Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
1-jadval
Tur
Kiberfiribgarlikning asosiy turlari va kiber savodxonlik bilan bog‘liqligi
Kanal
Asosiy maqsad
Kiber savodxonlik bilan bog‘liqligi
Fishing
Elektron pochta, Login va parollarni
veb
o‘g‘irlash
Soxta saytni aniqlash ko‘nikmasi
Smishing
SMS xabar
Bank ma'lumotlarini Noma'lum havolalarga ishonmaslik
o‘g‘irlash
Vishing
Telefon, ovoz
Shaxsiy va
moliyaviy ma'lumot
olish
Soxta qo‘ng‘iroqni tanish qobiliyati
Onlayn savdo E-commerce
firibgarligi
platformalar
To‘lov va tovar
firibgarligi
Soxta savdo saytlarini aniqlash
Identifikatsiya Turli raqamli
o‘g‘irligi
kanallar
Shaxsni noqonuniy
o‘zlashtirish
Shaxsiy ma'lumot himoyasi bilimi
Ransomware
Elektron pochta, Ma'lumotlarni
yuklab olish
bloklash va
tovlamachilik
Zararli dasturlarni aniqlash
ko‘nikmasi
Ijtimoiy
tarmoq
firibgarligi
Ijtimoiy
tarmoqlar
Ijtimoiy muhandislikni tanish
Soxta profil orqali
aldash
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, kiberfiribgarlikning har bir turi
foydalanuvchidan muayyan bilim va ko‘nikmani talab qiladi. Fishing, smishing va
vishing bir xil maqsadga - foydalanuvchini aldab maxfiy ma'lumot olishga qaratilgan bo‘lsa-da, ular turli kanallar (elektron pochta, SMS, telefon) orqali
amalga oshiriladi va shu sababli ilmiy adabiyotlarda alohida tasniflanadi [6; 7].
Quyida har bir tur batafsil ko‘rib chiqiladi.
1.1. Fishing (Phishing)
Fishing - foydalanuvchilarni soxta veb-resurslarga yo‘naltirish va psixologik
hamda ijtimoiy muhandislik usullari orqali ulardan shaxsiy, korporativ va
autentifikatsiya ma'lumotlarini oshkor ettirishga qaratilgan axborot xavfsizligiga
jiddiy tahdid. Jinoyatchilar avval soxta veb-sayt yaratadilar, so‘ngra unga olib
boruvchi havolalarni elektron pochta yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatadilar;
foydalanuvchilar zararli resurslarga yo‘naltiriladi va maxfiy ma'lumotlarini oshkor
qiladi [6]. Kiber savodxonligi yuqori foydalanuvchi esa URL manzilini tekshirish,
SSL sertifikatini aniqlash va shubhali so‘rovni tanib olish orqali bunday hujumni
oldini ola oladi.
1.2. Smishing
Smishing - "SMS" va "phishing" so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan
atama bo‘lib, mobil qurilma foydalanuvchilariga firibgarona SMS-xabarlar
yuborish orqali amalga oshiriladi. Hujum asosan ijtimoiy muhandislik
tamoyillariga asoslanib, odamlardagi qo‘rquv, shoshilinchlik va stress kabi
psixologik instinktlardan foydalanadi [7]. Tajovuzkor o‘zini bank vakili sifatida
taqdim etib, foydalanuvchini soxta havola orqali autentifikatsiya ma'lumotlarini
339
kiritishga undaydi. Kiber savodxonligi past foydalanuvchi SMS orqali kelgan
havolaga ishonib, bank kartasi ma'lumotlarini yo‘qotishi mumkin.
1.3. Vishing (Ovozli fishing)
Vishing (voice phishing) - kiberjinoyatchilar telefon qo‘ng‘iroqlari yoki
ovozli xabarlar orqali foydalanuvchilarni aldab, bank hisob raqamlari yoki kirish
ma'lumotlari kabi maxfiy axborotni olishga harakat qiladigan ijtimoiy muhandislik
hujumining bir turi [8]. Tajovuzkorlar ko‘pincha bank yoki davlat muassasalari
vakillari sifatida o‘zlarini taqdim etadi va qurbonni shoshilinch qaror qabul
qilishga majbur qiladi [9]. Bunday hujumni aniqlash uchun foydalanuvchi rasmiy
raqamlarni mustaqil tekshirish va telefon orqali maxfiy ma'lumot bermaslik
qoidasini bilishi zarur.
1.4. Onlayn savdo firibgarligi
Onlayn savdo firibgarligi- soxta elektron tijorat platformalari yoki e'lonlar
orqali xaridor yoki sotuvchini aldash orqali pul yoki tovar o‘g‘irlashga qaratilgan
kiberjinoyat turi. Jinoyatchilar soxta do‘konlar, noto‘g‘ri tovar tavsifnomalari yoki
to‘lovni olganidan keyin tovarni yetkazib bermaslik usullaridan foydalanadi [10].
Kiber savodxonligi yetarli foydalanuvchi savdo platformasining ishonchliligini
tekshirish, foydalanuvchi sharhlarini o‘qish va xavfsiz to‘lov usullarini afzal
ko‘rish orqali bunday firibgarlikdan himoyalanishi mumkin.
1.5. Identifikatsiya o‘g‘irligi (Identity theft)
Identifikatsiya o‘g‘irligi - jinoyatchining boshqa shaxsning shaxsiy
ma'lumotlari (pasport raqami, PINFL, bank rekvizitlari)ni noqonuniy ravishda
egallab, undan moliyaviy manfaat ko‘rish yoki qonunbuzarlik sodir etish
maqsadida foydalanishi. Bu turdagi kiberfiribgarlik odatda fishing, ma'lumotlar
bazasi buzilishi yoki ijtimoiy muhandislik orqali olingan ma'lumotlar asosida
amalga oshiriladi [10]. Kiber savodxonligi yuqori foydalanuvchi o‘z shaxsiy
ma'lumotlarini himoya qilishning muhimligini tushunadi, keraksiz resurslarga
ma'lumot qoldirmaydi va kredit tarixini muntazam kuzatadi.
