Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

ya’ni pediatriya sohasida eng keng va ko‘p qo‘llaniladigan leksik birliklarga murojaat qilish tavsiya etiladi [3]. 3. Play down the role of bilingual dictionaries. Bugungi texnika taraqqiyoti yutuqlari chet tillarni o‘rgatish va o‘rganishning zamonaviy texnik vositalarini taqdim etmoqda. Ikki tilli elektron lug‘atlar, “Google translator”, “ABBY dictionary”, “Fazzy dictionary”, “Sloved classic Uzbek - English” kabi mobil ilovalar ham har qanday notanish so‘zning tarjimasi va talaffuzini soniyalar ichida topib beradi. Lekin bunday vositalar faqat vaziyatdan chiqib ketishga yordam berishi mumkin. So‘zlarning hotirada saqlab qolinishini ta’minlash uchun ular tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozuv nutq faoliyat turlarida mashq qilinishi zarur. Shuningdek, inglizcha – inglizcha (English - English) lug‘atlar yoki Ingliz tilidagi sodda tilli izohli lug‘atlardan (dictionaries with learner friendly definitions) foydalanish ham leksik kompetensiyaning egallanishida samaradorlikni ta’minlaydi. 4. Engage in “unplanned” vocabulary teaching – leksikani o‘rgatishning rejasiz, tasodifiy yondashuvida o‘qituvchi talabalarga notanish bo‘lgan so‘z ifodalanadigan ma’noni nutq vaziyatiga bog‘lab tushuntirib beradi, talabalar tomonidan mustaqil fahmlab olinishi uchun qulay vaziyat yaratib beradi. [10] Xulosa. Chet til o‘qitish metodikasi nuqtai nazaridan uni ikkinchi yoki chet til o‘rganish yoki egallash jarayonining mexanizmi, deb talqin qilish mumkin. Texnologiya ikkinchi yoki xorijiy tilning o‘rganilishini ta’minlash maqsadida o‘qituvchi tashabbusi, yo‘l - yo‘rig‘i va ko‘rsatmasiga muvofiq auditoriyada bajariladigan mashqlar, amallar va harakatlar tizimidir. Xorijiy adabiyotlarda texnologiyani jarayon (procedure) deb nomlash holatlari ham uchraydi. Bo‘lajak tibbiyot mutaxassislarning so‘z boyligini rivojlantirish ingliz tilida gapirishni o‘rgatish jarayonida so‘z yoki iborani o‘rgatish kerakmi yoki yo‘qligi, ushbu so‘z yoki ibora talabalar uchun foydali bo‘ladimi yoki ular uzoq muddatli xotiraga saqlanishi mumkinmi yoki yo‘qligini hisobga olishlari kerak. Tibbiy lug‘atni o‘rgatishda bu muammolar unchalik muhim emas, chunki talabalar tibbiy matnlarni o‘qish chog‘ida uchraydigan barcha tibbiy so‘z va iboralarning professional nutqiy vaziyatlarda foydali bo‘lishini tushunadilar. Biroq, o‘qituvchilar tushunish uchun zarur bo‘lgan va og‘zaki nutqda qo‘llaniladigan leksikani farqlab berishlari kerak. Tushunishda so‘zlarning ma’nosini kontekstdan chiqarishga imkon beruvchi strategiyalarni ishlab chiqish yangi so‘zlarni o‘rganishning eng muhim usuli hisoblanadi. So‘zlarni produktiv nutqda qo‘llashni o‘rgatishning muhim usullaridan biri diagrammalar chizish va mnemonik qurilmalardan foydalanishdir. Chet tildagi so‘zning talaffuzi yoki imlosini ona tilidagi ma’nosi bilan bog‘laydigan tasvirni ishlab chiqish orqali assosiatsiya tarmog‘ini (so‘zni o‘quvchilar bog‘laydigan boshqa so‘zlar bilan bog‘lash) o‘z ichiga oladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Alabsi T.A. The effectiveness of role-play strategy in teaching vocabulary // 2016.; Epstein R.M. Defining and assessing professional competence // JAMA. 2002; –P. 226. 419

2. Jalolov J.J., Маkhkamova G.Т., Ashurov S.Sh. English language teaching methodology. – Tashkent, 2015.–P.338 3. Jumanazarov U.U. Ta’limni axborotlshtirish sharoitida bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining frazeologik kompetensiyasini rivojlantirish. Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. – T., 2019. 4. Rashidova N.X. Development technologies of medical students’ lexical competence in English classes// “International journal of advanced research in management and social sciences” Philippines-2022, Pp. 117-120. 5. Rashidova N.X. Ingliz tili darslarida talabalarning leksik kompetensiyasini rivojlantirishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish//“NamDU axborotnomasi” 4-son. Namangan- 2022, 627-630-betlar. 6. Rashidova N.X. The use of modern information technologies in teaching English vocabulary// “NamDU axborotnomasi” maxsus son. Namangan- 2022, 731-734-betlar. 7. Rashidova N.X. Learning English// darslik. Namangan-2024 8. Rashidova N.X. Intercultural communication// Uslubiy qoʻllanma. Namangan-2022. 9. Rashidova N.X. Pediatriya yoʻnalishi talabalari uchun ingliz tilidan matn va mashqlar toʻplami// Uslubiy qoʻllanma. Namangan-2022 10. Rashidova N.X. Essential English for medical students//Uslubiy qoʻllanma. Namangan-2022. LINGUISTIC ISSUES OF ORGANIZING TRAINING ON THE BASIS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE Rasulova Nilufar Abduvossiyevna, Uzbekistan State World Languages University Department of applied aspects of English Associate Professor, PhD E-mail: n.rasulova8919@gmail.com Annotation. The integration of artificial intelligence (AI) into educational systems has significantly transformed the organization of training and professional development. While AIbased technologies enhance personalization, efficiency, and scalability of learning processes, they also generate a range of linguistic challenges that affect communication, comprehension, and knowledge construction. This article examines key linguistic issues associated with organizing training on the basis of artificial intelligence, including language standardization, human–machine interaction, discourse transformation, and multilingual accessibility. The study emphasizes the need for linguistically informed and human-centered approaches to AI-driven education to ensure effective and equitable learning outcomes. Keywords: digital education, personnel training, linguistic issues, socio-humanitarian aspects, innovative approaches, digital technologies Annotatsiya. Sun’iy intellektning (SI) ta’lim tizimlariga integratsiyalashuvi o‘qitish va malaka oshirishni tashkil etishni sezilarli darajada o‘zgartirdi. Sun’iy intellektga asoslangan texnologiyalar ta’lim jarayonlarini shaxsiylashtirish, samaradorlik va kengaytirish imkoniyatlarini oshirsa-da, ular muloqot, tushunish va bilim yaratishga ta’sir ko‘rsatadigan bir qator lingvistik muammolarni ham keltirib chiqaradi. Ushbu maqolada sun’iy intellekt asosida ta’limni tashkil etish bilan bog‘liq asosiy lingvistik masalalar, jumladan, tilni standartlashtirish, inson-mashina o‘zaro ta’siri, nutqni o‘zgartirish va ko‘p tilli qulaylik masalalari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot samarali va adolatli ta’lim natijalarini ta’minlash uchun sun’iy intellektga asoslangan ta’limga lingvistik jihatdan asoslangan va insonga yo‘naltirilgan yondashuvlar zarurligini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim, kadrlar tayyorlash, lingvistik masalalar, ijtimoiy-gumanitar jihatlar, innovatsion yondashuvlar, raqamli texnologiyalar 420

