Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Kalit so‘zalar: Sun’iy intellekt, umumiy normativlar, strategik ahamiyat, raqamlashtirish, shaxsiy reja, salomatlik pasporti. Аннотация. В этой статье рассматриваются преимущества использования возможностей искусственного интеллекта в области физического воспитания и спорта, с помощью которых он может индивидуализировать тренировочные нагрузки в соответствии с теми, кто тренируется, выступая на этой основе в качестве помощников тренеров. Ключевые слова: искусственный интеллект, общие нормативы, стратегическое значение, оцифровка, персональный план, паспорт здоровья. Annotation. this article talks about the advantages of using artificial intelligence capabilities in physical education and sports, through which the individualization of training loads in accordance with those involved, on the basis of which he acts as an assistant to coaches. Keywords: artificial intelligence, general norms, strategic importance, digitization, personal plan, health passport. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlariga raqamli texnologiyalar jadal kirib bormoqda. Prezidentimizning 14.10.2024 yildagi PQ358-son “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori ham albatta bu sohadagi ishlar naqadar muhim va dolzarbligini ko‘rsatadi. Jismoniy madaniyat sohasida ham sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanish salmoqli natijalarga olib keladi. An’anaviy darslarda o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi ko‘pincha umumiy normativlar (masalan, 100 metrga yugurish yoki turnikda tortilish) orqali baholanadi. Biroq, bu usul har bir o‘quvchining organizmidagi o‘ziga xos fiziologik imkoniyatlarni (yurak urishi, nafas qisishi, mushak zo‘riqishi) hisobga olmaydi. Shu sababli, dars jarayoniga sun’iy intellektni (AI) olib kirish – sog‘lom avlodni tarbiyalashda strategik ahamiyatga ega. Sun'iy intellekt orqali sportchilar va jamoalarning o‘yin natijalari, trening vaqtlari va boshqa statistikalarini tahlil qilish mumkin. Bu ma'lumotlar asosida strategik qarorlar qabul qilish mumkin. Sun'iy intellektning algoritmlari yordamida raqib jamoalarning harakatlarini o‘rganish va ularning zaif tomonlarini aniqlash mumkin. Asosiy qism: Sun’iy intellektdan samarali foydalanish orqali mashg‘ulotni individualizatsiya qilish, shaxsiy mashg‘ulot rejalarini tuzish sportchilarning individual yutuqlarini, jismoniy holatini nazorat qilish mumkin. Shuningdek, mashg‘ulot jarayonlarini video orqali tahlil qilish va og‘zaki yoki vizual tavsiyalar berish yordamida xalqaro tajriba va zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash mumkin. Rivojlangan davlatlar (Janubiy Koreya, AQSH, Finlandiya) maktablarida jismoniy tarbiya darslari allaqachon raqamlashtirilgan. Masalan: - "Wearable tech" (Taqiladigan qurilmalar): O‘quvchilar dars davomida smart bilakuzuklar yoki ko‘krak datchiklari taqib yurishadi. Bu uskunalar real vaqt rejimida markaziy kompyuterga (o‘qituvchi planshetiga) ma’lumot uzatadi. - Computer Vision (Kompyuter ko‘rishi): Maxsus kameralar va AI algoritmlari orqali o‘quvchining harakatlari tahlil qilinadi. Masalan, o‘quvchi o‘tirib-turish mashqini necha marta bajargani emas, balki qanchalik to‘g‘ri (biomexanik jihatdan) bajara olgani baholab boriladi. 719

Yurak qon-tomir tizimini nazorat qilish jarayonini ham sun’iy intellekt orqali monitoring qilish Dars vaqtida o‘quvchining yurak urish tezligi (puls)ni nazorat qilinadi. Agar o‘quvchining pulsi ruxsat etilgan me’yordan (masalan, 170180 urish/min) oshib ketsa, AI tizimi o‘qituvchini ogohlantiradi. Bu esa dars vaqtidagi to‘satdan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan yurak xurujlari yoki og‘ir zo‘riqishlarning oldini oladi . Har bir bolaning jismoniy holati har xil. Sun’iy intellekt o‘quvchining o‘tgan darslardagi natijalarini tahlil qilib, unga bugungi dars uchun individual "shaxsiy reja" tuzib beradi. Masalan, ortiqcha vazni bor o‘quvchiga past intensivlikdagi, sportchiga esa yuqori intensivlikdagi mashqlar tavsiya etiladi. O‘quv yili davomida to‘plangan raqamli ma’lumotlar asosida har bir o‘quvchining "Salomatlik pasporti" shakllantiriladi. Bu pasport o‘quvchining yil davomida qanchalik o‘sgani va qaysi jismoniy sifati (tezkorlik, kuch, chidamlilik) rivojlangani haqida aniq grafiklar beradi.O‘zim “smart-watch” dan foydalanganman u meni sarflagan energiyam, yurak urishim, hamda kunlik qadamlarimni hisoblab borardi. Bu esa navbatida organizmimda kechgayotgan fiziologik jarayonlarni bilish va nazorat qilish hamda shu asosda mashg‘ulot olib borishimga ko‘maklashgan. O‘z organizmimizda kechgayotgan jadal o‘zgarishlarni kuzatib borish imkonini beradi. Bizning mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport sohasiga sun’iy intellekt sekin-astalik bilan bilan kirib kelmoqda. O‘ylaymanki, buning natijasida mamlakatimizda sportchilar yuqori natijalarni qo‘lga kiritishlarida sun’iy intellekt muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi va murabbiylar uchun o‘z shug‘ullanuvchilarining jismoniy rivojlanganligi, yoshi, jinsiga qarab mashg‘ulot yuklamasini berishda qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar: Ushbu tizimning joriy etilishi natijasida, 1. Xavfsizlik: Jarohatlar va organizmning o‘ta charchash xavfi 40-50 %ga kamayadi. 2. Obyektivlik: Baholash tizimi o‘qituvchining subyektiv qarashiga emas, balki aniq raqamlarga (o‘quvchining darsdagi faollik darajasiga) asoslanadi. 3. Motivatsiya: O‘quvchilar o‘z natijalarini smartfon ilovasida ko‘rib, o‘zaro sog‘lom raqobatga kirishadilar. Hozirda Yevropa davlatlari bu usuldan keng foydalanmoqda masalan: Kareya davlatida maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarda sinab ko‘rishdi bolalarda rivojlanish boshqa tengdoshlaridan yuqori bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, jismoniy tarbiya darslarini raqamlashtirish – bu shunchaki texnologiya emas, balki inson salomatligini ilmiy asosda muhofaza qilish demakdir. Sun’iy intellekt texnologiyalari o‘qituvchining o‘rnini bosmaydi, balki uning darsni yanada sifatli va xavfsiz o‘tishiga ko‘maklashuvchi eng kuchli qurolga aylanadi. Sun'iy intellekt jismoniy tarbiya va sport sohasida yangi imkoniyatlar yaratadi, sportchilarning faoliyatini kuchaytirish va natijalarni yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. SI orqali, sportchilar individual yondashuvlardan foydalanib, oylik haqiqiy ma'lumotlarga asoslangan qarorlar olib borishlari mumkin, bu esa natijalarni yaxshilashga va jarohatlardan saqlanishga 720

yordam beradi. Sun'iy intellekt yordamida sport sohasidagi yangi innovatsiyalar kuzatilishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Axmedov A.A. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. -T.: O‘qituvchi, 2019. 2. Salomov R.S. Sport va jismoniy tarbiyada zamonaviy texnologiyalar. - Toshkent, 2020. 3. Raximov D.R. Sport faoliyatida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt. - Toshkent, 2021. 4. Karimov B.B. Jismoniy tarbiyada innovatsion yondashuvlar. - Toshkent, 2018. 5. World Health Organization (WHO). Digital technologies in physical activity and health. — 2020. BADIIY АSАR TILI VА UNING LINGVISTIK TАVSIFI ХUSUSIDА Rasulova Soxiba Ulug‘bekovna, SamDCHTI dotsenti v.b., PhD rasulovasokhib@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola bаdiiy аdаbiyot tilini oʻrgаnish vа tаhlil qilishning hаm nаzаriy, hаm аmаliy mаsаlаlаrini o‘rganishga bag‘ishlangan. Muаyyan til stilistikаsining rivоjlаnishidа milliy bаdiiy аdаbiyot tilining аhаmiyati va yozuvchining mаhоrаti, аsаrning bаdiiyligini bаhоlаshdа аsаrning tili, gʻоyasi vа mаvzusi bayon etilib, pirоvаrdidа til vоsitаlаrining mа’lum qurilmаsini hоsil qilаdi. Kalit so‘zlar: tilshunoslik, adabiyotshuloslik, badiiy asar tili, lingvistik vosita Аннотация. Данная статья посвящена изучению и анализу как теоретических, так и практических вопросов языка художественной литературы. Освещается значение языка национальной художественной литературы в развитии стилистики определённого языка, а также мастерство писателя. При оценке художественности произведения рассматриваются его язык, идея и тема, которые в конечном итоге формируют определённую систему языковых средств. Ключевые слова: лингвистика, литературоведение,язык художественного произведения, лингвистические средства Abstract. This article is devoted to the study and analysis of both theoretical and practical issues related to the language of fiction. It highlights the importance of the language of national literature in the development of a particular language’s stylistics, as well as the writer’s skill. In evaluating the artistic quality of a literary work, its language, idea, and theme are examined, which ultimately form a specific system of linguistic means. Key words: linguistics, literary studies, The language of a literary work, linguistic devices Kirish. Bаdiiy аsаr tiligа munоsаbаt, uni bаdiiy-uslubiy jihаtdаn oʻrgаnish uzоq tаriхgа egа. Birоq ungа jiddiy e’tibоr ХХ аsrning 30-yillаridа аnchа kuchаydi. Jаhоn tilshunоsligidа hаm, rus tilshunоsligidа hаm, oʻzbеk tilshunоsligidа hаm buning dаlilini yaqqоl koʻrish mumkin. Jumlаdаn jаhоndа, vа, хususаn, rus tilshunоsligidа bu bilаn bоgʻliq fundаmеntаl ishlаr аmаlgа оshirildi. Shu bоis jаhоndа filоlоgiya ilmi bu bоrаdа ulkаn oʻzgаrishlаrgа erishdi. Asosiy qism: Аrаstu, M.M. Bахtin, V.G. Bеlinskiy, V.V. Vinоgrаdоv, А. Pеshkоvskiy, V. Jirmunskiy, V. Kоjinоv, L.S. Liхаchеv, А.А. Pоtеbnya, V.Е. Хаlizеv, M.B. Хrаpchеnkо kаbi хоrijlik оlimlаrning ilmiy аsаrlаridа uslub, bаdiiy аsаr tаhlili, ulаrdа jаnr bilаn bоgʻliq mаsаlаlаr vа uning аsоsiy хususiyatlаri 721

