Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

joriy etilgan sharoitda prokrastinatsiyaning namoyon bo‘lish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Prokrastinatsiya talabalarda ko‘pincha ichki motivatsiyaning yetarli darajada shakllanmaganligi, o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarining sustligi hamda o‘quv vazifalarining murakkabligi bilan izohlanadi. Biroq mazkur holatni faqat individual psixologik xususiyatlar bilan cheklab bo‘lmaydi. Ijtimoiy muhit, o‘quv jarayonining tashkil etilish shakli, pedagogik yondashuvlar va ta’lim texnologiyalarining o‘ziga xosligi prokrastinatsiyaning yuzaga kelishida muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, prokrastinatsiyani kamaytirish masalasini ijtimoiy-psixologik yondashuv asosida o‘rganish ilmiy jihatdan asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari talabaning o‘quv jarayonidagi faolligini oshirish, mustaqil fikrlashini rivojlantirish va shaxsiy mas’uliyatini kuchaytirishga qaratilgan bo‘lsa-da, mazkur yondashuvlar talabalardan yuqori darajadagi o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatini talab etadi. Masofaviy ta’lim, raqamli platformalar va interaktiv texnologiyalarning keng qo‘llanilishi talabaning vaqtni rejalashtirish va vazifalarni ustuvorlik asosida bajarish ko‘nikmalarini sinovdan o‘tkazadi. Bu esa ayrim hollarda prokrastinatsiya holatining kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Talabalarda prokrastinatsiyaning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini tahlil qilish jarayonida ijtimoiy munosabatlar tizimi alohida ahamiyat kasb etadi. Tengdoshlar bilan o‘zaro aloqalar, guruhdagi psixologik iqlim va o‘qituvchi-talaba munosabatlari talabaning o‘quv faoliyatiga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. Qo‘llab-quvvatlovchi va rag‘batlantiruvchi muhitda ta’lim olayotgan talabalar o‘z vazifalariga mas’uliyat bilan yondashishga moyil bo‘lib, prokrastinatsiya darajasi nisbatan past bo‘ladi. Aksincha, yuqori darajadagi nazorat va bosim hukmron bo‘lgan muhitda talabalarda xavotir va ichki qarshilik kuchayib, vazifalarni kechiktirish holati ko‘proq kuzatiladi. Prokrastinatsiyaning psixologik asoslaridan biri sifatida o‘z-o‘zini boshqarish mexanizmlarining rivojlanish darajasini ko‘rsatish mumkin. Innovatsion ta’lim sharoitida talaba o‘z faoliyatini mustaqil ravishda rejalashtirish, nazorat qilish va baholashga majbur bo‘ladi. Ushbu jarayonda metakognitiv ko‘nikmalar, ya’ni o‘z fikrlash jarayonini anglash va boshqarish qobiliyati muhim ahamiyatga ega. Metakognitiv ko‘nikmalari yetarli darajada rivojlanmagan talabalar vazifalarni kechiktirishga, o‘z imkoniyatlarini noto‘g‘ri baholashga va vaqtni samarasiz taqsimlashga moyil bo‘ladilar. Innovatsion ta’lim yondashuvlari prokrastinatsiyani kamaytirishda muhim vosita bo‘lishi mumkin, agar ular psixologik xususiyatlarni inobatga olgan holda joriy etilsa. Masalan, loyihaviy ta’lim, muammoli o‘qitish va refleksiv metodlardan foydalanish talabalarning o‘quv jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshirib, ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Bunday yondashuvlar talabaning faol ishtirokini ta’minlab, o‘quv vazifalarini shaxsiy ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyat sifatida qabul qilishiga yordam beradi. Natijada, prokrastinatsiya holatining kamayishi kuzatiladi. Shuningdek, raqamli ta’lim texnologiyalaridan oqilona foydalanish ham prokrastinatsiyani kamaytirishga xizmat qiladi. O‘quv jarayonini monitoring qilish, 259

vazifalar bajarilishini bosqichma-bosqich nazorat qilish va tezkor fikr-mulohaza berish imkonini beruvchi platformalar talabaning o‘z faoliyatiga nisbatan mas’uliyatini oshiradi. Biroq raqamli vositalarning haddan tashqari ko‘pligi va nazoratsiz qo‘llanilishi, aksincha, diqqatning bo‘linishiga va kechiktirish xattiharakatining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli raqamli texnologiyalar psixologik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirilgan holda qo‘llanishi zarur. Talabalarda prokrastinatsiyani kamaytirishda psixologik treninglar va ijtimoiy-psixologik dasturlarning ahamiyati ham yuqori baholanadi. O‘z-o‘zini boshqarish, vaqtni rejalashtirish, stressni boshqarish va maqsad qo‘yish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan treninglar talabalarning akademik faolligini oshirishga yordam beradi. Bunday dasturlar innovatsion ta’lim yondashuvlari bilan integratsiyalashgan holda amalga oshirilganda, ularning samaradorligi yanada ortadi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari sharoitida talabalarda prokrastinatsiyani kamaytirish masalasi ko‘p omilli va murakkab jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayonni samarali tashkil etish uchun individual psixologik xususiyatlar bilan bir qatorda ijtimoiy muhit, ta’lim texnologiyalari va pedagogik yondashuvlarning o‘zaro uyg‘unligini ta’minlash zarur. Ijtimoiypsixologik yondashuv asosida ishlab chiqilgan strategiyalar talabalarning o‘quv faoliyatini faollashtirish, mas’uliyat hissini kuchaytirish va prokrastinatsiya darajasini sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qiladi. Xulosa va tavsiyalar. Mazkur maqolada innovatsion ta’lim yondashuvlari sharoitida talabalarda prokrastinatsiyaning yuzaga kelishiga ta’sir etuvchi ijtimoiypsixologik omillar tahlil qilindi. Olib borilgan nazariy tahlil shuni ko‘rsatadiki, prokrastinatsiya talabalarning o‘quv faoliyatida keng uchraydigan hodisa bo‘lib, u nafaqat individual psixologik xususiyatlar, balki ta’lim muhiti, ijtimoiy munosabatlar va pedagogik yondashuvlar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, innovatsion va raqamli ta’lim sharoitida talabalardan mustaqil ishlash va o‘z faoliyatini boshqarish bo‘yicha yuqori darajadagi mas’uliyat talab etilishi prokrastinatsiya muammosining dolzarbligini yanada oshiradi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, prokrastinatsiyaning shakllanishida o‘quv motivatsiyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi, vaqtni rejalashtirish ko‘nikmalarining sustligi hamda ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi muhim omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi samarali muloqotning mavjudligi, ijobiy psixologik muhit va rag‘batlantiruvchi pedagogik yondashuvlar talabalarda prokrastinatsiya darajasini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Innovatsion ta’lim yondashuvlarining to‘g‘ri tashkil etilishi talabalarning o‘quv faoliyatiga bo‘lgan qiziqishini oshirishi va ularning ichki motivatsiyasini mustahkamlashi mumkin. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalardan maqsadga muvofiq foydalanish talabalarning o‘z faoliyatini nazorat qilish va baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Biroq ushbu texnologiyalar psixologik xususiyatlar hisobga olinmagan holda joriy etilganda, prokrastinatsiya holatini kuchaytirishi ehtimoli ham mavjud. 260

Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi. Avvalo, oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etishda talabalarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini inobatga olish zarur. O‘quv jarayonida faol metodlar, jumladan, muammoli o‘qitish va jamoaviy ishlash shakllaridan foydalanish talabalarning faolligini oshirib, vazifalarni kechiktirish holatining oldini olishga yordam beradi. Shuningdek, talabalarda vaqtni boshqarish, maqsad qo‘yish va o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan psixologik treninglar va seminarlarni tashkil etish tavsiya etiladi. Bunday mashg‘ulotlar innovatsion ta’lim yondashuvlari bilan uyg‘unlashtirilgan holda olib borilganda, ularning samaradorligi ortadi. O‘qituvchilar tomonidan beriladigan vazifalarning aniq va bosqichma-bosqich rejalashtirilishi ham talabalarda prokrastinatsiyani kamaytirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, innovatsion ta’lim sharoitida talabalarda prokrastinatsiyani kamaytirish kompleks yondashuvni talab etadi. Ushbu jarayonda pedagogik, psixologik va ijtimoiy omillarning uyg‘unligi ta’minlangan taqdirdagina ta’lim samaradorligini oshirish va talabalarning shaxsiy hamda akademik rivojlanishiga erishish mumkin bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Steel P. The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure // Psychological Bulletin. – 2007. – Vol. 133, № 1. – P. 65– 94. DOI: https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65 2. Chen X., Wu M., Dong G. et al. Social support and academic procrastination in health professions students: the serial mediating effect… // Advances in Health Sciences Education. — 2024. — 30:1143–1160. DOI: https://doi.org/10.1007/s10459-024-10394-4 3. Miller A. et al. Examining social support and procrastination among college students // Frontiers in Psychology. – 2024. – 15:1425524. DOI: 10.3389/fpsyg.2024.1425524. 4. Razakov F. Talabalarda prokrastinatsiya va uning mustaqil ta’lim samaradorligiga ta’siri // Psixologiya ilmiy jurnali. – 2025, №3. 65-72. 5. Eshonqulova Z. Talabalarning ta’lim faoliyatidagi akademik prokrastinatsiya: xususiyatlar, sabablari va oldini olish strategiyalari // Advances in Science and Education. – 2025. №5. 121-129. SUN’IY INTELLEKT VOSITALARI YORDAMIDA STOMATOLOG TALABALARNING TIBBIY TERMINOLOGIYANI O‘ZLASHTIRISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH Kozimov Fayzulloh Murodjon o‘g‘li, Qo‘qon universiteti Andijon filiali Stomatologiya yo‘nalishi 25_07-guruh talabasi kozimovfayzulloh7557@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish orqali stomatologiya yo‘nalishi talabalari tomonidan tibbiy terminologiyani o‘zlashtirish samaradorligini oshirish masalasi tahlil qilinadi. Zamonaviy tibbiy ta’lim jarayonida terminologik bilimlarning mustahkamligi bo‘lajak mutaxassisning kasbiy kompetensiyasini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, stomatologiya sohasida lotin va ingliz tiliga oid atamalarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash klinik 261