Аннотация. Интеграция искусственного интеллекта (ИИ) в системы образования значительно изменила организацию обучения и повышения квалификации. Хотя технологии на основе искусственного интеллекта повышают персонализацию, эффективность и масштабируемость учебных процессов, они также создают ряд лингвистических проблем, влияющих на коммуникацию, понимание и построение знаний. В данной статье рассматриваются ключевые лингвистические вопросы, связанные с организацией обучения на основе искусственного интеллекта, включая языковую стандартизацию, взаимодействие человека и машины, трансформацию дискурса и многоязычную доступность. В исследовании подчеркивается необходимость лингвистически обоснованных и ориентированных на человека подходов к обучению на основе искусственного интеллекта для обеспечения эффективных и справедливых результатов обучения. Ключевые слова: цифровое образование, подготовка кадров, лингвистические вопросы, социально-гуманитарные аспекты, инновационные подходы, цифровые технологии Introduction. The widespread introduction of digital technologies affects all spheres of human activity, including production and business processes, the social sphere of society, and the education system. Artificial intelligence aids in the rethinking of our whole educational system, resulting in a whole new better experience for students and instructors by giving more personalized and diverse learning opportunities. Many major educational institutions are seeking to implement artificial intelligence by providing customizable software-driven tutors, developing Smart Content, learning analytics, chatbots or virtual assistants, Personalized learning programs, and customizable self-assessment tests in their platforms. This is accomplished primarily via the use of speech recognition, computer vision, deep learning, Natural language processing, and machine learning. AI software systems can exploit incredibly detailed patterns of information and accurate assessments of student behavior. This approach can aid in identifying students who may be in danger in terms of academics, social life, or financial stability. The data can be used by institutions to determine whether students are eligible for financial help or other interventions. However, these technologies may present privacy and autonomy problems for individuals. AI meets the particular demands of students, leading to higher productivity. AI also saves a lot of time for tutors. They don’t need to spend extra time explaining complicated subjects to learners over and over again. As a result, Artificial Intelligence is now extremely relevant to any educational institution. The transformation of education under the influence of digital technologies has become a defining trend of the twenty-first century. Personnel training and professional education increasingly rely on online platforms, learning management systems, artificial intelligence tools, and hybrid learning models. While these technologies enhance accessibility and flexibility, they also introduce complex linguistic and socio-humanitarian challenges. 421

Picture 1. Artificial intelligence in Higher Education Main part. Traditional models of education emphasized direct interpersonal interaction and stable linguistic environments. In contrast, digital learning spaces are characterized by mediated communication, multicultural participation, and rapidly evolving discourse practices. Therefore, the study of linguistic and sociohumanitarian issues is essential for understanding how digital technologies affect learning outcomes, professional identity formation, and social cohesion within personnel training systems. The purpose of this article is to analyze the key linguistic and socio-humanitarian issues associated with organizing personnel training and education in digitally mediated environments and to identify innovative approaches that address these challenges. Digital technologies have reshaped the organizational framework of personnel training. Online courses, virtual classrooms, mobile learning applications, and adaptive learning systems allow organizations to train employees regardless of geographical constraints. Data analytics and artificial intelligence enable personalized learning trajectories and performance monitoring. However, the technological focus often overshadows human-centered considerations. The effectiveness of digital tools depends on how learners perceive, interpret, and interact with educational content. This interaction is fundamentally linguistic and socio-cultural in nature, making it necessary to integrate humanitarian perspectives into digital training design. One of the primary linguistic challenges in digital personnel training is the transformation of communication practices. Digital environments rely heavily on written, audiovisual, and multimodal texts, which require high levels of linguistic competence and digital literacy. Language standardization in digital platforms may limit expressive diversity, while excessive use of professional jargon or automated content can reduce comprehension. Additionally, multilingual learning environments raise issues of language dominance, translation accuracy, and equal access to knowledge. From a socio-humanitarian perspective, digital personnel training raises questions of inclusivity, ethics, and social responsibility. Unequal access to digital resources and varying levels of digital competence contribute to educational inequality. These factors are particularly significant in lifelong 422

learning systems and workforce retraining programs. The increasing use of data collection and monitoring technologies also introduces ethical concerns related to privacy, autonomy, and surveillance. Learners may experience psychological pressure due to constant assessment and algorithmic evaluation. Moreover, the depersonalization of education poses a risk to the development of professional values, critical thinking, and social empathy. Without deliberate humanistic design, digital training may prioritize efficiency over meaningful learning and personal growth. Innovative Approaches to Addressing the Issues. To overcome linguistic and socio-humanitarian challenges, innovative approaches must integrate technological efficiency with human-centered principles. One effective strategy is the use of learner-oriented communication models that emphasize clarity, dialogicity, and cultural sensitivity. Blended learning formats combining digital tools with face-toface or synchronous interaction help preserve social engagement and linguistic richness. Collaborative projects, discussion forums, and reflective tasks support the development of communicative and critical competencies. Another promising approach is the incorporation of ethical guidelines and гуманитарные (humanitarian) frameworks into digital education design. This includes transparent data practices, inclusive language policies, and the promotion of intercultural competence. The analysis demonstrates that linguistic and socio-humanitarian factors are not secondary elements but core components of effective digital personnel training. Ignoring these dimensions may lead to reduced learning outcomes, social fragmentation, and resistance to digital innovation. At the same time, digital technologies offer unique opportunities to enhance linguistic diversity, expand access to education, and foster global professional communities. The challenge lies in balancing technological capabilities with humanitarian values and linguistic adaptability. Adaptive learning is defined as an educational method where students get a personalized learning experience. Teachers use this approach to change the curriculum according to learners' needs. As a result, it helps students learn faster, easier, and more efficiently. Imagine that you are in a classroom, struggling to understand a difficult topic. Your instructor will provide different hints based on your actions. For instance, they could shift the lesson's course, provide real-life examples, or even come up with another activity. The teacher changes the class to help the student. It's a prominent example of adaptive learning in the classroom. However, the approach is only efficient when there are a few learners. Providing an individualized learning path for a big group at once is nearly impossible for one instructor. That's where AI for education makes an entrance. 423

Picture 2. Adaptive learning deep learning at Jo Diggs blog How does adaptive learning AI work? The adaptive learning technology in education works based on the following three steps: Assessing the learner's knowledge. The system gathers data from the whole course or separate modules. Then, it calculates the student's mistakes, weaknesses, and strong points. Providing targeted content. After analysis, the software recommends the user to read different materials, complete assignments, or proceed to the next module. Everything depends on the results of the assessment. Interacting with feedback data at all times. An adaptive model constantly monitors all processes. So, for example, if a user struggles with a particular task, AI will provide different variations of the topic in the next assignments. One of the common use cases of AI in education is the integration of AI in an LMS to get better insights into the whole process. Not only does it provide personalized content for learners, but it also gives you an understanding of which topics need more focus. The system applies multiple algorithms to figure out how to meet the student's needs. Conclusion. The organization of personnel training and education based on digital technologies requires a comprehensive interdisciplinary approach. Linguistic clarity, socio-humanitarian responsibility, and innovative pedagogical strategies are essential for creating sustainable and effective digital learning environments. Future research should focus on empirical studies of learner experience, cross-cultural communication in digital training, and the development of assessment models that account for humanitarian outcomes alongside technical competencie. Organizing training on the basis of artificial intelligence requires a comprehensive understanding of linguistic processes underlying educational communication. Addressing issues of language standardization, human–machine interaction, and multilingual accessibility is essential for creating effective and ethically responsible AI-based training systems. Future research should focus on empirical studies of learner interaction with AI systems, evaluation of AI424