hаqidаgi erishilgаn nаzаriy qаrаshlаr e’tibоrgа lоyiqdir55. Kеyinrоq oʻzbеk tilshunоsligidа bu yoʻnаlishdа judа koʻp fundаmеntаl tаdqiqоtlаr yarаtilgаn56. Аnа shundаy bir qаtоr ishlаr оrаsidа tаniqli tilshunоs оlimlаr А. Rustаmоv, Х. Аbdurаhmоnоv, R. Qoʻngʻurоv, Х. Dоniyorоv, N. Mаhmudоv, B. Bаfоyеv, F. Ishоqоv, I.K. Mirzаyеv, B. Turdiаliyеv, T. Jumаyеv, S. Kаrimоv, B. Yoʻldоshеv, Q. Sаmаdоv, M. Yoʻldоshеv, А.B. Pаrdаyеv, Z. Pаrdаyеv57 vа bоshqаlаrning koʻplаb ishlаrini koʻrsаtish mumkin. V.V. Vinоgrаdоvning bаdiiy аsаr tilini oʻrgаnish boʻyichа izlаnishlаri bu bоrаdа koʻp mаsаlаlаrgа tilshunоslik vа аdаbiyotshunоslik tоmоnidаn emаs, bаlki umumfilоlоgik nаzаr bilаn qаrаsh, tаdqiq etish lоzimligini ilgаri surib “bаdiiy аdаbiyot tilini oʻrgаnish filоlоgiya fаnining аsоsiy хususiyatlаrini bеlgilаb bеrаr ekаn, undаn tilshunоslik hаm, аdаbiyotshunоslik hаm hаr tоmоnlаmа nаzаriy vа аmаliy fоydа оlаdi”58, – dеya bu yoʻnаlishning oʻzigа хоsligini e’tirоf etgаn. Dаrhаqiqаt, bаdiiy аdаbiyot tilini oʻrgаnish vа tаhlil qilishning hаm nаzаriy, hаm аmаliy mаsаlаlаri koʻpdаn buyon filоlоglаrni qiziqtirib kеlаdi. Chunki muаyyan til stilistikаsining rivоjlаnishidа milliy bаdiiy аdаbiyot tilining аhаmiyati kаttаdir. Tilshunоslаr yozuvchining mаhоrаtini, аsаrning bаdiiyligini bаhоlаshdа аsаrning tilini tilshunоslik nuqtаyi nаzаridаn tаhlil qilsа, u аsаrning gʻоyasi vа mаvzusidаn qismаn аyrо hоldа аmаlgа оshirilаdi. Til tаriхini tаsvirlаsh vа tаdqiq etishdа hаm bizgа bаdiiy аsаr, ya’ni tеgishli dаvr yozmа yodgоrliklаri, bаdiiy ijоd nаmunаlаri vа mаnbаlаri аdаbiy-bаdiiy аsаrlаr tiligа хоs mаsаlаlаrni oʻrgаnishdа mustаhkаm lingvistik fаktlаrgа egа boʻlishdа bеqiyosdir. Rus tilshunоsligidа А.Pеshkоvskiy hаm bаdiiy аsаr tilini oʻrgаnish yuzаsidаn tаdqiqоtlаr оlib bоrib, “ijоdkоr oʻz хususiy uslubigа oʻzgаlаr uslubini tushinishi, oʻqishi оrqаli egа boʻlаdi”, – dеb yozаdi59. Bu oʻrindа оlimning fikrlаri oʻrinli vа bir оz mushоhаdаli hаmdir. Toʻgʻri, uslubdаgi oʻzigа хоsliklаr uni oʻzgаlаr uslubigа qiyoslаgаndа koʻrinаdi, lеkin bu ijоdkоr oʻz uslubini bоshqаlаr uslubigа qаrаb tоpаdi dеgаni emаs. Bizningchа, hаr bir yozuvchining oʻz uslubi boʻlib, u oʻz imkоni dаrаjаsidа tildаn fоydаlаngаn hоldа fikrni bаyon etib, pirоvаrdidа til vоsitаlаrining mа’lum qurilmаsini hоsil qilаdi. Arastu. Poetika. Axloqi Kabir. Ritorika. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001. – 351 б.; Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. – М.: Художественная литература, 1975. – C. 502.; Белинский В.Г. Собрание сочинений. Том.3. – Москва, 1978. – C. 271.; Виноградов В.В. О теории художественной речи. – М.: Высщая школа, 1971. – C. 118.; Головко В.М. Поэтика русской повести. – Саратов, 1992. – C. 276.; Жирмунский В. Стихотворение Гёте и Байрона: Ты знаещь край?.. Изд. МГУ 1961. – C. 294.; Кожинов В. Повесть. Словарь литератураведческих терминов. – М.: Просвещение, 1974. – C. 272.; Лихачев Л.С. Неравнодушная проза. – М.: Художественная литература, 1984. – C.314.; Потебня А.А. Эстетика и поэтика. – М.: Исскуство, 1976. – C. 614.; Хализев В.Е. Теория литературы. – М.: Высщая школа, 2002. – C. 397.; Храпченко М.Б. Творческая индивидуальность писателя и развитие литературы. – М.: Писатель, 1975. – C. 407. 56 Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi. Monografiya. – T.: Fan, 2008. – B.9. ( –160 b.) 57 Рустамов А. Навоийнинг бадиий махорати. –Т.: F.Fyлом номидаги Адабиёт ва санъат н-ти, 1979.; Абдураҳмонов X., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. –Т.: Фан, 1981.; Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар. –Самарқанд, 1975.; Дониёров Х. Алишер Навоий ва ўзбек адабий тили. –Тошкент, 1972.; Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. –Тошкент: Фан, 1983. Исҳоқов Ф. Гулханийнинг «Зарбулмасал» асари. –Т.: Фан, 1976.; Турдиалиев Б. Ҳамза ва ўзбек адабий тили. – Т.: Фан, 1981.; Жумаев Т. Умар Боқий асарларининг лисоний хусусиятлари: Филол. фан. ном. дисс. ... автореф. –Тошкент, 1997. 58 Виноградов. В.В. Проблем руской стилистики. – М.: Наука, 1981. – С.86. 59 Пешковcкий А. Вопрос методика родногу язика лингвистики и стилистики. – Москва, 1930. – С.57-58. 55 722

Shuni аlоhidа tа’kidlаsh kеrаkki, bаdiiy аsаr tilini oʻrgаnishdа kеng tаrqаlgаn ikki аsоsiy yoʻnаlishni kuzаtish mumkin. Bu ikki yoʻnаlishni Х.Dоniyorоv vа S.Mirzаyеvlаr “Soʻz sаn’аti” dеb nоmlаngаn kitоblаridа quyidаgichа tа’riflаgаnlаr: “Tildаgi oʻsish-oʻzgаrishlаrni oʻrgаnishni oʻz оldigа vаzifа qilib qoʻyadigаn аspеkt – lingvistik аspеkt, yozuvchining umumхаlq tiligа boʻlgаn munоsаbаti, til bоyliklаridаn fоydаlаnishi, yozuvchi mаhоrаti, stili hаqidа хulоsа chiqаruvchi аspеkt – stilistik аspеkt”60. Zаmоnаviy oʻzbеk filоlоgiyasidа ХХ аsrning birinchi yarmidа bаdiiy аsаr tilini ilmiy аsоsdа oʻrgаnishning bоshlаnishi ikki ulkаn аllоmа – аdаbiyotshunоs vа аdib Izzаt Sultоn61 hаmdа tilshunоs Аyyub Gʻulоmоv62 nоmlаri bilаn bоgʻliq. Shuningdеk, ulаrning bаdiiy tilni oʻrgаnishning аdаbiyotshunоslik vа tilshunоslik nuqtаi nаzаridаn ilmiy аsоslаri, tаmоyillаrini koʻrsаtib bеrishgа hаrаkаt qilgаnliklаrini hаm qаyd etish muhim. Oʻzbеk tilshunоsligidа kеyingi dаrvlаridа muаyyan bir ijоdkоrning tildаn fоydаlаnish mаhоrаti, yozuvchining u yoki bu til sаthi birliklаrini qoʻllаshdаgi oʻzigа хоsliklаrini mufаssаl koʻrsаtishgа bаgʻishlаngаn judа koʻplаb tаdqiqоtlаr yuzаgа kеlgаnligi quvоnаrlidir. Аytish lоzimki, bаdiiy tilni oʻrgаnishdа koʻprоq lеksik birliklаrning lingvоpоetikаsigа e’tibоr qilingаnligi koʻzgа tаshlаnаdi. Mаsаlаn, tilshunоs L.Аbdullаyеvа oʻzining mоnоgrаfiyasidа63 oʻzbеk bаdiiy аdаbiyoti tilining lеksik stilistikаsi muаmmоlаri hаqidа fikr yuritgаn. E.Qilichеv esа “Bаdiiy tаsvirning lеksik vоsitаlаri” (1982) dеb nоmlаngаn kitоbidа bаdiiy tаsvirdа ishtirоk etаdigаn lеksik vоsitаlаr, ulаrning ifоdа imkоniyatlаri bilаn bоgʻliq mаsаlаlаr хususidа toʻхtаlgаn. B.Umurqulоvning “Pоetik nutq lеksikаsi” (1990) nоmli mоnоgrаfiyasidа hоzirgi oʻzbеk shе’riyati tilining lеksik mаnbаlаri, pоetik lеksikа, аn’аnаviy pоetizmlаr, soʻz vаriаntlаri vа ulаrning estеtik qimmаti kаbi mаsаlаlаr tаdqiq etilgаn64. Oʻtgаn аsrning 40-yillаridаn bоshlаb oʻzbеk filоlоgiyasidа hаm yozuvchi tili uslubi, bаdiiy аsаr tili boʻyichа tilshunоslаr hаm, аdаbiyotshunоslаr hаm bаrаvаr tаdqiqоt оlib bоrа bоshlаdilаr. Bu kаbi tаdqiqоtlаr, dаstlаb mаqоlаlаr tаrzidа, kеyinrоq nоmzоdlik vа dоktоrlik dissеrtаtsiyalаridа u yoki bu dаrаjаdа tаdqiq etildi. Bu tаdqiqоt ishlаridа bаdiiy аdаbiyot vа bаdiiy аsаr tili muаmmоlаri bоrаsidа turlichа qаrаshlаr mаvjud. Mаsаlаn, О. Shаrаfiddinоv, N. Shukurоv, S. Mаmаjоnоv, N. Kаrimоv, Y. Sоlijоnоv, A. Bоbоniyozоv G. Imоmоvа65lаr Дониёров Х., Мирзаев С. Сўз санъати. –Т.: Ўзбекистон, 1962. Султонов И. Бадиий асарнинг тили//Ўзбекистон адабиёти ва санъати.1939., №5. 62 Ғуломов А. Бадиий адабиётнинг тили ҳақида//Адабиёт ва санъат. 1941., №1. 63 Абдуллаева Л. Лексическая стилистика узбекской художественной литературы. – Ташкент: Фан, 1979. 64 Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. – Toshkent, 2007. – B.9. (–150 b.) 65 Шарафиддинов О. Адабиёт тилдан бошланади // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1986, №5 сентябрь; Шукуров Н., Ҳотамов Н., Холматов Ш., Маҳмудов М. Адабиётшуносликка кириш. – Тошкент, 1979. –117 б.; Мамажонов С. Наср, давр, қаҳрамон. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1983.; Каримов Н. Суйима Ғаниева // Ўзбек тили ва адабиёти, 1983. –№ 3. –Б. 68-70.; Бобониёзов А. А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романида тасвирий воситалар ва тил бадиияти: Филол. фанлари ном. … дисс. автореф. –Тошкент, 1995/; Имомова Г. Типик миллий характер яратишда бадиий нутқнинг роли: Фил.фан. ном. диссертацияси. –Тошкент, 1993. –136 б.; Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси. – Т.: Фан, 1975. – 96 б.; Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стил. – Т.: Фан, 1988. – 79 б.; 60 61 723