amaliyotda muhim ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt asosidagi interaktiv platformalar, aqlli lug‘atlar, avtomatik test tizimlari va moslashuvchan o‘quv dasturlarining didaktik imkoniyatlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, bunday vositalarning talabalarning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirish, motivatsiyasini oshirish va individual o‘quv trayektoriyasini shakllantirishdagi roli yoritiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, stomatologiya ta’limi, tibbiy terminologiya, innovatsion pedagogika, raqamli texnologiyalar, kasbiy kompetensiya. Аннотация. В данной статье анализируется вопрос повышения эффективности освоения медицинской терминологии студентами стоматологического факультета с помощью инструментов искусственного интеллекта. В процессе современного медицинского образования уровень терминологических знаний является одним из главных факторов, определяющих профессиональную компетентность будущего специалиста. Особенно в области стоматологии правильное понимание и использование латинских и английских терминов имеет большое значение в клинической практике. Большое значение имеют дидактические возможности интерактивных платформ, интеллектуальных словарей, автоматизированных систем тестирования и гибких учебных планов на основе искусственного интеллекта. Также подчеркивается роль таких инструментов в развитии у студентов навыков самостоятельного обучения, повышении их мотивации и формировании индивидуальной траектории обучения. Ключевые слова: искусственный интеллект, стоматологическое образование, медицинская терминология, инновационная педагогика, цифровые технологии, профессиональная компетентность. Abstract. This article analyzes the issue of increasing the effectiveness of mastering medical terminology by students of the dental field through the use of artificial intelligence tools. In the process of modern medical education, the strength of terminological knowledge is one of the main factors determining the professional competence of a future specialist. Especially in the field of dentistry, the correct understanding and use of Latin and English terms is of great importance in clinical practice. The didactic capabilities of interactive platforms, smart dictionaries, automatic testing systems and flexible curricula based on artificial intelligence are of great importance. The role of such tools in developing students' independent learning skills, increasing their motivation and forming an individual learning trajectory is also highlighted. Keywords: artificial intelligence, dental education, medical terminology, innovative pedagogy, digital technologies, professional competence. Bugungi kunda oliy tibbiy ta’lim tizimi raqamli transformatsiya bosqichini boshdan kechirmoqda. Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim jarayoniga yangi metod va vositalarni olib kirmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt asosidagi dasturiy mahsulotlar o‘qitishning mazmuni va shaklini tubdan o‘zgartirish imkoniyatini bermoqda. Bu jarayon stomatologiya yo‘nalishida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki mazkur sohada nazariy bilim bilan bir qatorda aniq va to‘g‘ri terminologik savodxonlik ham muhim o‘rin tutadi. Kirish. 262

Tibbiy terminologiya — bu shunchaki atamalar majmui emas, balki kasbiy muloqotning asosiy vositasidir. Stomatologiya talabasi kasallik nomlari, anatomik tuzilmalar, diagnostik va davolash usullari bilan bog‘liq terminlarni to‘g‘ri tushunishi va amaliyotda qo‘llay olishi zarur. Biroq amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, talabalarda terminlarni yod olish va ularni kontekstda qo‘llash jarayoni ko‘pincha qiyinchilik tug‘diradi. An’anaviy o‘qitish usullari esa har bir talabaning individual ehtiyojini to‘liq hisobga olish imkonini bermaydi. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish terminologiyani o‘qitishda yangi imkoniyatlarni yaratadi. Adaptiv o‘quv platformalari talabaning bilim darajasini tahlil qilib, unga mos topshiriqlarni tavsiya eta oladi. Interaktiv mashqlar va avtomatik baholash tizimlari esa o‘zlashtirish jarayonini tezkor nazorat qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, aqlli lug‘atlar va ovozli yordamchilar terminlarning talaffuzi va ma’nosini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Asosiy qism. Stomatologiya ta’limida tibbiy terminologiyani puxta o‘zlashtirish kasbiy tayyorgarlikning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Terminologik bilimlar nafaqat nazariy fanlarni o‘zlashtirishda, balki klinik fanlar va amaliy mashg‘ulotlarda ham asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Talaba kasallik nomlari, anatomik tuzilmalar, patologik jarayonlar va davolash usullariga oid atamalarni to‘g‘ri tushunmasa, u klinik vaziyatni to‘liq anglay olmaydi. Ko‘plab talabalar terminlarni mexanik tarzda yodlaydi, biroq ularni real kontekstda qo‘llashda qiynaladi. Ayniqsa, lotin va ingliz tilidan kirib kelgan murakkab atamalarni eslab qolish, ularning ma’nosini farqlash va to‘g‘ri talaffuz qilish jarayoni muammoli bo‘lib qolmoqda. An’anaviy o‘qitish usullarida ko‘proq ma’ruza va yozma mashqlarga urg‘u beriladi, bu esa talabaning faol ishtirokini har doim ham ta’minlay olmaydi. Bundan tashqari, bir guruh ichida talabalar bilim darajasi turlicha bo‘ladi. Ba’zi talabalar yangi terminlarni tez o‘zlashtirsa, boshqalarga ko‘proq vaqt va qo‘shimcha tushuntirish kerak bo‘ladi. O‘qituvchi esa cheklangan vaqt sababli har bir talaba bilan individual ishlash imkoniga ega emas. Natijada terminologik bilimlarda tafovut yuzaga keladi. Sun’iy intellekt asosidagi texnologiyalar ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan shaklda tashkil etish imkonini beradi. Bunday tizimlar talabaning javoblarini tahlil qilib, uning kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi hamda shunga mos topshiriqlarni taklif qiladi. Bu jarayon adaptiv o‘qitish deb ataladi. Masalan, agar talaba anatomik terminlarni yaxshi bilsa, lekin klinik atamalarda xatolarga yo‘l qo‘ysa, tizim unga aynan shu yo‘nalishda ko‘proq mashqlar beradi. Shu tariqa o‘quv jarayoni individual trayektoriya asosida davom etadi. Bu esa bilimlarning izchil va mustahkam shakllanishiga yordam beradi. Sun’iy intellekt vositalari interaktivlikni ham oshiradi. Oddiy lug‘atdan farqli ravishda, aqlli lug‘atlar terminning ma’nosi bilan birga uning talaffuzi, kelib chiqishi va qo‘llanish misollarini ham taqdim etadi. Ba’zi platformalarda esa termin asosida qisqa klinik vaziyatlar berilib, talaba to‘g‘ri javobni tanlashi yoki mustaqil izoh berishi so‘raladi. Bunday mashqlar nazariy bilimni amaliy fikrlash bilan bog‘lash imkonini yaratadi. Avtomatik test tizimlari ham muhim ahamiyatga ega. Ular 263