generated educational discourse, and the development of linguistically adaptive AI models for education. References: 1. Butabayeva, M. (2025). The transformative potential of AI in education: Opportunities and challenges. The Lingua Spectrum. ˗ P. 3-4. 2. Cukurova, M. (2024). The interplay of learning, analytics, and artificial intelligence in education: A vision for hybrid intelligence. ˗ P. 12. 3. Ghimire, A., Prather, J., & Edwards, J. (2024). Generative AI in Education: A study of educators’ awareness, sentiments, and influencing factors. ˗ P. 44. 4. Jeon, E.-Y. (2024–2025). Artificial Intelligence in ESL/EFL Education: Evidence from recent reviews. International Journal of Learning, Teaching and Educational Research. ˗ P. 35. YOSHLAR UCHUN INNOVATSION RIVOJLANISH STRATEGIYLARI Raximova N.K., Renessans ta’lim universiteti Pedagogik ta’lim va psixologiya kafedrasi, PhD, Abdurashidova E.A., psixologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada pedagogika va psixologiya fanlari nuqtayi nazaridan yoshlar uchun innovatsion rivojlanish strategiyalari tahlil qilinadi. Innovatsion yondashuvlar zamonaviy ta’lim jarayonida yosh avlodning ijodiy fikrlashini rivojlantirish, muammolarni mustaqil hal etish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda shaxsiy va kasbiy kompetensiyalarini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Tadqiqotda innovatsion texnologiyalar, interaktiv metodlar va zamonaviy psixologik yondashuvlar asosida yoshlarning motivatsiyasini oshirish, ijtimoiy faolligini kuchaytirish va ularni kelajak mehnat bozoriga moslashuvchan tayyorlash masalalari ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Shuningdek, innovatsion rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etishda pedagog va psixologlarning hamkorlik faoliyati, o‘zaro integratsiya jarayonlari ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: pedagogika, psixologiya, innovatsion rivojlanish, strategiya, yoshlar, ijodiy fikrlash, motivatsiya, ta’lim texnologiyalari, interaktiv metodlar, kompetensiya, mehnat bozori, integratsiya. Аннотация. В данной статье рассматриваются инновационные стратегии развития молодежи с точки зрения педагогики и психологии. Анализируется роль инновационных подходов в современном образовательном процессе, направленных на развитие творческого мышления молодежи, формирование навыков самостоятельного решения проблем, а также на повышение личных и профессиональных компетенций. Исследование научно обосновывает вопросы повышения мотивации молодежи, укрепления их социальной активности и подготовки их к адаптации на будущий рынок труда с использованием инновационных технологий, интерактивных методов и современных психологических подходов. Также рассматривается сотрудничество педагогов и психологов в процессе разработки и внедрения инновационных стратегий развития, а также вопросы интеграции в образовательной практике. Ключевые слова: педагогика, психология, инновационное развитие, стратегия, молодежь, креативное мышление, мотивация, образовательные технологии, интерактивные методы, компетенции, рынок труда, интеграция. Abstract. This article examines innovative strategies for youth development from the perspectives of pedagogy and psychology. It analyzes the role of innovative approaches in the modern educational process aimed at developing creative thinking in young people, forming problem-solving skills, and enhancing both personal and professional competencies. The study scientifically justifies issues related to increasing youth motivation, strengthening their social 425

activity, and preparing them for adaptability in the future labor market through the use of innovative technologies, interactive methods, and modern psychological approaches. The article also explores the collaboration between educators and psychologists in the development and implementation of innovative development strategies, as well as the integration processes in educational practice. Keywords: pedagogy, psychology, innovative development, strategy, youth, creative thinking, motivation, educational technologies, interactive methods, competencies, labor market, integration. Kirish. Zamonaviy globallashuv sharoitida ta’lim va tarbiya tizimida yangicha yondashuvlar joriy etilishi, yoshlarning intellektual va ijodiy salohiyatini oshirish masalasi dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Pedagogika va psixologiya fanlari integratsiyasi ta’lim jarayoniga innovatsion strategiyalarni olib kirish orqali yosh avlodning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonda nafaqat bilim berish, balki mustaqil fikrlash, muammoni yecha olish, o‘zini o‘zi rivojlantirish kabi universal kompetensiyalarni shakllantirish muhimdir. Yoshlar uchun innovatsion rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda bir nechta omillar asosiy ahamiyat kasb etadi. Avvalo, pedagogik jarayonning markazida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv turishi lozim. Bu yondashuv yoshlarning qiziqishlari, intilishlari va psixologik xususiyatlarini inobatga olib, individual rivojlanish trayektoriyasini yaratish imkonini beradi. Psixologiya nuqtayi nazaridan, yosh avlodning rivojlanishi motivatsiya, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy moslashuvchanlik kabi omillar bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bois, ta’lim jarayonida motivatsiyani oshirishga qaratilgan psixologik metodlar — rag‘batlantirish, o‘zini namoyon etish imkoniyatlari yaratish, shaxsiy yutuqlarni qadrlash kabi mexanizmlar samarali bo‘lib hisoblanadi. Innovatsion rivojlanish strategiyalarining asosiy yo‘nalishlari quyidagilarni qamrab oladi: zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, interaktiv metodlarni keng joriy etish, raqamli platformalar orqali bilim berish va ijodiy muhit yaratish.38 Masalan, klaster tuzish, aqliy hujum, loyiha asosida ta’lim kabi metodlar yoshlarning tafakkurini kengaytiradi, jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bilan birga, virtual laboratoriyalar, 3D modellashtirish, onlayn kurslar kabi raqamli vositalar ta’lim samaradorligini oshiradi. Pedagog va psixologlar o‘rtasidagi hamkorlik innovatsion strategiyalarni amaliyotga tatbiq etishda alohida o‘rin tutadi.39 Pedagoglar ta’lim mazmunini tashkil etsa, psixologlar o‘quvchilarning individual rivojlanish xususiyatlarini tahlil qilib, ularga mos metodlarni tanlashda yordam beradi. Bu integratsiya natijasida ta’lim jarayoni yanada moslashuvchan va samarali bo‘ladi. Psixologiya nuqtayi nazaridan esa, strategiyalar yoshlarning motivatsiya darajasini oshirish, ijtimoiy moslashuvchanligini rivojlantirish, emotsional intellektini yuksaltirish hamda o‘zo‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ichki ehtiyojini kuchaytirishga qaratiladi. 38 39 Jo‘rayev M. Psixologiya: nazariy va amaliy asoslar. – T.: “O‘qituvchi”, 2016. 76-b Nishonova Z.M. Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim. – T.: “Fan”, 2020. 24-b 426

Yoshlar uchun raqamli texnologiyalar asosida innovatsion rivojlanish strategiyasi 1. Raqamli texnologiyalarni ta’lim jarayoniga integratsiyalash Zamonaviy ta’limda raqamli texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarga cheksiz axborot manbalaridan samarali foydalanish imkoniyatini beradi. Onlayn platformalar, elektron kutubxonalar, masofaviy ta’lim tizimlari va multimedia vositalari o‘quv jarayonini yanada interaktiv va qiziqarli qiladi. Virtual laboratoriyalar, 3D modellar va simulyatsiya dasturlari yordamida nazariy bilimlar amaliy ko‘nikmalarga aylantiriladi. Bu jarayonda pedagoglar o‘quvchilarga zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalangan holda mustaqil bilim olish, tahlil qilish va yangilik yaratish imkonini beradi. 2. Raqamli psixologik qo‘llab-quvvatlash va kompetensiyalarni rivojlantirish Raqamli innovatsion strategiyalar faqat bilim berish bilan cheklanmay, yoshlarning psixologik holatini qo‘llab-quvvatlashga ham xizmat qiladi. Onlayn psixologik maslahatlar, motivatsion dasturlar, raqamli monitoring tizimlari yoshlarning emotsional barqarorligini ta’minlashda muhim vosita bo‘ladi. Bu yondashuv o‘quvchilarda raqamli savodxonlik, axborot xavfsizligi madaniyati, tanqidiy fikrlash, kreativ yondashuv, muammolarni hal etish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Natijada, yoshlar zamonaviy mehnat bozorida raqobatbardosh, texnologiyadan foydalana oladigan va uni yaratishga qodir innovatsion shaxs sifatida shakllanadi. Innovatsion rivojlanish strategiyalarida interaktiv metodlarning ahamiyati katta. “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Debat”, “Loyiha ishlari” kabi metodlar yoshlarning mantiqiy va ijodiy fikrlashini rivojlantiradi, ularni faol muloqotga, hamkorlikda ishlashga va muammolarni mustaqil hal etishga undaydi. Shuningdek, zamonaviy raqamli texnologiyalar — onlayn ta’lim platformalari, virtual laboratoriyalar, 3D modellar, multimedia taqdimotlari va sun’iy intellekt asosidagi o‘quv dasturlari — ta’lim jarayonini yanada qiziqarli, samarali va interaktiv qiladi. Bunday strategiyalarni amaliyotga tatbiq etishda pedagog va psixologlar o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega.40 Pedagoglar ta’lim mazmunini ishlab chiqib, uni metodik jihatdan asoslab bersa, psixologlar yoshlarning psixologik tayyorgarligi, emotsional holati va individual rivojlanish xususiyatlarini aniqlaydi. Shu asosda integratsiyalashgan ta’lim modeli yaratiladi. Innovatsion rivojlanish strategiyalarining asosiy maqsadi — yoshlarni kelajak mehnat bozoriga moslashuvchan, ijodiy, tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega, zamonaviy texnologiyalarni puxta o‘zlashtirgan, ijtimoiy faol va mas’uliyatli shaxs sifatida tayyorlashdir. Bu esa mamlakatning intellektual salohiyatini oshirish, iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga hissa qo‘shuvchi yetuk avlodni shakllantirishga xizmat qiladi.41 40 Nishonova Z.M. Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim. – T.: “Fan”, 2020. 34-b 427