bаdiiy аsаr tili mаsаlаsigа аdаbiyotshunоslik nuqtаyi nаzаridаn yondаshsаlаr, A. Shоmаqsudоv, Sh. Shоаbdurаhmоnоv, S.A. Kаrimоv, A.Y. Aliyеv, R.U. Nоrmurоdоv, I. Qoʻchqоrtоyеv, M. Yoʻldоshеv, Q. Sаmаdоv, B. Yoʻldоshеv B. Turdiаliyеv, S. Toʻrаbеkоvа66 kаbi оlimlаr bаdiiy аsаrni tilshunоslik аspеktidа tаhlil qilаdilаr67. Bаdiiy аsаr tilidа kеng qаmrоvli til birliklаri fоnеtik, lеksik, grаmmаtik vа mаjоziy vоsitаlаrni kuzаtish mumkin. Shu bilаn birgа, ijоdkоrning soʻz bоyligidаn oʻzigа хоs tаrzdа fоydаlаnishi, mоrfоlоgik shаkllаr hаmdа sintаktik qurilmаlаrni tаnlаshi vа bоshqа jihаtlаridа yozuvchining individuаl uslubi hаm yuzаgа chiqаdi. Muаyyan birоr til stilistikаsining rivоjlаnishidа milliy bаdiiy аdаbiyot tilining аhаmiyati kаttа ekаnligi bаdiiy аsаrlаr tilini oʻrgаnish vа tаhlil qilishning hаm nаzаriy, hаm аmаliy mаsаlаlаri tаdqiqоtchilаrni oʻzigа jаlb qilib kеlаyotgаni mа’lum. Bаdiiy аsаr tili hаqidа soʻz bоrаr ekаn, dаstаvvаl, tilning bеvоsitа birbirigа аlоqаdоr uch tоmоnini qаyd etish zаrur boʻlаdi: Bu tushunchаlаr bir-birini toʻldirib, аyni pаytdа bir-biridаn оzuqа оlib yashаydi. Nаzаriy mаnbаlаrdа ulаrning quyidаgi хususiyatlаri qаyd etilаdi: 1) аdаbiy til grаmmаtik mе’yorlаrgа boʻysundirilgаn, qаt’iy tаlаffuz nоrmаlаrigа egа boʻlgаn, jоnli хаlq tilidаgi hаr хilliklаrni bir хillikkа оlib kеlgаn tildir; 2) jоnli soʻzlаshuv tili yoki umumхаlq tilidа grаmmаtikа vа оrfоеpiya qоidаlаrigа dоim hаm аmаl qilinаvеrmаydi, emоtsiоnаl lеksikа vа frаzеоlоgiya, shеvа elеmеntlаri, kаsb-hunаr lеksikаsi, jаrgоnlаr vа bоshqаlаrdаn kеng fоydаlаnilаdi; 3) bаdiiy til esа jоnli soʻzlаshuv tiligа аsоslаngаn, аdаbiy til bilаn chаmbаrchаs bоgʻlаngаn, hаmmаgа tushunаrli boʻlgаn, “soʻz ustаlаri tоmоnidаn pаrdоzlаngаn, sаyqаl bеrilgаn pоеtik tildir”. Shuni tа’kidlаb oʻtish kеrаkki, yozuvchi аsаrlаrining lingvistik хususiyatlаrini oʻrgаnishgа dоir kеyingi pаytdаgi ishlаrdа, аsоsаn, lеksik-sеmаntik qаtlаm dоirаsidа fikr yuritilgаn. Bu jihаtdаn Vаshingtоn Irving ijоdi tilning bаrchа sаthlаri uchun bоy mаtеriаl bеrа оlаdi dеb oʻylаymiz. Bаdiiy аdаbiyotning аsоsiy vоsitаsi til boʻlgаnligi uchun hаm bаdiiy аsаr tili, оbrаzli ifоdа mаhоrаti mаsаlаsi bаdiiy аdаbiyot bilаn dеyarli bir vаqtdа vujudgа kеldi vа rivоjlаndi. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Д. Ўзбек тили стилистикаси. –Тошкент: Ўқитувчи, 1983. – 246 б.; Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.д-ри… дисс. – Тошкент, 2008. – 313 б.; Каримов С. Зулфия асарлари лингвостилистикаси. Монография. –Самарқанд: СамДУ, 2006.; Алиев А.Ю. Ўзбек адабий тили тарихидан материаллар. –Тошкент:: Ўзбекистон, 1996. – 118 б.; Нормуродов Р. Шукур Холмирзаевнинг метафорадан фойдаланиш маҳорати//«ЎТА», 2002, №6. 68-69-бетлар; Самадов Қ. Ўзбек тили услубияти (бадиий услуб). – Т: Ўқитувчи, 1991. – 56 б.; Турдалиев Б. Морфологические особенности языка периодической печати 1905-1917 гг: Дис…канд.фил.наук. – Ташкент, 1969.; Тўрабекова С. Тил ва услуб. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983. – Б.40-45.; Шоабдураҳмонов Ш. Моҳир сўз санъаткори. //Ўзбек тили ва адабиёти. 1973. №4, – Б. 15. 67Исақов З.С. Лингвопоэтиканинг ўргнилиш тарихи. 10th -ICARHSE International Conference on Advance Research in Humanities, Applied Sciences and Education Hosted from New York, USA https://conferencea.org Jan. 28th 2023. –Б.199-204. 66 724

