Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

образование к каждому человеку и удовлетворять его индивидуальные потребности. В статье анализируется опыт передовых зарубежных стран в непрерывном развитии компетенций управленческого персонала с использованием гибкого, дистанционного и электронного обучения, включая технологии СИ. В результате исследования представлены цифровая трансформация процесса развития компетенций управленческого персонала, работающего в государственной гражданской службе Республики Узбекистан, использование в нем инструментов искусственного интеллекта, цифровое управление этой системой и ее экономическая эффективность. Ключевые слова: Искусственный интеллект в образовании, педагогическое высшее образование, автоматизация образовательных процессов, влияние искусственного интеллекта на результаты обучения, обратная связь с использованием искусственного интеллекта, образовательное воздействие, инновации в образовательном процессе, искусственный интеллект, инновационное образование, лингвистические модели, социально-гуманитарные науки, подготовка кадров. Annotation. In this article, the rapid development of innovative technologies makes it possible to organize the process of training, retraining and improving the skills of personnel with new approaches. Artificial intelligence (AI), considered one of the most effective technologies of the fourth industrial revolution, is radically changing the management of educational processes. In particular, such technologies provide the opportunity to adapt education to each individual and meet their needs individually. This article analyzes the experience of advanced foreign countries in the continuous development of managerial personnel competencies using flexible, distance and e-learning, including SI technologies. As a result of the study, the digital transformation of the process of developing the competencies of managerial personnel working in the state civil service in the Republic of Uzbekistan, the use of SI tools in it, digital management of this system and its economic efficiency are presented. Keywords: Artificial intelligence in education, pedagogical higher education, automation of educational processes, the impact of SI on learning outcomes, feedback with SI, educational impact, innovations in the educational process. artificial intelligence, innovative education, linguistic models, social and humanitarian sciences, personnel training. Kirish. To‘rtinchi sanoat inqilobi (Industry 4.0) sharoitida oliy ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimi tubdan o‘zgarmoqda. Sun'iy intellekt (SI) ta'lim jarayonlarining muhim qismiga aylanib, o‘rganish va ta'lim berishga yondashuvlarni o‘zgartiradi. SIning mavjud salohiyatini hisobga olgan holda, uni oliy pedagogik ta’lim tizimiga joriy etish o‘qituvchilar va talabalarning o‘zaro munosabatlarini sezilarli darajada o‘zgartirishi, ta’lim sifatini oshirishi va bilim олишga ta’sir etuvchi mavjud omillardan qat’i nazar, barcha talabalarning bilimdan teng foydalanishini ta’minlashi mumkin. Biroq, bu o‘zgarishlar qiyinchiliklar va ba'zi xavflar bilan birga keladiki, ularga sinchkovlik ва diqqat bilan yondashish talab Sun’iy intellekt (SI) nafaqat texnik sohalarda, balki ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishlarda ham asosiy drayverga aylandi. Biroq, SI tizimlarini ta’limga integratsiya qilishda til bilan bog‘liq (lingvistik) to‘siqlar va jamiyatning ushbu o‘zgarishlarga tayyorligi bilan bog‘liq ijtimoiy masalalar yuzaga kelmoqda. Kadrlar tayyorlashda nafaqat texnik ko‘nikmalar, balki gumanitar tafakkurni saqlab qolgan holda texnologiyadan foydalanish masalasi bugungi kunning eng muhim muammolaridan biridir. SI va ta’lim integratsiyasini tadqiq etgan xorijiy olimlardan S. Russell va P. Norvig SIning kognitiv imkoniyatlarini o‘rgangan bo‘lsa, N. Chomsky lingvistik modellarning inson nutqi 339

bilan bog‘liqligi masalasini ko‘targan. O‘zbekistonlik olimlardan A. Abdullaev, M. Aripovlar raqamli ta’limning metodik asoslarini tadqiq etishgan. Biroq, SIning lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari kompleks ravishda hali yetarlicha o‘rganilmagan. Tadqiqot jarayonida tizimli tahlil, qiyosiy-mantiqiy umumlashtirish va prognozlash metodlaridan foydalanildi. O‘qitish jarayonida SI yordamchi vosita (tutor) sifatida ishlatilganda yuzaga keladigan lingvistik modellar va ijtimoiy o‘zgarishlar dinamikasi o‘rganildi. SIni oliy pedagogik ta'limga integratsiyalashning asosiy sabablari Oliy pedagogik ta'lim tizimlari SI texnologiyalari yordamida qisman hal qilinishi mumkin bo‘lgan bir qator muammolarga duch kelmoqda. SI ni ta'limga integratsiya qilishning asosiy sabablari: 1. Malakali oʻqituvchilarning yetishmasligi: Koʻp hududlarda, ayniqsa, chekka va qishloq joylarda malakali oʻqituvchilar yetishmaydi. Bu esa taʼlim sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi va talabaларга individual taʼlim berish imkoniyatini cheklaydi. Sun'iy intellekt texnologiyalari qo‘shimcha ta'lim resurslari bo‘lib, talabalarga real vaqt rejimida yordam ko‘rsatishi mumkin ва o‘qituvchilarning etishmasligini qisman qoplaydi. 2. Sifatli ta'lim olishda tengsizlik: An'anaviy ta'lim tizimida ko‘pincha shahar va qishloq o‘rtasida o‘qitish sifatida sezilarli farq mavjud bo‘lib, natijada talabalarning ta'lim resurslaridan foydalanishda tengsizlik yuzaga keladi. Sun'iy intellekt vositalari geografik joylashuvidan qat'iy nazar, talabalarga teng ta'lim imkoniyatlarini taqdim etish orqali bu bo‘shliqni to‘ldirishga yordam beradi. Sifatli o‘quv materiallaridan foydalanish va real vaqt rejimida qo‘llab-quvvatlash imkoniyati bilan sun’iy intellekt qaerda yashashidan qat’iy nazar, barcha talabalar uchun ta’lim sifatini yanada izchil ta’minlashga yordam beradi. 3. Ta'limga individual yondashish zarurati: An'anaviy usullar ko‘pincha bugungi jamiyat ehtiyojlariga javob bera olmaydi. Bunday vaziyatlarda talabalar interaktivlik va individual echimlarni kutishadi. SI o‘quv materiallarini har bir talabaning bilim darajasiga moslashtira oladi, bu esa murakkab mavzularni yaxshiroq tushunish va o‘quv jarayoniдa faollikni oshirish imkonini beradi. 4. Talabalar uchun odatiy vazifalarni avtomatlashtirish: O‘qituvchilar ko‘pincha topshiriqlarni tekshirish, testlar va o‘quv materiallarini tayyorlash bilan bog‘liq vazifalar bilan ortiqcha yuklanadi. Sun'iy intellekt bu jarayonlarni avtomatlashtirishi mumkin, bu esa o‘qituvchilarni talabalar bilan yanada mazmunli shug‘ullanishi va chuqurroq o‘rgatishlariga imkon beradi. 5. Mustaqil ta'lim va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish: SI talabalarni bilimlarni mustaqil izlashga va ma'lumotlarni tahlil qilishga undaydi. Bu tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi va bilim olish motivatsiyasini oshirаdi. SIning akademik samaradorlikka va ta'lim jarayoniga ijobiy ta'siri Ko‘plab tadqiqotlar SIning talabalarning akademik ko‘rsatkichlariga va ta’lim jarayonining umumiy sifatiga ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi. Quyida ushbu sohadagi so‘nggi tadqiqotlarning asosiy natijalari keltirilgan. 340