Yoshlar uchun innovatsion rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va tatbiq etish jarayoni pedagogika va psixologiya fanlarining o‘zaro uyg‘unligi asosida samarali kechadi. Innovatsion yondashuvlar yosh avlodning ijodiy fikrlashini, muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatini, ijtimoiy faolligini hamda kasbiy kompetensiyalarini oshirishga xizmat qiladi. Zamonaviy texnologiyalar, interaktiv metodlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi bilan uyg‘unlashgan pedagogik jarayon yoshlarni kelajak mehnat bozoriga tayyorlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abduqodirov A.A. Pedagogika asoslari. – T.: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2015. 2.G‘ofurov K., Qosimov B. Pedagogik innovatsiyalar. – T.: “Fan va texnologiya”, 2019. 3. Hasanboyeva O. Umumiy pedagogika. – T.: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2018. 4. Jo‘rayev M. Psixologiya: nazariy va amaliy asoslar. – T.: “O‘qituvchi”, 2016. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 6. Nishonova Z.M. Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim. – T.: “Fan”, 2020. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – Toshkent, 2024. 8. Qodirova F. Yosh psixologiyasi. – T.: “O‘qituvchi”, 2017. INGLIZ VA O‘ZBEK HUQUQIY LEKSIKASINING SEMANTIK VA FUNKSIONAL XUSUSIYATLARINI QIYOSIY TAHLIL QILISH: LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR YONDASHUV Raxmonova Sarvinoz Rustamjon qizi, O`zDJTU mustaqil izlanuvchisi, doniyors0115@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik va funksional xususiyatlarini qiyosiy tahlil qiladi. Tadqiqot natijalari huquqiy kommunikatsiyada terminlarning aniqligi, talqini va milliy huquqiy tizimlarga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Amaliy tavsiyalar tarjima, ta’lim va qonun hujjatlarida qo‘llanilishga mo‘ljallangan. Kalit so‘zlar: huquqiy leksika, semantika, funksional xususiyat, qiyosiy tahlil, terminologiya Аннотация. Данное исследование проводит сравнительный анализ семантических и функциональных особенностей английской и узбекской юридической лексики. Результаты показывают значимость точного толкования терминов и их зависимость от национальных правовых систем. Практические рекомендации предназначены для применения в переводе, обучении и правовых документах. Ключевые слова: юридическая лексика, семантика, функциональные особенности, сравнительный анализ, терминология Abstarct. This study provides a comparative analysis of the semantic and functional features of English and Uzbek legal lexicon. The results highlight the importance of precise interpretation of terms and their dependence on national legal systems. Practical recommendations are intended for use in translation, education, and legal documentation. Keywords: legal lexicon, semantics, functional features, comparative analysis, terminology 428

Kirish. Bugungi kunda huquqiy til va leksika tilshunoslik sohasida alohida o‘rin tutadi. Har bir tilning huquqiy tizimi o‘zining tarixiy, ijtimoiy va madaniy kontekstida shakllanib, rivojlanadi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi huquqiy leksika o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni aniqlash nafaqat tilshunoslar, balki huquqshunoslar, tarjimonlar va boshqa mutaxassislar uchun ham katta ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik va funksional xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, lingvistik va ijtimoiygumanitar yondashuvlar nuqtai nazaridan amalga oshiriladi. Mavzuning dolzarbligi. Globalizatsiya va xalqaro aloqalarning kuchayishi, shuningdek, huquqiy tizimlarning o‘zaro ta’siri natijasida, turli tillardagi huquqiy leksikaning o‘zaro tushunishi va tarjimasi dolzarb masalalardan biriga aylangan. Ingliz va o‘zbek tillaridagi huquqiy terminlarning talqini, ularning semantik tuzilishi va funktsional vazifalari o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish, nafaqat tilshunoslik, balki huquqiy integratsiya va xalqaro hamkorlikni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, turli milliy huquqiy tizimlar o‘rtasida huquqiy muloqotni yanada soddalashtirish va aniqlikni oshirish uchun zarur bo‘lgan ilmiy tahlillarni taqdim etish bugungi kunda juda muhimdir. Tadqiqotning maqsadi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi - ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik va funksional xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilish orqali, har ikki tilning huquqiy kommunikatsiyasida mavjud bo‘lgan o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlashdir. Shuningdek, huquqiy leksikaning tilshunoslik va ijtimoiy-gumanitar yondashuvlar asosida tahlil qilish, uning kommunikativ va pragmatik funksiyalarini yaxshilashga hissa qo‘shishdir. Tadqiqotning vazifalari. Ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik tuzilishini qiyosiy tahlil qilish. Huquqiy terminlarning funksional xususiyatlarini aniqlash va solishtirish. Terminlarning huquqiy kommunikatsiyadagi aniqligi va izchilligini o‘rganish. Milliy huquqiy tizimlarga bog‘liq farqlar va o‘xshashliklarni tadqiq etish. Ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasi turli huquqiy tizimlarga asoslangan bo‘lib, har bir tizimning semantik tuzilishi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ingliz tilidagi huquqiy leksika common law tizimiga asoslanadi va sud amaliyoti, precedent (oldingi sud qarorlari)ga tayangan holda shakllanadi. Ingliz huquqiy terminologiyasi Common Law an’analari, Lotin merosi va Norman fransuz tilining ta’siri ostida rivojlangan bo‘lib, bu uni murakkab va qatlamli leksikaga aylantiradi[1]. Bu tizimda terminlarning ma’nosi ko‘p holatda kontekstga bog‘liq bo‘lib, o‘zgaruvchan va dinamik bo‘ladi. Ingliz huquqiy leksikasi semantik jihatdan dinamik bo‘lib, ko‘pincha kontekstga qarab o‘zgaradi. Bu tilning common law tizimi asosida ishlashini ko‘rsatadi va "precedent" tushunchasi huquqiy tartibning asosiy omili bo‘lib qoladi[2]. Ingliz tilidagi huquqiy terminlar ko‘pincha ko‘p ma’noli bo‘lib, ularning aniq talqini konkret holatlarga va sud qarorlariga asoslanadi. O‘zbek tilidagi huquqiy terminlar, asosan, civil law tizimiga tayanadi va shu bilan birga normativlikni ta’minlaydigan qat’iylikka ega bo‘ladi[3]. O‘zbek tilidagi huquqiy leksika esa civil law tizimi asosida shakllangan. Bu tizimda terminlar aniq, qat’iy va kodifikatsiya qilingan bo‘lib, huquqiy normativ hujjatlar 429