Bаdiiy аdаbiyotning bаdiiy аsаr tili koʻplаb oʻхshаtish vа tаsviriy vоsitаlаrgа bоy boʻlаdi vа his tuygʻugа toʻlа boʻlаdi, ilmiy аsаr tili esа bоrаdа oʻzgаchа tusdа ekаni isbоt tаlаb qilmаydi, аlbаttа. Undа аytilаyotgаn fikr joʻn, sоddа, hеch qаndаy оdаmni toʻlqinlаntirаdigаn soʻz tаsviri ishlаtilmаydi. Bаdiiy аsаr tilining аsоsiy mаqsаdi goʻzаllik qоnuniyatlаrigа muvоfiq dunyoni rivоjlаntirish, bаdiiy аsаr muаllifining hаm, oʻquvchining hаm estеtik ehtiyojlаrini qоndirish, bаdiiy tаsvirlаr yordаmidа oʻquvchigа estеtik tа’sir koʻrsаtishdir. Umumаn, bаdiiy аdаbiyot tilining хususiyatlаri bir nеchа оmillаr bilаn bеlgilаnаdi. U kеng mа’nоdа mеtаfоrа bilаn аjrаlib turаdi, dеyarli bаrchа dаrаjаdаgi til birliklаrining оbrаzliligi, bаrchа turdаgi sinоnimlаrdаn fоydаlаnish, pоlisеmiya, soʻz bоyligining turli uslublаri kuzаtilаdi. Bаdiiy uslubdа (bоshqа funksiоnаl uslublаr bilаn sоlishtirgаndа) soʻzni idrоk etish qоnuniyatlаri mаvjud. Soʻzning mа’nоsi mа’lum dаrаjаdа muаllifning mаqsаdigа muvоfiqligi, bаdiiy аsаrning jаnri vа kоmpоzitsiоn хususiyatlаri bilаn bеlgilаnаdi. Bundа, аvvаlо, mа’lum bir аdаbiy аsаr kоntеkstidа lugʻаtlаrdа yozilmаgаn bаdiiy nоаniqlikni qoʻlgа kiritishi mumkin boʻlsа, ikkinchidаn, uni sаqlаb qоlаdi vа ushbu аsаrning mаfkurаviy hаmdа estеtik tizimi bilаn bоgʻliqligi oʻquvchi tоmоnidаn chirоyli yoki chirkin, ulugʻvоr yoki buning аksi, fоjiаli yoki kulgili dеb bаhоlаnаdi68. Bаdiiy аdаbiyotdа lingvistik vоsitаlаrdаn fоydаlаnish охir-оqibаtdа muаllifning хоhishigа, аsаrning mаzmunigа, tаsvir yarаtilishigа bоgʻliq. Yozuvchilаr oʻz аsаrlаridа, аvvаlаmbоr, ulаr fikrni, his-tuygʻulаrni toʻgʻri yеtkаzish, qаhrаmоnning mа’nаviy оlаmini chinаkаm оchib bеrish, til vа qiyofаni rеаl rаvishdа qаytа tiklаshdаn kеlib chiqаdi. Nаfаqаt tilning mе’yoriy dаlillаri, bаlki umumiy аdаbiy nоrmаlаrdаn chеtgа chiqish hаm muаllifning niyatigа, bаdiiy hаqiqаtgа intilishigа bоgʻliq. Adаbiyotdа til oʻzigа хоs mаvqеgа egа. Chunki bu qurilish mаtеriаlidir. Eshitish yoki koʻrish оrqаli sеzilаdigаn vоsitа til ekаn, uning birliklаri оrqаli shаkllаngаn vоsitа vа usullаr оrqаli аsаr yarаtilаdi. Tilning eng yaхshi tоmоni, uning kuchli qоbiliyatlаri vа nоyob goʻzаlligi bаdiiy аdаbiyot аsаrlаridа mаvjud boʻlib, bulаrning bаrchаsigа tilning bаdiiy vоsitаlаri оrqаli erishilаdi. Bаdiiy ifоdа vоsitаlаri хilmа-хil vа koʻp sоnlidir. Birоr аsаrni oʻqish аniq vа оsоn, bоshqа uslublаrdаn fоydаlаnish fаqаt rаng vа hаqiqiylikni yarаtish uchun judа muhimdir. Ammо bаdiiy uslubdа mаqоlаlаr yozаyotgаndа, tilni diqqаt bilаn kuzаtib bоrishingiz kеrаk. Oʻquvchining qаhrаmоnlаrgа yoki vоqеаlаrgа munоsаbаtini shаkllаntirish uchun muаllif oʻz histuygʻulаrini yеtkаzаdi. Bundаn tаshqаri, uning munоsаbаti ijоbiy hаm, sаlbiy hаm boʻlishi mumkin. Bаdiiy аsаr tilini ifоdаlаshning oʻzigа хоs хususiyatlаridаn biri bu rаng-tаsvirdir. Yozuvchi rаngni аtmоsfеrаni nаmоyish qilish, qаhrаmоnlаrni tаvsiflаsh uchun ishlаtаdi. Оhаnglаr pаlitrаsi аsаrgа chuqurrоq kirib bоrishgа, muаllif tоmоnidаn tаsvirlаngаn vоqеаlаr rivоji vа qаhrаmоnni yanаdа chuqurrоq аnglаshgа yordаm bеrаdi. Tilshunоs S.Kаrimоv bаdiiy аsаr tiligа e’tibоr qаrаtib: “Til tаsviriy vоsitаlаrining pаydо boʻlishi bаdiiy ijоd nаmunаlаrini bir qаdаr 68 Yo‘ldoshev B., Bobojonov F., Pardaev Z. Badiiy asar tili masalalari. – Navoiy: Navoiy DPI, 2001. – B.7-11. 725

goʻzаl, jаrаngdоr, tа’sirli qilib bаyon etish zаruriyatidаn kеlib chiqqаn”69, – dеgаn fikrni bеjiz аytmаgаn. Bаdiiy оlаm – bu muаllif koʻrgаn dunyo: uning hаyrаtlаnishi, аfzаl koʻrishi, rаd etilishidir. Bu hissiyotgа vа kitоb uslubining koʻp qirrаli boʻlishigа оlib kеlаdi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Bаdiiy uslub – bu аsаr yarаtish uchun qurilish mаtеriаlidаn mоhirоnа fоydаlаnishdаgi yuksаk mеzоnlаr mаjmuidir. Fikrni toʻgʻri ifоdа etish uchun kеrаkli soʻzlаrni tоpib, sujеt vа qаhrаmоnlаrni fаqаt muаllifginа tоpishi mumkin. Fаqаtginа yozuvchi oʻquvchilаrni oʻzi yarаtgаn mахsus оlаmgа оlib kirishgа vа oʻzi yarаtgаn qаhrаmоnlаrgа ulаrning mеhrini uygʻоtishgа qоdir. Mаzkur fikrlаrning oʻzi hаm koʻrsаtib turibtiki, bаdiiy аsаr tiligа munоsаbаt, uni jiddiy oʻrgаnish yoki epistоlyar tехnikаning bаdiiy хususiyatlаrini tаhlil etish mutахаssis-оlimlаrning dоimо e’tibоridа boʻlgаn. Chunki bаdiiy аdаbiyotni, uning til хususiyatlаrini oʻrgаnmаy turib, аsаr gʻоyasi vа mаzmunini yaхlit hоldа chuqur idrоk etish imkоnsizdir. Koʻrinаdiki, bаdiiy аsаr tilini oʻrgаnish vа tаhlil qilish bоrаsidа jаhоn tilshunоsligidа qаtоr tаdqiqоtlаr аmаlgа оshirilgаnligini, shu jumlаdаn, rus vа oʻzbеk tilshunоsligidа hаm bu bоrаdа kаttа nаtijаlаrgа erishilgаnini аlоhidа tа’kidlаsh mumkin. Bаdiiy tilni bеlgilоvchi хususiyatlаr оbrаzlilik vа emоtsiоnаllik hisоblаnаdi. Pоеtik оbrаzlаr esа fikrni iхchаm vа loʻndа ifоdаlаshgа, yorqin vа umumlаshgаn tаsаvvurlаr yarаtishgа, ulаr оrqаli muаyyan hоdisа, fikr vа his-tuygʻulаrni eslаb qоlishgа yordаm bеrаdi. Shu tаriqа аsаr pоеtikаsi vujudgа kеlаdi. Buni lingvistik tаdqiq etish, ilmiy jihаtdаn, хususаn, oʻtmish bаdiiy mе’rоsi vа bugungi dаvr аdаbiyotini oʻrgаni, аyni dаvrdа bungа oʻz hissаsini qoʻshаyotgаn ijоdkоrlаr аsаrlаrining tili vа uslubini oʻrgаnish muhim аhаmiyatgа egаdir. Bаdiiy nutq оbrаzli vа emоtsiоnаl-eksprеssiv ifоdаlilikkа egа ekаn, bundа tilning kоmmunikаtiv funksiyasi bilаn emоtsiоnаl-eksprеssivlilik funksiyasi qoʻshilib kеtаdi. Shundаy ekаn, bаdiiy аsаrni idrоk qilish til qurilishini аnglаsh оrqаli аmаlgа оshаdi. Yozuvchilаrning til vоsitаlаridаn fоydаlаnishdаgi individuаl ijоdiy mаhоrаti turlichаdir. Bаdiiy аsаr tili vа yozuvchi uslubini oʻrgаnishdа, koʻpinchа, lеksik, frаzеоlоgik vоsitаlаr, bаdiiy tаsvir vоsitаlаri, ijоdkоrning оkkаziоnаl soʻz vа ibоrа yarаtish mаhоrаti kаbi mаsаlаlаr oʻrgаnilаdi-yu, ulаrning fоnеtik vа grаmmаtik хususiyatlаri e’tibоrdаn chеtdа qоldirilаdi. Bаdiiy аsаr tilining bаdiiy-estеtik funksiyalаrini lingvistik yondаshuvdа oʻrgаnish muаyyan аsаr yarаtilgаn dаvr tilining oʻzigа хоsligi, yozuvchilаrning soʻz bоyligi, til vоsitаlаridаn fоydаlаnish usullаrini, dеmаkki, “хаlqning ruhi” boʻlgаn tilgа ijtimоiy tа’sirlаrni tаhlil qilish bilаn chаmbаrchаs bоgʻliq. Shu kungа qаdаr oʻzbеk filоlоgiyasidа uslubiyat vа uslubshunоslik, uslub tushunchаlаri oʻzining аniq vа loʻndа tа’rif-tаvsifigа egа emаs. Bungа nisbаtаn turlichа yondаshuvlаr vа mаsаlаgа dоir qаrаshlаrdа hаm аyrim chаlkаshliklаr sаqlаnib qоlmоqdа. Bizningchа, muаyyan jаnrgа хоs хususiy bеlgilаrni uslub tushunchаsi, jаnrlаrаrо umumiy bеlgilаrni mеtоd tushunchаsi ifоdаlаydi. Umumiylikkа хоs Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол. фанлари д-ри дис. … автореф. – Самарқанд, 1993. – 21б. 69 726