1.6. Ransomware (Tovlamachilik dasturlari)
Ransomware - zararli dasturning bir turi bo‘lib, u qurilmadagi fayllarni
shifrlaydi va ularni tiklash evaziga to‘lov talab qiladi. Bunday dasturlar odatda
fishing elektron pochtalari, zararli ilovalar yoki ishonchsiz manbalardan yuklab
olingan fayllar orqali tarqaladi [11]. Kiberjinoyatlarning bu turi nafaqat shaxslarga,
balki tashkilotlar va davlat idoralariga ham jiddiy zarar yetkazadi. Kiber
savodxonligi yuqori foydalanuvchi noma'lum manbalardagi ilovalarni yuklab
olmaslik, dasturlarni muntazam yangilash va ma'lumotlarni zaxiralash
ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
1.7. Ijtimoiy tarmoq firibgarligi
Ijtimoiy tarmoq firibgarligi - soxta profil yoki buzilgan hisob qaydnomalari
orqali foydalanuvchilarni aldash, ulardan pul so‘rash yoki shaxsiy ma'lumot
olishga qaratilgan kiberjinoyat turi. Jinoyatchilar ko‘pincha qurbon tanishlarining
profilini soxtalashtiradi va shoshilinch moliyaviy yordam so‘rash yoki soxta
o‘yin/konkursga jalb qilish usullaridan foydalanadi [10]. Bu turdagi firibgarlikdan
himoyalanish uchun foydalanuvchi ijtimoiy tarmoqlardagi so‘rovlarni tanqidiy
340
baholash va shaxsiy ma'lumotlarning oshkoraligini cheklash ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi zarur.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan barcha turdagi kiberfiribgarlikni tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, ularning barchasida umumiy bir zaiflik mavjud, jumladan
foydalanuvchining raqamli muhitdagi hushyorligi va bilim darajasining yetarli
emasligidir. Aynan shu zaiflikni bartaraf etishda kiber savodxonlik hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
1.8. Kiberfiribgarlikning oqibatlari va xavf turlari
Kiberfiribgarlik faqat texnik muammo bo‘lib qolmay, balki shaxs, jamiyat va
davlat uchun jiddiy oqibatlar keltirib chiqaradi. Bu oqibatlarni to‘liq tushunish
kiberfiribgarlikka qarshi kurashning strategik muhimligini asoslash uchun zarur.
Ilmiy adabiyotlarda kiberfiribgarlikning oqibatlari uch asosiy yo‘nalishda ko‘rib
chiqiladi: moliyaviy zarar, psixologik ta'sir hamda reputatsiya va ijtimoiy zarar
[10; 12].
Moliyaviy zarar. Kiberfiribgarlikning eng bevosita va o‘lchanadigan oqibati
moliyaviy yo‘qotishdir. O‘zbekistonda 2020–2024-yillar oralig‘ida kiberjinoyatlar
natijasida yetkazilgan umumiy moddiy zarar 2 trillion so‘mdan oshib ketdi [1].
Jahon miqyosida esa Cybersecurity Ventures tadqiqotiga ko‘ra, kiberjinoyatlardan
yetkazilgan zarar 2025-yilga kelib yillik 10,5 trillion AQSh dollariga yetishi
bashorat qilingan [12]. Moliyaviy zarar nafaqat bevosita pul yo‘qotish (bank
hisobidan mablag‘ o‘g‘irlanishi, ransomware to‘lovi), balki huquqiy xarajatlar,
tizimlarni tiklash va ish to‘xtab qolishi oqibatidagi bilvosita yo‘qotishlarni ham o‘z
ichiga oladi [10].
Psixologik ta'sir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, firibgarlikka uchragan
shaxslarda tashvish, stress, uyat va o‘ziga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishi kabi
holatlar keng tarqalgan [13]. Ayniqsa, identifikatsiya o‘g‘irligi va onlayn savdo
firibgarligi qurbonlari ko‘pincha uzoq muddatli stress va raqamli xizmatlardan
foydalanishdan qo‘rqish holatini boshdan kechiradi. Bu esa pirovardida raqamli
iqtisodiyotda faol ishtirokni kamaytiradi va jamiyatning texnologiyalarga bo‘lgan
ishonchini susaytiradi [13].
Reputatsiya va ijtimoiy zarar. Kiberfiribgarlik shaxsning ijtimoiy obro‘e'tiboriga ham jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Identifikatsiya o‘g‘irligi holatida
jinoyatchi qurbonning nomidan noqonuniy faoliyat amalga oshirishi, bu esa
shaxsning ish, kredit yoki ijtimoiy munosabatlardagi ishonchini yo‘qotishiga olib
kelishi mumkin [10]. Tashkilotlar uchun esa ma'lumotlar buzilishi nafaqat
moliyaviy, balki mijozlar ishonchini yo‘qotish va bozor ulushining kamayishi kabi
uzoq muddatli reputatsion zararni ham keltirib chiqaradi [12].
Shunday qilib, kiberfiribgarlikning oqibatlari ko‘p qirrali va o‘zaro bog‘liq
bo‘lib, ular moliyaviy yo‘qotish psixologik stressga, psixologik stress esa raqamli
xizmatlarga bo‘lgan ishonchning pasayishiga olib keladi. Bu o‘zaro bog‘liq ta'sirlar
zanjiri kiberfiribgarlikni oddiy jinoyatdan ko‘ra kengroq ijtimoiy muammoga
aylantiradi va uni faqat texnik emas, balki ta'limiy va ijtimoiy choralar orqali ham
hal etish zarurligini ko‘rsatadi [12; 13].
2. Kiber savodxonlik: ta'rif va komponentlar
341
Kiber savodxonlik (cyber literacy) - bu shaxsning raqamli muhitda xavfsiz,
mas'uliyatli va samarali tarzda harakat qila olish qobiliyatini ta'minlovchi bilimlar,
ko‘nikmalar va xatti-harakatlar majmuasi [14]. Bu tushuncha faqat texnologiyadan
foydalana olish ko‘nikmalarini emas, balki raqamli tahdidlarni tanib olish, ulardan
himoyalanish va tegishli qaror qabul qilish kompetentsiyasini ham qamrab oladi.
Ilmiy adabiyotlarda kiber savodxonlik ko‘pincha "raqamli savodxonlik"
(digital literacy) bilan bir qatorda ko‘rib chiqilsa-da, ular o‘rtasida muhim farq
mavjud. Raqamli savodxonlik texnologiyadan umumiy foydalanish ko‘nikmalarini,
kiber savodxonlik esa xavfsizlik va xatarlarni boshqarish aspektlarini alohida
ta'kidlaydi [14].
2.1. Kiber savodxonlikning asosiy komponentlari
Tadqiqotchilar kiber savodxonlikni uchta asosiy komponent orqali tavsiflaydi.
Vishwanath va boshqalar (2020) [14] kiber savodxonlikni bilish-tushunish
(kognitiv), ko‘nikma (xulq-atvor) va motivatsion komponentlarga ajratadi. Canham
va boshqalar (2021) [15] esa kontekstga oid bilim (kontekstual savodxonlik)
muhimligini alohida ta'kidlaydi - hujum usullari faqat umumiy emas, balki
vaziyatga mos holda tanilishi zarur, deb hisoblaydi.
– Bilim (Knowledge): Kiberxavflar, fishing, zararli dasturlar, maxfiylik
qoidalari va axborot xavfsizligi tamoyillari haqida nazariy ma'lumotga ega bo‘lish
[14].
– Ko‘nikmalar (Skills): Shubhali xabar yoki veb-saytni aniqlash, kuchli
parol yaratish, ikki bosqichli autentifikatsiyadan foydalanish kabi amaliy
qobiliyatlar [15].
– Xatti-harakat (Behavior): Onlayn faoliyatda ehtiyot bo‘lish, noma'lum
havolalarni bosmaslik, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish kabi odatiy xulq-atvor
[14].
Ushbu uch komponent o‘zaro bir-birini to‘ldiradi: bilimning amaliyotda
qo‘llanilishi ko‘nikmaga, ko‘nikmaning muntazam qo‘llanilishi esa to‘g‘ri xattiharakatga aylanadi [15; 14].