orqali belgilangan. O‘zbek huquqiy leksikasi, asosan, qonunlar va huquqiy kodekslarga tayangan holda ishlatiladi va uning ma’nosi doimiy va qat’iy bo‘ladi. Shu tariqa, ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik tuzilishi o‘rtasida farqlar mavjud bo‘lib, har bir tizimning yuridik an’analariga qarab terminlarning semantik ma’nosi va qo‘llanilishi farq qiladi. Ingliz huquqiy leksikasida terminlarning funksional xususiyatlari, asosan, common law tizimiga xos bo‘lgan sud amaliyoti va precedentlarga tayangan holda namoyon bo‘ladi. Bunda huquqiy terminlar nafaqat normativ ma’no ifodalaydi, balki sud qarorlari orqali talqin qilinib, amaliy mazmun kasb etadi. Common law an’anasida huquqiy ma’no asosan keng qamrovli qonuniy ta’riflar orqali emas, balki sud talqini orqali shakllanadi[4]. Shu sababli ingliz huquqiy terminlari kontekstga sezgir bo‘lib, ularning funksional yuklamasi huquqni qo‘llash jarayonida kengayib boradi. O‘zbek huquqiy leksikasida esa terminlarning funksional xususiyatlari civil law tizimiga mos ravishda normativ hujjatlar, qonunlar va kodekslar asosida shakllanadi. O‘zbek huquqiy tizimida terminlar qat’iy qonun va normativ hujjatlarga tayangan, huquqiy amaliyotda aniqlik va barqarorlikni ta’minlaydi[5]. Bu tizimda huquqiy terminlarning asosiy funksiyasi huquqiy aniqlik va barqarorlikni ta’minlashdan iborat bo‘lib, terminlar qat’iy belgilangan normativ ma’noga ega bo‘ladi. Natijada o‘zbek huquqiy terminlari huquqiy munosabatlarni tartibga solishda regulyativ va normativ funksiyani ustuvor tarzda bajaradi. Shu tariqa, ingliz va o‘zbek huquqiy terminlarining funksional xususiyatlari har ikkala huquqiy tizimning o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Ingliz tilida terminlar ko‘proq interpretativ va pragmatik funksiyaga ega bo‘lsa, o‘zbek tilida ularning normativ va regulyativ funksiyasi ustunlik qiladi. Bu farqlar huquqiy terminlarning qo‘llanishi, talqin qilinishi va huquqiy kommunikatsiyadagi rolini belgilovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek huquqiy tizimlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Ingliz huquqiy tizimi common law - odatiy huquq asosida shakllanib, sud qarorlari va precedentslarga tayanadi. Bu tizimda leksika ko‘pincha kontekstga asoslangan va dinamikdir. Masalan, ingliz tilidagi terminlar, masalan, “liability” -javobgarlik yoki “contract” - shartnoma, turli sud qarorlariga ko‘ra turlicha talqin qilinishi mumkin. Civil law tizimlari kodifikatsiyalangan qonun hujjatlariga tayanadi va ularda huquqiy terminlar aniqlik hamda bir xilda qo‘llanishni ta’minlash maqsadida belgilab qo‘yiladi[6]. O‘zbek huquqiy tizimi esa civil law - fuqarolik huquqi tizimiga asoslanadi, bunda normativ hujjatlar va qonunlarga tayangan holda terminlar qat’iy belgilangan. O‘zbek tilidagi huquqiy leksika ko‘proq aniq va barqaror bo‘lib, qonunlar va kodekslarga asoslanadi. Misol uchun, “huquq” right yoki “majburiyat” - obligation kabi terminlar har doim o‘zining aniq ma’nosiga ega. Common law terminologiyasi amaliyot orqali rivojlanib borsa, civil law terminologiyasi qonunchilik va kodifikatsiya orqali barqarorlashtiriladi[7]. Ingliz 430

tizimi yuridik terminlarni amaliyot orqali shakllantirgan bo‘lsa, o‘zbek tizimi qonunlar va kodekslar orqali normativlikni ta’minlaydi. Shu sababli, ingliz huquqiy leksikasi dinamik, o‘zgaruvchan va talqinlarga asoslangan bo‘lsa, o‘zbek huquqiy leksikasi qat’iy va barqaror bo‘ladi. Bu farqlar huquqiy tizimlarning o‘ziga xosligini va terminologiyaning ishlashini aniqlaydi. Huquqiy leksika har bir jamiyatning tarixiy rivoji va madaniy qadriyatlari bilan uzviy bog‘liq. Ingliz huquqiy tizimi anglosakson an’analariga asoslanib, sud amaliyoti va precedentslar orqali shakllangan[8]. Shu sababli ingliz huquqiy leksikasi kontekstga bog‘liq, semantik jihatdan moslashuvchan va talqinga ochiq bo‘ladi. Masalan, “liability” - javobgarlik termini turli holatlarga qarab sud amaliyotida turlicha talqin qilinishi mumkin: mulkga zarar yetkazganlik holatida “civil liability”, jinoyat bilan bog‘liq holatda esa “criminal liability” sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, “contract” - shartnoma tushunchasi ham sud qarorlariga va kontekstga bog‘liq holda kengaytirilgan yoki toraytirilgan ma’noga ega bo‘lishi mumkin. O‘zbek huquqiy leksikasi asosan rasmiy-huquqiy uslub doirasida shakllangan bo‘lib, unda terminlar qat’iy normativ ma’noga ega va qonun hujjatlaridagi aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladi[9]. O‘zbek huquqiy tizimi esa asosan kontinental (civil law) huquq tizimiga mansub bo‘lib, uning shakllanishida sovet davri huquqiy an’analari muhim rol o‘ynagan. Bu tizimda huquqiy terminlar normativ hujjatlar va kodekslar orqali qat’iy belgilangan bo‘lib, aniqlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Masalan, “huquq” termini har doim normativ hujjatlar va qonunlarda ko‘rsatilgan ma’noga ega, va “majburiyat” termini ham doimiy ravishda aniq bir regulyativ vazifani ifodalaydi. Shu tariqa, o‘zbek huquqiy leksikasi sud qarorlariga emas, balki qonun va kodekslarga tayangan holda barqarorlikni ta’minlaydi. Shunday qilib, ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasidagi farqlar ularning tarixiy-huquqiy rivoji va madaniy xususiyatlari bilan belgilanadi hamda huquqiy terminlarning semantik va funksional jihatdan farqlanishiga olib keladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasi semantik va funksional jihatdan sezilarli farqlarga ega. Ingliz huquqiy leksikasi common law tizimiga mos ravishda kontekstga bog‘liq, interpretativ va pragmatik vazifani bajaradi, o‘zbek huquqiy leksikasi esa civil law tizimi doirasida normativ, kodifikatsiyalangan va regulyativ xususiyatga ega. Shu bilan birga, har bir tizimning milliy va tarixiy konteksti, madaniy an’analari va huquqiy institutlarining o‘ziga xosligi leksik farqlarni shakllantiradi. Bu farqlar huquqiy kommunikatsiyaning samaradorligi va terminlarning to‘g‘ri talqin qilinishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Amaliy tavsiyalarim shundan iboratki, huquqiy tarjima va qiyosiy huquqiy ishlarda ingliz va o‘zbek terminlarining semantik va funksional farqlarini hisobga olish tavsiya etiladi. Masalan, “liability” va “javobgarlik” terminlarining kontekstga qarab farqli talqini e’tiborga olinishi zarur. Huquqiy ta’lim va kadrlar tayyorlashda har ikki tizimdagi terminologiya xususiyatlari o‘quv dasturlariga 431