Mazkur tadqiqotning dolzarbligi, bir tomondan, ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan global raqamli islohotlar bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘quvchilarni yuqori darajadagi raqobatbardosh bilim va kompetensiyalar bilan ta’minlashga intilish bilan belgilanadi. Shuningdek, SI asosidagi interaktiv tizimlar o‘quvchilar motivatsiyasini oshirish, murakkab bilim jarayonlarini vizualizatsiya qilish, individual yondashuv asosida o‘quv topshiriqlarini boshqarish va ta’lim jarayonini avtomatlashtirish imkonini beradi. Shu bois, bunday tizimlarni ilmiy asoslangan holda ishlab chiqish, ularning texnik imkoniyatlarini pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish hamda ta’lim muassasalarida joriy etish mexanizmlarini ishlab chiqish mazkur tadqiqotning asosiy vazifalaridandir. Ta'limda SIni muvaffaqiyatli integratsiyalash istiqbollari va strategiyalari SIning oliy pedagogik ta'limga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi bir qator tamoyil va strategiyalarga rioya qilishni talab qiladi: 1. O‘qituvchilarni sun'iy intellektdan foydalanishga o‘rgatish: O‘qituvchilarni o‘qitish jarayonida SI vositalaridan samarali foydalanishga o‘rgatish kerak. Bu ularga texnologiyalarni ta’lim maqsadlari va standartlariga yaxshiroq moslashtirish, shuningdek, o‘quv dasturlariga integratsiya qilish imkonini beradi. 2. Ta'limga gibrid yondashuv: Ta'lim an'anaviy va innovatsion usullar o‘rtasidagi muvozanatni saqlashi kerak. Auditoriyada o‘qitish va sun'iy intellektdan foydalanishni birlashtirgan gibrid yondashuv o‘rganishning insoniy tomonini saqlab qolgan holda texnologiyadan maksimal darajada foydalanadi. Bu ularga texnologiyani ta'lim maqsadlari va standartlariga yaxshiroq moslashtirish va ularni o‘quv dasturlariga kiritish imkonini beradi. 3. Sifat nazorati va axloqiy tartibga solish: SI tomonidan taqdim etilgan kontent xavfsiz va ta'lim standartlariga javob berishini ta'minlash uchun sifat nazorati va axloqiy tartibga solish tizimlarini joriy etish muhimdir. O‘qituvchilar noto‘g‘ri ma'lumotlar tarqalishining oldini olish uchun SI tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlarni to‘g‘rilash va tekshirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. 4. An'anaviy usullarning ijtimoiy ahamiyatini saqlab qolish: o‘qitish o‘quv jarayonining asosiy elementi bo‘lib qolishi kerak, SI эса yordamchi vosita sifatida 341

ta'lim maydonida turishi kerak. Bu jonli muloqotning ahamiyatini saqlab qoladi va talabalarning ijtimoiy va shaxslararo munosabatini rivojlantirishga yordam beradi. Xulosa. Sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlash jarayoni faqatgina texnologik yangilanish emas, balki chuqur lingvistik va ijtimoiy transformatsiyadir. O‘qitishni tashkil etishda tilning o‘ziga xosligini hisobga oluvchi milliy SI modellarini yaratish va ta’limda insoniy qadriyatlarni saqlab qoluvchi etika normalarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Kelajak kadrlari nafaqat SI bilan ishlashni bilishi, balki uning ijtimoiy oqibatlarini ham tushunishi lozim. Sun'iy intellektning oliy pedagogik ta'limga integratsiyalashuvi ta'lim sifati va qulayligini oshirish uchun yangi ufqlarni ochadi. Biroq, SIni amalga oshirishdan maksimal samaraga erishish uchun ta'lim tizimi duch keladigan barcha xavf va muammolarni hisobga olish kerak. Innovatsion texnologiyalar va an’anaviy o‘qitish usullarini o‘zida mujassam etgan mutanosib yondashuv zamonaviy talablarga javob beradigan va talabalarni muvaffaqiyatli kelajakka tayyorlaydigan moslashuvchan ta’lim muhitini yaratadi. Bu nafaqat ta'lim sifatini oshirish, balki uni yanada qulay va shaxsiylashtirish, har bir talabaining muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Adabiyotlar: 1. Yo‘ldoshev, Qozoqboy., et al. "Adabiyot." Toshkent-2019. 2. Qodirov, Valijon. "Reflections on the formation of reflexive abilities in preschool education." Science and innovation 2.B11 (2023): 150-153. 3. Kadirov, Valijon, and Dildora Abdullajonova. "Fiction is a factor in the formation of national education and spirituality in children". Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры 2.3 (2022): 124-127. 4. Valijon, Kodirov, Abdurakhmanovich Abdurakhmanovich, and M. M. Muhammadieva. "Integrated Didactic System in Preschool Education and Its Importance." European Scholar Journal 2.4 (2021): 17-18. 5. Kаdirоv, V. "The impоrtаnce оf gаmes in develоping the авility оf independent thinking in children." Science and innovation 3.B3 (2024): 56-62. 6. Хасанов, Шаробидин Азамович. "Технология развития аналитического мышления у учащихся в процессе литературного обучения." international scientific review of the problems of philosophy, sociology, history and political science. 2018. 7. Ibraimov, X., Z. Azimova, and Z. Otaboeva. "Pedagogical peculiarities of studying group 8.www.lex.uz (http://www.lex.uz/) – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. 9. www.unesco.org (http://www.unesco.org/) – YUNESKOning sun’iy intellekt va etika bo‘yicha tavsiyalari. 10. www.openai.com (http://www.openai.com/) – SIning lingvistik imkoniyatlari va NLP texnologiyalari bo‘yicha texnik hisobotlar. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TABIIY FANLARNI RAQAMLI TEXNALOGIYALAR ASOSIDA O‘QITISHNING PEDAGOGIK JIHATLARI O‘lmasova Nafisabonu Umurovna, RTU, 27-23 guruh talabasi. nafisabonuulmasova@gmail.com Turdiyeva Mohira Juraqulovna, RTU Pedagogik ta’lim va psixologiya kafedrasi dotsenti, PhD. 342

Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichida tabiiy fanlarni o‘qitishda raqamli texnologiyalardan foydalanishning pedagogik jihatlari tahlil qilingan. Raqamli vositalar yordamida o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish, ilmiy dunyoqarashini shakllantirish hamda kompetensiyalarini rivojlantirish imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, amaliyotda uchrayotgan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Maqolada zamonaviy pedagogik metodlar va ularni qo‘llash mexanizmlari ham tavsiflangan. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, tabiiy fanlar, raqamli texnologiyalar, pedagogik metodlar, interaktiv ta’lim, kompetensiya, raqamli didaktika. Аннотация. В данной статье анализируются педагогические аспекты использования цифровых технологий в преподавании естественных наук на уровне начального образования. Выделены возможности активизации познавательной деятельности учащихся, формирования научного мировоззрения и развития их компетенций с помощью цифровых инструментов. Также указаны проблемы, возникающие на практике, и пути их преодоления. В статье описаны современные педагогические методы и механизмы их применения. Ключевые слова: начальное образование, естественные науки, цифровые технологии, педагогические методы, интерактивное образование, компетентность, цифровая дидактика. Abstract. This article analyzes the pedagogical aspects of using digital technologies in teaching natural sciences at the primary level. It highlights the potential for activating students' cognitive activity, developing their scientific worldview, and developing their competencies using digital tools. It also identifies challenges encountered in practice and ways to overcome them. The article describes modern pedagogical methods and mechanisms for their application. Key words: primary education, natural sciences, digital technologies, pedagogical methods, interactive education, competence, digital didactics. Kirish. Bugungi globallashuv va axborotlashuv jarayonida ta’lim tizimi oldiga raqamli kompetensiyalarga ega, ilmiy tafakkuri rivojlangan shaxsni shakllantirish vazifasi qo‘yilgan. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida tabiiy fanlarni samarali o‘qitish kelajakda o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashi va ekologik madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’lim konsepsiyalarida o‘quvchi markazli yondashuv, STEAM ta’lim, raqamli pedagogika kabi yo‘nalishlar ustuvor bo‘lib, ular tabiiy fanlarni o‘qitishda raqamli texnologiyalarni qo‘llashni talab etadi. Raqamli vositalar orqali tabiiy jarayonlarni modellashtirish, virtual tajribalar o‘tkazish, interaktiv kuzatuvlar tashkil etish imkoniyati mavjud. Bu esa boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida qiziqish va mustaqil izlanish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bois boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni raqamli texnologiyalar asosida o‘qitishning pedagogik jihatlarini ilmiy asosda tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘qitishda raqamli texnologiyalarning pedagogik imkoniyatlari. Raqamli texnologiyalar tabiiy fanlarni o‘qitishda quyidagi pedagogik imkoniyatlarni yaratadi: -murakkab tabiiy hodisalarni vizual modellashtirish; -tajribalarni virtual muhitda xavfsiz bajarish; -o‘quvchilarning kuzatuvchanlik va tahlil ko‘nikmalarini rivojlantirish; -individual o‘quv traektoriyasini ta’minlash; -o‘yinlashtirish orqali motivatsiyani oshirish; -ko‘rgazmalilik va interaktivlikni kuchaytirish. 343