2.2. Kiber savodxonlik va kiberfiribgarlikka ta'sirchanlik o‘rtasidagi
bog‘liqlik
Bir qator empirik tadqiqotlar kiber savodxonlik darajasi va kiberxavflarga
duchor bo‘lish ehtimoli o‘rtasida teskari mutanosiblik mavjudligini ko‘rsatadi ya'ni, kiber savodxonligi yuqori bo‘lgan foydalanuvchilar fishing hujumlarini
ancha samarali aniqlaydi [14].
Vishwanath va boshqalar (2020) [14] tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda
fishing hujumlariga nisbatan ta'sirchanliklarda kognitiv omillar - ya'ni axborotni
tanqidiy baholash ko‘nikmasi - hal qiluvchi rol o‘ynashi aniqlandi. Canham va
boshqalar (2021) [15] tadqiqoti esa shuni ko‘rsatdiki, maqsadli (spear-phishing)
hujumlarda shaxsiy ma'lumotlarga asoslangan moslashtirish fishing emailini
aniqlashni sezilarli darajada qiyinlashtiradi va bu kontekstga oid savodxonlikning
muhimligini tasdiqlaydi.
O‘zbekiston misolida esa vaziyat yanada keskinroq bo‘lib, kiberjinoyatlar
2019--2024-yillar oralig‘ida 68 barobarga oshgan [1]. Bu o‘sish nafaqat
342
kiberxavflarning kuchayishi, balki aholining ularga tayyorgarlik darajasi yetarli
emasligini ham ko‘rsatadi. Shuning uchun kiber savodxonlikni oshirish bu
muammoni hal etishning eng muhim strategik yo‘nalishi hisoblanadi.
3. Kiber savodxonlikni oshirish usullari
Kiber savodxonlikni oshirish uchun bitta usul yetarli emas - eng samarali
natijaga faqat bir-birini to‘ldiruvchi yondashuvlar kombinatsiyasi orqali erishish
mumkin [14]. Shu maqsadda quyidagi uch bosqichli tizim taklif etiladi:
1-rasm. Kiberfiribgarlikni oshirishning uch bosqichli usullari.
3.1. Onlayn kurslar
Birinchi bosqich sifatida onlayn kurslar kiber savodxonlikning poydevorini
shakllantiradi va kurslar aholining turli qatlamlari - talabalar, davlat sektori
xodimlari va xususiy sektor vakillari - ehtiyojlarini hisobga olgan holda ishlab
chiqilishi lozim. Onlayn ta'lim platformalari foydalanuvchilarga fishing, ijtimoiy
muhandislik, zararli dasturlar va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish usullari
bo‘yicha tizimli nazariy bilim beradi [14]. Ushbu kurslarning asosiy afzalligi
shundaki, ular istalgan vaqt va joydan foydalanish imkonini berishi va bilimlarni
muntazam yangilab borish imkoniyatini ta'minlaydi.
3.2. Simulyatsiya qilingan fishing hujumlari
Nazariy bilimlarning o‘zi yetarli emas - ularni amalda sinab ko‘rish zarur
[15]. Shu sababli ikkinchi bosqich sifatida onlayn kurslarni tugatgan
foydalanuvchilar uchun simulyatsiya qilingan fishing hujumlari amalga oshiriladi.
Foydalanuvchilarga haqiqiy hujumlarni eslatuvchi, ammo hech qanday zarar
yetkazmaydigan sinov xabarlari yuboriladi, natijalar tahlil qilinib, maqsadli ta'lim
mashg‘ulotlari tashkil etiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, simulyatsiya
asosidagi o‘qitish fishing hujumlariga nisbatan ta'sirchanliklini 40--60 foizga
kamaytirishi mumkin [14].
3.3. Ommaviy axborot vositalari orqali ma'rifat
343
Birinchi ikki bosqich faqat kurslarda ishtirok etgan foydalanuvchilarni
qamrab oladi, lekin jamiyatning kengroq qatlamlariga yetib borish uchun uchinchi
bosqich - axborot vositalari - hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ommaviy axborot
vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va rasmiy veb-saytlar orqali olib boriladigan ma'rifiy
tadbirlar kiberfiribgarlikning eng keng tarqalgan usullari, ularning oqibatlari va
ularga qarshi himoya yo‘llari haqida oddiy tilda tushuntirib, jamiyatning "raqamli
immunitetini" mustahkamlaydi [1; 2].
Xulosa. Kiberfiribgarlikning oldini olish texnik himoya choralaridan ancha
kengroq yondashuvni talab etadi. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan
kiberfiribgarlikning yetti turi - fishing, smishing, vishing, onlayn savdo firibgarligi,
identifikatsiya o‘g‘irligi, ransomware va ijtimoiy tarmoq firibgarligi - barchasida
umumiy zaiflik sifatida foydalanuvchining bilim va hushyorlik darajasining yetarli
emasligi aniqlandi. Bu esa kiber savodxonlikni oshirishni strategik muhim
yo‘nalish sifatida belgilaydi [14].
Taklif etilgan uch bosqichli tizim - onlayn kurslar, simulyatsiya qilingan
fishing hujumlari va ma'rifiy axborot vositalari - bir-birini to‘ldiradi: kurslar bilim
beradi [14], simulyatsiyalar ushbu bilimni mustahkamlaydi [15], axborot vositalari
esa xabardorlikni jamiyatning barcha qatlamlariga yoyadi. O‘zbekistonda
kiberjinoyatlarning 68 barobarga oshganligi [1] bunday tizimni joriy etishni
dolzarb vazifaga aylantiradi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Kun.uz. (2025, May 29). Uzbekistan sees 68-fold surge in cybercrime: Nearly 2 trillion
UZS stolen in five years. https://kun.uz/en/news/2025/05/29/uzbekistan-sees-68-fold-surge-incybercrime-nearly-2-trillion-uzs-stolen-in-five-years
2. Kun.uz. (2025, November 3). Uzbekistan steps up fight against drug abuse and
cybercrime.
https://kun.uz/en/news/2025/11/03/uzbekistan-steps-up-fight-against-drug-abuseand-cybercrime
3. Inlibrary. (2022). O‘zbekiston Respublikasining "Kiberxavfsizlik to‘g‘risida"gi qonuni.
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/139462
4. Tashkent Times. (2025, April 30). Uzbekistan to step up fight against cybercrime.
https://mail.tashkenttimes.uz/national/15162-uzbekistan-to-step-up-fight-against-cybercrime
5. Zamin.uz. (2023). Why are 98% of cyberattacks targeted at bank cards?
https://zamin.uz/en/society/167833-why-are-98-of-cyberattacks-targeted-at-bank-cards.html
6. Alabdan, F., Perumal, S., & Yahia, S. B. (2023). Phishing attacks in the Internet of
Things:
A
systematic
literature
review.
IEEE
Access.
https://ieeexplore.ieee.org/document/10049452
7. Joo, J. W., Moon, S. Y., Singh, S., & Park, J. H. (2022). S-detector: An enhanced
security model for suspicious smishing detection. Telecommunication Systems.
https://ieeexplore.ieee.org/document/9931666
8. Group-IB. (2023). Vishing: Voice phishing explained. https://www.groupib.com/resources/knowledge-hub/vishing/
9. TechTarget. (2023). What is vishing (voice or VoIP phishing)?
https://www.techtarget.com/searchunifiedcommunications/definition/vishing
10. Anderson, R. (2020). Security Engineering: A Guide to Building Dependable
Distributed Systems (3rd ed.). Wiley.