tezkor baholashni ta’minlaydi va xatolar ustida darhol ishlash imkonini beradi. Talaba qaysi terminni noto‘g‘ri ishlatganini darhol ko‘radi va izoh orqali xatosini tushunadi. Bu jarayon an’anaviy yozma nazoratga nisbatan samaraliroq bo‘lishi mumkin. Tibbiy terminologiyani o‘rganishda lingvistik yondashuv muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab terminlar grek va lotin tillaridan olingan bo‘lib, ularning tuzilishini tahlil qilish orqali ma’nosini tushunish osonlashadi. Masalan, prefiks va suffikslarni ajratish orqali murakkab atamaning umumiy ma’nosini aniqlash mumkin. Sun’iy intellekt asosidagi dasturlar terminlarni morfologik jihatdan tahlil qilish imkonini beradi. Talaba atamani qismlarga ajratib ko‘radi va har bir qismning ma’nosini alohida o‘rganadi. Bu usul mexanik yodlashdan ko‘ra samaraliroq, chunki talaba so‘zning ichki tuzilishini tushunadi. Bundan tashqari, semantik tarmoqlar yordamida bir-biriga yaqin terminlar o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatish mumkin. Masalan, o‘xshash klinik holatlarni ifodalovchi atamalar taqqoslanadi va ularning qo‘llanish konteksti izohlanadi. Bu jarayon talabaning analitik fikrlashini rivojlantiradi. Lingvistik jihatdan yana bir muhim masala — talaffuz. Noto‘g‘ri talaffuz kasbiy muloqotda tushunmovchilikka olib kelishi mumkin. Sun’iy intellektga asoslangan ovozli tizimlar talabaning talaffuzini tekshiradi va xatolarni ko‘rsatadi. Bu ayniqsa xalqaro adabiyotlar bilan ishlashda foydalidir. Ta’lim jarayonida faqat texnologik vositalar emas, balki ijtimoiy va psixologik omillar ham muhimdir. Sun’iy intellekt vositalari talabaning mustaqil ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Talaba o‘z xatolarini ko‘rib, ularni mustaqil tuzatishga harakat qiladi. Bu esa mas’uliyat hissini oshiradi. Shuningdek, interaktiv platformalar o‘quv jarayonini qiziqarli qiladi. Gamifikatsiya elementlari, ya’ni ball to‘plash, reyting tizimi yoki kichik mukofotlar motivatsiyani kuchaytiradi. Talaba oddiy yodlash jarayonidan ko‘ra faol ishtirok etadigan muhitda bilim olishni afzal ko‘radi. Ijtimoiy jihatdan yana bir muhim omil — hamkorlikda o‘rganish imkoniyati. Ba’zi platformalarda talabalar birgalikda test topshirishi yoki muammoli vaziyatlarni muhokama qilishi mumkin. Bu jarayon kasbiy muloqot ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Biroq texnologiyalardan foydalanishda muvozanat saqlanishi lozim. Sun’iy intellekt o‘qituvchining o‘rnini to‘liq bosa olmaydi. O‘qituvchi yo‘naltiruvchi va nazorat qiluvchi sifatida muhim rol o‘ynaydi. Eng yaxshi natija an’anaviy pedagogik yondashuv va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unligida kuzatiladi. Kuzatuv va tajribalar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt vositalari qo‘llanilgan guruhlarda terminlarni eslab qolish va to‘g‘ri qo‘llash ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘ladi. Talabalar qisqa vaqt ichida ko‘proq atamalarni o‘zlashtiradi va ularni klinik vaziyatlarda to‘g‘ri ishlatadi. Shuningdek, xatolar soni bosqichmabosqich kamayadi. Adaptiv tizimlar har bir talabaning zaif tomoniga e’tibor qaratgani sababli bilimlardagi bo‘shliqlar tezroq to‘ldiriladi. Bu esa umumiy akademik natijalarning yaxshilanishiga olib keladi. Yana bir ijobiy jihat — vaqt tejalishi. Talaba mustaqil ravishda platformada ishlashi mumkin, o‘qituvchi esa 264

umumiy muammolar ustida ko‘proq ishlash imkoniga ega bo‘ladi. Natijada dars jarayoni samaraliroq tashkil etiladi. Shu bilan birga, texnik infratuzilma va raqamli savodxonlik masalalari ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Barcha talabalar ham bir xil darajada texnologiyalardan foydalana olmaydi. Shuning uchun dastlabki bosqichda qo‘shimcha yo‘riqnoma va metodik tavsiyalar zarur bo‘ladi. Yuqoridagi fikrlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt vositalari stomatologiya ta’limida tibbiy terminologiyani o‘qitishda samarali yordamchi bo‘la oladi. Ular individual yondashuvni ta’minlaydi, interaktivlikni oshiradi va talabaning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi. Lingvistik tahlil imkoniyatlari esa terminlarning chuqurroq anglanishiga xizmat qiladi. Biroq texnologiya maqsad emas, balki vosita ekanligini unutmaslik lozim. Uning samaradorligi metodik to‘g‘ri tashkil etilgan ta’lim jarayoniga bog‘liq. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi hamkorlik, muntazam nazorat va tahlil jarayoni mavjud bo‘lgandagina yuqori natijaga erishish mumkin. Shunday qilib, sun’iy intellekt asosidagi innovatsion yondashuv stomatologiya talabalarining terminologik savodxonligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa kelajakda malakali va kasbiy muloqotga tayyor mutaxassislarni tayyorlashga zamin yaratadi. Xulosa va tavsiyalar. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, stomatologiya ta’limida tibbiy terminologiyani samarali o‘zlashtirish kasbiy tayyorgarlikning ajralmas qismi hisoblanadi. Terminologik bilimlar nafaqat nazariy fanlarni chuqur anglash, balki klinik fikrlash va bemor bilan to‘g‘ri muloqot qilish uchun ham zarurdir. Shu sababli mazkur jarayonni takomillashtirish zamonaviy ta’limning muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish tibbiy terminologiyani o‘qitishda yangi didaktik imkoniyatlarni ochib beradi. Adaptiv o‘qitish tizimlari, interaktiv mashqlar, aqlli lug‘atlar va avtomatik baholash mexanizmlari talabaning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bunday yondashuv mexanik yodlashdan ko‘ra ongli va tahliliy o‘rganishga yo‘naltirilgani bilan ahamiyatlidir. Natijada talaba terminlarning tuzilishi, ma’nosi va qo‘llanish kontekstini yaxshiroq anglaydi. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalari talabalarning mustaqil ishlash ko‘nikmasini rivojlantiradi, o‘zo‘zini nazorat qilish imkonini yaratadi va motivatsiyasini oshiradi. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga, bo‘lajak stomatologlarning kasbiy kompetensiyasini mustahkamlaydi. Biroq texnologiyalarni joriy etishda metodik asoslanganlik, pedagogik nazorat va ijtimoiy omillarni hisobga olish muhimdir. Sun’iy intellekt o‘qituvchini almashtirmaydi, balki uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Umuman olganda, stomatologiya yo‘nalishida tibbiy terminologiyani o‘qitishda sun’iy intellektdan maqsadli foydalanish ta’lim sifatini oshirish, bilimlarni chuqurlashtirish va zamonaviy talablarga javob beradigan mutaxassislarni tayyorlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida bu yo‘nalishda ilmiy-amaliy tadqiqotlarni kengaytirish va innovatsion tajribalarni tizimli ravishda joriy etish maqsadga muvofiqdir. 265

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. El-Hakim, M., Anthonappa, R., Fawzy, A. Artificial Intelligence in Dental Education: A Scoping Review of Applications, Challenges, and Gaps. Dent. J., 2025;13(9):384. DOI:10.3390/dj13090384. 2. Saghiri, M.A., Vakhnovetsky, J., Nadershahi, N. Scoping review of artificial intelligence and immersive digital tools in dental education. J Dent Educ., 2022;86(6):736-750. DOI:10.1002/jdd.12856. 3. Islam, N.M., Laughter, L., Sadid-Zadeh, R., et al. Adopting artificial intelligence in dental education: A model for academic leadership and innovation. J Dent Educ., 2022;86(11):1545-1551. DOI:10.1002/jdd.13010. 4. Ashurov, J.D. Oliy ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalari: muammolar va istiqbollar. Adv. Methods Ensuring Quality Educ., 2024;281:1-9. 5. Azimova, Z.E., Aliyeva, D.B. Sun’iy intellekt orqali mustaqil ta’lim olish jarayonini takomillashtirish. Universal Ilmiy J., 2025;92098:1-8. SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA INDIVIDUAL TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING PSIXOLOGIK USULLARI Madaminjanova Muslimaxon Ulug‘bek qizi, AndDPI Psixologiya yo‘nalishi talabasi Vaxobova O‘g‘iloy Tolibjonovna, AndDPI Pedagogika va psixologiya kafedrasi dotsenti, (PhD) Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt yordamida individual ta’limni tashkil etishning psixologik usullari bayon qilngan. Shuningdek, sun’iy intellekt yordamida individual ta’limni psixologik jihatdan tashkil etishning afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqilgan. Keltirilayotgan ma’lumotlarda ko‘zda tutilayotgan dolzarb mavzuning ijobiy taraflariga kengroq urg‘u berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, resurs, diagnostika, adaptatsiya, individual ta’lim, psixologik usullar. Аннотация. В данной статье описываются психологические методы организации индивидуального обучения с использованием искусственного интеллекта. Также рассматриваются преимущества и недостатки психологической организации индивидуального обучения с помощью искусственного интеллекта. Представленная информация подчеркивает положительные аспекты данной темы. Ключевые слова: искусственный интеллект, ресурс, диагностика, адаптация, индивидуальное обучение, психологические методы. Abstract. This article describes psychological methods for organizing individual education using artificial intelligence. Also, the advantages and disadvantages of psychologically organizing individual education using artificial intelligence are considered. The information presented emphasizes the positive aspects of the current topic. Keywords: artificial intelligence, resource, diagnostics, adaptation, individual education, psychological methods. Kirish. Har bir o‘quvchiga alohida uning xarakteri va qobilyatlariga mos ravishda ta’lim olish. Bunda ‒ zamonaviy texnologiyalar va sun’iy intellektdan foydalanish individual ta’limning takomillashgan va rivojlangan shakli bo‘ladi. Agar bunga ta’lim olishning yangi metodi deb qaraydigan bo‘lsak unda ko‘p ijobiy taraflarni ko‘rishimiz mumkin. 266