Boshlang‘ich yoshdagi bolalar tasviriy, harakatli va interaktiv axborotni tez qabul qilishi sababli raqamli ta’lim vositalari ularning yosh psixologik xususiyatlariga mos keladi. Masalan, animatsiya va simulyatsiyalar orqali suv aylanishi, fasllar almashinuvi, o‘simliklarning o‘sishi kabi jarayonlarni ko‘rsatish an’anaviy tasvirga nisbatan samaraliroqdir. Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni raqamli texnologiyalar asosida o‘qitishda bir qator muammolar kuzatiladi: -Pedagoglarning raqamli kompetensiyasi yetarli emasligi. Ko‘plab boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari raqamli vositalardan faqat taqdimot darajasida foydalanadi. -Didaktik jihatdan mos kontent kamligi.Boshlang‘ich yoshga mos, milliy o‘quv dasturiga integratsiyalashgan raqamli resurslar yetarli emas. -Texnik infratuzilma muammolari.Barcha maktablarda interaktiv doska, planshet yoki barqaror internet mavjud emas. -Raqamli vositalardan metodik foydalanish tizimi yo‘qligi. Ko‘pincha texnologiya maqsad emas, balki vosita ekanligi e’tibordan chetda qoladi. Kamchiliklarni bartaraf etish yo‘llari. Yuqoridagi muammolarni hal etish uchun quyidagi pedagogik yechimlar amalga oshiriladi. -boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining raqamli didaktika bo‘yicha malakasini oshirish; -milliy o‘quv dasturiga mos raqamli tabiiy fan platformalarini yaratish; -STEAM laboratoriyalarini boshlang‘ich sinflarga moslashtirish; -metodik qo‘llanmalar va ssenariy dars ishlanmalarini ishlab chiqish; -oflayn ishlaydigan raqamli ta’lim resurslarini yaratish; -pedagogik texnologiya + raqamli vosita integratsiyasini yo‘lga qo‘yish. Tabiiy fanlarni raqamli texnologiyalar asosida o‘qitish metodlari 1. Raqamli vizualizatsiya metodi. Bu metod tabiiy jarayonlarni animatsiya, 3D model yoki video orqali tushuntirishga asoslanadi.Ushbu metodning qo‘llanishi yer harakati o‘rganiladi; suv aylanishi kuzatiladi; hayvonlar yashash muhiti o‘rganiladi; o‘simlik tuzilishi o‘rganiladi. Bu metod abstrakt tushunchalarni konkretlashtiradi va tasavvurni rivojlantira 2. Virtual tajriba metodi. Bu metod laboratoriya tajribalarini simulyatsiya muhitida bajarish hisoblanadi. Ushbu metodning qo‘llanishi. -suvning holat o‘zgarishi; -aralashmalarni ajratish; -yorug‘lik va soyani kuzatish. Ushbu metod boshlang‘ich sinfda xavfsizlik va jihoz yetishmasligi muammosini bartaraf etishga yordam beradi. 3. Interaktiv o‘yinli ta’lim metodi.Bunda Raqamli o‘yinlar orqali bilim beriladi. Qo‘llanishi:“Tabiatni asra” ekologik o‘yini o‘ynaladi: 344

hayvonlarni tasniflanadi, o‘simlik qismlari joylashtiriladi:Ushbu metod Motivatsiya va qiziqishni oshiradi. 4. Raqamli loyiha metodi.Bu metod o‘quvchilar raqamli vosita yordamida mini loyiha tayyorlaydi.Masalan: -mening o‘simligim loyihasi; -fasllar kuzatuvi; -mahalliy tabiat obyektlari. Ushbu metod o‘quvchilarni mustaqil izlanish va tadqiqot kompetensiyasini rivojlantirishga yordam beradi. 5. AR/VR elementlari asosidagi kuzatuv metodi.Ushbu metod kengaytirilgan reallik orqali tabiiy obyektlar o‘rganiladi.Qo‘llanishi: -hayvonlar 3D modeli tayyorlanadi: -Yer tuzilishi o‘rganiladi: -inson tanasi qismlari o‘rganiladi: Ushbu metod o‘quvchilarda ko‘rgazmalilik va immersivlikni kuchaytiradi. Boshlang‘ich siniflarda tabiiy fan darsining raqamli modeli quyidagi bosqichlarda tashkil etilishi mumkin: Motivatsiya: qisqa animatsiya yoki interaktiv savol. Tushuntirish: vizualizatsiya yoki simulyatsiya. Faoliyat: virtual tajriba yoki o‘yin. Mustahkamlash: test yoki drag-drop topshiriq. Refleksiya: raqamli fikr bildirishi (emoji, tanlov). Bu model konstruktivistik va faol o‘qitish tamoyillariga mos keladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni raqamli texnologiyalar asosida o‘qitish o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiradi, ilmiy dunyoqarashini shakllantiradi va amaliy kompetensiyalarini rivojlantiradi. Raqamli vositalar murakkab tabiiy jarayonlarni tushunarli, ko‘rgazmali va qiziqarli shaklda o‘zlashtirish imkonini beradi. Biroq amaliyotda pedagoglarning raqamli tayyorgarligi, didaktik kontent yetishmasligi va texnik muammolar mavjud. Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun raqamli didaktika asosida metodik tizim yaratish, o‘qituvchilar malakasini oshirish va milliy raqamli resurslarni ishlab chiqish zarur. Shunday qilib, tabiiy fanlarni raqamli texnologiyalar asosida o‘qitish boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishning muhim pedagogik omili hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Davlat taʼlim standartlari va davlat taʼlim talablarini ishlab chiqish hamda joriy etish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 27.03.2024 yildagi 157-son. LexUZ 2.Tolipov O‘., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalar nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan, (2019.) 3. Ishmuhamedov R. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. – Toshkent, (2020.) 4. Mayer R. Multimedia Learning. – Cambridge University Press, (2021.) 5.OECD. Digital Education Outlook. – Paris, (2023.) 345

6. Jurakulovna, Turdieva Mokhira. "PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL VIEWS OF EASTERN THINKERS ABU RAYHAN BERUNI AND ABU ALI IBN SINO‘S." Научный Фокус1.2 (2023): 1199-1204. 7. Jurakulovna T. M. Pedagogical Creativity-Requirement of Today //European Journal Of Innovation In Nonformal Education. – 2022. – Т. 2. – №. 2. – С. 236-240. 8. Turdiyeva M.J. Tа’lim-Tаrbiya Jаrаyonidа Pedаgogik Oʼyinlаr Vа Ulаrning Shаxs Rivojlаnishigа Psixologik Tа’siri //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 990-995. 9. Turdieva M.J. The essence of organizing the process of preschool education and education on the basis of an individual approach //International Engineering Journal For Research & Development. – 2021. – Т. 6. – №. SP. – С. 3-3. 10. Turdieva M.J., Olimov K.T. Game Technologies As An Innovative Type Of StudentCentered Education //The American Journal of Social Science and Education Innovations. – 2021. – Т. 3. – №. 02. – С. 183-187. THE SIGNIFICANCE OF PROVERBS AND IDIOMS IN LEARNING ENGLISH Obruyeva Gulchekhra Khamrokulovna, prof.of the department of "English language" Samarkand State Institute of Foreign Languages gulchexraobrueva1@gmail.com Abstract. This article focuses on the study of proverbs and idioms in the English language. The origin and development of proverbs and idiomatic expressions cannot be fully understood without considering their historical background. An analysis of their origins makes it possible to compare cultural, social, and ethical aspects of different peoples, as well as the linguistic features of their languages. Proverbs and idioms are regarded as an essential linguistic treasure and an important means of enriching speech. In particular, proverbs reflect the culture and way of life of a given linguistic community, contributing to greater expressiveness and vividness of communication. Keywords: phrаseology, idiomаticity, sаyings, proverbs, linguistic, culture, language, collocation, traditions, habits, superstitions. Аннотация. Ушбу мақола инглиз тилидаги мақол ва идиомаларни ўрганишга бағишланган. Мақоллар ва идиоматик ифодаларнинг келиб чиқиши ҳамда ривожланишини уларнинг тарихий асосларини ҳисобга олмасдан тўлиқ англаб бўлмайди. Уларнинг пайдо бўлиш манбаларини таҳлил қилиш турли халқларнинг маданий, ижтимоий ва ахлоқий хусусиятларини, шунингдек, улар тилларининг лингвистик жиҳатларини таққослаш имконини беради. Мақол ва идиомалар тилнинг муҳим бойлиги, нутқни бойитишнинг самарали воситаси сифатида қаралади. Айниқса, мақоллар муайян тил жамоасининг маданияти ва турмуш тарзини акс эттириб, мулоқотнинг таъсирчанлиги ва образлилигини оширади. Калит сўзлар: фразеология, идиоматиклик, ҳикматли сўзлар, мақоллар, лингвистика, маданият, тил, анъаналар, одатлар, хурофотлар. Аннотация. Данная статья посвящена изучению пословиц и идиом в английском языке. Происхождение и развитие пословиц и идиоматических выражений невозможно полностью понять без учета их исторической основы. Анализ их происхождения позволяет сравнивать культурные, социальные и этические особенности различных народов, а также языковые характеристики их языков. Пословицы и идиомы рассматриваются как важное языковое богатство и значимое средство обогащения речи. В частности, пословицы отражают культуру и образ жизни определённого языкового сообщества, способствуя большей выразительности и образности общения. 346