boʻlgаn tushunchаlаr mеtоd dоirаsidа tеkshirilishi lоzim boʻlsа, хususiylikkа хоs boʻlgаn tushunchаlаr uslub dоirаsidа oʻrgаnilishi mаqsаdgа muvоfiqdir. Usul esа, muаyyan ijоdkоrning individuаl uslubi dоirаsidа tаnlаgаn tаsvir yoʻlidir. Ijоdkоrning individuаl uslubini oʻrgаnish murаkkаb jаrаyon boʻlib, u hаm аdаbiy, hаm lingvistik tаhlil imkоniyatlаrini oʻzidа mujаssаmlаshtirаdi vа shu tаrzdа shоir yoki yozuvchi ijоdiy tаfаkkuri oʻzigа хоs jihаtlаrining qаy tаrzdа yuzаgа chiqishini tеkshirаdi70. Bu tаrzdаgi tаdqiqоtlаrni “mа’lum bir ijоdkоrning tildаn fоydаlаnish mаhоrаtigа dоir ishlаr” sifаtidа аlоhidа guruhgа аjrаtish mаqsаdgа muvоfiqdir. Bu bоrаdа, Vаshingtоn Irving ijоdidаgi oʻzigа хоs оkkаziоnаlizmlаrning mаtn jоzibаdоrligi, bаdiiy boʻyoqdоrligi, hissiy tа’sirchаnligini оshirishdаgi oʻrni хаrаktеrlidir71. Foydlanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Arastu. Poetika. Axloqi Kabir. Ritorika. – T.: Yangi asr avlodi, 2001. – 351 б.; Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. – М.: Художественная литература, 1975. – C. 502.; Белинский В.Г. Собрание сочинений. Том.3. – М., 1978. – C. 271.; Виноградов В.В. О теории художественной речи. – М.: Высщая школа, 1971. – C. 118.; Головко В.М. Поэтика русской повести. – Саратов, 1992. – C. 276.; Жирмунский В. Стихотворение Гёте и Байрона: Ты знаещь край?.. Изд. МГУ 1961. – C. 294.; Кожинов В. Повесть. Словарь литератураведческих терминов. – М.: Просвещение, 1974. – C. 272.; Лихачев Л.С. Неравнодушная проза. – М.: Художественная литература, 1984. – C.314.; Потебня А.А. Эстетика и поэтика. – М.: Исскуство, 1976. – C. 614.; Хализев В.Е. Теория литературы. –М.: Высщая школа, 2002. –C. 397.; Храпченко М.Б. Творческая индивидуальность писателя и развитие литературы. – М.: Писатель, 1975. – C. 407. 2. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi. Monografiya. – T.: Fan, 2008. – B.9. ( –160 b.) 3. Рустамов А. Навоийнинг бадиий махорати. –Т.: F.Fyлом номидаги Адабиёт ва санъат н-ти, 1979.; Абдураҳмонов X., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. –Т.: Фан, 1981.; Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар. –Самарқанд, 1975.; Дониёров Х. Алишер Навоий ва ўзбек адабий тили. –Т., 1972.; Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1983. Исҳоқов Ф. Гулханийнинг «Зарбулмасал» асари. –Т.: Фан, 1976.; Турдиалиев Б. Ҳамза ва ўзбек адабий тили. – Т.: Фан, 1981.; Жумаев Т. Умар Боқий асарларининг лисоний хусусиятлари: Филол. фан. ном. дисс. ... автореф. –Т., 1997. 4. Виноградов. В.В. Проблем руской стилистики. – М.: Наука, 1981. – С.86. 5. Пешковcкий А. Вопрос методика родногу язика лингвистики и стилистики. – М., 1930. – С.57-58. 6. Дониёров Х., Мирзаев С. Сўз санъати. –Т.: Ўзбекистон, 1962. 7. Султонов И. Бадиий асарнинг тили//Ўзбекистон адабиёти ва санъати.1939., №5. 8. Ғуломов А. Бадиий адабиётнинг тили ҳақида//Адабиёт ва санъат. 1941., №1. 9. Абдуллаева Л. Лексическая стилистика узбекской художественной литературы. – Т.: Фан, 1979. 10. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. – T., 2007. – B.9. (–150 b.) 11. Шарафиддинов О. Адабиёт тилдан бошланади // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1986, №5 сентябрь; Шукуров Н., Ҳотамов Н., Холматов Ш., Маҳмудов М. Xayrullayev X. Tilshunoslik nazariyasi. – Samarqand, 2024. – B.145. (– 252 b.) Қурбонова М. Абдулла Қаҳҳорнинг сўз танлаш маҳорати. May, 2022 https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal 70 71 727

Адабиётшуносликка кириш. – Т., 1979. –117 б.; Мамажонов С. Наср, давр, қаҳрамон. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1983.; Каримов Н. Суйима Ғаниева // Ўзбек тили ва адабиёти, 1983. – № 3. – Б. 68-70.; Бобониёзов А. А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романида тасвирий воситалар ва тил бадиияти: Филол. фанлари ном. … дисс. автореф. –Т., 1995/; Имомова Г. Типик миллий характер яратишда бадиий нутқнинг роли: Фил.фан. ном. диссертацияси. –Т., 1993. –136 б.; Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси. – Т.: Фан, 1975. – 96 б.; Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стил. – Т.: Фан, 1988. – 79 б.; 12. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Д. Ўзбек тили стилистикаси. –Т.: Ўқитувчи, 1983. – 246 б.; Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.д-ри… дисс. – Тошкент, 2008. – 313 б.; Каримов С. Зулфия асарлари лингвостилистикаси. Монография. –Самарқанд: СамДУ, 2006.; Алиев А.Ю. Ўзбек адабий тили тарихидан материаллар. –Тошкент:: Ўзбекистон, 1996. – 118 б.; Нормуродов Р. Шукур Холмирзаевнинг метафорадан фойдаланиш маҳорати//«ЎТА», 2002, №6. 68-69-бетлар; Самадов Қ. Ўзбек тили услубияти (бадиий услуб). – Т.: Ўқитувчи, 1991. –56 б.; Турдалиев Б. Морфологические особенности языка периодической печати 1905-1917 гг: Дис…канд.фил.наук. – Ташкент, 1969.; Тўрабекова С. Тил ва услуб. – Т.: Ўқитувчи, 1983. – Б.40-45.; Шоабдураҳмонов Ш. Моҳир сўз санъаткори. //Ўзбек тили ва адабиёти. 1973. №4, – Б. 15. 13. Исақов З.С. Лингвопоэтиканинг ўргнилиш тарихи. 10th -ICARHSE International Conference on Advance Research in Humanities, Applied Sciences and Education Hosted from New York, USA https://conferencea.org Jan. 28th 2023. –Б.199-204. 14. Yo‘ldoshev B., Bobojonov F., Pardaev Z. Badiiy asar tili masalalari. – Navoiy: Navoiy DPI, 2001. – B.7-11. 15. Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол. фанлари д-ри дис. … автореф. – Самарқанд, 1993. – 21б. 16. Xayrullayev X. Tilshunoslik nazariyasi. – Samarqand, 2024. – B.145. (– 252 b.) 17. Қурбонова М. Абдулла Қаҳҳорнинг сўз танлаш маҳорати. May, 2022 https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal SUN’IY INTELLEKTLI TA’LIM MUHITIDA TALABALARNING KOGNITIV FAOLLIGI VA MOTIVATSIYASINI SHAKLLANTIRISH MUAMMOLARI Sa`dullayev Aziz Akmal o`g`li, Iqtisodiyot va pedagogika unversiteti NTM o‘qituvchisi E-mail: azizbek210895@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellektli ta’lim muhitida talabalarning kognitiv faolligi va o‘quv motivatsiyasini shakllantirishning psixologik jihatlari tahlil qilinadi. Adaptiv va raqamli o‘qitish tizimlarining bilish jarayonlari hamda ichki motivatsiyaga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, innovatsion ta’lim muhitida motivatsiyani barqaror rivojlantirish muammolari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, kognitiv faollik, o‘quv motivatsiyasi, adaptiv ta’lim, psixologik omillar. Abstract. This article analyzes the psychological aspects of developing students’ cognitive activity and learning motivation in an artificial intelligence-based educational environment. It examines the impact of adaptive digital technologies on cognitive processes and intrinsic motivation. Key words: artificial intelligence, cognitive activity, learning motivation, adaptive learning, psychological factors. 728

Аннотация. В статье анализируются психологические аспекты формирования когнитивной активности и учебной мотивации студентов в образовательной среде на основе искусственного интеллекта. Рассматривается влияние адаптивных цифровых технологий на познавательные процессы и внутреннюю мотивацию обучающихся. Ключевые слова: искусственный интеллект, когнитивная активность, учебная мотивация, адаптивное обучение, психологические факторы. Kirish. XXI asrda raqamli transformatsiya jarayonlari ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi o‘qitish metodlari, bilimni baholash mexanizmlari va ta’lim muhitining psixologik tuzilishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Sun’iy intellekt asosida yaratilgan adaptiv o‘qitish platformalari, aqlli tahlil tizimlari va individual trayektoriyali ta’lim modellari shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni yangi bosqichga olib chiqmoqda.Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellektli ta’lim muhiti nafaqat axborotni uzatish jarayonini optimallashtiradi, balki talabalarning kognitiv faolligini rag‘batlantiruvchi muhim psixologik omil sifatida ham namoyon bo‘ladi. Kognitiv faollik — bu talabaning bilishga qaratilgan ongli, maqsadli va mustaqil intellektual faoliyati bo‘lib, u diqqat, tafakkur, xotira, refleksiya va metakognitiv jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv tizimlar individual qiyinchilik darajasini aniqlash, real vaqt rejimida teskari aloqa berish va o‘quv materialini shaxsiylashtirish orqali aynan shu jarayonlarni faollashtiradi. Shu bilan birga, ta’lim samaradorligining asosiy determinantlaridan biri bo‘lgan o‘quv motivatsiyasi masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ichki (intrinsik) va tashqi (ekstrinsik) motivatsiya o‘rtasidagi muvozanat, o‘z-o‘zini belgilash mexanizmlari, shaxsiy maqsad qo‘yish va akademik o‘zlikni anglash jarayonlari sun’iy intellektli muhitda yangi mazmun kasb etmoqda. Raqamli vositalar haddan tashqari nazorat yoki avtomatlashtirilgan baholash orqali motivatsiyani pasaytirishi mumkin bo‘lgan xavf omillarini ham yuzaga chiqaradi. Shu bois, sun’iy intellektli ta’lim muhitini loyihalashda psixologik qonuniyatlarni inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda global ta’lim makonida kompetensiyaviy yondashuv, metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirish, refleksiv fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini shakllantirish ustuvor vazifalardan biri sifatida qaralmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari mazkur jarayonlarni qo‘llabquvvatlash imkoniyatiga ega bo‘lsa-da, ularning shaxs rivojlanishiga ta’siri kompleks psixologik tahlilni talab qiladi. Shu munosabat bilan, sun’iy intellektli ta’lim muhitida talabalarning kognitiv faolligi va o‘quv motivatsiyasini shakllantirish muammolarini ilmiy jihatdan o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham egadir. Mazkur tadqiqot innovatsion ta’lim jarayonida psixologik omillarni aniqlash, ularning o‘zaro ta’sir mexanizmlarini ochib berish va samarali pedagogik-psixologik tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Asosiy qism. Sun’iy intellektli ta’lim muhitining psixologik tavsifi. Sun’iy intellekt (SI) asosidagi ta’lim muhiti — bu o‘quv jarayonini algoritmik tahlil, 729