kiritilishi, talabalar va amaliyotchi yuristlar uchun qiyosiy leksika kurslari tashkil etilishi lozim. Qonun hujjatlarini loyihalash va rasmiy hujjatlar tahririda normativ aniqlikni ta’minlash maqsadida o‘zbek huquqiy terminlarining kodifikatsiyalangan va barqaror ma’nosi saqlanishi muhim. Shu bilan birga, ingliz tilidagi yuridik manbalarni o‘rganishda talqin va kontekstni inobatga olish tavsiya qilinadi. Ilmiy tadqiqot va terminologiya ishlanmalarida milliy va xalqaro huquqiy leksikani qiyosiy tahlil qilish orqali yangi terminlar yaratish va mavjudlarini moslashtirish imkoniyatlarini rivojlantirish mumkin. Shu tavsiyalarni amalga oshirish orqali huquqiy kommunikatsiya, tarjima va huquqiy amaliyot samaradorligi oshadi hamda terminologiyaning xalqaro va milliy standartlarga mosligi ta’minlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1. Garner, B.A. A Dictionary of Modern Legal Usage. - Oxford: Oxford University Press, 2011. - 15p, 334. 2. Hojiyev, A. O‘zbek tilining funksional uslublari. – T.: Fan, 2002. - 54p, 176. 3. Mellinkoff, D. The Language of the Law. — Boston: Little, Brown and Company, 1963. - 48p, 526. 4. Mattila, H.E.S. Comparative Legal Linguistics: Language of Law, Latin and Modern Lingua Francas. - London: Routledge, 2013. -186p, 504 bet. 5. Rasulov, A. va boshqalar. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – T.: Fan, 1981. — 220, 800. 6. Tiersma, P.M. Legal Language. - Chicago: University of Chicago Press, 1999. 42p, 304. 7. Xasanbayeva, S. Ingliz va o‘zbek huquqiy leksikasining semantik va funksional xususiyatlarini qiyosiy tahlili. - Journal of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 2025. - Vol. 3, № 4. — 507-p. KIMYO FANIDA SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH HAMDA O‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR MASALALARI Ro‘zmetova Sevara Oktamboyevna, UrDPI kimyo o‘qituvchisi rozmetovasevara15@gmail.com Niyazmetova Laylo Kamoladdin qizi, UrDPI, magistranti Jumanazarova Lobarxon Umirbek qizi, UrDPI, kimyo yo‘nalishi talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada kimyo fanida kadrlar tayyorlash va o‘qitish jarayonini sun’iy intellekt hamda innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etish masalalari yoritilgan. Tadqiqotda sun’iy intellekt texnologiyalarining kimyo ta’limidagi o‘rni, ularning ta’lim mazmuni va metodlariga ta’siri, shuningdek, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar jihatlari tahlil qilingan. Chet el ilmiy tajribasi asosida kimyo ta’limida adaptiv ta’lim tizimlari, virtual laboratoriyalar va raqamli modellashtirish vositalarining imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Mualliflik yondashuvi asosida sun’iy intellektning o‘quvchilarda ilmiy tafakkur, mustaqil fikrlash va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirishdagi ahamiyati asoslab berilgan. Maqolada, shuningdek, ona tilida kimyo ta’limini rivojlantirishda ilmiy nutq madaniyati va terminologik aniqlikning o‘rni yoritilgan hamda sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim jarayonining istiqbollari belgilab berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, kimyo ta’limi, innovatsion yondashuv, kadrlar tayyorlash, lingvistik masalalar, ijtimoiy-gumanitar yondashuv, virtual laboratoriya, ilmiy tafakkur, raqamli ta’lim 432

Abstract. This article examines the organization of chemistry education and workforce training based on artificial intelligence and innovative approaches. The study analyzes the role of artificial intelligence technologies in chemistry education, their impact on teaching content and methods, as well as linguistic and socio-humanitarian aspects. Based on international research experience, the possibilities of adaptive learning systems, virtual laboratories, and digital modeling tools in chemistry education are discussed. From the author’s perspective, the importance of artificial intelligence in developing students’ scientific thinking, independent problem-solving skills, and social responsibility is substantiated. The article also highlights the role of scientific language culture and terminological accuracy in mother-tongue chemistry education and identifies future prospects for artificial intelligence-based educational systems. Keywords: artificial intelligence, chemistry education, innovative approach, workforce training, linguistic aspects, socio-humanitarian approach, virtual laboratory, scientific thinking, digital education Аннотация. В статье рассматриваются вопросы подготовки кадров и организации обучения по химии на основе искусственного интеллекта и инновационных подходов. Анализируется роль технологий искусственного интеллекта в химическом образовании, их влияние на содержание и методы обучения, а также лингвистические и социально-гуманитарные аспекты. На основе зарубежного научного опыта раскрываются возможности адаптивных образовательных систем, виртуальных лабораторий и средств цифрового моделирования в обучении химии. С позиции авторского подхода обоснована значимость искусственного интеллекта в формировании научного мышления, самостоятельности обучающихся и социальной ответственности. В статье также подчеркивается значение культуры научной речи и терминологической точности в преподавании химии на родном языке и определяются перспективы развития образования на основе искусственного интеллекта. Ключевые слова: искусственный интеллект, химическое образование, инновационный подход, подготовка кадров, лингвистические аспекты, социальногуманитарный подход, виртуальная лаборатория, научное мышление, цифровое образование Kirish. Zamonaviy ilm-fan taraqqiyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, kimyo fani endilikda faqat laboratoriya tajribalari va nazariy qonuniyatlar bilan cheklanib qolmay, balki murakkab axborot oqimlari, raqamli modellashtirish va intellektual tahlil tizimlari bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanmoqda. Shu sababli kimyo fanida kadrlar tayyorlash jarayoni ham an’anaviy pedagogik yondashuvlar doirasidan chiqib, innovatsion va raqamli texnologiyalar asosida qayta tashkil etilmoqda. Xususan, sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi kimyo ta’limining mazmuni, metodlari va tashkiliy shakllarini tubdan o‘zgartirmoqda [1]. Sun’iy intellektning hozirgi rivojlanish bosqichi uni ta’lim jarayonida yordamchi vosita sifatida emas, balki bilimlarni yaratish, tahlil qilish va bashorat qilish imkonini beruvchi murakkab intellektual tizim sifatida ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Chet el tadqiqotlarida sun’iy intellektga asoslangan ta’lim muhitlari o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash, ularning kognitiv xususiyatlarini hisobga olish va individual o‘qitish strategiyalarini ishlab chiqishda yuqori samaradorlikka ega ekanligi qayd etiladi [2]. Kimyo fanida bu yondashuv murakkab reaksiyalar mexanizmini tushuntirish, moddalarning xossalarini bashorat qilish va tajriba natijalarini tahlil qilish jarayonlarini sezilarli darajada osonlashtiradi. 433

Mualliflik nuqtayi nazarimga ko‘ra, sun’iy intellekt kimyo ta’limida bilimlarning sifat jihatdan yangi shaklda o‘zlashtirilishiga olib kelmoqda. Chunki sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim jarayonida o‘quvchi tayyor bilimlarni yod olish bilan cheklanib qolmaydi, balki muammoli vaziyatlarni tahlil qiladi, turli gipotezalarni solishtiradi va ilmiy xulosalar chiqarishga o‘rganadi. Bu holat kimyo fanining tadqiqotga yo‘naltirilgan xususiyatini kuchaytiradi va o‘quvchilarda ilmiy tafakkurni shakllantiradi. Innovatsion yondashuvlar doirasida kimyo ta’limida virtual laboratoriyalar va raqamli simulyatsiyalar muhim o‘rin tutmoqda. Chet el tajribasida virtual laboratoriyalar yordamida murakkab va xavfli tajribalarni xavfsiz muhitda bajarish, jarayonlarni ko‘p marotaba takrorlash va natijalarni solishtirish imkoniyati yaratilmoqda [3]. Bu esa o‘quvchilarning tajribaviy ko‘nikmalarini mustahkamlash bilan birga, kimyoviy jarayonlarning mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Muallif sifatida shuni ta’kidlash joizki, virtual tajribalar real laboratoriya ishlarini to‘liq almashtirmaydi, ammo ularni samarali to‘ldiruvchi vosita sifatida ta’lim sifatini oshiradi. Lingvistik jihatdan kimyo ta’limi sun’iy intellekt yordamida yanada tizimli va izchil shaklga ega bo‘lmoqda. Kimyo faniga oid ilmiy terminologiya murakkab bo‘lib, o‘quvchilarda ko‘pincha tushunmovchiliklarni keltirib chiqaradi. Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan ta’lim resurslari terminlarni kontekst asosida tushuntirish, ularning ma’nosini bosqichma-bosqich ochib berish va mantiqiy bog‘lanishlarini ko‘rsatish imkonini beradi [4]. Natijada o‘quvchilar ilmiy matnlarni mustaqil o‘qish, tahlil qilish va o‘z fikrlarini ilmiy uslubda bayon etish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Ijtimoiy-gumanitar nuqtayi nazardan kimyo ta’limida sun’iy intellektdan foydalanish jamiyat oldidagi mas’uliyatli vazifalarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Zamonaviy kimyo sanoati ekologik muammolar, atrof-muhit ifloslanishi va inson salomatligiga ta’sir bilan bog‘liq murakkab masalalarni keltirib chiqarmoqda. Chet el ta’lim tizimlarida sun’iy intellekt yordamida ekologik modellashtirish, ifloslanish jarayonlarini tahlil qilish va barqaror rivojlanish g‘oyalarini o‘qitish keng yo‘lga qo‘yilgan [5]. Bu yondashuv o‘quvchilarda ekologik ong, ijtimoiy mas’uliyat va kasbiy axloqni shakllantirishga xizmat qiladi. Mualliflik tahliliga ko‘ra, sun’iy intellektning kimyo ta’limiga joriy etilishi o‘qituvchining rolini kamaytirmaydi, aksincha, uni yangi sifat bosqichiga olib chiqadi. O‘qituvchi endilikda faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quv jarayonini tahlil qiluvchi, yo‘naltiruvchi va ilmiy-maslahat beruvchi subyekt sifatida faoliyat yuritadi. Sun’iy intellekt yordamida o‘qituvchi o‘quvchilarning individual rivojlanish trayektoriyasini kuzatish, ularning muammoli jihatlarini aniqlash va pedagogik qarorlarni ilmiy asosda qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellektning hozirgi jadal rivojlanish davri kimyo fanida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan yangilashni taqozo etmoqda. Chet el tajribasi va mualliflik yondashuvi shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosidagi innovatsion ta’lim modeli lingvistik aniqlik, ijtimoiy-gumanitar mas’uliyat va 434