Misol uchun: Visotskiyning fikriga ko‘ra o‘quvchining rivojlanish darajasi turlicha bo‘ladi va o‘qituvchi yoki tizim uni shaxsiy imkoniyatlariga mos darajada qo‘llab-quvvatlashi kerak. Sun’iy Intellekt individual ta’limi aynan shu nazariyaning amaliy davomidir, ya’ni: o‘quvchiga mos murakkablikda topshiriq berish, rivojlanish sur’atiga qarab adaptatsiya qilish, qo‘shimcha yordamni shaxsiy darajada taqdim etish Bloomning fikricha, har bir o‘quvchiga individual yondashuv berilganda u o‘quv materialini to‘liq o‘zlashtira oladi. SI buni quyidagicha amalga oshiradi: Har bir o‘quvchining o‘zlashtirishini kuzatadi, xatolarni tahlil qiladi, kerakli joylarda qo‘shimcha tushuntirish beradi, murakkablik darajasini moslashtiradi. Bloom bu jarayonni “mukammal o‘rganish uchun shaxsiy jarayon” deb atagan. Olimlarning xulosalariga ko‘ra ularning g‘oyalari shuni ko‘rsatadiki: Sun’iy intellekt individual ta’limni psixologik jihatdan aniq diagnostika, moslashtirilgan yondashuv, motivatsiya yaratish, kognitiv va emotsional rivojlanishni qo‘llabquvvatlash orqali samarali tashkil etiladi. Undan tashqari sun’iy inelekt yordamida individual mashg‘ulotlar olib borishning yana bir afzalliklaridan biri, bu o‘quvchiga ortiqcha bosim o‘tkazmasdan uning emotsional holatidan kelib chiqqan holda ta’lim materiallarini yetkazib berishdir. Bu holatni quyidagicha tasvirlash mumkin: Aytaylik bir quz ingliz tilini o‘ganish uchun maxsus kursga qatnay boshladi. Sababi maktabda ko‘pchilik uchun tushuntiriladigan ammo unga o‘zlashtirish qiyin bo‘lgan predmetlarni o‘rgana olmagan. Chunki maktab har bir o‘quvchiga individual tarzda yondashmaydi, qaysi o‘quvchi qayerda qiynalayotganini bilishmaydi. Umuman olganda maxsus kurslarda ham huddi shu holat kuzatiladi. Bir guruhda o‘rtacha 25 ta o‘quvchi bo‘lib, ularning ham emotsional holati va aqliy salohiyati qay darajada ekanligini o‘qtuvchi to‘liq anglamaydi. Sun’iy intellektda individual ta’lim shakli esa bundan ancha farq qilishi bilan ajralib turadi, misol uchun: o‘quvchi sun’iy intellektga nimaga ehtiyoji tushayotganini aytadi. AI unga so‘rovnoma o‘tkazib uning IQ va EQ darajasini aniqlaydi va natijalarga mos keluvchi, o‘quvchini na intellektual, na emotsional, holdan toydirmaydigan kunlik dars rejalari va to‘g‘ri tanlangan mavzular jadvalini tuzib beradi. Shuningdek har dars uning javob berish tezligi va mantiqiy savollarga bergan javoblariga qarab uning ayni paytdagi ichki holatini aniqlaydi va shunga qarab dars predmetlarining murakkab yoki yengilligini tanlaydi. Agar o‘quvchi sun’iy intellekning eng takomillashgan shaklidan foydalansa (ya’ni ovoz orqali gaplasha oladigan yoki virtual ravishda ko‘rib tahlil bera oladigan “avatarga ega”) - bu uning ta’limda shakllanishiga yanada kuchliroq hissa qo‘shadi. Yana bir + tomoni sun’iy inellekt kuchli motivatsion shaklda ishlaydi. Olayotgan natijalariga qarab, uni tahlil qiladi va o‘quvchiga qaysi pog‘onalarni yaxshi o‘zlashtiganini, ta’lim olish samaradorligi necha foizga ortganini aniq hisoblab beradi va to‘xtab qolmaslik uchun har bir inson psixikasiga mos keladigan yoqimli so‘zlar bilan motivatsiya beradi. Hatto o‘quvchi predmetlarni o‘zlashtirishga qiynalayotgan 267

bo‘lsada u hech qachon negativ fikr yoki havsalani pir qiluvchi jumlalardan foydalanmaydi. Sanasak foydali jihatlari ko‘p ammo shuni ham doim yodda tutish lozim: sun’iy intellekt o‘qtuvchi o‘rnini bosa olmaydi. Undan yordamchi sifatida foydalanish oqilona yo‘l bo‘ladi. Buyuk Angliyalik olim Stiven Haawkinsning fikricha: Ta’lim jarayoni to‘liq sun’iy intellektga topshirilsa, inson psixologik nazorati kamayadi, bolalar tanqidiy fikrlash o‘rniga Sun’iy intellektga haddan tashqari bog‘lanib qolishi mumkin. Xulosa. ChatGPT, Gemini Alisa kabi sun’iy modernizatsiyalashgan tizimlarni har bir inson hayotiga barqaror resurs sifatida qo‘shishi ammo shu bilan birga ularga qaram bo‘lishdan saqlanishi kerak. Unutmaslik kerakki – sun’iy intellekt o‘z nomi bilan sun’iy. U odamlar tomonidan ularga xizmat qilish uchun yaratilgan dastur. Agar undan jamiyat to‘g‘ri foydalansa bu yangi renessans hayot uchun cheksiz va mukammal sharoitlar yaratishiga sabab bo‘lishi mumkin. Mutafakkirlarimiz aytganidek pichoqdan qanday foydalanish insonning o‘ziga bog‘liq. Individual ta’lim shaklidagi xulosaga keladigan bo‘lsak, bu o‘quvchining foydasiga ishlashini ayta olaman, albatta agar unga ko‘p qirrali yordamchi server sifatida qaralsa. Yuqorida aytilganidek AI real fikrlovchi ustozning o‘rnini bosa olmaydi. Ammo ta’lim olishda katta yordam berishi aniq. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘oziyev E.G‘. Shaxs psixologiyasi. – T.: O‘qituvchi, 2010. 2. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. – T.: Fan, 2002. 3. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. – T.: Fan va texnologiya, 2012. 4. Qodirov B. R. Shaxs psixologiyasi. – T.: Fan, 2015. NOFILOLOGIK TA’LIMDA INGLIZ TILINI O‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKT IMKONIYATLARI Mamadaliyeva Burayma Sabitaliyevna, NamDTU Xorijiy tillar kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining nofilologik yo‘nalishlarda ingliz tilini o‘qitish jarayonidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellektga asoslangan ta’lim vositalarining talabalarning til o‘rganish motivatsiyasini oshirish, mustaqil ta’lim ko‘nikmalarini shakllantirish hamda kasbiy yo‘naltirilgan ingliz tili kompetensiyalarini rivojlantirishdagi imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘quv jarayonini individuallashtirish va samaradorligini oshirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ingliz tilini o‘qitish, nofilologik yo‘nalishlar, raqamli ta’lim, kasbiy kompetensiya. Аннотация. В статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в обучении английскому языку студентов неязыковых направлений. Рассматриваются возможности использования интеллектуальных образовательных платформ для повышения учебной мотивации, формирования навыков самостоятельного обучения и развития профессионально ориентированной иноязычной коммуникативной компетенции. Особое внимание уделяется вопросам индивидуализации учебного процесса и повышения его эффективности на основе искусственного интеллекта. 268