adaptiv modellashtirish va ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish mexanizmlari orqali boshqaruvchi integrativ tizimdir. Bunday muhit talabaning o‘quv faoliyatini real vaqt rejimida monitoring qilish, individual qiyinchilik darajasini aniqlash hamda moslashtirilgan kontentni taqdim etish imkonini beradi. Psixologik nuqtai nazardan, SI muhitida ta’lim jarayoni kognitiv yuklama (cognitive load), diqqatni boshqarish, tezkor teskari aloqa va o‘z-o‘zini nazorat qilish jarayonlari bilan uzviy bog‘liq. Adaptiv algoritmlar talabaning bilim darajasiga mos topshiriqlarni taqdim etish orqali ortiqcha kognitiv zo‘riqishni kamaytiradi va samarali bilish jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi. Natijada, o‘quvchi faol ishtirokchi sifatida o‘z bilimini konstruktiv tarzda shakllantiradi. Kognitiv faollikni shakllantirishning mexanizmlari. Kognitiv faollik — bu talabaning o‘quv jarayonida ongli, maqsadli va mustaqil intellektual faoliyat ko‘rsatish darajasidir. U tafakkur operatsiyalari, muammo yechish strategiyalari, refleksiya va metakognitiv nazorat bilan tavsiflanadi. Sun’iy intellektli platformalar interaktiv topshiriqlar, simulyatsiyalar, adaptiv testlar va vizual modellashtirish vositalari orqali bilish jarayonlarini chuqurlashtiradi. Ayniqsa, real vaqtli analitika talabaning xatolarini aniqlab, darhol teskari aloqa berish imkonini yaratadi. Bu esa o‘z-o‘zini tahlil qilish, xatolar ustida ishlash va strategik fikrlashni rivojlantiradi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shaxsiylashtirilgan ta’lim modeli talabaning kognitiv ishtirokini oshiradi, chunki o‘quv materiali uning individual ehtiyojlari va tayyorgarlik darajasiga mos ravishda taklif etiladi. Shu orqali tashqi nazoratdan ichki nazoratga o‘tish jarayoni yuz beradi. O‘quv motivatsiyasi va sun’iy intellekt. Motivatsiya — o‘quv faoliyatining ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, u talabaning maqsad sari intilishi, qiziqishi va qat’iyatini belgilaydi. Sun’iy intellektli ta’lim muhitida motivatsiya ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: ➢ Ichki motivatsiya – bilim olishga qiziqish, o‘zini rivojlantirish istagi; ➢ Tashqi motivatsiya – baho, reyting, rag‘batlantirish mexanizmlari. Gamifikatsiya elementlari, reyting tizimlari va individual yutuqlarni vizual ko‘rsatish motivatsiyani oshirishga xizmat qiladi. Biroq haddan tashqari avtomatlashtirilgan nazorat yoki algoritmik baholash talabaning mustaqilligini cheklashi va tashqi motivatsiyaga qaramlikni kuchaytirishi mumkin. Shu bois, SI asosidagi ta’lim tizimlarida o‘z-o‘zini belgilash, avtonomiya va kompetentlik hissini qo‘llab-quvvatlash muhim psixologik shart hisoblanadi. Motivatsiyaning barqarorligi ko‘proq ichki omillar – qiziqish, ma’no anglash va shaxsiy maqsadlar bilan bog‘liqdir. Ijtimoiy-psixologik omillar va raqamli muhit. Sun’iy intellektli ta’lim muhiti nafaqat individual, balki ijtimoiy-psixologik jarayonlarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli platformalarda muloqotning qisqarishi yoki yuzma-yuz interaksiyaning kamayishi ayrim hollarda emotsional sovuqlik va ijtimoiy izolyatsiya xavfini keltirib chiqarishi mumkin. Shu bilan birga, kollaborativ onlayn loyihalar, virtual muhokamalar va sun’iy intellekt yordamida tashkil etilgan guruhli ishlash modullari ijtimoiy 730

o‘rganish jarayonini yangi formatda rivojlantiradi. Bunda empatiya, kommunikativ kompetensiya va emotsional intellektning rivojlanishi alohida ahamiyat kasb etadi. Muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar. Sun’iy intellektli ta’lim muhitining keng joriy etilishi bilan bir qatorda bir qator psixologik muammolar ham yuzaga chiqmoqda: ❖ Raqamli charchoq va axborot ortiqligi; ❖ Algoritmik qarorlarga haddan tashqari ishonch; ❖ Shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq xavotir; ❖ O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi insoniy muloqotning kamayishi. Kelgusida SI tizimlarini loyihalashda insonparvarlik tamoyili, shaxsiylashtirish va psixologik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini uyg‘unlashtirish ustuvor yo‘nalish bo‘lishi lozim. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt yordamchi vosita sifatida, insonning ijodiy va refleksiv imkoniyatlarini kengaytiruvchi mexanizm sifatida talqin etilishi zarur. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellektli ta’lim muhiti talabalarning kognitiv faolligi va o‘quv motivatsiyasini shakllantirishda muhim psixologik resurs sifatida namoyon bo‘ladi. Adaptiv algoritmlar, real vaqt rejimidagi teskari aloqa, individual o‘quv trayektoriyasini modellashtirish va ma’lumotlarga asoslangan pedagogik qarorlar talabaning bilish jarayonlarini faollashtiradi hamda o‘z-o‘zini nazorat qilish mexanizmlarini rivojlantiradi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim jarayonining samaradorligi faqat texnologik imkoniyatlar bilan emas, balki psixologik omillar – ichki motivatsiya, avtonomiya hissi, kompetentlikni anglash, refleksiv fikrlash va emotsional barqarorlik bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Agar ta’lim jarayonida shaxsning individual xususiyatlari, yosh va kasbiy ehtiyojlari inobatga olinmasa, raqamli vositalar kognitiv ortiqcha yuklama yoki motivatsiyaning tashqi rag‘batlarga qaram bo‘lib qolishiga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, sun’iy intellektli ta’lim muhiti insonning intellektual va shaxsiy salohiyatini kengaytiruvchi vosita sifatida samarali bo‘lishi uchun u psixologik qonuniyatlar bilan uyg‘unlashtirilgan holda loyihalashtirilishi zarur. Texnologiya va inson omili o‘rtasidagi muvozanat ta’lim sifatining asosiy kafolatidir. Tavsiyalar ✓ Psixologik integratsiya tamoyili – sun’iy intellektli ta’lim platformalarini ishlab chiqishda motivatsiya nazariyalari, kognitiv yuklama konsepsiyasi va metakognitiv rivojlanish qonuniyatlari hisobga olinishi lozim. ✓ Shaxsga yo‘naltirilgan adaptiv tizimlar – o‘quv materiallari talabaning bilim darajasi, qiziqishi va o‘rganish uslubiga moslashtirilishi kerak. Bu ichki motivatsiyani qo‘llab-quvvatlaydi va mustaqil fikrlashni kuchaytiradi. ✓ Refleksiv va metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirish – sun’iy intellekt tizimlari faqat baholash emas, balki o‘z-o‘zini tahlil qilish, maqsad qo‘yish va strategik rejalashtirish jarayonlarini ham qo‘llab-quvvatlashi zarur. 731

✓ Emotsional va ijtimoiy omillarni hisobga olish – raqamli muhitda insoniy muloqotning saqlanishi, hamkorlikda o‘rganish va emotsional qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini integratsiya qilish muhimdir. ✓ Raqamli gigiyena va psixologik xavfsizlik – talabalar orasida raqamli charchoqning oldini olish, ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash va algoritmik adolatlilikni nazorat qilish bo‘yicha aniq mexanizmlar ishlab chiqilishi lozim. ✓ Pedagoglarning psixologik va raqamli kompetentligini oshirish – o‘qituvchilar sun’iy intellekt imkoniyatlaridan samarali foydalanish bilan birga, talabalarning psixologik ehtiyojlarini aniqlay olish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak. Umuman olganda, sun’iy intellektli ta’lim tizimlarini joriy etishda insonparvarlik yondashuvi, ilmiy asoslangan psixologik mezonlar va innovatsion pedagogik strategiyalar uyg‘unligi ta’lim samaradorligini ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1. Ouyang, F., & Jiao, P. (2021). Artificial intelligence in education: The three paradigms. Computers and Education: Artificial Intelligence, 2, 100020. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100020 2. Zawacki-Richter, O., Marín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(39), 1–27. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0 3. Viberg, O., Hatakka, M., Bälter, O., & Mavroudi, A. (2020). The current landscape of learning analytics in higher education. Computers in Human Behavior, 89, 98–110. https://doi.org/10.1016/j.chb.2018.07.027 4. Ryan, R.M., & Deci, E.L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a selfdetermination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860 5. Schunk, D.H., & DiBenedetto, M.K. (2020). Motivation and social cognitive theory. Contemporary Educational Psychology, 60, 101832. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2019.101832 BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA MUSTAQIL FIKRLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN INNOVATSION METODLARNING AHAMIYATI Xakimova Oqilaxon Odiljon qizi, FarDU Taʼlim va tarbiya nazariyasi va metodikasi boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 2-bosqich magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil fikrlash kompetensiyasini shakllantirish jarayonida sun’iy intellektga asoslangan innovatsion metodlardan foydalanish masalalari tahlil qilinadi. Ta’lim jarayonini tashkil etishda raqamli texnologiyalar, adaptiv o‘qitish tizimlari va interaktiv platformalarning lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, mustaqil fikrlash kompetensiyasi, sun’iy intellekt, innovatsion metodlar, lingvistik rivojlanish. Аннотация. В данной статье анализируются вопросы использования инновационных методов, основанных на искусственном интеллекте, в процессе формирования компетенции 732