Ключевые слова: фразеология, идиоматичность, лингвистика, культура, язык, традиции, привычки, суеверия. изречения, пословицы, Introduction. Idioms, like proverbs, have been categorized into different groups. They often derive from names, body parts, animals, food, business, law, education, and more. Idioms that contain general nouns those not preceded by articles or modifiers like "any" or "some" are not the most common, but they are significant. Such nouns are used to refer to people, places, or things in a broad, non-descriptive way. Proverbs and idioms in language are considered as wealth and decoration of the speech. Especially proverbs reflect culture and a way of life of this or that language, they help to make the speech more expressive and colourful. Materials and Methods. This article is based on theoretical studies conducted by scholars in the fields of phraseology, stylistics, comparative linguistics, cultural studies, history, and psycholinguistics. The research draws on books, scholarly articles, and dissertations devoted to the study of proverbs and their functions. The study and use of proverbs contribute significantly to the development of language competence and a deeper understanding of cultural values. Moreover, proverbs facilitate clearer and more effective communication and play an important role in educating younger generations, fostering wisdom, critical thinking, and cultural awareness. Results. As previously noted, English proverbs have a rich history and a wide range of meanings. They reflect grammatical, syntactic, and semantic structures. Studying proverbs helps learners understand English language and culture, as they carry traditional knowledge, customs, and ways of thinking. Historically, Latin was taught using proverbs, and even today they remain useful teaching tools. Proverbs are valuable for illustrating how a single idea can be interpreted in various ways, depending on context. Discussion. According to Kindstrand (1978) and Russo (1983) [3, 147], Aristotle, known as a great scientist, also dedicated part of his intellectual life to the study of proverbs. He noted that defining a proverb has long been a challenge, sparking debate among scholars from various disciplines. From Aristotle's time to the present day, numerous attempts have been made to define proverbs ranging from philosophical inquiries to more technical lexicographical definitions. Since ancient times, proverbs and aphorisms have played a key role in philosophical discourse, and many of these expressions are still alive in modern languages and cultures. One notable theorist who further analyzed the features of proverbs was Richard Chenevix Trench (1853). He identified three fundamental characteristics that contribute to a proverb’s longevity and institutionalization: shortness, sense, and salt. Shortness is essential to a proverb. According to Trench, a proverb should be succinct “utterable in a breath.” Brevity is central, as it ensures the expression is memorable and impactful. As he put it, “brevity, the soul of wit, will be eminently 347

the soul of a proverb’s wit.” Many proverbs consist of just a few words sometimes even monosyllabic ones yet carry profound meaning, such as “Extremes meet.” While most proverbs are short, Trench also acknowledged that the core value lies not in extreme brevity, but in the ability to convey wisdom efficiently. Thus, slightly longer proverbs can still be effective if they fulfill this function. Sense is the meaningful content of a proverb. Trench admitted that, at times, sense might be sacrificed for stylistic devices like alliteration, but he emphasized that the inner world of a proverb its insight, advice, or observation is what gives it power. Proverbs such as “Live and learn” or “First think, then speak” demonstrate how short expressions can encapsulate deep truths and life lessons. Salt refers to the style, wit, or rhetorical charm that makes a proverb memorable. Just as salt enhances the flavor of food, this figurative “salt” adds color, sting, or humor to a proverb. Proverbs need to be engaging not just informative. Their catchy form and punchy delivery make them effective in oral and written communication, whether in casual conversations, political speeches, literature, or media. Their stylistic qualities make them feel almost automatic in usage, as if they’re pre-packaged bits of wisdom ready to apply. Proverbs often contain multiple meanings and rely heavily on context. Stylistically, they are marked by phonic devices (like rhyme, rhythm, and alliteration: “Practice makes perfect,” “A little pot is soon hot”), semantic features (such as paradox or irony: “Easy come, easy go,” “The longest way around is the shortest way home”), and lexical traits, like the use of older or culturally specific words. Traditionally, proverbs have a didactic function. They are vessels of shared wisdom, morals, and cultural values, often passed down through generations. As noted by researchers [5, 45–48], proverbs are predominantly colloquial, appearing in both spoken and written communication, including lectures, books, newspapers, performances, fairy tales, and poetry. They serve many purposes: to strengthen arguments, offer advice, inspire reflection, critique social behavior, express general truths, or even justify one’s own shortcomings. Because of their brevity and rhythm, proverbs are easy to remember and widely repeated. They offer a unique window into a culture’s values, worldview, and way of life. As Sellers notes, proverbs “reunite the listener with their ancestors,” preserving cultural memory. Samovar (1980) also observed that many cultures share similar proverbs, reflecting universal human experiences. For instance, both the German saying “He who doesn’t honor the penny is not worthy of the dollar” and the American “A penny saved is a penny earned” highlight the importance of saving money. In cultures like Japan and China, where silence is valued, the Japanese proverb “The quacking duck is the first to get shot” warns against drawing attention to oneself. Alongside these universal proverbs, each culture also possesses unique expressions rooted in its history, traditions, and superstitions. These culturally specific proverbs often reflect distinctive social norms or experiences. 348

Here are a few common English proverbs and their meanings: “If you can't beat them, join them” – If you can’t win against someone, it may be better to cooperate. “Birds of a feather flock together” – People with similar traits or interests tend to associate with each other. “A chain is only as strong as its weakest link” – A group is only as strong as its weakest member. “The best things in life are free” – Love, friendship, and family are invaluable and can’t be bought. “Don’t bite the hand that feeds you” – Don’t harm those who help you. “Familiarity breeds contempt” – Too much familiarity can lead to a loss of respect. “It’s a man’s world” – A critique of male dominance in society and the struggles women face. “One good turn deserves another” – Kindness should be returned with kindness. “United we stand, divided we fall” – Unity is essential for success. Since ancient times, many linguists have attempted to properly define what constitutes a proverb. The work of Archer and Taylor can be viewed as a significant effort in this area, focusing on the general nature and function of proverbs. However, long before them, notable thinkers such as Aristotle, Socrates, and Ptolemy also engaged with the concept of proverbs. This interest continues in modern scholarship for instance, Neal P. Norrick’s influential book How Proverbs Mean: Semantic Studies of English Proverbs (Amsterdam: Mouton, 1985) contributes valuable insights. Similarly, Alan Dundes, in his work “On the Structure of Proverbs,” offers important perspectives on the topic. Proverbs often contain specific grammatical or syntactic structures, metaphors, semantic cues, and lexical markers such as archaic words. They also exhibit phonetic features like intonation shifts, rhyme, and alliteration. The use and meaning of proverbs are influenced by tradition, frequency of use, and repetition. More recently, Peter Grzybek, along with Herman and other Austrian scholars, has emphasized the need for empirical research in paremiology (the study of proverbs). They argue that researchers must investigate which proverbs are actively used in both standard collections and everyday spoken language by native speakers today [2, 63–69]. Despite changes in time and social conditions, proverbs continue to remain relevant. For this reason, it is essential to broaden research on their usage across diverse societies, ranging from highly technological environments to traditionally oriented rural communities. Empirical investigations of this kind can also reveal proverbs that are shared across different languages and cultures. Conclusion. Proverbs are widely used in performances and literary texts to enhance expressiveness and make speech more accessible to audiences. However, limiting the study of proverbs to theoretical definitions or structural analysis is no 349