11. Brewer, R. (2016). Ransomware attacks: Detection, prevention and cure. Network
Security, 2016(9), 5--9. https://doi.org/10.1016/S1353-4858(16)30086-1
344
12. Morgan, S. (2020). Cybercrime to cost the world $10.5 trillion annually by 2025.
Cybercrime Magazine. https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report2016/
13. Button, M., & Cross, C. (2017). Cyber Frauds, Scams and their Victims. Routledge.
14. Vishwanath, A., Herath, T., Chen, R., Wang, J., & Rao, H. R. (2020). Why do people
get phished? Testing individual differences in phishing vulnerability within an integrated,
information processing model. Decision Support Systems, 51(3), 576--586.
15. Canham, M., Poeppl, T., Bellekens, X., & Speakman, L. (2021). Spear phishing 101:
Understanding the impact of personalization, relevance, and priming on phishing susceptibility.
Journal of Cybersecurity & Privacy, 1(2), 350--370.
MACHINE LEARNING MODELS FOR BREAST CANCER DETECTION
Jaloliddin Omonbayev, Master’s student at Urgench State University
named after Abu Rayhan Beruni, jaloliddinomonboev@gmail.com
Shokhrukhbek Rakhimboyev, Master’s student at Urgench State University
named after Abu Rayhan Beruni, raximboyevshohrux96@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada ko‘krak bezi saratonini aniqlashda qo‘llaniladigan
mashina o‘rganish modellari chuqur tahlil qilinadi. Modellarning afzalliklari, kamchiliklari va
tibbiy tashxis jarayonidagi amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi.
Kalit sozlar: mashina o‘rganish, ko‘krak bezi saratoni, tasniflash, tibbiy tashxis,
bashoratlash
Аннотация. В статье проводится расширенный анализ моделей машинного
обучения, применяемых для выявления рака молочной железы. Оцениваются их
достоинства, ограничения и практическая применимость в медицинской диагностике.
Ключевые слова: машинное обучение, рак молочной железы, классификация,
медицинская диагностика, прогнозирование
Abstract. This paper provides an extended analytical review of machine learning models
used for breast cancer detection. The advantages, limitations, and practical applicability of
classical machine learning algorithms in medical diagnosis are examined to support informed
model selection for experimental research.
Key words: machine learning, breast cancer, classification, medical diagnosis, prediction
Introduction. Breast cancer is a problem for women all over the world. It is
one of the reasons why women die from cancer. The World Health Organization
and other international health groups say that finding breast cancer early and
getting the diagnosis are very important. This helps to reduce the number of
women who die from breast cancer and helps them live longer.. The usual ways of
diagnosing breast cancer like mammograms, ultrasound imaging and biopsies can
take a long time. These methods also depend a lot, on how skilled the doctors and
medical professionalsre. Breast cancer diagnosis is an issue and breast cancer
patients need a better way to get diagnosed.[1]
The last few years have seen a change in the way we keep medical records
and diagnostic information. Now that we have access to digital medical records
and diagnostic data we can use machine learning in healthcare in new and exciting
ways. Machine learning is really good, at looking at amounts of data finding
patterns that are not easy to see and helping doctors make better decisions when
they are diagnosing patients. When it comes to finding breast cancer machine
learning is used to look at tumors and decide if they are benign or malignant. This
345
is done by looking at features of the tumor that doctors and nurses have found.
Breast cancer detection is an area where machine learning can be very helpful.
Machine learning models are used to classify tumors as benign or malignant based
on morphological features of breast cancer.
People are getting more interested in diagnostic systems. This shows how
important it is to pick the machine learning models. These models need to be
accurate, robust and easy to understand. When it comes to applications it is really
crucial that the models are transparent. Doctors need to understand and trust the
predictions made by these automated systems, like diagnostic systems. They have
to be able to rely on diagnostic systems.
The objective of this paper is to analyze and compare classical machine
learning models used for breast cancer detection, focusing on their theoretical
foundations, strengths, and limitations. This analysis aims to provide a solid basis
for selecting suitable models in the subsequent experimental phase of the research.
The study also contributes to the broader goal of developing reliable computeraided diagnosis systems for clinical practice [1].
Main body. Breast cancer detection widely uses machine learning models.
Most of these models rely on supervised learning techniques. So what is supervised
learning? It is a type of learning where models are trained using datasets that
contain labeled data. Each sample in the dataset has a known outcome or class
label. For example, the Wisconsin Breast Cancer Dataset is widely used for this
purpose. This dataset contains numerical features that describe the characteristics
of a cell nucleus obtained from medical tests. These features help machine learning
models learn patterns that distinguish between benign and malignant tumors. As
shown in Figure 1, the typical workflow of a breast cancer detection system
includes dataset collection, data preprocessing, model training and fine-tuning
using a pre-trained model, validation to identify the best-performing model, and
finally classification of the results. Breast cancer detection relies on machine
learning models, and the Wisconsin Breast Cancer Dataset is an important tool
used for this purpose [2].
Figure 1. Supervised learning framework for breast cancer detection
Logistic Regression is really useful for looking at data. It helps figure out
how likely someone is to have cancer. This is very helpful for doctors when they
need to make decisions. The Logistic Regression model also shows which things
are most important when looking at the data. But Logistic Regression has a
346
problem. It thinks that things are related in a way. This means it is not good, at
understanding patterns when trying to diagnose diseases with Logistic Regression.
Support Vector Machines are really good at telling groups apart. They do
this by making the space between these groups big as possible. Support Vector
Machines can also deal with medical information that is not straightforward. This
is because they use tools called kernel functions. Lots of people have used Support
Vector Machines to look at breast cancer data. They work really well. Support
Vector Machines are very good at diagnosing breast cancer. As shown in Figure 2,
different machine learning models create different decision boundaries when
classifying data. Logistic Regression produces a linear boundary, while Support
Vector Machines can form more flexible boundaries to better separate the classes.
Support Vector Machines can be tricky to set up and it is hard to understand how
they make their decisions. This is a problem because doctors like to know why a
decision was made. So even though Support Vector Machines are good at what
they do they might not be used much in hospitals because of these problems, with
Support Vector Machines.
Figure 2. Decision boundaries of Logistic Regression and Support Vector Machine
The k-Nearest Neighbors algorithm is a way of learning that looks at
examples that're similar to each other. It is simple and easy to understand, which
makes it a good choice when you are first looking at data. The k-Nearest
Neighbors algorithm has some problems. It takes a time to make predictions and it
does not work well when the data is noisy or not scaled properly. This means the kNearest Neighbors algorithm is not very good for medical projects where you need
to get things right every time. The k-Nearest Neighbors algorithm is just not
reliable enough, for these kinds of jobs.
Decision Tree models are really useful for classifying things. They work by
following a set of rules one after the other to make a decision. This makes it easy
for doctors and other clinicians to see how the Decision Tree models came up with
their predictions, which's very important in healthcare.
Decision Tree models have a problem though: they can get too good at
fitting the data they are trained on. This is especially true when the dataset is not
very big or has some information in it. When this happens the Decision Tree
models do not work well on new data so they are not as good, at making
predictions.