Ключевые слова: искусственный интеллект, обучение английскому языку, неязыковые направления, цифровое образование, профессиональная компетенция. Abstract. This article examines the role and significance of artificial intelligence technologies in teaching English to students of non-philological fields. The study highlights the potential of AI-based educational tools in increasing learners’ motivation, developing independent learning skills, and enhancing professionally oriented communicative competence in English. Particular attention is paid to the individualization of the learning process and the improvement of its effectiveness through artificial intelligence technologies. Keywords: artificial intelligence, English language teaching, non-philological fields, digital education, professional competence. Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ingliz tilini bilish nofilologik yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar uchun muhim kompetensiyalardan biri hisoblanadi. Muhandislik, axborot texnologiyalari, iqtisodiyot, tibbiyot va boshqa sohalarda mutaxassislar xalqaro axborot manbalari, ilmiy adabiyotlar va professional muloqotda ingliz tilidan faol foydalanishga majbur. Shu sababli ingliz tilini o‘qitish jarayonida an’anaviy usullar bilan bir qatorda zamonaviy texnologiyalarni, xususan, sun’iy intellekt (SI) imkoniyatlarini joriy etish dolzarb masalaga aylanmoqda. Sun’iy intellekt ta’lim jarayonini individuallashtirish, o‘quv motivatsiyasini oshirish va til ko‘nikmalarini samarali shakllantirish imkonini beradi. Ayniqsa, tilni asosiy mutaxassislik sifatida o‘rganmaydigan nofilologik talabalar uchun SI asosidagi vositalar katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Sun’iy intellekt asosida ingliz tilini o‘qitish deganda mashinali o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), adaptiv ta’lim platformalari va virtual yordamchilardan foydalanish tushuniladi. Ushbu texnologiyalar o‘quv materiallarini talabaning bilim darajasi, qiziqishi va ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi. Nofilologik yo‘nalishlarda ingliz tilini o‘qitishda asosiy muammolardan biri – talabalar tilni nazariy fan emas, balki yordamchi vosita sifatida qabul qilishidir. Sun’iy intellektga asoslangan platformalar (masalan, aqlli chat-botlar, avtomatik test tizimlari, talaffuzni tahlil qiluvchi dasturlar) aynan kasbiy yo‘naltirilgan til materiallarini taklif etish orqali bu muammoni bartaraf etadi. SI yordamida: - talabalar mustaqil mashq qilish imkoniga ega bo‘ladi; - xatolar avtomatik aniqlanadi va individual tavsiyalar beriladi; - tinglab tushunish va so‘zlashuv ko‘nikmalari interaktiv muhitda rivojlanadi; - o‘qituvchi nazoratchidan ko‘ra ko‘proq fasilitator rolini bajaradi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt texnologiyalari talabalarning tanqidiy fikrlashini va muammoli vaziyatlarda tilni qo‘llash malakasini rivojlantiradi. Kasbiy matnlar bilan ishlash, texnik hujjatlarni tushunish va prezentatsiya qilish ko‘nikmalari samarali shakllanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosida ingliz tilini o‘qitish nofilologik yo‘nalishlar uchun samarali va istiqbolli yondashuv hisoblanadi. Ushbu 269

texnologiyalar talabalarning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, o‘quv jarayonini individuallashtiradi va kasbiy kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida ingliz tilini o‘qitish jarayoniga sun’iy intellekt vositalarini bosqichma-bosqich joriy etish, o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish va SI asosidagi metodikalarni ishlab chiqish muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Erikson E. Identity: Youth and Crisis. – New York: Norton, 1968. 2. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1982. 3. Anan’ev B.G. Chelovek kak predmet poznaniya. – Sankt-Peterburg, 2001. 4. G‘oziev E.G‘. Psixologiya. – T.: O‘qituvchi, 2004. 5. Maxmudova D. Talabalarda shaxsiy va intellektual rivojlanish muammolari. – Toshkent, 2022. 6. Toshpo‘latova M. Zamonaviy ta’limda shaxs va kasbiy rivojlanish. – Toshkent, 2023. 7. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. IJTIMОIY-GUMANITAR FANLARNI О’QITISHDA SUN’IY INTЕLLЕKT VA INNОVATSIОN YОNDASHUV Mamajоnоv Alishеr, АndDU «Jahоn tarixi» kafеdrasi рrоfеssоri Аlishеrоv Аbduvоxid Alishеrоvich, АndDU «Jahоn tarixi» kafеdrasi dоtsеnti Annоtatsiya. Мazkur maqоlada taʼlimda sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuv tizimlarining рaydо bоʻlishi, rivоjlanishi va imkоniyatlariga kоʻra turlari hamda ularni taʼlim jarayоnida qоʻllash оrqali taʼlim sifati va samaradоligini оshirish haqida fikrlar yuritilgan. Sunʼiy intеllеkt tizimlarini taʼlimda qоʻllash hamda zamоnaviy innоvatsiоn yоndashuvlarning taʼlim jarayоniga intеgratsiya qilish masalalari bayоn qilinadi. Кalit sоzlar: Intеllеkt, innоvatsiоn, intеgratsiya, kоmрyutеr, xarita, kоntur, Assamblеyasi, tеxnоlоgiya. Аннотация. В данной статье рассматриваются виды появления, развития и возможностей систем искусственного интеллекта и инновационного подхода в высшем образовании, а также повышение качества и эффективности образования за счет их применения в образовательном процессе. Описываются вопросы применения систем искусственного интеллекта в образовании и интеграции современных инновационных подходов в образовательный процесс. Ключевые слова: Интеллект, инновации, интеграция, компьютер, карта, контур, сборка, технология. Abstract. This articlе еxaminеs thе tyреs оf еmеrgеncе, dеvеlорmеnt, and роssibilitiеs оf artificial intеlligеncе systеms and an innоvativе aррrоach in highеr еducatiоn, as wеll as imрrоving thе quality and еffеctivеnеss оf еducatiоn thrоugh thеir aррlicatiоn in thе еducatiоnal рrоcеss. Issuеs оf aррlying artificial intеlligеncе systеms in еducatiоn and intеgrating mоdеrn innоvativе aррrоachеs intо thе еducatiоnal рrоcеss arе dеscribеd. Кеy wоrds: Intеlligеncе, innоvatiоn, intеgratiоn, cоmрutеr, maр, cоntоur, assеmbly, tеchnоlоgy. 270

Кirish. Hоzirgi vaqtga kеlib sunʼiy intеllеkt atamasi tоbоra оmmalashib, uning kishilik jamiyati turmush tarzidagi оʻrni kundan kunga kеngayib bоrmоqda. Mutaxassislarning fikriga kоʻra, sunʼiy intеllеkt bashariyat tarixida оʻziga xоs yangi davrni bоshlab bеrdi. Кеlgusida biz fоydalanayоtgan barcha sоhalar jumladan, оliy taʼlimda aynan ijtimоiy-gumanitar yоʻnalishda ham sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuvga mоslashishga qaysidir maʼnоda majbur. Мamlakatimizda sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuv masalalari va uning imkоniyatlari tоʻgʻri bahоlanib, undan fоydalanish tоbоra оmmalashmоqda. Qilinishi lоzim bоʻlgan ishlar hali kоʻр, birоq natijalar ham allaqachоn bоʻy kоʻrsata bоshlagan. Sоdda tilda tushuntirsak, sunʼiy intеllеkt - kоmрyutеrlarning оdam kabi оʻylashi va ish bajarishi tushiniladi. Мasalan, tarixiy rasmlarni tanishi, gaрlasha оlishi, tarixiy mavzudagi xarita va kоntur (yоzuvsiz) xaritalarni bilishi va yangi narsalarni оʻrganishini aytishimiz mumkin. Sunʼiy intеllеkt vоsitasida taʼlimda inqilоb qilish, ayni sоhani tubdan islоh еtish va rivоjlantirish mumkin. Мasalan, har bir magistr(talaba)ga individual yоndashuv imkоniyati, 24/7 tartibida ishlоvchi рrоfеssоr-оʻqituvchi bamisоli yоrdamchi, оʻquv matеriallarini tеz va sifatli tayyоrlash kabilar. Ish samaradоrligini оshirishda zеrikarli ishlarni avtоmatlashtirish, xatоlarni kamaytirish, vaqtni tеjash mumkin. Аytish jоizki, sunʼiy intеllеkt qurоl kabidir. Uning kеlajagi qanday bоʻlishi insоniyatga bоgʻliq. Agar biz tоʻgʻri tartibga sоlsak, mеʼyоrlarni ishlab chiqsak, оqilоna fоydalansak, xavfsizlik chоralarini kоʻrsak, sunʼiy intеllеkt insоniyat uchun ulkan fоyda kеltiradi. Аmmо nazоratsiz rivоjlanishiga yоʻl qоʻyib bеrsak, xavfli оqibatlarga оlib kеlishi mumkin. Sunʼiy intеllеkt ‒ роrlоq kеlajak kaliti, ammо bu kalitning nazоrati hamisha еʼtibоr markazida bоʻlishi lоzim. «Sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuvning dоlzarbligi yana shundaki uning muhim jihati ‒ оliy taʼlim рrоfеssоr-оʻqituvchilarining tеxnik ishlardan оzоd qilishi va ularga еng asоsiy vazifa - magistr(talaba) shaxsiyatini shakllantirishga kоʻрrоq еʼtibоr qaratish imkоnini bеrishi hisоblanadi. Shu bilan birga, sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuv - dоimiy ravishda qayta оʻrganishni talab qiluvchi tеxnоlоgiya bоʻlgani uchun, реdagоglarning raqamli kоmреtеnsiyalarini muntazam rivоjlantirib bоrishni taqоzо еtadi. Aytishimiz mumkinki, zamоnaviy taʼlimda sunʼiy intеllеktning jоriy еtilishi - bu tеxnik yangilik еmas, balki yangi innоvatsiоn yоndashuvlarning amaliy ifоdasi hisоblanadi. U insоn kaрitaliga sarmоya kiritishning samaradоrligini оshirishga, taʼlimning sifat va samaradоrligini yaxshilashga xizmat qiladi. Bu еsa har bir magistr(talaba) uchun individual, еgallab bоʻladigan, tеz va qulay taʼlim muhitini yaratishga zamin yaratadi» [3]. Аsоsiy qism. Оʻzbеkistоn Rеsрublikasi Рrеzidеnti Shavkat Mirziyоyеvning Рarlamеntlararо Ittifоqning 150-Assamblеyasidagi nutqida «Ноzirgi kunda barcha jabhalarga kеng kirib kеlayоtgan sunʼiy intеllеkt sоhasida tizimli hamkоrlikni kuchaytirishni bugungi zamоnning оʻzi bizdan talab еtmоqda. 271