longer adequate. Contemporary research should increasingly employ demographic approaches, including surveys and statistical analysis, to determine which proverbs are widely recognized and actively used in present-day communication. Such methods also make it possible to trace the emergence and spread of new proverbs in modern society. References: 1. Cowie A., Mackin R. The Oxford Dictionary of Current Idiomatic English. London: Oxford Univ. Press, 1985. – Vol. 1. – 576 p. 2. Foltz P. W., Kintsch, W., & Landauer, T. K. The measurement of textural coherence with Latent Semantic Analysis. // Discourse Processes, 1998. - № 25. – Р. 285-307 3. Hornby A.S. The Advanced Learners Dictionary of Current English. – London: Longman, 1999. –678 p. (ALD) 4. Lehrer Adrienne. Proper Names. Linguistic Aspects. In: Asher R. E. (ed.):The Encyclopaedia of Language and Linguistics. Oxford: Oxford University Press, 1994. – Vol. 6. - рр. 3372–3374 5. Mill John S.A System of Logic. New York. Available(accessed September 2007). 6. Zhenya Practical English Language and Culture. Baoding: Hebei University Press, 2004. 139 р. 7. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – 2-е изд. перераб. – Москва: Высшая школа, 1996. – 156 с. 8. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. – Изд. 4-е, переработанное и дополненное. - М.: Русский язык, 1984. – 942 с. (АРФС) 9. Обруева Г.Х. О сдвиге имени собственного в разряд нарицательных слов во фразеологии английского языка. Вестник Челябинского государственного университета, (22), 2010. – C.100-102. 10. Обруева Г.Х. Функциально-семантический анализ фразеологических единиц с именами собственными (лингво-методический анализ) Иностранная филология: язык, литература, образование, 3(1 (66), 69–71. 11. Обруева Г.Х. Инглиз тилидаги атоқли отларнинг фразеологик бирликлар структурасида ишлатилиши. Хорижий филология №2, 2021, 66-69. INNOVATSION TA’LIM MUHITIDA JISMONIY TARBIYA VA IJTIMOIYGUMANITAR FANLAR INTEGRATSIYASI: TALABALARNING IJTIMOIY FAOLLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI Olimjonov Omadbek Odiljon o‘g‘li, AndDPI mustaqil tadqiqotchisi email: omadbekolimjonov1995@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda innovatsion ta’lim muhitida jismoniy tarbiya va ijtimoiygumanitar fanlar integratsiyasi orqali talabalarning ijtimoiy faolligini oshirish strategiyalari yoritiladi. Fanlararo yondashuv asosida shaxsning jamoaviylik, mas’uliyat va fuqarolik kompetensiyalarini rivojlantirish mexanizmlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: innovatsion ta’lim, jismoniy tarbiya, ijtimoiy-gumanitar fanlar, integratsiya, ijtimoiy faollik, kompetensiya, fanlararo yondashuv. Аннотация. В тезисе рассматриваются стратегии повышения социальной активности студентов посредством интеграции физического воспитания и социальногуманитарных дисциплин в инновационной образовательной среде. На основе междисциплинарного подхода анализируются механизмы развития командности, ответственности и гражданских компетенций. 350

Ключевые слова: инновационное образование, физическое воспитание, социальногуманитарные дисциплины, интеграция, социальная активность, компетенция, междисциплинарный подход. Abstruct. This thesis examines strategies for enhancing students’ social activity through the integration of physical education and social-humanitarian disciplines within an innovative educational environment. Based on an interdisciplinary approach, it analyzes mechanisms for developing teamwork, responsibility, and civic competencies. Keywords: innovative education, physical education, social-humanitarian disciplines, integration, social activity, competence, interdisciplinary approach. Kirish. Bugungi kunda innovatsion ta’lim muhitini shakllantirish jarayoni oliy ta’lim tizimida fanlararo integratsiyani kuchaytirishni taqozo etmoqda. Raqamlashtirish, globallashuv va axborot oqimining keskin ortishi ta’lim mazmuni va metodlarini yangilash zaruratini yuzaga keltirmoqda. Zamonaviy jamiyatda raqobatbardosh, ijtimoiy faol va mas’uliyatli mutaxassislarni tayyorlash ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu bois ta’lim jarayonini innovatsion yondashuv asosida tashkil etish, nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar o‘rtasidagi integratsiya talabaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Jismoniy tarbiya nafaqat sog‘lom turmush tarzini shakllantiradi, balki jamoada ishlash, o‘zaro hurmat, intizom va liderlik sifatlarini rivojlantiradi. Ijtimoiy-gumanitar fanlar esa fuqarolik ongini, huquqiy madaniyatni, ma’naviy qadriyatlarni va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ushbu fanlarning uzviy bog‘liqligi shaxsda yaxlit dunyoqarash va faol hayotiy pozitsiyani qaror toptiradi. Innovatsion ta’lim muhiti shaxsga yo‘naltirilgan, kompetensiyaviy va integrativ yondashuvni talab etadi. Bunday muhitda ta’lim jarayoni interaktiv metodlar, loyiha faoliyati, muammoli vaziyatlar tahlili hamda raqamli vositalar yordamida tashkil etiladi. Natijada talabalar bilimni tayyor shaklda qabul qiluvchi emas, balki faol subyekt sifatida o‘zlashtiradi, mustaqil fikrlash va tashabbus ko‘rsatish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, oliy ta’limda ijtimoiy faollikni oshirish masalasi davlat siyosati darajasida e’tibor qaratilayotgan yo‘nalishlardan biridir. Talabalarning ijtimoiy loyihalarda, sport va madaniy tadbirlarda faol ishtiroki ularning fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlaydi. Jismoniy tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar integratsiyasi ana shu jarayonni tizimli ravishda yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Fanlararo integratsiya ta’lim mazmunini boyitish, nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish hamda talabalarda ijtimoiy mas’uliyat, liderlik va kommunikativ kompetensiyalarni shakllantirish imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, innovatsion ta’lim muhitida jismoniy tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar integratsiyasi talabalarning ijtimoiy faolligini oshirishning samarali strategiyalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Asosiy qism. Innovatsion ta’lim muhitida fanlararo integratsiya talabalar ijtimoiy faolligini oshirishda muhim vosita ekanligi ko‘plab olimlar tomonidan ta’kidlanadi. Masalan, To‘xtaxodjayeva va hamkorlari ta’kidlashicha, jismoniy 351

tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlarning uyg‘unligi talabalar shaxsiyatining kompleks rivojlanishini ta’minlaydi[1]. Bu fikr shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilar fanlarni alohida emas, balki birbirini to‘ldiruvchi tarzda o‘qitish orqali talabaning nafaqat intellektual, balki ijtimoiy va jismoniy salohiyatini ham rivojlantirishi mumkin. Xo‘jayev va Sattorov jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari ijtimoiy fazilatlarni – mas’uliyat, liderlik, hamkorlik va intizomni shakllantirish vositasi sifatida xizmat qiladi[2]. Bu shuni anglatadiki, sport mashg‘ulotlari faqat sog‘lomlikni rivojlantirmaydi, balki talabalarda jamoadagi ro‘lini anglash va ijtimoiy mas’uliyatni his qilish ko‘nikmalarini ham mustahkamlaydi. Ishmuhamedov va Abduqodirov ta’kidlashicha, interaktiv va loyiha asosidagi ta’lim metodlari jismoniy tarbiya bilan birlashtirilganda talabalarning ijtimoiy faolligini sezilarli darajada oshiradi[3]. Demak, nafaqat dars mazmuni, balki uning o‘tish shakli ham ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirishga ta’sir ko‘rsatadi; talaba o‘qish jarayonida faol subyekt sifatida ishtirok etadi. Ijtimoiy-gumanitar fanlar orqali shakllangan fuqarolik ongini jismoniy tarbiya bilan uyg‘unlashtirish yoshlar ma’naviy barkamolligini oshiradi[4]. Bu yondashuv talabalarda sog‘lom hayotiy prinsiplar bilan birga jamiyatga foydali bo‘lish tamoyillarini mustahkamlashga yordam beradi. Tolipov va Usmonboyeva ta’kidlaydiki, fanlararo integratsiya o‘qituvchining pedagogik mahorati va innovatsion texnologiyalardan foydalanish qobiliyatiga bog‘liq[5]. Ya’ni, innovatsion muhit yaratish uchun faqat metodik dasturlar emas, balki o‘qituvchining malakasi va texnologiyani qo‘llash qobiliyati ham muhim rol o‘ynaydi. UNESCOning tavsiyalarida aytilishicha, jismoniy tarbiya va ijtimoiy kompetensiyalar o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud bo‘lib, integratsiya talabalarning jamiyat hayotida faol ishtirokini rag‘batlantiradi[6]. Bu shuni bildiradiki, xalqaro tajriba ham integratsiyalashgan yondashuvning samaradorligini tasdiqlaydi. Shuningdek, Nazarov va Karimovning tadqiqotlarida, ta’lim jarayonida sog‘lom turmush tarzi va ijtimoiy loyihalarda ishtirok etish orqali talabalarning ijtimoiy faolligi oshiriladi[7]. Bu fikr talabalarning nafaqat nazariy bilim, balki amaliy faoliyat orqali ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Oxirgi o‘rinda, Abdullaevning tahliliga ko‘ra, jismoniy tarbiya va ijtimoiygumanitar fanlar integratsiyasi raqamli ta’lim muhitida yanada samarali bo‘ladi[8]. Bu degani, interaktiv platformalar, onlayn monitoring va raqamli vositalar yordamida fanlar integratsiyasi talabalarning faol ishtirokini oshirishda katta rol o‘ynaydi. 352

Xulosa. Innovatsion ta’lim muhitida jismoniy tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar integratsiyasi talabalarning ijtimoiy faolligini oshirishda muhim pedagogik strategiya hisoblanadi. Fanlararo yondashuv asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni shaxsning intellektual, ma’naviy va jismoniy rivojlanishini uyg‘un holda ta’minlaydi. Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari orqali jamoaviylik, mas’uliyat, liderlik va intizom kabi ijtimoiy fazilatlar shakllanadi, ijtimoiy-gumanitar fanlar esa fuqarolik ongini, ma’naviy qadriyatlarni va ijtimoiy munosabat madaniyatini mustahkamlaydi. Shuningdek, innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash integratsiya jarayonini samarali tashkil etish, talabalarning mustaqil fikrlashi va tashabbuskorligini rivojlantirishga xizmat qiladi. Natijada, talabalarda jamiyat hayotida faol ishtirok etish, sog‘lom turmush tarzini olib borish va ijtimoiy mas’uliyatni his etish ko‘nikmalari shakllanadi. Tavsiyalar 1. Oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar integratsiyasiga asoslangan maxsus o‘quv modullarini ishlab chiqish. 2. Fanlararo loyiha va ijtimoiy tashabbuslarni joriy etish orqali talabalarning amaliy ijtimoiy faoliyatini rag‘batlantirish. 3. Raqamli va interaktiv metodlardan foydalanib, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirish. 4. O‘qituvchilarning integrativ yondashuv bo‘yicha metodik tayyorgarligini oshirish va malaka oshirish kurslarini tashkil etish. 5. Talabalarning ijtimoiy faolligini baholash me’zonlarini ishlab chiqish va monitoring tizimini joriy etish. 6. Sport va ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishdagi tadbirlarni uyg‘unlashtirgan holda sog‘lom va faol talaba muhitini shakllantirish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. To‘xtaxodjayeva, M.X., & boshqalar. (2018). Pedagogika nazariyasi. –T.: O‘zbekiston Faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. 2. Xo‘jayev, N., & Sattorov, T. (2020). Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. -T.: Fan va texnologiya. 3. Ishmuhamedov, R., Abduqodirov, A., & Pardaev, A. (2019). Ta’limda innovatsion texnologiyalar. –T.: Iste’dod. 4. Musurmonova, O. (2017). Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. –T.: O‘qituvchi. 5. Tolipov, O‘., & Usmonboyeva, M. (2016). Pedagogik texnologiyalarning nazariy va amaliy asoslari. Toshkent: Fan. 6. UNESCO. (2015). Quality Physical Education (QPE): Guidelines for Policy Makers. Paris: UNESCO Publishing. 7. Nazarov, Sh., & Karimov, A. (2019). Yoshlar tarbiyasi va ijtimoiy faollik. -T.: Ilm-fan. 8. Abdullaev, B. (2021). Raqamli pedagogika va fanlararo integratsiya. –T.: Ta’lim. 353

CHET TILINI O‘QITISHDA LOYIHA ASOSIDAGI YONDASHUV VA SI/RAQAMLI O‘QUV VOSITALARINING TALABALARNING MUVAFFAQIYATI HAMDA MOTIVATSIYASIGA TA’SIRI Olimov Sh.Sh., s.s.olimov@buxdu.uz, Zaripov K.Ya., kamolzaripov@gmail.com Annotatsiya. Bugungi kunda xorijiy tillarni o‘qitishda bir qator muammolar mavjud. Jumladan, og‘zaki xorijiy tilni o‘rgatish va muloqot muhiti yetishmasligi, o‘quvchining yetakchi (faol) roli e’tibordan chetda qolishi, og‘zaki xorijiy tilni o‘qitishda eskicha usullardan foydalanish til o‘rganish jarayonini sekin va samrasiz bo‘lishiga olib keladi. Kalit so`zlar: SI (sun`iy intellekt), o`quv jarayoni, talaba, chet tili. Аннотация. Сегодня существует ряд проблем в преподавании иностранных языков. В частности, отсутствие среды общения и обучения устному иностранному языку, игнорирование ведущей (активной) роли учащегося, использование устаревших методов в обучении устному иностранному языку приводит к медленному и неэффективному процессу изучения языка. Ключевые слова: ИИ (искусственный интеллект), учебный процесс, студент, иностранный язык. Annotatsiya. Today, there are a number of problems in teaching foreign languages. In particular, the lack of oral foreign language teaching and a communicative environment, the neglect of the student's leading (active) role, and the use of outdated methods in oral foreign language teaching lead to a slow and ineffective language learning process. Keywords: SI (artificial intelligence), learning process, student, foreign language. Kirish. Oliy ta’lim tizimida chet tillarni o‘rganishda imtihonga yo‘naltirilgan an’anaviy ta’lim konsepsiyasi juda chuqur ildiz otgan bo‘lib, bu yondashuvda o‘qituvchilar asosan o‘quv materiallari va mazmunga e’tibor qaratadilar. Biroq talabalar rivojlanishi uchun ular muayyan til muhitida amaliy mashq qilishlari zarur. Afsuski, ko‘p hollarda oliy ta’lim muhitida talabalar og‘zaki xorijiy til mashqlarini faqat imtihondan o‘tish uchun bajaradilar va haqiqiy og‘zaki muloqotga ehtiyoj sezilmaydi. Natijada talabalar xorijiy tilni mexanik tarzda yodlash va o‘rganish dilemmasiga tushib qoladilar hamda og‘zaki nutqning buyuk jozibasi va ahamiyatini to‘liq his qila olmaydilar [6]. SI bilan integratsiya qilingan til o‘rgatish metodlari esa avtomatlashtirilgan yozma baholash, nutqni tanish tizimlari, aql bilan boshqariladigan repetitorlar va chatbotlar orqali shaxsga mos o‘quv yo‘nalishlarini taklif qiladi. Bu yondashuv o‘quvchilarga real muloqot amaliyotini ko‘proq beradi va ularni mustaqil o‘rganishga yo‘naltiradi. Tan olish kerakki an’anaviy xorijiy tilni o‘qitish texnikalari til o‘rganishda kutilgan natijalarni bermayapti. O‘qituvchi oliy ta’limda talabalar qiziqishi va istaklari yetarli darajada hisobga olmagan hollardan kelib chiqsak, til o‘rganish samaradorligi yana ham pasayishi guvohi bo‘lamiz. Chunki faqat darslikka asoslangan xorijiy til mashg‘ulotlari ma’lum vaqtdan so‘ng talabalarni zeriktiradi, ayniqsa bugungi sharoitdagi talabalar uchun bu holat rag‘batning pasayishiga olib keladi. Qiziqish va motivatsiyasini yo‘qotgan talaba til o‘rganishdan butunlay voz kechishi mumkin. Shu sababli, xorijiy til ta’limida talabalar qiziqishi va 354