347
Figure 3. Decision Tree structure and ensemble learning concept
Ensemble learning methods, including Random Forest and Gradient
Boosting algorithms, combine multiple individual models to improve predictive
accuracy and stability. Random Forest mitigates overfitting by averaging the
predictions of multiple decision trees, while Gradient Boosting incrementally
improves model performance by focusing on misclassified samples. These
methods have demonstrated superior results in breast cancer detection tasks,
although they introduce increased computational complexity and reduced model
interpretability [3].
Table 1
Comparison of machine learning models for breast cancer detection
Model
Accuracy
Interpretability Computational Cost
Logistic
Regression
SVM
k-NN
Decision Tree
Random Forest
Gradient
Boosting
Medium
High
Low
Suitability for
Medical Use
High
High
Medium
Medium
High
Very High
Low
Low
High
Medium
Low
High
High
Medium
High
Very High
Medium
Low
High
High
Medium
Conclusion. This paper is about breast cancer detection using school
machine learning models. It looks at these models closely. What it finds out is that
each breast cancer detection model has its good and bad points. This means it is
really important to pick the model for the job when it comes to medical stuff.
Some methods like methods and Support Vector Machines are really good at
figuring out if someone has breast cancer or not. On the hand Logistic Regression
and Decision Trees are better, at explaining how they make their decisions and are
easier to understand. Breast cancer detection models need to be chosen.
In diagnostics it is really important to find a balance between how well a test
can predict something and how well we can understand how it works. This is
necessary for doctors to start using these tests. The things we learned from this
study will help us get ready, for the part of the research. In the part we will try out
some models and see how they work with real medical information. We will look
at how these models work and compare them to each other. We will also try to find
out if we can use computer techniques to help diagnose breast cancer from images
[4].
348
Literature references:
1. Matlatipov, S.G., Rajabov, J., Kuriyozov, E., & Aripov, M. (2024, May). UzABSA:
Aspect-Based Sentiment Analysis for the Uzbek Language. In Proceedings of the 3rd Annual
Meeting of the Special Interest Group on Under-resourced Languages@ LREC-COLING
2024 (pp. 394-403).
2. Kutlimuratova, B., Kuriyozov, E., Urazbaev, A., & Rakhimova, G. (2025, November).
Corpus-Based Error Analysis of Uzbek EFL Learners’ Academic Writing. In 2025 IEEE XVII
International Scientific and Technical Conference on Actual Problems of Electronic Instrument
Engineering (APEIE) (pp. 1-5). IEEE.
3. Mattiev, J., Davityan, M., & Kavsek, B. (2023). ACMKC: A compact associative
classification model using K-modes clustering with rule representations by
coverage. Mathematics, 11(18), 3978.
4. Madatov, K., Matlatipov, S., & Aripov, M. (2023). Uzbek text's correspondence with
the educational potential of pupils: a case study of the School corpus. arXiv preprint
arXiv:2303.00465.
TASVIRLI MA’LUMOTLAR ASOSIDA BOSH MIYA SARATONI
KASALLIGINI ANIQLASH ALGORITMI VA DASTURIY VOSITASI
Qambarov Bahriddin Panji o‘g‘li, TDIU
1-kurs tayanch doktoranti, qambarov.b.p1997@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu tezisda MRI (magnit-rezonans imaging) tasvirli ma’lumotlar asosida
bosh miya saratoni kasalligini aniqlash muammosi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda YOLOv8s
chuqur o‘rganish (Deep Learning) modeli qo‘llanilgan. Model 4 ta turdagi bosh miya saratoni
holatini – glioma, meningioma, gipofiz o‘smasi (pituitary), va o‘smasiz holatni real vaqt
rejimida aniqlashga qaratilgan. Tajribalar natijalari shuni ko‘rsatadiki, taklif etilgan model
mAP50 ko‘rsatkichi bo‘yicha 92.4 % aniqlikka erishdi. Olingan natijalar zamonaviy chuqur
o‘rganish modellaridan raqobatbardosh bo‘lib, klinik diagnostikada amaliy qo‘llanilish
imkoniyatiga ega.
Kalit so‘zlar: miya o‘smasi, YOLOv8, chuqur o‘rganish (Deep Learning), MRT (magnitrezonans tomografiya) tasviri, object detection, bounding box.
Аннотация. В данной диссертации рассматривается проблема выявления рака
головного мозга на основе данных МРТ (магнитно-резонансной томографии). В
исследовании использовалась модель глубокого обучения YOLOv8s (Deep Learning). Модель
нацелена на выявление в режиме реального времени 4 типов рака головного мозга —
глиомы, менингиомы, опухоли гипофиза и неопухолевого. Результаты экспериментов
показывают, что предложенная модель достигла точности 92,4% по показателю mAP50.
Полученные результаты конкурентоспособны современным моделям глубокого обучения и
имеют возможность практического использования в клинической диагностике.
Ключевые слова: опухоль головного мозга, YOLOv8, глубокое обучение, МРТ
(магнитно-резонансная томография), обнаружение объектов, ограничивающая рамка.
Abstract. This thesis examines the problem of brain cancer detection based on MRI
(magnetic resonance imaging) image data. The YOLOv8s deep learning (Deep Learning) model
was used in the research. The model is aimed at real-time detection of 4 types of brain cancer glioma, meningioma, pituitary tumor, and non-tumor. The results of the experiments show that
the proposed model achieved 92.4% accuracy according to the mAP50 indicator. The obtained
results are competitive with modern deep learning models and have the possibility of practical
use in clinical diagnostics.
Key words: brain tumor, YOLOv8, deep learning, MRI (magnetic resonance imaging),
object detection, bounding box.
349
Kirish. Zamonaviy axborot texnologiyalarining jadal su’ratlarda rivojlanishi
natijasida obyektlarni tanib olish tizimlari turli sohalarda keng qo‘llanilmoqda.
Xususan, bu tizimlar xavfsizlik, tibbiyot, sanoat, transport kabi ko‘plab
yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Obyektlarni to‘g‘ri va samarali
tanib olish algoritmlari orqali inson faoliyatini yengillashtiruvchi, vaqt va
resurslarni tejashga xizmat qiluvchi turli amaliy dasturlar yaratilmoqda. Bu
jarayon, asosan, kompyuter ko‘zi (Computer Vision) va mashinanili o‘qitish
(Machine Learning) algoritmlariga tayanadi. Ayniqsa, Convolutional Neural
Network
(CNN)
algoritmlari
bu borada keng qo‘llanilayotgan asosiy
texnologiyalardan biridir.[1]
Bosh miya saratoni dolzarb tibbiy muammolardan biri hisoblanib, uni erta
aniqlash va tashxislash bemorlarning sog‘ayish ko‘rsatkichlarini oshirishda muhim
rol o‘ynaydi. Bosh miya o‘smasi inson salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi,
taxminan 200 ga yaqin turli xildagi patologik to‘qima o‘simtalari majmuasidan
iborat. Gial hujayralaridan kelib chiquvchi gliomalar xavfli bosh miya
o‘smalarining eng ko‘p tarqalgan turi bo‘lib, bunday holatlarning 80% ini tashkil
etadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) gliomalarni to‘rtta (I-Pilotsitar
astrotsitoma, II-Diffuz glioma, III-Anaplastik glioma, IV-Glioblastoma) toifaga
tasniflaydi, ularning har biri xavfsiz darajadan o‘ta og‘ir darajagacha bo‘lgan
xavflilik spektrini o‘z ichiga oladi.[2]
Zamonaviy sun’iy intellekt va chuqur o‘rganish texnologiyalarining
rivojlanishi tibbiy rasmlar bilan ishlash va ularni avtomatik tahlil qilish imkonini
bermoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi YOLOv8 modeli yordamida MRI
tasvirlari asosida bosh miya saratoni kasalligini real vaqt rejimida aniqlash va
klassifikatsiyalashdan iborat.