ilmiy tafakkur bilan uyg‘unlashgandagina samarali natija beradi. Shu bois kelajakda kimyo ta’limida sun’iy intellekt texnologiyalarini tizimli va strategik asosda joriy etish muhim ustuvor vazifa sifatida qaralishi zarur. Foydalanilgan chet el adabiyotlari: 1. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston, 2019. 2. Luckin R., Holmes W. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. London, 2016. 3. Zhang D., Chen Y. Applications of Artificial Intelligence in Chemistry Education. Journal of Chemical Education, 2022. 4. OECD. Artificial Intelligence and the Future of Education. Paris, 2021. 5. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Ethical and Social Implications. Paris, 2020. BOSHLANG‘ICH TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBALAR VA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI INTEGRATSIYA QILISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI Roziqova Noriya Normurodovna, Osiyo xalqaro universiteti magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada globallashuv sharoitida boshlang‘ich ta’lim tizimini transformatsiya qilishning dolzarb masalalari tadqiq etilgan. Muallif tomonidan Finlyandiya, Janubiy Koreya, Singapur va Estoniya kabi ta’limi rivojlangan davlatlarning ilg‘or tajribalari qiyosiy tahlil qilinib, ularning milliy ta’lim tizimiga integratsiya qilish imkoniyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotning asosiy e’tibori boshlang‘ich sinf o‘quv jarayoniga sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarini joriy etishning innovatsion mexanizmlariga qaratilgan. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, sun’iy intellekt, xorijiy tajriba, innovatsion mexanizmlar, adaptiv ta’lim, raqamlashtirish, ta’lim sifati, shaxslashtirilgan o‘qitish, ilg‘or pedagogik texnologiyalar. Аннотация. В данной статье исследованы актуальные вопросы трансформации системы начального образования в условиях глобализации. Автором проведен сравнительный анализ передового опыта таких стран с развитым образованием, как Финляндия, Южная Корея, Сингапур и Эстония, изучены возможности их интеграции в национальную систему образования. Основное внимание в исследовании уделено инновационным механизмам внедрения технологий искусственного интеллекта (ИИ) в учебный процесс начальных классов. Ключевые слова: начальное образование, искусственный интеллект, зарубежный опыт, инновационные механизмы, адаптивное образование, цифровизация, качество образования, персонализированное обучение, передовые педагогические технологии. Abstract. This article explores the pressing issues of transforming the primary education system in the context of globalization. The author conducted a comparative analysis of the best practices of countries with developed education, such as Finland, South Korea, Singapore, and Estonia, and studied the possibilities for their integration into the national education system. The main focus of the study is on innovative mechanisms for implementing artificial intelligence (AI) technologies into the primary school educational process. Keywords: primary education, artificial intelligence, foreign experience, innovative mechanisms, adaptive education, digitalization, quality of education, personalized learning, advanced pedagogical technologies. 435

XXI asrning uchinchi o‘n yilligida jahon hamjamiyati to‘rtinchi sanoat inqilobi jarayonlarini boshdan kechirmoqda, bu esa inson kapitalini rivojlantirishning asosiy poydevori bo‘lgan ta’lim tizimiga, xususan, uning boshlang‘ich bo‘g‘iniga mutlaqo yangi talablarni qo‘ymoqda. Bugungi kunda maktab ostonasiga qadam qo‘yayotgan “Alpha” avlodi vakillari raqamli texnologiyalar ichida tug‘ilib o‘sganligi, axborotni qabul qilish tezligi va kognitiv jarayonlarining o‘ziga xosligi bilan avvalgi avlodlardan keskin farq qiladi. Shu bois, an’anaviy ta’lim metodikalari – “o‘qituvchi gapiradi, o‘quvchi tinglaydi” paradigmasi o‘z samaradorligini yo‘qotmoqda va ta’lim sifatini oshirishda ilg‘or xorijiy tajribalar hamda sun’iy intellekt texnologiyalarini integratsiya qilish obyektiv zaruratga aylanmoqda. Ushbu jarayon shunchaki sinfxonalarni kompyuterlashtirish emas, balki o‘qitish falsafasini va metodologiyasini tubdan transformatsiya qilishni nazarda tutadi. Jahon tajribasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ta’lim sifati bo‘yicha PISA, TIMSS, PIRLS kabi xalqaro reytinglarda yetakchilik qilayotgan davlatlar – Finlyandiya, Singapur, Janubiy Koreya va Estoniya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatning kaliti texnologiyani pedagogik maqsadlarga bo‘ysundira olishdadir. Masalan, Singapur ta’lim tizimida “Mastery Learning” (To‘liq o‘zlashtirish) tamoyili sun’iy intellekt yordamida amalga oshiriladi. An’anaviy sinfda o‘qituvchi 30 nafar o‘quvchining har biriga alohida yondasha olmaydi, biroq SI algoritmlari har bir o‘quvchining bilim darajasini real vaqt rejimida tahlil qilib, unga moslashtirilgan topshiriqlar berish imkoniyatiga ega. Agar o‘quvchi matematikadan ko‘paytirish jadvalini o‘zlashtirishda qiynalayotgan bo‘lsa, tizim uni keyingi mavzuga o‘tkazmaydi, balki aynan shu bo‘shliqni to‘ldirish uchun qo‘shimcha interaktiv mashqlar, video-tushuntirishlar taqdim etadi. Bu mexanizm o‘quvchida “bilim bo‘shliqlari” paydo bo‘lishining oldini oladi va ta’lim sifatini kafolatlaydi. Janubiy Koreya va Xitoy tajribasida esa “Smart Classrooms” (Aqlli sinfxonalar) va “Data-driven education” (Ma’lumotlarga asoslangan ta’lim) konsepsiyasi keng joriy etilgan. Bu yerda sun’iy intellekt nafaqat o‘quvchi bilan, balki o‘qituvchi bilan ham hamkorlik qiladi. Maxsus kameralar va sensorlar yordamida o‘quvchilarning darsdagi emotsional holati, diqqatni jamlash darajasi tahlil qilinadi. Agar dars jarayonida o‘quvchilarning 70 foizi zerikib qolgani yoki tushunmayotgani aniqlansa, SI o‘qituvchiga signal beradi va metodikani o‘zgartirishni taklif qiladi. Bu pedagogik jarayonni ko‘r-ko‘rona emas, balki aniq dalillar va tahlillar asosida boshqarish imkonini beradi. Finlyandiya tajribasi esa biroz boshqacha yondashuvni, ya’ni texnologiyani stressni kamaytirish va o‘yinlashtirish (gamifikatsiya) vositasi sifatida qo‘llashni ilgari suradi. Ular boshlang‘ich sinflarda “Phenomenon-based learning” (Hodisalarga asoslangan ta’lim) orqali fanlararo integratsiyani ta’minlashda raqamli platformalardan unumli foydalanadilar. O‘zbekiston sharoitida ushbu xorijiy tajribalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib o‘tkazish har doim ham kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shu sababli, bizga 436