motivatsiyasini saqlab qolish uchun ularning barcha sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan o‘quv muhiti yaratish zarur. Bundan tashqari, o‘qituvchilar tomonidan qo‘llaniladigan an’anaviy va to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qitish modeli har bir talabaning individual farqlarini e’tiborsiz qoldiradi. Ushbu modelda o‘qitish jarayoni mazmun va o‘qituvchiga qaratilib, talabalar idrok qilish qobiliyatlari inkor etiladi. Ko‘pincha talabalar oldingi dars mazmunini to‘liq o‘zlashtirib va hazm qilib ulgurmasdan, o‘qituvchi keyingi mavzuni boshlaydi, bu esa talabalarni juda noqulay passiv holatga tushiradi [4]. Xorijiy til ta’limida ayrim talabalar o‘rganish qobiliyati jihatidan nisbatan sust bo‘lib, o‘qituvchining sur’atiga yetisha olmaydilar. Natijada, bunday talabalar xorijiy tilni o‘rganishda o‘ziga ishonch va motivatsiyani yo‘qotishi, xorijiy til darslaridan qo‘rqishi va o‘z qobiliyatlarini rivojlantirishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin. Stockwell A., (2020) tomonidan o`tkazilgan tadqiqotlarda raqamli vositalar yordamida til o‘rganish sinf ichida va tashqarisida o‘quvchilarga boy, real vaqtli, dolzarb va kontekstual o‘quv imkoniyatlarini taqdim etishini aniqlaganlar Haqiqatdan ham Sun’iy texnologiya ingliz tilini chet tili sifatida o‘rgatishda til rivoji, madaniy tushuncha, o‘quvchi faoliyati, o‘rganish qo‘llab-quvvatlashi hamda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunda talaba markazli faol ta’limga mos keladigan amaliyotlardan biri — ta’lim jarayonida bajarish va tajriba orttirishga asoslangan raqamli vositalardan foydalanishdir. Tinglash va hikoya qilish kabi ibtidoiy an’analarni raqamli media va texnologiya bilan uyg‘unlashtirgan ushbu vositalar muayyan mavzu bo‘yicha yaratilgan mazmunni aniq maqsad va nuqtayi nazar asosida multimedia orqali qayta ishlash sifatida ifodalanadi. Axborot texnologiyalaridan foydalanish nafaqat hissiyotlar, tajribalar, usullar va texnikalar xilma-xilligini oshiradi, balki til ko‘nikmalarini o‘rgatish jarayonida motivatsiyani ham kuchaytiradi [9]. Hargis W., 2022 aniqlanishicha texnologiya rivoji bilan yuzaga kelgan innovatsiya va xilma-xillik ta’sirida matnni idrok etish ham o‘zgardi: an’anaviy yozma matnlar o‘rnini bir nechta sezgi organlarini rag‘batlantiruvchi raqamlashtirilgan matnlar egallamoqda. Bugungi kunda talabalar va o‘qituvchilar kundalik hayotlarida raqamli o‘rganish va o‘qitish vositalaridan tobora ko‘proq foydalanmoqdalar. So‘nggi yillarda ko‘plab pedagoglar XXI asr raqamli hayoti talab qiladigan ko‘nikmalarni shakllantirish maqsadida ta’lim jarayonida raqamli vositalardan foydalanmoqdalar. Texnologiya talabalar nafaqat muammolarni hal qiladigan, balki o‘z muammolarini anglaydigan faol muhitni yaratishga yordam beradi [15]. Shuningdek, Long, J. va boshq. (2022) ta’kidlaganidek, mazmun animatsiya, audio va video bilan qo‘llab-quvvatlanganda talabalar tizimli ravishda o‘rganadilar. Ushbu qo‘llab-quvvatlashlar faol va qiziqarli o‘quv jarayonini ta’minlaydi. Raqamli o‘qitish va o‘rganish vositalaridan foydalanish o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi interaktiv almashinuvni ta’minlab, uzluksiz ta’limga hissa 355

qo‘shadi. Texnologiya ta’limning ko‘plab sohalarida muhim rol o‘ynagani kabi, xorijiy til o‘rganishda ham katta ahamiyatga ega [1]. Ta’limda raqamlashtirishning ortishi bilan xorijiy til o‘qitishga hissa qo‘shadigan raqamli vositalardan foydalanish ham kengaydi. Xorijiy tillarda to‘rtta asosiy til ko‘nikmasi (tinglash, gapirish, o‘qish va yozish) yetakchi o‘rinda bo‘lgani sababli, o‘qituvchilardan turli materiallardan foydalanish va ularni ushbu ko‘nikmalarga mos ravishda ishlab chiqish talab etiladi. Shu nuqtayi nazardan, raqamlashtirish material yaratish jarayonida o‘qituvchilarning vaqt va kuchini tejashga yordam beradi. Talabalar nuqtayi nazaridan esa, ayniqsa yoshlarning raqamli materiallarga qiziqishi o‘rganishga yanada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, deb hisoblanadi [14] Raqamli o‘qitish va o‘rganish vositalari talabalar uchun o‘quv materiallari bilan muloqot qilish va eng muhimi, samarali o‘rganish imkonini beruvchi qiziqarli usullarni taqdim etadi. Ushbu vositalar talabalar tomonidan yaratilgan loyihalar va mahsulotlarni yaratish hamda ulashish imkonini beruvchi raqamli dasturlardir. Ular interaktiv, ko‘p funksiyali va foydalanish uchun qulay platformalar bo‘lib, talabalarni hamkorlikka yoki individual mahsulotlar yaratish va ulashishga undaydi. Shuningdek, bu vositalar talabalar o‘rtasida hamkorlikni rivojlantiradi [13]. Til o‘rganish jarayoni turli vosita va texnikalar yordamida maktabdan tashqarida ham amalga oshirilishi mumkin, ya’ni o‘quv muhiti faqat maktab bilan cheklanib qolmaydi. Ushbu vositalar yordamida o‘qitish jarayoni o‘qituvchi uchun osonroq va samaraliroq bo‘ladi. Masalan, zamonaviy tadqiqotlarda innovatsion yondashuv sifatida ko‘rib chiqilayotgan “vibe coding” amaliyoti sun’iy intellekt yordamida til o‘rganish jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ushbu yondashuv ingliz tilini o‘rgatishda uchta muhim o‘lchamni qamrab oladi: 1. SI bilan muloqot qilish (SI bilan dialoglar orqali tilni qo‘llash), 2. SI orqali ishlash (SI yordamida matn yaratish, tahrirlash va tahlil qilish), 3. SI haqida fikr yuritish (SI natijalarini tanqidiy baholash va refleksiya qilish). Mazkur yondashuvning asosiy ustunligi shundaki, talabalar ingliz tilini faqat grammatik qoidalar yoki alohida mashqlar orqali emas, balki real muammolar va amaliy vazifalar doirasida qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Natijada til o‘rganish jarayoni sun’iy mashqlardan chiqib, mazmunli va kontekstga asoslangan faoliyatga aylanadi. Olimlarning ta’kidlashicha, bunday kreativ SI yondashuvlari talabalarning tilni anglash darajasini chuqurlashtiradi, kommunikativ kompetensiyasini rivojlantiradi hamda ingliz tilida erkin va ishonchli muloqot qilish qobiliyatini sezilarli darajada oshiradi [9,12,15]. Shuningdek, “vibe coding” amaliyoti talabalarni passiv bilim oluvchidan faol bilim yaratuvchiga aylantirib, ularning ijodiy fikrlashi, muammolarni hal qilish ko‘nikmalari va raqamli savodxonligini ham rivojlantiradi. Shu bois, kreativ SI yondashuvlari oliy ta’lim ingliz tili darslarida zamonaviy pedagogik yechim sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Raqamli o‘rganish va o‘qitish vositalarining 356