Asosiy qism. Ushbu olib borilgan tadqiqot ishda Pkdrabi tomonidan Kaggle
platformasida joylashtirilgan “Medical Image Dataset – Brain Tumor Detection”
dataseti qo‘llanildi. Dataset YOLO formatida annotatsiyalangan bo‘lib, quyidagi
tuzilmaga ega:
1-jadval
O‘sma turi
Train
Validation
Test
Glioma
~700
~100
285
Meningioma
~700
~100
142
Pituitary
~700
~100
185
Jami
~2100
~300
612
YOLOv8 (You Only Look Once, versiya 8) Ultralytics kompaniyasi
tomonidan 2023-yilda ishlab chiqilgan zamonaviy obyektlarni aniqlash
arxitekturasi hisoblanadi. Modelning asosiy afzalliklari: bitta o‘tishda ham
obyektni topish, ham klassifikatsiya qilish imkoniyati; yuksak tezlik va aniqlikning
muvozanati; transfer learning imkoniyati. YOLOv8 o‘zidan oldingi YOLOv7
modeli bilan solishtirilganda, bosh miya o‘smalarini aniqlashda sezilarli yutuqlarni
namoyish etadi; bu asosan yuqori aniqlik, tezkorlik hamda o‘sma turlari va
350
bosqichlarini bir-biridan farqlash imkoniyati bilan bog‘liq. Modelning arxitekturasi
real vaqt rejimida ishlash imkonini beradi, bu esa uni o‘z vaqtida tashxis qo‘yish
hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan klinik amaliyotlarda qo‘llash uchun qulay
qiladi.[3]
1-rasm
Ushbu tadqiqotda YOLOv8s (small) modeli tanlangan, chunki u tezlik va
aniqlik o‘rtasida optimal muvozanatni ta’minlaydi. Model parametrlari: 11.1
million parametr, 28.4 GFLOPs hisoblash hajmi. Model Kaggle platformasida
Tesla T4 GPU yordamida o‘qitildi. O‘qitish parametrlari quyidagicha belgilangan:
epochs=50, imgsz=640, batch=16, optimizer=Adam (lr=0.001429), patience=10.
O‘qitish jarayoni taxminan 34 daqiqa davom etdi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. 50 ta epoch bo‘yicha o‘qitish yakunida
YOLOv8s modeli quyidagi natijalarni ko‘rsatdi:
2-jadval
O‘sma turi
Precision
Recall
mAP50
mAP50-95
Glioma
0.830
0.719
0.818
0.548
Meningioma
0.957
0.937
0.979
0.829
Pituitary
0.930
0.938
0.975
0.746
Umumiy
0.906
0.865
0.924
0.708
Taklif etilgan YOLOv8s modeli natijalarini adabiyotlarda keltirilgan modellar
bilan taqqoslaganda, model raqobatbardosh natijalar ko‘rsatdi:[4, 5, 6]
3-jadval
Model
Aniqlik (%)
F1-score
Tezlik
EfficientNetV2+ViT
96.0
0.96
—
Fuzzy Logic+CNN
98.0
—
—
DC-YOLOv8FEN
99.5
0.965
—
Taklif etilgan (YOLOv8s)
92.4
0.884
16.2ms
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, taklif etilgan YOLOv8s modeli 92.4% mAP50
ko‘rsatkichiga erishdi. Glioma turi uchun aniqlik nisbatan past (0.818) bo‘lgan, bu
esa gliomaning MRI tasvirlarida noaniq chegaralarga ega bo‘lishligidan kelib
351
chiqadi. Meningioma va gipofiz o‘smasi uchun esa aniqlik 0.975-0.979 darajasida
bo‘lib, yuqori natija ko‘rsatdi.
Ushbu tadqiqotda YOLOv8s modeli MRI tasvirlarida miya o‘smasini real
vaqt rejimida aniqlash uchun muvaffaqiyatli qo‘llanildi. Model 92.4% mAP50
aniqligiga erishib, bitta tasvirni 16.2 millisekunda ichida qayta ishlash
imkoniyatini namoyish etdi. Bu natijalar klinik diagnostikada real vaqt rejimidagi
tizimlar uchun YOLOv8 arxitekturasining samarali ekanligini tasdiqlaydi.
2-rasm
3-rasm
2-3-rasmlarda YOLOv8s modelining MRI tasvir ustidagi test natijasi
ko‘rsatilgan. Model Pituitary o‘smasini 75 % ishonch darajasida aniqlab,
chegaralovchi to‘rtburchak yordamida belgiladi.
Kelajakda modelning aniqligini oshirish maqsadida quyidagi yo‘nalishlar
ko‘rib chiqilishi mumkin: yanada katta annotatsiyalangan datasetdan foydalanish,
YOLOv8l yoki YOLOv8x kabi kattaroq model versiyalarini sinab ko‘rish,
ma’lumotlarni kuchaytirish (data augmentation) usullarini kengaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Timsollarni tanib olishda obyektlar muhimligini axborot o‘lchovi mezonlari va ularni
hisoblash algoritmlari. (2025). Conferences, 1(4), 107-113.
https://xiuresearch.com/index.php/Conferences/article/view/283
2. Anees Tariq, Muhammad Munwar Iqbal, Muhammad Javed Iqbal , Iftikhar Ahmad
(2025). “Transforming Brain Tumor Detection Empowering Multi-Class Classification With
Vision
Transformers
and
EfficientNetV2”.
https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=10945363
3. Lincy Annet Abraham , Gopinath Palanisamy , and Veerapu Goutham (2025). “Dilated
Convolution and YOLOv8 Feature Extraction Network: An Improved Method for MRI-Based
Brain Tumor Detection”.
https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=10877809
4. Anees Tariq, Muhammad Munwar Iqbal, Muhammad Javed Iqbal , Iftikhar Ahmad
(2025). “Transforming Brain Tumor Detection Empowering Multi-Class Classification With
Vision
Transformers
and
EfficientNetV2”.
https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=10945363
5. Nashaat M. Hussain Hassan, and Wadii Boulila (2025). “ Efficient Approach for Brain
Tumor Detection and Classification Using Fuzzy Thresholding and Deep Learning Algorithms”.
https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=10981713
6. Lincy Annet Abraham , Gopinath Palanisamy , and Veerapu Goutham (2025). “Dilated
Convolution and YOLOv8 Feature Extraction Network: An Improved Method for MRI-Based
Brain Tumor Detection”.https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=10877809
352
GAUSS VA IMPULS SHOVQINLARINI BARTARAF ETISHDA
NOCHIZIQLI MEDIAN FILTRLASH USULLARINING
SAMARADORLIGI
Sultanov Djamshid Baxodirovich,
t.f.d., dotsent, email: sdjamshid@gmail.com
Narzullayev Inomjon Sadulla o‘g‘li,
t.f.f.d. (PhD) email: i.narzullayev@tuit.uz
Qodirov Raximjon Rasuljon o‘g‘li, tayanch doktorant
Email: Rahimjonqodirov1997uzbek@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli tasvirlarda uchraydigan fotoelektron, Gauss va
impuls (tuz va murch) shovqinlari tahlil qilinadi. Tasvir degradatsiyasini kamaytirishda
nochiziqli median filtrlash usulining samaradorligi o‘rganilib, uning shovqinni bartaraf etishda
yuqori natija berishi ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar: raqamli tasvirlarni qayta ishlash, tasvir shovqini, shovqinni bartaraf etish,
nochiziqli filtrlash, tuz va murch shovqini.