самостоятельного мышления у учащихся начальной школы. Раскрывается лингвистическое и социально-гуманитарное значение цифровых технологий, адаптивных обучающих систем и интерактивных платформ в организации образовательного процесса. Ключевые слова: начальное образование, компетенция самостоятельного мышления, искусственный интеллект, инновационные методы, лингвистическое развитие. Abstract. This article analyzes the issues of using innovative methods based on artificial intelligence in the process of forming independent thinking competence in primary school students. The linguistic and socio-humanitarian significance of digital technologies, adaptive learning systems and interactive platforms in organizing the educational process is revealed. Keywords: primary education, independent thinking competence, artificial intelligence, innovative methods, linguistic development. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri ‒ o‘quvchilarda mustaqil fikrlash kompetensiyasini shakllantirishdir. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ushbu kompetensiyaning rivojlanishi keyingi ta’lim bosqichlari uchun mustahkam poydevor vazifasini bajaradi. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim jarayoniga sun’iy intellektga asoslangan innovatsion metodlarni joriy etish zarurati tobora ortib bormoqda. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ta’lim mazmuni nafaqat bilim berishga, balki ularning tafakkurini rivojlantirishga, fikrni mustaqil ifodalashga, muammoli vaziyatlarda yechim topishga yo‘naltirilishi lozim. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan holda tashkil etish imkonini beradi. Mustaqil fikrlash kompetensiyasi ‒ bu o‘quvchining o‘z bilimlariga tayangan holda xulosa chiqarish, tahlil qilish, solishtirish va qaror qabul qilish qobiliyatidir. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalarda ushbu kompetensiya quyidagi ko‘rsatkichlar orqali namoyon bo‘ladi: • savollarga mantiqiy javob bera olish; • o‘z fikrini og‘zaki va yozma shaklda ifodalash; • muammoli vaziyatlarga mustaqil yondashish; • tanqidiy va ijodiy fikrlash elementlaridan foydalanish. An’anaviy o‘qitish metodlari ko‘pincha reproduktiv xarakterga ega bo‘lib, o‘quvchini tayyor bilimni qabul qiluvchi subyekt sifatida ko‘radi. Innovatsion metodlar esa o‘quvchini ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi [1]. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga keng joriy etilishi zamonaviy pedagogikaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ushbu texnologiyalardan foydalanish o‘quv jarayonini individuallashtirish, o‘quvchilarning qiziqishlari, ehtiyojlari va imkoniyatlarini chuqur hisobga olish imkonini beradi. Sun’iy intellektga asoslangan ta’lim vositalari har bir bolaning bilim darajasi, o‘rganish tezligi va shaxsiy xususiyatlariga mos ravishda ta’lim yo‘nalishini belgilashga xizmat qiladi. Natijada o‘quvchi o‘z imkoniyatiga mos topshiriqlarni bajaradi, qiyinchiliklarni mustaqil yengib o‘tishga intiladi va ta’lim jarayonida faol ishtirok etadi. Boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellektga asoslangan metodlar, avvalo, adaptiv o‘qitish tizimlari orqali namoyon bo‘ladi. Bunday tizimlar o‘quvchilarning 733

bilim darajasini tahlil qilib, individual ta’lim trajektoriyasini shakllantiradi. Masalan, o‘quvchi bir mavzuni tez o‘zlashtirsa, tizim unga murakkabroq topshiriqlarni taklif etadi, aksincha, qiyinchilikka duch kelgan o‘quvchilar uchun qo‘shimcha mashqlar va tushuntirishlar taqdim etiladi. Bu yondashuv o‘quvchilarning bilimdagi bo‘shliqlarini o‘z vaqtida aniqlash va bartaraf etishga yordam beradi. Shuningdek, interaktiv mashqlar va o‘yin elementlariga asoslangan topshiriqlar bolalarning fikrlash faolligini oshiradi, mantiqiy tafakkurini rivojlantiradi va o‘qishga bo‘lgan qiziqishini mustahkamlaydi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining yana bir muhim jihati – bu o‘quvchilar rivojlanishini avtomatlashtirilgan tarzda monitoring qilish imkoniyatidir. Maxsus algoritmlar orqali o‘quvchining bilim darajasi, faolligi, topshiriqlarni bajarish tezligi va sifati muntazam tahlil qilinadi. Olingan ma’lumotlar asosida o‘qituvchi har bir o‘quvchi uchun individual yondashuvni belgilashi, zarur hollarda ta’lim metodikasini o‘zgartirishi mumkin. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga, o‘qituvchining mehnatini yengillashtiradi va pedagogik qarorlarni aniq ma’lumotlarga asoslangan holda qabul qilish imkonini beradi. Lingvistik jihatdan qaralganda, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti o‘quvchilarning nutq va tafakkur rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Interaktiv dialoglar, matnli topshiriqlar, savol-javoblar va muloqotga yo‘naltirilgan mashqlar orqali bolalarda so‘z boyligi bosqichma-bosqich kengayadi. Ular yangi so‘z va iboralarni nafaqat yodlaydi, balki ularni amaliy nutq jarayonida to‘g‘ri qo‘llashni ham o‘rganadi. Shuningdek, gap tuzish, fikrni izchil va mantiqiy bayon qilish ko‘nikmalari shakllanadi. Bu jarayonda og‘zaki va yozma nutq bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi. Mustaqil fikrlashning lingvistik asosi aynan nutqiy faoliyat bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘quvchi o‘z fikrini aniq ifodalashni o‘rgangan sari, uning tafakkuri ham tizimli va mantiqiy tus ola boshlaydi. Sun’iy intellekt vositalari esa bu jarayonni samarali tashkil etib, o‘quvchilarga fikr bildirish, savollar berish va javoblarni tahlil qilish imkonini yaratadi. Natijada bolalarda tanqidiy fikrlash, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalari shakllanadi. Ijtimoiy-gumanitar nuqtayi nazardan boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellektga asoslangan innovatsion metodlardan foydalanish katta ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida jamoaviy topshiriqlar, guruhli muhokamalar va interaktiv loyihalar orqali o‘quvchilar o‘zaro hamkorlik qilishni o‘rganadilar. Ular jamoada ishlash, o‘z fikrini hurmat bilan ifodalash, boshqalarning nuqtayi nazarini tinglash va qabul qilish kabi muhim ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Bu ko‘nikmalar nafaqat ta’lim jarayonida, balki kundalik hayotda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti o‘quvchilarda mas’uliyat hissini shakllantiradi. Mustaqil topshiriqlarni bajarish, o‘z natijalarini tahlil qilish va xatolar ustida ishlash orqali bolalar o‘z-o‘zini nazorat qilishni o‘rganadilar. 734

Bu esa ularning shaxs sifatida kamol topishiga, o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. Axloqiy jihatdan esa bunday ta’lim muhiti o‘quvchilarda halollik, adolat va o‘zaro hurmat kabi qadriyatlarni rivojlantiradi. Boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish ta’lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqadi. U o‘quvchilarning bilim olish jarayonini individuallashtiradi, lingvistik va tafakkur rivojini ta’minlaydi hamda ijtimoiygumanitar jihatdan barkamol shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois, kelajakda ta’lim tizimida sun’iy intellektga asoslangan innovatsion yondashuvlarni yanada kengroq joriy etish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi [4]. Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarda mustaqil fikrlash kompetensiyasini shakllantirish va rivojlantirishda sun’iy intellektga asoslangan innovatsion metodlar juda katta pedagogik salohiyatga ega. Ushbu metodlar ta’lim jarayonini faqat bilim berishga yo‘naltirib qolmay, balki o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirish, tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida o‘quvchilar o‘z bilimlarini mustaqil ravishda sinab ko‘rish, xatolarini anglash va ularni bartaraf etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, bunday innovatsion yondashuvlar o‘quvchilarning nutqiy rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Interaktiv topshiriqlar, muloqotga asoslangan mashqlar va individual fikr bildirish imkoniyatlari orqali bolalarda so‘z boyligi kengayadi, fikrni og‘zaki va yozma shaklda izchil ifodalash ko‘nikmalari shakllanadi. Bu jarayon mustaqil fikrlashning lingvistik asoslarini mustahkamlab, o‘quvchilarning o‘z fikriga nisbatan ishonchini oshiradi. Ijtimoiy-gumanitar nuqtayi nazardan qaralganda, sun’iy intellektga asoslangan ta’lim metodlari o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini kuchaytiradi, ularni jamoada ishlashga, hamkorlikda muammolarni hal etishga va boshqalarning fikrini hurmat qilishga o‘rgatadi. Bunday ta’lim muhiti o‘quvchilarda mas’uliyat, muloqot madaniyati va axloqiy qadriyatlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdurahmonov, Q.X. (2020). Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalar va kompetensiyaviy yondashuv. Toshkent: Fan va texnologiya. 2. Xudoyberdiyeva, N.T. (2021). Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar asosida mustaqil fikrlashni shakllantirish. Ta’lim va tarbiya, (6), 33–38. 3. To‘xtayeva, Z.M. (2023). Boshlang‘ich sinf darslarida interaktiv va innovatsion metodlardan foydalanish. Zamonaviy ta’lim, (2), 21–27. 4. Usmonova, D.Sh. (2022). Raqamli ta’lim muhitida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy rivoji. Pedagogik ta’lim, (4), 45–52. FRAZEOLOGIZMLAR VA LINGVISTIK TAHLILNING YANGI TEXNOLOGIYALARI Xolmatova Malika Ibadullayevna, TTYSI, “O‘zbek va xorijiy tillar” kafedrasi assistenti Jamolova Nozima Abduraxmon qizi, TTYSI, talabasi ibadullayevna81@gmail.com 735

Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy lingvistika va kompyuter lingvistikasining frazeologik birliklar tahliliga tadbiqi o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy magsadi korpus lingvistikasi, sun'iy intellekt, ma’nani avtomatik qayta ishlash hamda katta ma’lumotlar analitikasi vositalari yordamida frazeologizmlarni identifikatsiya qilish, klassifikatsiya qilish va semantik tavsiflashning yangi metodologiyalarini taklif etishdan iborat. Muallif semantik vektor modellari, neyron tarmoqlar va kontent-analiz yordamida frazeologik ma’noning kontekstual o‘zgaruvchanligini aniqlashning kvantitativ usullarini tavsiflaydi. Natijada lingvistik tahliining aniqligi va samaradorligini oshiruvchi amaliy algoritmlar taklif etiladi. kalit so‘zlar: frazeologizm, kompyuter lingvistikasi, korpus lingvistikasi, semantik tahli, neyron tarmoqlar, ma’noni avtomatik qayta ishlash, kontent-analiz, algoritm. Аннотация. В данной статье изучается применение современных лингвистических и компьютерно-лингвистических методов к анализу фразеологических единиц. Основная цель исследования заключается в предложении новых методологий идентификации, классификации и семантического описания фразеологизмов с использованием инструментов корпусной лингвистики, искусственного интеллекта, автоматической обработки естественного языка и аналитики больших данных. Автор описывает количественные методы определения контекстуальной вариативности фразеологического значения с помощью семантических векторных моделей, нейронных сетей и контент-анализа. В результате предлагаются практические алгоритмы, повышающие точность и эффективность лингвистического анализа. Ключевые слова: фразеологизм, компьютерная лингвистика, корпусная лингвистика, семантический анализ, нейронные сети, автоматическая обработка естественного языка, контент-анализ, алгоритм. Abstract. This article examines the application of modern linguistic and computational linguistics methods to the analysis of phraseological units. The primary aim of the research is to propose new methodologies for identifying, classifying, and semantically describing phraseological units using the tools of corpus linguistics, artificial intelligence, natural language processing, and big data analytics. The author describes quantitative methods for determining the contextual variability of phraseological meaning through semantic vector models, neural networks, and content analysis. As a result, practical algorithms are proposed that enhance the accuracy and efficiency of linguistic analysis. Keywords: phraseological unit, computational linguistics, corpus linguistics, semantic analysis, neural networks, natural language processing, content analysis, algorithm. Kirish. Frazeologiya – tilning eng murakkab va dinamik qatlami bo‘lib, uning o‘rganilishi an’anaviy filologik usullar bilan chegaralanib qolgan. Zamonaviy raqamil texnologiyalarning rivojlanishi bilan lingvistika fanida yangi imkoniyatlar paydo bo‘ldi, xususan frazeologik birliklarni o‘rganishda. Ushbu ilmiy maqolaning magsadi – an’anaviy frazeologik tahlii usullari bilan zamonaviy texnologik yondashuvlarni integratsiyalash orqali soha metodologiyasini boyitish va yangi ilmiy yo‘nalishlarni ochishdir. Tadqiqotning dolzarbligi til materialini keng migyosda, tezkorlik va yuqori aniqlik bilan tahlil qilishga bo‘lgan zamonaviy talablar bilan bog‘liq. Maqolada korpus asosli tahlii, ma’noni avtomatik aniqlash algoritmlari, semantik vektorlashtirish va sun’iy intellekt vositalarining frazeologizmlarni tushunish va tasniflashdagi roli chuqur o‘rganiladi. Shu bilan birga, ushbu texnologiyalarning amaliy qo‘llanilishi natijasida tilshunoslik, leksikografiya, tarjimashunoslik va nutqni qayta ishlash sohalarida samaradorlikni oshirish imkoniyatlari ko‘rib 736

chiqiladi. Tadqiqotning nazariy ahamiyati yangi lingvistik modellarni ishlab chiqishda, amaliy ahamiyati esa o‘quv dasturlari, elektron lug‘atlar va lingvistik dasturiy ta’minot yaratishda namoyon bo‘ladi. Hozirgi vaqtda frazeologizmlarni zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘rganish bo‘yicha ilmiy izlanishlar jahon lingvistikasida faol rivojlanmoqda. Xorijiy adabiyotlarda, xususan, kompyuter lingvistikasi, korpus lingvistikasi va sun’iy intellekt sohalarida frazeologik birliklarni avtomatik aniqlash, ularning statistik modellarini yaratish va semantik tahlii qilishga qaratilgan ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Biroq, bu ilmiy yo‘nalish hali nisbatan yangi va dinamik rivojlanayotgan soha hisoblanib, turli tillar, jumladan, o‘zbek tiliga nisbatan tadqiqotlar yetarli darajada amalga oshirilmagan. O‘zbek tilshunosligida frazeologiyaning an’anaviy aspektlari (tarixiy-tipologik, semantik, struktural xususiyatlar) yaxshi o‘rganilgan bo‘lsa-da, ularning raqamli texnologiyalar va kvantitativ usullar bilan bog‘liq yangi metodologiyalar asosida kompleks lingvistik tahlili deyarli qoplanmagan. Shu sababli, mavzu o‘zining dolzarbligi va yangiligi jihatidan alohida ahamiyatga ega bo‘lib, o‘zbek va umumiy tilshunoslikning nazariy bazasini boyitish va amaliy dasturiy yechimlarni ishlab chiqish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Asosiy qism. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda elektron til korpuslari frazeologik materialni yig‘ish, tizimlashtirish va tahlil qilishning asosiy manbai hisoblanadi. Korpus asosli frazeologiya ushbu sohada fundamental o‘rginishga aylandi. Katta ma’lumotlar texnologiyalari yordamida yaratilgan milliy korpuslar va ixtisoslashtirilgan korpuslar frazeologizmlarning diskursiv chastotasi, distributiv xususiyatlari va kolokatsion mustahkamligini o‘lchash imkonini beradi. Statistik lingvistik usullar asosida frazeologik birliklarni aniqlashning bir qancha algoritmlari ishlab chiqilgan. O‘zaro axborot (Mutual Information), tmiqdori (t-score), log-likelihood ratio kabi assotsiatsiya o‘lchovlari birga uchraydigan so‘zlar guruhining frazeologik birlik ekanligini statistik jihatdan isbotlashga xizmat qiladi. Masalan, log-likelihood testi so‘z birikmasining korpusda kutilgan chastotasidan qanchalik sezilarli farq qilishini aniq ko‘rsatadi. Frazeologizmlarni avtomatik ekstraksiya qilish) jarayoni uch bosqichdan iborat: Frazemalarni aniqlash – sintaktik shablonlar yoki n-gram analiz orqali. Statistik filtrlash – yuqoridagi assotsiatsiya o‘lchovlari yordamida. Lingvistik validatsiya – morfologik, sintaktik va semantik mezonlar asosida yakuniy tasdiqlash. Ushbu metodologiya polisentrik frazeologik tizimlarni o‘rganishda, ya’ni bir nechta markazga ega bo‘lgan murakkab frazeologik tarmoqlarni (frazeosemantik maydonlarni) aniglashda alohida samaralidir. Sun’iy intellek va neyron tarmoqlarining frazeologik tahlilga tadbiqi dolzarb masalalardan biridir. Jumladan, chuqur o‘rganish (Deep Learning) texnologiyalarining rivojlanishi frazeologiyani tahlil qilishda tub yangiliklar kiritdi. Transformator arxitekturalari asosidagi oldindan o‘qitilgan til 737

modellari (Pre-trained Language Models – PLMs), masalan, BERT, GPT, XLM-R, frazeologizmlarni ularning kontekstual vektor ifodalari orqali anglab olishda ajoyib natijalar beradi. Kontekstga sezgir vektor ifodalash frazeologik birlikning semantik qayta ishlanishini modellashtirish imkonini beradi. Idiomatiklikni aniqlash endi oddiy so‘zma-so‘z talqin bilan solishtirish emas, balki semantik fazoda frazmaning umumiy ma’nosining komponentlar yig‘indisidan qanchalik og‘ishini o‘lchash hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar nafaqat frazeologizmlarni topish, balki ularning semantik tuzilishini va kognitiv asoslarini modellashtirishga ham imkon beradi. Faktor tahlili (Factor Analysis) va klaster tahlili (Cluster Analysis) kabi ko‘p o‘lchovli statistik usullar yordamida frazeologik birliklarni semantik maydonlarga guruhlash mumkin. Frazeosemantik maydon tarkibidagi arxileksemalar, semantik markerlar va assotsiativ bog‘lanishlar aniq ko‘rinadi. Graflar nazariyasi va tarmoq tahlili usullari frazeologik birliklarning o‘zaro munosabatlarini (frazeologik paradigmatika) vizuallashtirish va tahlil qilish uchun qo‘llaniladi. Bunda har bir frazeologizm tugun,ular orasidagi semantik yoki assotsiativ bog‘lanishlar esa qirralar sifatida modellashtiriladi. Bu yondashuv frazeologik tizimning tarmoqli tabiatini ochib beradi. Kvantitativ semantika doirasida, semantik masofa va kosinus o‘xshashligi kabi metrikalar yordamida turli frazeologizmlarning ma’nolari orasidagi yaqinlik o‘lchanadi. Bunday tahlillar leksikografik ta’riflarni yaratishda, sinonimik qatorlarni aniglashda va frazeologik variantlik hodisasini o‘rganishda qimmatli ma’lumotlar beradi. Kognitiv lingvistika bilan uyg‘unlashgan holda, obrazli sxemalar (image schemas), kontseptual metaforalar va metonimik modellarni avtomatik aniqlashga qaratilgan loyihalar ham mayjud. Ma’noni his qilish va emotsional tahlil vositalari frazeologizmlarning pragmatik kuchini va kommunikativ niyatini aniqlashga yordam beradi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, frazeologik birliklarni yangi texnologiyalar yordamida o‘rganish – bu an’anaviy tilshunoslikni raqamli gumanitar fanlar bilan uyg‘unlashtirishning yorqin namunasi. Ushbu interdisiplinar konvergentsiya nafaqat nazariy bilimlarimizni chuqurlashtiradi, balki akademik leksikografiya, til o‘qitish texnologiyalari, madaniyatlaroaro kommunikatsiya va nutqni qayta ishlash tizimlari kabi keng qo‘llanma sohalar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Kelgusida kognitiv kompyuter lingvistikasi va semantik veb texnologiyalarining rivojlanishi frazeologiyani o‘rganishda yanada murakkab va nozik tahlil imkoniyatlarini taqdim etadi. O‘zbek tilining boy frazeologik fondini zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘rganish va tizimlashtirish milliy tilshunoslikni rivojlantirish va uni jahon lingvistik makonida mustahkam o‘ringa ega qilishning muhim omilidir. 738