afzalliklaridan biri — ulardan foydalanishning qulayligidir. Talabalarning aksariyati bu vositalarni intuitiv va foydalanuvchi uchun qulay deb hisoblaydi, shuning uchun dasturlarni o‘rganishga juda kam vaqt sarflanadi. Ushbu vositalar interaktiv o‘rganish va topshiriqlar hamda baholashda innovatsion yechimlarni taqdim etadi. Talabalar o‘z g‘oyalarining tezda shakllanayotganini ko‘radilar, loyihalarni tartibga solish ham oson bo‘ladi va bu ularni ijodiy jarayonga jalb etadi. Raqamli vositalardan foydalanishning qulayligi talabalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularni o‘rganish jarayonida yanada faol ishtirok etishga undaydi [8,11,16]. So‘nggi yillarda barcha sohalarda, ayniqsa til o‘qitishda keng qo‘llanilayotgan vositalardan yana biri — sun’iy intellekt ilovalaridir. SI tizimlari odatda o‘rganish tizimlari, foydalanish tizimlari va boshqaruv tizimlarini o‘z ichiga oladi. Ular orasida o‘rganish tizimidagi texnologiya eng muhim qism hisoblanadi, chunki tizim foydalanuvchilar tomonidan ishlatilishidan oldin o‘rganilishi lozim. Dastlab sun’iy intellekt faqat kompyuter fanining bir bo‘lagi bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik u inson aql-idrokini tushunishga va odamlar uchun ko‘p vaqt talab etadigan ishlarni bajarishga yo‘naltirildi. Sun’iy intellekt kompyuter texnologiyalarining rivojlanish darajasiga juda bog‘liq bo‘lib, dastlab uning qo‘llanish sohasi matn, nutq va tasvirlarni tanish va kiritish bilan cheklangan edi. Internet va bulutli hisoblash texnologiyalari, katta ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellektning yanada rivojlanishi natijasida ushbu texnologiyalar ta’lim sohasida keng qo‘llanila boshlandi [4,6,9]. Shu bilan birga, mobil telefonlar va planshetlar ham raqamli sinflarning rivojlanishi uchun muayyan imkoniyatlar yaratdi. SI texnologiyasi bilim berish platformasi asosida aqlli sinf modeli va o‘quv kutubxonasini shakllantiradi. Ushbu model o‘quv holatini diagnostika qilish, talaba markazli amaliyotlar, o‘qituvchining uy vazifalarini nazorat qilishi, fikr-mulohaza va baholash tizimi kabi bir qator funksiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu aqlli o‘quv muhitini yaratadi. Bunday muhit individual va moslashtirilgan ta’limni uyg‘unlashtiradi hamda o‘rganish jarayonini qiziqarli, intellektual va estetik jihatdan boy qiladi. Shuningdek, u o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyasini oshiradi. Sun’iy intellekt vositalaridan ta’lim muhitida samarali foydalanish uchun bir qator tamoyillarga amal qilish zarur. Birinchidan, o‘quv muhiti va o‘quv mazmunining integratsiyasi muhim. SI asosidagi ta’limda multimedia videolar, dasturiy vositalar va kurs namoyishlaridan foydalaniladi, turli ta’lim vazifalarini bajarish uchun turli media shakllari qo‘llaniladi. Ikkinchidan, o‘quv muhiti ta’lim maqsadlariga mos bo‘lishi lozim. O‘qitish vositalari samarali ta’limni ta’minlash uchun qo‘llaniladi va ular yordamida ta’lim maqsadlariga erishiladi. Uchinchidan, o‘quv muhiti talabalarning kognitiv xususiyatlari va o‘rganish ehtiyojlariga mos bo‘lishi kerak, murakkab vositalarni tanlash har doim ham zarur emas. Axborot texnologiyalarining rivoji yangi bosqichga ko‘tarildi va SI texnologiyasining rivojlanishi ma’lum qonuniyatlarga ega. Oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt texnologiyasini samarali xorijiy til ta’limi bilan 357

uyg‘unlashtirish yanada yaxshi natijalarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, oliy ta’limda xorijiy til o‘qitishni faol ravishda takomillashtirish zarur. Sun’iy intellekt texnologiyasi ko‘plab sohalarni qamrab oladi va asosan inson ongli faoliyati hamda tafakkur jarayonlarini modellashtiradi. Shu bois SI texnologiyasidan xorijiy til o‘qitishda foydalanish mumkin va zarur. Sun’iy intellekt zamon talabi bo‘lib, oliy ta’lim muassasalaridagi o‘qituvchi va talabalar bu o‘zgarishga moslashishlari kerak. Bir tomondan, xorijiy til ta’limi ma’lumotlar asosida fikrlashni shakllantirishi zarur. Ikkinchi tomondan, xorijiy til ta’limi allaqachon nisbatan mukammal tizimga ega. SI esa katta hajmdagi, turli va real ma’lumotlar hamda tezkor qayta ishlash kabi xususiyatlarga ega. Shu sababli, xorijiy til ta’limida SI texnologiyasini qo‘llash modellarini chuqur tahlil qilish va yangi texnologiyalarni ta’lim jarayoniga chuqur integratsiya qilish muhimdir [3,7,10,17]. Til o‘rganish masalasida loyiha asosida til o‘rganish — tadqiqot, muloqot va hamkorlik ko‘nikmalarini kuchaytirish orqali o‘rganish va o‘qitish jarayonini mazmunli, maqsadli va samarali qiladigan til o‘qitish, til ko‘nikmalarini rivojlantirish va baholash usulidir. Shu xususiyatlari tufayli u ko‘plab ona tili va xorijiy til ta’limi muhitlarida qo‘llanib kelinmoqda. Simon Suh (2025) tomonidan olib borilgan quasi-eksperimentda 34 nafar talaba SI asosidagi til o‘rganish platformalari (masalan, Duolingo va Santa) bilan ishlashdan oldin (pre-test) va keyin (post-test) o‘lchanadi [19]. Tadqiqotda quyidagi ko‘rsatkichlar tahlil qilingan: talabalar faolligi, akademik yutuqlari va o‘rganishdan qoniqishi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, SI tutorlar bilan ishlash natijasida: 1.Talabalar faolligi oshgan (o‘rganishga jalb qilinish darajasi yuqorilangan) 2.Akademik natijalar yaxshilangan (talaba ko‘nikmalari va ballari o‘sdi) 3.Talabalar o‘rganishdan qoniqish darajasi oshgan. Bu farqlar pre-test va post-test natijalari taqqoslanishi orqali aniqlangan. Bu empirik natijalar sun’iy intellektning oliy ta’limdagi ingliz tili darslarida qo‘llanilishi bo‘yicha bir necha muhim pedagogik xulosalarni beradi: 1. Personalizatsiya va faollikni oshirish. SI asosidagi tutorlar talabalarga ularning individual ehtiyojlariga moslangan mashqlar va fikr-mulohaza beradi. Bu talabalarning o‘quv jarayoniga aktiv jalb qilinishini oshirib, ularning faolligini kuchaytiradi — bu ko‘pincha an’anaviy o‘qitish usullarida yetishmaydigan jihatlar hisoblanadi. Empirik natijalarda ko‘rinishicha, talabalarning interaktiv o‘rganish tajribalari ularning motivatsiyasini hamda o‘zlashtirish samaradorligini oshiradi. 2. Akademik natijalarning yaxshilanishi. Pre-test va post-test taqqoslashlari shuni ko‘rsatadiki, SI bilan qo‘llab-quvvatlangan o‘rganish talabalar akademik natijalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu ingliz tilining asosiy ko‘nikmalarini, masalan, grammatika, lug‘at va muloqot qobiliyatlarini mustahkamlashga yordam beradi. Shu bilan birga, bu natija oson yodlashga asoslangan yondashuvdan farqli o‘laroq, tilni kontekstli va interaktiv amaliyot orqali o‘rganishni kuchaytiradi. 3. Talabalarning qoniqishi va o‘rganish tajribasi. SI tutorlar bilan ishlagan talabalar, odatda, o‘rganish jarayonidan yuqori qoniqish bildirganlar. Bu natija tilni o‘rganish jarayonini “qiziqarli” va “shaxsiy darajada foydali” deb topishga olib 358