Аннотация. В статье анализируются фотоэлектронный, гауссовский и
импульсный (соль и перец) шумы, возникающие в цифровых изображениях. Исследуется
эффективность нелинейной медианной фильтрации при снижении деградации
изображения и показана её высокая результативность при подавлении шума.
Ключевые слова: Цифровая обработка изображений, шум изображения,
подавление шума, нелинейная фильтрация, шум «соль и перец».
Abstract. This paper analyzes photoelectronic, Gaussian, and impulse (salt-and-pepper)
noise occurring in digital images. The effectiveness of nonlinear median filtering in reducing
image degradation is investigated, demonstrating its high performance in image denoising.
Keywords: Digital image processing, image noise, noise removal, nonlinear filtering,
salt-and-pepper noise.
Kirish. Tasvirlar kundalik hayotda keng uchraydi va ikki o‘lchamli raqamli
tasvirlar piksellar massividan tashkil topgan bo‘lib, har bir piksel yorqinlik va rang
haqidagi axborotni ifodalaydi. Raqamli tasvirlarni qayta ishlash tasvir sifatini inson
idrokiga mos ravishda yaxshilashga qaratilgan segmentatsiya, ranglarni
korreksiyalash, obyektlarni aniqlash, tiklash va yaxshilash usullarini qamrab oladi
[1]. Tasvir shovqini tasvir degradatsiyasining asosiy shakllaridan biri bo‘lib, piksel
qiymatlarining buzilishi natijasida tasvir sifati pasayishiga olib keladi. Ushbu
buzilishlar shovqin, xiralashuv va deformatsiyalar ta’sirida yuzaga kelib, rang
yo‘qotilishi, noto‘g‘ri fokus va intensivlikning notekis o‘zgarishi ko‘rinishida
namoyon bo‘ladi [2].
Raqamli tasvir shovqinining turlari
Tasvir shovqinining manbalari turlicha bo‘lishi mumkin. Jumladan, yetarli
darajada yoritilmaslik tasvirda shovqin paydo bo‘lishiga olib keladi: yorug‘likning
kamligi natijasida tasvir mazmuni to‘liq va aniq qayd etilmaydi, buning oqibatida
qoramtir yoki qora dog‘lar yuzaga keladi [4], [5]. Shuningdek, atrof-muhit
sharoitlari ham tasvir shovqinining paydo bo‘lishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, tumanli, yomg‘irli yoki qorli ob-havo sharoitlarida tasvirni qayd etish
jarayonida shovqin kuchayadi. Bundan tashqari, raqamli kamera linzasida vaqt
o‘tishi bilan to‘planadigan chang va ifloslanishlar ham tasvir sifatining pasayishiga
va shovqin hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi [6], [7]. Amaliyotda uchraydigan eng
keng tarqalgan tasvir shovqinlari quyidagi asosiy guruhlarga ajratiladi:
353
a) Fotoelektron shovqin,
b) Impuls shovqini (tuz va murch — salt & pepper),
c) Gauss shovqini.
A. Fotoelektron shovqin
Fotoelektron shovqin “foton shovqini” yoki “termik shovqin” nomlari bilan
ham tanilgan bo‘lib, u tasvirni qayd etish jarayonida kamera sensorlari tomonidan
fotonlarni yetarli darajada qabul qila olmaslik natijasida yuzaga keladi. Bunday
holat asosan yoritish sharoitining cheklanganligi va fokuslashning yetarli emasligi
bilan bog‘liq bo‘ladi. Kamera sensoriga tushayotgan fotonlar soni kam bo‘lganda,
tasvir haqidagi axborot to‘liq qayd etilmaydi va faqat qisman fotonlar qabul
qilinadi. Ushbu hodisa Puasson shovqini sifatida ma’lum bo‘lib, ko‘pincha past
yoritilgan muhitlarda kuzatiladi. Ushbu shovqin elektronlarning issiqlik ta’sirida
tasodifiy harakati natijasida paydo bo‘ladi. Haroratning o‘zgarishi sensor
kanallarining barcha chastotalariga ta’sir ko‘rsatadi va natijada oq shovqin yuzaga
keladi [3], [8], [9].
B. Impuls shovqini (tuz va murch)
Tuz va murch shovqini impuls shovqinining klassik namunasidir [10].
Mazkur shovqin turida tasvirning yorug‘ hududlarida qora piksellar, qorong‘i
hududlarida esa yorqin oq piksellar paydo bo‘ladi. Bu holat, asosan, analogdan
raqamli o‘tkazish jarayonidagi xatoliklar sababli yuzaga keladi. Kulrang sathdagi
eng yuqori yorqinlik qiymati 255 bo‘lib, u oq pikselni ifodalaydi, eng past qiymat
0 esa qora pikselni bildiradi. Natijada tasvir sifati signalda yuzaga keladigan
tasodifiy yoki keskin buzilishlar sababli degradatsiyaga uchraydi.
1-rasm. Tuz va murch (Salt & Pepper) shovqini
C. Gauss shovqini
Gauss shovqini odatda normal taqsimlangan elektron kuchaytirgich shovqini
sifatida tavsiflanadi. Ushbu shovqin turi piksellarga mustaqil tarzda ta’sir
ko‘rsatadi va har bir intensivlik darajasida signalga bog‘liq bo‘lmagan holda
yuzaga keladi. Gauss shovqinining ehtimollik taqsimoti normal Gauss taqsimoti
qonuniga bo‘ysunadi. Mazkur holat 2-rasmda yaqqol ko‘rsatilgan.
354
2-rasm. Gauss shovqini
Tasvirni tiklash jarayonining asosiy maqsadi tasvirga ta’sir etgan degradatsiyani
“bekor qilish” hamda tasvirdagi yo‘qotilgan axborotni imkon qadar kompensatsiya
qilishdan iborat. Degradatsiya modelida
𝑔(𝑥, 𝑦) = 𝑓(𝑥, 𝑦) ∗ ℎ(𝑥, 𝑦) + 𝑛(𝑥, 𝑦)
ko‘rinishidagi funksiya asl tasvirning bahosini olishga xizmat qiladi. Bu yerda
𝑓(𝑥, 𝑦) asl tasvir, ℎ(𝑥, 𝑦) degradatsiya funksiyasi, 𝑛(𝑥, 𝑦) tasodifiy shovqin bo‘lib,
𝑔(𝑥, 𝑦) degradatsiyaga uchragan kuzatilgan tasvirni ifodalaydi. Ushbu modelga
ko‘ra, tasvir degradatsiya jarayonidan o‘tadi va unga shovqin 𝑛(𝑥, 𝑦) qo‘shiladi (3rasmda ko‘rsatilgan). Natijada, tasvir ma’lum darajada restavratsiya qilinadi va
uning sifati yaxshilanadi [11].