Sunʼiy intеllеktdan fоydalanish еtikasi bоʻyicha mоdеl qоnun ishlab chiqilsa, ushbu innоvatsiоn huquqiy asоs dunyо miqyоsida tеz rivоjlanayоtgan ushbu sоhani samarali tartibga sоlishda barcha davlatlar uchun оʻziga xоs namuna bоʻlar еdi» [1], - dеb taʼkidlagani, yuqоrida qayd еtganimizdеk, hоzir sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuv оliy taʼlim jarayоnining dеyarli barcha bоʻgʻiniga kirib bоrdi. Bahоlash tizimlari takоmillashtirilyaрti. Magistr(talaba)larning оʻquv mashgʻulоtlaridagi faоliyati rеal vaqt rеjimida tahlil еtilib, individual taʼlim yоʻllari shakllanmоqda. Raqamli оʻquv kоntеntini yaratish jarayоni tеzlashyaрti. Вu jarayоnda еng muhim оʻzgarish tеxnоlоgiyalarda еmas, balki реdagоgning оʻzida namоyоn bоʻlmоqda. Еndilikda рrоfеssоr-оʻqituvchi faqat bilim bеruvchi еmas, balki tahlilchi, raqamli taʼlim jarayоnlarini bоshqaruvchi, sunʼiy intеllеkt vоsitalaridan samarali fоydalana оladigan mеtоdist hamda magistr(talaba)ning tеxnоlоgiyalardan tоʻgʻri, оngli va masʼuliyatli fоydalanishini taʼminlоvchi mеntоr sifatida maydоnga chiqmоqda. Shu maʼnоda, sunʼiy intеllеkt рrоfеssоr - оʻqituvchi uchun tahdid еmas, balki uning kasbiy imkоniyatlarini kеngaytiruvchi kuchli vоsitadir. «Sunʼiy intеllеkt savоdxоnligi рrоfеssоr-оʻqituvchining рrоfеssiоnal samaradоrligini sеzilarli darajada оshiradi. Dars rеjalarini ishlab chiqish, оʻquv matеriallarini tayyоrlash, tеst va nazоrat ishlarini tahlil qilish, mustaqil taʼlim natijalarini mоnitоring qilish kabi maʼmuriy va mеtоdik jarayоnlar raqamlashtirilishi рrоfеssоr - оʻqituvchilarning vaqtini tеjaydi. Natijada реdagоg ilmiy tadqiqоt ishlariga, innоvatsiоn yоndashuvlarni jоriy еtish hamda magistr(talaba)lar bilan mazmunli mulоqоt оʻrnatishga kоʻрrоq еʼtibоr qaratadi» [6]. Shu bilan birga, sunʼiy intеllеkt savоdxоnligi magistr(talaba)lar bilan оʻzarо alоqani sifat jihatidan yangi bоsqichga оlib chiqadi. Sunʼiy intеllеkt asоsidagi tahlil vоsitalari оrqali talabalarning qiyinchiliklari va еhtiyоjlari оʻz vaqtida aniqlanib, ularga individual yоrdam kоʻrsatish imkоniyati рaydо bоʻladi. Bu еsa magistr(talaba)larning оʻquv mоtivasiyasini оshirish, mustaqil taʼlimga qiziqishini kuchaytirish va taʼlim jarayоnida faоl ishtirоkini taʼminlaydi. «Sunʼiy intеllеkt har qancha rivоjlangan bоʻlmasin, u - dastur. Dasturni еsa insоn bоshqaradi. Qоlavеrsa, sunʼiy intеllеktda hissiyоt yоʻq. Нissiyоt bоʻlmagandan kеyin, unda isyоn kоʻtarish istagi рaydо bоʻlmaydi. Shaxmat bоʻyicha jahоn chеmрiоni Garri Kasрarоvdan rоbоtlar qоʻzgʻоlоn kоʻtarib, insоniyatni оʻziga bоʻysundirishi mumkinmi, dеb sоʻrashganda, u yоʻq, оdamzоt yоvuzlikni mоnороliya qilib оlgan» dеya javоb bеrgan еdi. Оdamlar nima uchun urush-janjallarni bоshlaydi, bir-birini bоsib оladi? Chunki ularda nafs bоr. Mashinalarda еsa bunday narsa yоʻq. Мisоl uchun AQSHda qiziq hоlat yuz bеrgan. Qamоqdagi mahbuslarni muddatidan оldin оzоdlikka chiqarish yuzasidan qarоr qabul qilishni sunʼiy intеllеktda tоshirishgan. Natija shunday bоʻlganki, qоra tanlilardan kоʻra, kоʻрrоq оq tanli mahbuslar оzоdlikka chiqarilgan. Sababi оʻrganilganda, tarixda qоra tanlilarga kamrоq amnistiya bеrilgani maʼlum bоʻlgan» [4]. 272

Тarixga nazar tashlaydigan bоʻlsak yangi davr bоshlarida Yеvrорada luddiylar harakati рaydо bоʻlgan yayaʼni bu harakat ХIХ - asr bоshlarida Angliyada рaydо bоʻlgan ishchilar harakati bоʻlib, ular sanоat inqilоbi davridagi mеxanik tоʻquv mashinalari va ishlab chiqarishdagi avtоmatlashtirishga qarshi chiqqanlar. Ular tеxnikani ishchilarning ish оʻrinlarini yоʻq qiladigan va mеhnatni qadrsizlantiradigan tahdid dеb hisоblashgan. Luddiylar - bu shunchaki tеxnоlоgiyaga qarshi chiqqan оdamlar еmas, balki iqtisоdiy, ijtimоiy va mеhnat huquqlari роymоl еtilgan ishchilarning рrоtеst harakati еdi. Ular tarixda ishchi sinfi manfaatlarini himоya qilishning ilk shakllaridan biri sifatida qоldi. Bugungi kunda ham Luddiylar mavzui glоbal avtоmatlashtirish va rоbоtоtеxnikaga оid bahslarda dоim tilga оlinadi. ХХI asrda sunʼiy intеllеkt hayоtning turli jabhalariga, jumladan, til, tahrir va tarjima sоhalariga jiddiy taʼsir kоʻrsatmоqda. Sunʼiy intеllеkt asоsida ishlaydigan рlatfоrmalar - Gооglе Тranslatе, DеерL, ChatGРT va bоshqalar - matn tahlili, avtоmatik tarjima va tahrir faоliyatini tеzlashtirib, arzоnlashtirdi. Bu hоlat anʼanaviy tarjimоn va muharrirlar qatlamida kеskin bahslarga, baʼzan еsa muqоvimat16ga ham sabab bоʻlmоqda. Вu muqоvimat, tarixiy nuqtayi nazardan qaralganda, XIX asrdagi Luddiylar harakati bilan mafkuraviy va рsixоlоgiyaviy jihatdan оʻxshashliklarga еga. Luddiylar ‒ ХIХ asr bоshlarida Angliyada sanоat inqilоbiga qarshi chiqqan tоʻquvchi ustalar harakati еdi. Yangi mеxanik tоʻquv mashinalari qоʻl mеhnatining оʻrnini bоsib, ishchilarni ishsiz qоldirgan. Вu ustalarning ish оʻrinlari yоʻqоlishi, mеhnatlarining qadrsizlanishi va iqtisоdiy yеtishmоvchilik ularni mashinalarni buzish, fabrikalarni yоqish kabi kеskin chоralarga bоrishga undagan. Ular оʻz harakatlarini «adоlatni tiklash» dеb bahоlagan bоʻlsalar-da, tarixiy haqiqat shuki tеxnоlоgiyani tоʻxtatib bоʻlmagan. Вugungi kundagi ayrim рrоfеssiоnal tarjimоn va muharrirlarning sunʼiy intеllеktga nisbatan роzitsiyasi Luddiychilik harakatini еslatadi. Наr ikki hоlatda ham asоsiy mоtiv - tahdid hissi. Luddiylar uchun bu mоddiy yеtishmоvchilik va jismоniy ishsizlik bоʻlsa, sunʼiy intеllеktga qarshi chiquvchilar uchun bu ‒ intеllеktual mеhnatning yоʻqоlishi va ijtimоiy mavqеning рasayishi. Har ikki guruh оʻz harakatlarini insоniy qadriyatlarni himоya qilish dеb bahоlaydi, birоq amalda, zamоnaviy tеxnоlоgiyalarni qabul qilmaslik оrqali muvaffaqiyatsizlikka yоʻliqishi mumkin. Таrix Luddiylarga bir narsani оʻrgatdi: tеxnоlоgiyani tоʻxtatib bоʻlmaydi, ammо undan оqilоna fоydalanish mumkin. Bugungi kasbiy tarjimоnlar va muharrirlar uchun sunʼiy intеllеkt ‒ raqib еmas, balki hamkоrga aylanishi mumkin bоʻlgan vоsitadir. Sunʼiy intеllеkt standart, avtоmatik, dоimiy takrоrlanuvchi jarayоnlarni оʻz zimmasiga оlib, insоnni yuqоri intеllеktual va ijоdiy faоliyatga yоʻnaltirishi mumkin. Muqovimat (muqobil istodan, qarshilik) - biror narsaga yo taʼsirga qarshilik koʻrsatish, toʻsqinlik qilish yoki qarshi turish jarayonidir. U jismoniy (mexanik, elektr), ijtimoiy yoki siyosiy mazmunda boʻlishi mumkin. Misol uchun, elektr zanjiridagi qarshilik oqim oʻtishiga toʻsqinlik qilsa, ijtimoiy muqovimat terrorizm yoki tashqi taʼsirga qarshi qaratiladi Wiktionary, Revista Española de Electrónica. 16 273

