jarayonga bosqichmabosqich va tizimli integratsiya qilish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. 2. Mahmudova N.M. “O‘quvchilarning o‘rganish faoliyatini kuzatish va tahlil qilishda katta ma’lumotlar va data mining texnologiyalarining qo‘llanilishi”/ “Sun’iy intellekt nazariyasi va amaliyoti: tajriba, muammolar va istiqbollar” mavzusidagi II Respublika ilmiy-amaliy anjumani, 17-18 iyun, 2025. 687-689 b. 5. Mahmudova N.M. “O‘quvchilar darsni samarali o‘zlashtirishida zamonaviy 3D va raqamli texnologiyalarning roli” / “Sun’iy intellekt nazariyasi va amaliyoti: tajriba, muammolar va istiqbollar” mavzusidagi II Respublika ilmiy-amaliy anjumani, 17-18 iyun, 2025. 153-155 b. MAKTABGACHA TA’LIM MUASSASI TARBIYALANUVCHILARINI AVTOMATIK TANIB OLISH AXBOROT TIZIMINI LOYIHALASH Mamadaliyev Mirhojiddin Nosirjon oʻgʻli, UMFT mirxojiddinmamadaliyev@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezis maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyalanuvchilarni avtomatik tanib olish axborot tizimini loyihalashga bagʻishlangan. Tadqiqotda tizimning nazariy asoslari, texnologik imkoniyatlari va an’anaviy qoʻlda identifikatsiya usullari bilan qiyosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tarbiyalanuvchilarning shaxsiy va biometrik ma’lumotlarini qayta ishlash, yuzni aniqlash va elektron ma’lumotlar bazasida saqlash mexanizmlari pedagogik va xavfsizlik nuqtai nazardan oʻrganiladi. Tadqiqot natijalari avtomatik tanib olish tizimining maktabgacha ta’lim muassasalarida xavfsizlikni oshirish, ma’lumotlarni samarali boshqarish va pedagogik jarayonni optimallashtirishdagi oʻrnini koʻrsatadi. Kalit soʻzlar: maktabgacha ta’lim, tarbiyalanuvchi, avtomatik tanib olish, axborot tizimi, biometrik identifikatsiya, yuzni aniqlash. Аннотация. Данный тезис посвящен проектированию информационной системы автоматического распознавания воспитанников в дошкольных образовательных учреждениях. В исследовании анализируются теоретические основы, технологические возможности и сравнительные характеристики системы с традиционными методами ручной идентификации. Механизмы обработки персональных и биометрических данных воспитанников, распознавания лиц и хранения в электронной базе данных изучаются с педагогической и безопасной точек зрения. Результаты исследования демонстрируют роль системы автоматического распознавания в повышении безопасности, эффективном управлении данными и оптимизации педагогического процесса в дошкольных образовательных учреждениях. 838