milliy mentalitet, infratuzilma va pedagogik salohiyatni hisobga olgan holda moslashtirilgan integratsiya mexanizmi zarur. Bu mexanizmning markazida “Gibrid intellekt” g‘oyasi turishi lozim, ya’ni inson va sun’iy intellekt bir-birini to‘ldiruvchi hamkorlar sifatida faoliyat yuritishi kerak. Boshlang‘ich sinflarda bu jarayon uch bosqichda amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir. Birinchi bosqich – “Tashxis va Adaptatsiya”. Bunda SI texnologiyalari har bir o‘quvchining o‘quv uslubi va qiziqishlarini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Hozirgi kunda mavjud bo‘lgan neyrotarmoqlar bolaning chizgan rasmi, yozgan matni yoki og‘zaki nutqini tahlil qilib, uning qaysi fanga moyilligi kuchliroq ekanligini bashorat qila oladi. Bu o‘qituvchiga bolaga individual yondashish, uning iqtidorini erta aniqlash va rivojlantirish imkonini beradi. Ikkinchi bosqich – “Shaxslashtirilgan kontent ta’minoti”. An’anaviy darsliklar barcha uchun bir xil standartda yozilgan. Biroq, innovatsion mexanizm doirasida “Generativ Sun’iy Intellekt” yordamida darslikdagi mavzularni har bir o‘quvchining qiziqishiga moslab o‘zgartirish mumkin. Masalan, o‘qish darsida “Do‘stlik” mavzusini o‘tayotganda, futbolga qiziqadigan bola uchun matn futbolchilar haqida, tabiatni sevuvchi bola uchun esa hayvonlar haqida generatsiya qilinadi, lekin mavzuning pedagogik maqsadi va tarbiyaviy ahamiyati saqlab qolinadi. Bu yondashuv bolada o‘qishga bo‘lgan ichki motivatsiyani keskin oshiradi. Uchinchi bosqich – “Avtomatlashtirilgan baholash va fidbek”. O‘qituvchilar vaqtining katta qismi daftarlarni tekshirish va jurnallarni to‘ldirishga ketadi. Xorijiy tajribada sinovdan o‘tgan avtomatlashtirilgan tizimlar vazifani o‘z zimmasiga oladi. Natijada o‘qituvchida bolalar bilan jonli muloqot qilish, ularning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi bilan shug‘ullanish va ijodiy yondashuvlarni izlash uchun vaqt paydo bo‘ladi. Muhimi, SI tizimi o‘quvchini baho (3, 4, 5) bilan emas, balki rivojlantiruvchi sharhlar bilan baholaydi, ya’ni qayerda xato qilgani va uni qanday to‘g‘rilash mumkinligini ko‘rsatib beradi. Biroq, bu mexanizmlarni joriy etishda texnologik fetishizmga berilib ketmaslik, ya’ni texnologiyani maqsaddan ustun qo‘ymaslik lozim. Raqamli vositalar qanchalik aqlli bo‘lmasin, ular boshlang‘ich sinf o‘quvchisi uchun eng zarur bo‘lgan narsani – insoniy mehr, empatiya va jonli ustoz o‘gitini bera olmaydi. Estoniya tajribasi shuni ko‘rsatdiki, to‘liq raqamlashtirish sotsializatsiya muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois, biz taklif etayotgan innovatsion modelda texnologiya o‘qituvchining o‘rnini bosuvchi emas, balki uning super-yordamchisi rolini bajarishi kerak. Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishda xorijiy tajribalar va sun’iy intellekt integratsiyasi – bu davr talabi va “O‘zbekiston – 2030” strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Biz yaratayotgan mexanizm o‘quvchini shunchaki bilim oluvchi idish emas, balki axborotni mustaqil tahlil qiladigan, kreativ fikrlaydigan va o‘zgaruvchan dunyoga moslasha oladigan shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Buning uchun esa ta’lim tizimimiz yodlash pedagogikasidan rivojlantiruvchi raqamli pedagogikaga o‘tishi, bunda sun’iy intellekt 437

imkoniyatlaridan oqilona, axloqiy va pedagogik maqsadlarga muvofiq foydalanishi lozim. Kelajak maktabi devorlar bilan emas, balki cheksiz imkoniyatlar bilan o‘lchanadi va bu imkoniyatlar kaliti bugun biz joriy etayotgan innovatsion mexanizmlar qo‘lidadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva, B.S. Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishda xalqaro baholash dasturlarining o‘rni, metodik qo‘llanma / B. S. Abdullayeva. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 144 b. 2. Aripov, M. M. Ta’limda axborot texnologiyalari, darslik / M. M. Aripov, B. M. Begalov va boshq. – T.: Noshir, 2019. – 252 b. 3. Muslimov, N. A. Bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy shakllantirishda innovatsion texnologiyalar, monografiya / N. A. Muslimov. – T.: Fan va texnologiya, 2014. – 264 b. 4. Rahmatullayeva, Sh. R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirishning pedagogik mexanizmlari (Xorijiy tajribalar asosida), ped. fan. bo‘yicha falsafa d-ri (PhD) dis. avtoref. – Toshkent, 2021. – 52 b. 5. Yo‘ldoshev, J. G‘. Ta’limda innovatsion texnologiyalar: o‘quv qo‘llanma / J. G‘. Yo‘ldoshev, S. A. Usmonov. – T.: O‘qituvchi, 2008. – 248 b. TEACHING PRAGMATIC COMPETENCE THROUGH ARTIFICIAL INTELLIGENCE: REFUSAL STRATEGIES IN LITERARY DISCOURSE Ruzieva Nilufar Kamtarovna, PhD student of Bukhara state university, Teacher of Bukhara state pedagogical institution, nilufarruziyeva4@gmail.com Abstract. This study explores teaching pragmatic competence through artificial intelligence by integrating refusal strategies from literary discourse. AI-assisted analysis of texts enhances learners’ socio-cultural awareness, pragmatic sensitivity, and communicative competence, offering innovative pedagogical implications for language education and professional training contexts. Key words: pragmatic competence; artificial intelligence; refusal strategies; literary discourse; language education; pragmatics; AI-assisted learning. Аннотация. В статье рассматривается обучение прагматической компетенции с использованием искусственного интеллекта через анализ стратегий отказа в художественном дискурсе. ИИ способствует развитию социокультурной осведомлённости, прагматической чувствительности и коммуникативной компетентности, предлагая инновационные педагогические решения для языкового образования и профессиональной кадровой подготовки специалистов. Ключевые слова: прагматическая компетенция, искусственный интеллект, стратегии отказа, художественный дискурс, языковое образование, прагматика, ИИ в обучении. Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt orqali pragmatik kompetensiyani o‘qitish badiiy diskursdagi rad etish strategiyalarini tahlil qilish asosida yoritiladi. AI yordamida matnlarni o‘rganish o‘rganuvchilarning ijtimoiy-madaniy xabardorligi, pragmatik sezgirligi va kommunikativ kompetensiyasini rivojlantiradi hamda til ta’limi va kasbiy tayyorlash uchun innovatsion pedagogik imkoniyatlar yaratadi. Kalit so‘zlar: pragmatik kompetensiya, sun’iy intellekt, rad etish strategiyalari, badiiy diskurs, til ta’limi, pragmatika, AI yordamida o‘qitish. 438