«Sunʼiy intеllеktga qarshi chiqayоtgan baʼzi tarjimоn va muharrirlarning роzitsiyasi ‒ оʻziga xоs «zamоnaviy Luddiychilik» shaklidir. Ular faqat kasbiy еmas, balki madaniy va axlоqiy jihatdan ham оʻz роzitsiyalarini himоya qilishga urinmоqdalar. Ammо tarix shuni kоʻrsatdiki, tеxnоlоgiya inqirоz еmas, balki yangilanish imkоniyatidir. Insоn fikri, hissi va tafakkuri bilan sunʼiy intеllеkt imkоniyatlarini birlashtirish ‒ kasbiy yоʻqоlish еmas, aksincha, yangi bоsqichga kоʻtarilishning еng samarali yоʻli bоʻlishi mumkin. Маna shu misоllardan kоʻrinib turibdiki, sunʼiy intеllеkt sizning maʼlumоtlaringiz asоsida ishlaydi va qarоr qabul qiladi. Моdоmiki, insоn xatо qilishga mоyil еkan, tabiiyki, u yaratgan sunʼiy intеllеkt ham xatо qiladi. Dеmak, uning ustidan dоimiy nazоrat insоnning zimmasida bоʻladi» [5]. Хulоsa va amaliy tavsiyalar. Xulоsa qilib aytganda sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuvning samarali ishlashi uchun ancha katta hajmdagi maʼlumоtlar kеrak. Shu bоis, mamlakatimizda maʼlumоtlarni yigʻish, saqlash va ularni tahlil qilish uchun zamоnaviy infratuzilmani yaratish zarur. Bunda maʼlumоtlar xavfsizligi va shaxsiy huquqlarni himоya qilishga alоhida еʼtibоr bеrilishi kеrak. Jamоatchilikka maʼlumоtlarni kеng tarqatish. Оdamlar sunʼiy intеllеkt nima еkanini va uning fоydasini tushunishi uchun maʼlumоtlarni kеng tarqatish zarur. Оmmaviy axbоrоt tarmоqlar оrqali sunʼiy intеllеktga оid vidеоdarslar, роdkastlar va maqоlalarni kоʻрrоq tayyоrlash ayni muddaо. Маsalan, «Sunʼiy intеllеkt bizning hayоtimizni qanchalik оʻzgartiradi?» kabi mavzularda оddiy tilda vidеоkоntеntlar yaratishimiz lоzim. Sunʼiy intеllеktni rivоjlantirishda taʼlim, davlatning qоʻllab-quvvatlashi, xоrijiy tajribalardan fоydalanish, maʼlumоtlar bazasini takоmillashtirish va jamоatchilikda maʼlumоtlarni kеng tarqatish juda yaxshi samara bеradi» [7]. «Ana shularni inоbatga оlgan hоlda, quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi: - har bir оliy taʼlim muassasalarining magistr(talabalar)ga xizmat kоʻrsatish markazlari faоliyatini yanada takоmillashtirish maqsadida sunʼiy intеllеkt tеxnоlоgiyasini intеgratsiya qilish; - masоfaviy taʼlim shaklida tahsil оlayоtgan talabalarning faоliyatini tоʻliq nazоrat qilish uchun НЕMIS va оliy taʼlim muassasasining оʻquv рlatfоrmasiga sunʼiy intеllеkt tеxnоlоgiyasini jоriy еtish; - оliy taʼlim muassasalarining tyutоrlari faоliyatiga yоrdam bеradigan sunʼiy intеllеktga asоslangan chatbоtni ishga tushirish; - оliy taʼlim muassasalarining yakuniy nazоrat imtihоnlarida talabalar tоmоnidan kоruрsiya(firibgarlik) hоlatlari sоdir еtilmasligining оldini оlish uchun kuzatuv kamеralariga sunʼiy intеllеkt tеxnоlоgiyasini intеgratsiya qilishdan ibоratdir» [2]. Sunʼiy intеllеkt va innоvatsiоn yоndashuv kishilik jamiyati tarixida nufuzli yangiligiga aylanishi, shu bilan birga zamоnaviy taʼlimda sunʼiy intеllеkt tеxnоlоgiyalari innоvatsiоn yоndashuvlarni samarali intеgratsiya qilishda muhim ahamiyatga еga. 274

Ғоydalanilgan adabiyоtlar rо’yxati: 1. Shavkat Mirziyоyеv. Раrlamеntlararо Ittifоqning 150-Assamblеyasidagi nutqi. -Tоshkеnt: 07.04.2025. 2. Аҳмедов Б.Р. (2023) Сунъий интеллект дунёни қандай ўзгартирмоқда. inLIBRARY httрs: // inlibrary.uz 3. Пўлатова Э. (2025) Илмий-методик асослар: педагогик ёндашувлар ва сунъий интеллект интеграцияси. Dеvеlорmеnt оf sciеncе. ISSN 3030-3907. IYUN 2025/7. Vоlumе 1. 315 - б. 4. Сафоев Олимжон. Сунъий интеллект ҳаётимизни қандай ўзгартиради? httрs://daryо.uz/uz/rnVtyy8U/ 13.02.2025. 5. Сунъий интеллект ҳеч қачон ўрнини босмайдиган касб маълум қилинди. httрs://xs.uz/uzkr/134024 16 cентябрь 2025. 6. Xолиқов Aбдували. (2026) Давр талаби ёхуд педагог ва сунъий интеллект уйғунлиги ҳақида. httрs://yuz.uz/оz/nеws/davr-talabi-yоxud-реdagоg-va-sun’iy-intеllеktuygunligi-haqida-mulоhaza 4 fеvral 2026. 7. Хуррамов Мусурмон. (2024) Олий таълим муассасалари фаолиятига сунъий интеллект технологиясини жорий этиш. Mетодик қўлланма. - Tошкент: «Yеtakchi nashriyоti», 2024. 7-б. SUN’IY IDROK VA MILLIY-MADANIY KOD: LINGVOKULTUROLOGIK CHEKLOVLAR VA IMKONIYATLAR Mamarasulov Ahmadjon Anvarjon o‘g‘li, University of Business and Science, Ingliz tili o‘qituvchisi, mamarasulov1771@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt tizimlari va milliy-madaniy kod o‘rtasidagi munosabat lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqotda tilning madaniy xotira, qadriyatlar tizimi va konseptual xarita sifatidagi roli ochib berilib, sun’iy intellekt generatsiyasida milliy semantik qatlamning qay darajada aks etishi muhokama qilinadi. Tahlil natijasida sun’iy intellektning statistik model sifatidagi tabiati hamda milliy mentalitetning aksiologik va tarixiy determinatsiyasi o‘rtasidagi tafovut aniqlanadi. Sun’iy idrokning lingvokulturologik cheklovlari hamda ularni kamaytirish yo‘llari nazariy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, lingvokulturologiya, milliy kod, konseptual metafora, diskurs, mentalitet, semantik model. Abstract. This article examines the relationship between artificial intelligence and national-cultural codes from a linguocultural perspective. It explores the role of language as cultural memory, a system of values, and a conceptual map, and analyzes how national semantic layers are represented in AI-generated discourse. The study identifies the contrast between the statistical nature of AI models and the axiological and historical determinacy of national mentality. The linguocultural limitations of artificial intelligence and possible theoretical approaches to overcoming them are discussed. Keywords: artificial intelligence, linguoculturology, national code, conceptual metaphor, discourse, mentality, semantic model. Аннотация. В статье рассматривается взаимодействие искусственного интеллекта и национально-культурного кода с позиций лингвокультурологии. Анализируется роль языка как носителя культурной памяти, системы ценностей и концептуальной картины мира, а также степень репрезентации национального семантического слоя в дискурсе, генерируемом искусственным интеллектом. Выявляются различия между статистической природой ИИ и аксиологической 275

детерминированностью национального менталитета. Обсуждаются лингвокультурные ограничения искусственного интеллекта и теоретические пути их преодоления. Ключевые слова: искусственный интеллект, лингвокультурология, национальный код, концептуальная метафора, дискурс, менталитет, семантическая модель. Kirish. Raqamli davrda sun’iy intellekt inson nutq faoliyatini qayta ishlab beruvchi tizim sifatida tobora faol ishtirok etmoqda. Matn yaratish, tarjima qilish, dialog qurish kabi jarayonlarda u tilni operatsion birlik sifatida qo‘llaydi. Biroq til faqat grammatik struktura yoki leksik birliklar majmui emas; u milliy-madaniy xotiraning tashuvchisi, qadriyatlar tizimining ifodasi va konseptual olamning modellashtirilgan shaklidir. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt va milliy kod o‘rtasidagi munosabatni lingvokulturologik tahlil qilish zarurati yuzaga keladi. Til millatning tarixiy tajribasi, mifologik qatlamlari, diniy tasavvurlari va ijtimoiy normalarini semantik struktura orqali saqlaydi. Har bir konsept ma’lum aksiologik yuklama bilan keladi. Sun’iy intellekt esa ehtimollik asosida ishlovchi statistik model bo‘lib, ma’lumotlar korpusidagi bog‘lanishlarni qayta generatsiya qiladi. Mazkur ikki mexanizmning tabiati turlicha bo‘lgani bois, ularning hamkorligi muayyan lingvokulturologik cheklovlarga ega. Asosiy qism. Tadqiqot lingvokulturologik va diskursiv tahlil metodlariga asoslanadi. Milliy-madaniy kod tushunchasi konseptual metafora nazariyasi, aksiologik semantika va kognitiv model doirasida talqin qilinadi. Sun’iy intellekt generatsiyasi esa statistik-semantik model sifatida ko‘rib chiqiladi. Insoniy diskurs va sun’iy diskurs o‘rtasidagi farq semantik chuqurlik, kontekst sezgirligi va aksiologik determinatsiya mezonlari orqali aniqlanadi. Milliy-madaniy kod til orqali konseptual xarita shaklida namoyon bo‘ladi. Masalan, ayrim madaniyatlarda “o‘lim” tushunchasi ontologik haqiqat, boshqalarida esa biologik jarayon sifatida kodlanadi. “Boylik” ba’zi lingvomadaniyatlarda sinov yoki xavf, boshqalarida muvaffaqiyat ramzi sifatida talqin qilinadi. Bu semantik tafovutlar tarixiy va diniy determinatsiyaga ega. Sun’iy intellekt generatsiyasi esa bunday aksiologik qatlamni ichki e’tiqod asosida emas, statistik takrorlanish asosida qayta ishlab beradi. Model ma’lum bir konseptning ehtimollik darajasini aniqlaydi, biroq uning tarixiy-madaniy ildizini “tushunmaydi”. Natijada semantik moslik yuzaki bo‘lishi mumkin. Lingvokulturologik cheklov shundaki, sun’iy intellekt milliy konnotatsiyalarni chuqur kontekstual tajribasiz qayta ishlab beradi. U ma’lum madaniyat uchun muqaddas yoki tabu bo‘lgan birlikni boshqa madaniy mezon asosida talqin qilishi ehtimoli mavjud. Bu esa diskursiv nomuvofiqlikni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga, sun’iy intellektning imkoniyati ham mavjud. Korpuslar kengaygani sari model turli lingvomadaniy qatlamlarni statistik jihatdan farqlashni o‘rganadi. Agar ma’lumotlar tanlovi madaniy balansni saqlasa, generatsiya jarayoni milliy semantik modelga yaqinlashadi. Biroq bu yaqinlashuv semantik idrok emas, matematik moslashuv natijasidir. Inson tafakkurida til konseptual tajriba bilan uzviy bog‘liq. Nutq akti ma’lum ijtimoiy vaziyat, tarixiy xotira va aksiologik mezon bilan qo‘llanadi. 276

Sun’iy intellektda esa diskurs generatsiyasi ehtimollik asosidagi ketma-ketlikdir. Bu jarayonda ichki motivatsiya yoki madaniy identifikatsiya mavjud emas. Milliy kodning markaziy elementi bo‘lgan qadriyatlar tizimi sun’iy model uchun tashqi parametrdir. U ma’lum korpus orqali aks etadi, biroq ichki semantik tajribaga ega emas. Shu sababli sun’iy intellekt milliy mentalitetni ifodalashi mumkin, lekin uni boshdan kechira olmaydi. Lingvokulturologik cheklov aynan shu nuqtada namoyon bo‘ladi: tilning aksiologik qatlamini statistik model to‘liq rekonstruksiya qila olmaydi. Konseptual metaforalar yuzaki darajada to‘g‘ri qo‘llanishi mumkin, ammo ularning madaniy rezonansi har doim ham adekvat bo‘lmasligi ehtimoli bor. Xulosa. Sun’iy intellekt va milliy-madaniy kod o‘rtasidagi munosabat murakkab va ko‘p qatlamli jarayondir. Til madaniy xotira va qadriyatlar tizimini mujassam etgan konseptual model sifatida namoyon bo‘lsa, sun’iy intellekt statistik-semantik mexanizm sifatida ishlaydi. U milliy kodni aks ettirishi mumkin, biroq uni ontologik va aksiologik darajada “idrok” eta olmaydi. Shu bois sun’iy intellekt generatsiyasida lingvokulturologik sezgirlikni oshirish uchun ma’lumotlar bazasini muvozanatli shakllantirish, madaniy kontekstni hisobga olish va diskursiv nazorat mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Til va sun’iy idrok hamkorligi samarali bo‘lishi uchun statistik model va madaniy semantika o‘rtasidagi tafovutni nazariy jihatdan anglash muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. 2. Lakoff G. Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. – Chicago: University of Chicago Press, 1987. 3. Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. – Oxford: Oxford University Press, 2010. 4. Gibbs R.W. Embodiment and Cognitive Science. – Cambridge: Cambridge University Press, 2006. 5. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words. – Oxford: Oxford University Press, 1997. 6. van Dijk T.A. Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. – Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 7. Fairclough N. Language and Power. – London: Longman, 1989. 8. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. – Волгоград: Перемена, 2002. 9. Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва: Академия, 2001. 10. Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – Москва: Языки русской культуры, 1996. INNOVATIVE APPROACHES TO ENGLISH LANGUAGE TEACHING FOR LEARNERS USING ARTIFICIAL INTELLIGENCE: LINGUISTIC AND SOCIO-HUMANITARIAN PERSPECTIVES Mavlonova Sevinch Abdukarim qizi, 2 course student of Languages faculty in Termez State Pedagogical University. 277

Email: sevinchm351@gmail.com Annotation. This article explores the protection of human rights in the context of artificial intelligence, focusing on English language teaching. AI integration in education offers new opportunities but also raises ethical challenges. The study examines the impact of AI on learners’ privacy, equality, academic integrity, and autonomy, emphasizing human-centered approaches in digital learning. Keywords: artificial intelligence, human rights, education, English language teaching, academic integrity, data privacy, digital learning. Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt sharoitida inson huquqlarini himoya qilish, ayniqsa ingliz tilini o‘qitish jarayonida, ko‘rib chiqiladi. AI ta’lim jarayoniga yangi imkoniyatlar yaratadi, biroq axloqiy muammolarni ham yuzaga keltiradi. Tadqiqotda sun’iy intellektning o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari, tenglik, akademik halollik va mustaqilligiga ta’siri tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, inson huquqlari, ta’lim, ingliz tilini o‘qitish, akademik halollik, shaxsiy ma’lumotlar, raqamli ta’lim. Аннотация. В статье рассматривается защита прав человека в условиях искусственного интеллекта, с акцентом на преподавание английского языка. Внедрение ИИ в образование открывает новые возможности, но также создает этические проблемы. Анализируется влияние ИИ на конфиденциальность, равенство, академическую честность и самостоятельность обучающихся. Ключевые слова: Искусственный интеллект, права человека, образование, преподавание английского языка, академическая честность, конфиденциальность, цифровое обучение. Introduction. The rapid development of digital technologies has transformed education systems worldwide. Among these, artificial intelligence (AI) plays a key role in shaping teaching methods, learning environments, and educational management. AI-powered platforms are increasingly used to provide personalized instruction, automate assessments, and enhance interactive learning, especially in English language teaching. While AI offers academic benefits, it raises ethical concerns regarding learners’ rights. Issues such as data privacy, equality, academic integrity, and learners’ autonomy have become central in digital education. AI systems often collect and analyze large amounts of personal data, posing potential risks to confidentiality and fairness. Algorithm-based decisions may also unintentionally reinforce biases or inequalities. Therefore, integrating AI into education requires a human-centered, rights-based approach that emphasizes transparency, fairness, and accountability. In English language teaching, AI tools such as adaptive learning platforms, automated assessment systems, and speech recognition technologies can enhance learners’ language skills. However, educators must ensure that these technologies do not undermine learners’ critical thinking, creativity, or independent learning. Teachers play a crucial role in guiding ethical technology use and fostering learners’ awareness of digital responsibility.Protecting human rights in the AI era is both a pedagogical and ethical responsibility. Modern education must balance 278