3-rasm. Tasvirni tiklash jarayoni
Nochiziqli filtrlash - Median filtr
Median filtr pikselning atrofidagi 𝑀 × 𝑀 o‘lchamdagi qo‘shnichilik
qiymatlari olinadi va markaziy piksel ushbu qiymatlarning medianasi bilan
almashtiriladi. Mazkur filtr 3×3, 5×5 yoki 7×7 o‘lchamdagi yadro piksellaridan
foydalanadi va shovqinga nisbatan ancha barqaror hisoblanadi. Filtrlash jarayonida
qo‘shni piksellarning qiymatlari avval sonli tartibda saralanadi, so‘ngra hosil
bo‘lgan ketma-ketlikdagi o‘rta qiymat aniqlanadi va u shovqin bilan buzilgan
markaziy piksel o‘rniga qo‘yiladi. Bu filtrning afzalligi, u shovqinni samarali
kamaytirish bilan birga, tasvirning chegaralari va muhim strukturalarini chiziqli
filtrlarga nisbatan yaxshiroq saqlab qoladi.
4-rasm. Qo‘shni piksellar
5-rasm. Nochiziqli median filtrni 3x3 va 5x5 yadrodagi natijalari
355
Nochiziqli median filtr Gauss shovqini hamda impuls (tuz va murch) shovqini
kabi turli xil shovqin degradatsiyalarini chegaralarda xiralashuv hosil qilmasdan
samarali bartaraf etishda keng qo‘llaniladi. Ushbu filtrning muhim afzalligi
shundaki, u shovqinni kamaytirish bilan birga tasvir konturlarini chiziqli filtrlarga
nisbatan yaxshiroq saqlab qoladi.
Xulosa. Ushbu maqolada tasvir shovqinining turli turlari ko‘rib chiqildi
hamda Gauss shovqini va impuls shovqinining tasvirga qo‘llanilishi tahlil qilindi.
Tasvirni qayta ishlash jarayonida u yakuniy holatga kelguniga qadar bir nechta
qayta ishlash bosqichlaridan o‘tadi. Tasvirlarda shovqinning mavjudligi yaqqol
namoyon bo‘ladi va shovqin turini aniqlash uchun tasvirni mos shovqin modellari
bo‘yicha tasniflash zarur hisoblanadi. Bu esa shovqinni bartaraf etishda qaysi
turdagi filtrlash usuli qo‘llanilishi lozimligini aniqlashga yordam beradi. Tasvirdagi
shovqinni kamaytirish nochiziqli median filtrdan foydalanish shovqinni
kamaytirishda sezilarli ustunlikka ega ekanligi aniqlandi. Ushbu usulda qo‘shni
piksellardan olingan median qiymat yordamida shovqin ta’sirida buzilgan rang
qiymatlari (oq va qora keskin o‘zgarishlar) samarali tarzda bartaraf etiladi.
Natijada median filtr tasvirni shovqindan tozalashda eng samarali usullardan biri
ekanligi isbotlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. N. Sharma, M. Mahendra and M. Shrivastava, "Colour image segmentation techniques
and issues: an approach" International Journal of Scientific & Technology Research, vol. 1, no.
4, 2012.
2. N. N. Win, Kyaw, T. Z. Win and P. P. Aung, "Image Noise Reduction Using Linear and
Nonlinear Filtering Techniques," International Journal of Scientific and Research Publications
(IJSRP), 2019.
3. B. Gupta and S.S. Negi, "Image Denoising with Linear and Non-Linear Filters: A
Review," IJCSI International Journal of Computer Science Issues, 2013.
4. A.K. Boyat and B. K. Joshi, "A review paper: noise models in digital" Signal & Image
Processing: An International Journal (SIPIJ), vol. 6, 2015.
5. X. Liu, L. Song, S. Liu and Y. Zhang, "A Review of Deep-Learning-Based Medical
Image," Research on Sustainability and Artificial Intelligence, vol. 13, no. 3, 2021.
6. C. Boncelet, "Chapter 7 - Image Noise Models," The Essential Guide to Image
Processing, no. 9780123744579, pp. 143-167, 2009.
7. H. Chen, "A kind of effective method of removing compound noise in image," in 2016
9th International Congress on Image and Signal Processing, BioMedical Engineering and
Informatics (CISP-BMEI), 2016.
8. D. He and S. Xiong, "Image Processing Design and Algorithm Research Based on,"
Image Analysis of Vision Sensors, vol. 2021, p. 10, 2021.
9. M. Karimi and E. Entezami, "Quality Assessment for Retargeted Images: A Review,"
2020 International Conference on Machine Vision and Image Processing (MVIP), vol. 19691186,
2020.
10. F. Dufaux, "Grand Challenges in Image Processing," SPECIALTY GRAND
CHALLENGE, 2021.
11. F. F. H. a. N. H. M. M. Hamid, "Removing the Impulse Noise from Grayscaled and
Colored Digital Images Using Fuzzy Image Filtering," in 2021 IEEE 1st International Maghreb
Meeting of the Conference on Sciences and Techniques of Automatic Control and Computer
Engineering MI-STA, 2019.
356
SUN'IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN VIZA MA'LUMOTLARINI
AVTOMATLASH, MONITORING QILISH VA FOYDALANUVCHILARNI
OGOHLANTIRISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Rahmatullayev Donyor, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU,
Ma'lumotlar ilmi (Data Science) yo‘nalishi magistranti,
donyorrakhmatullaev@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda viza
ma'lumotlarini avtomatlashtirish, real vaqt rejimida monitoring qilish va foydalanuvchilarni
muddatlar haqida ogohlantirishga mo‘ljallangan tizimni takomillashtirish masalalari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun'iy intellekt, viza monitoring, avtomatlashtirish, ogohlantirish tizimi,
ma'lumotlar ilmi.
Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования
системы автоматизации визовых данных, мониторинга в реальном времени и оповещения
пользователей о сроках с использованием технологий искусственного интеллекта.
Ключевые слова: искусственный интеллект, мониторинг виз, автоматизация,
система уведомлений, наука о данных.
Abstract. This paper examines the improvement of an AI-based system for automating
visa data management, real-time monitoring, and notifying users about deadlines and status
changes.
Key words: artificial intelligence, visa monitoring, automation, notification system, data
science.
Kirish. Bugungi kunda dunyoning ko‘plab davlatlarida viza jarayonlari juda
murakkab va ko‘p bosqichli tizimlardan iborat bo‘lib, ushbu jarayonlar ko‘pincha
qo‘lda boshqariladigan ma'lumotlar asosida amalga oshiriladi. Viza muddatlarini
kuzatib borish, kerakli hujjatlarni o‘z vaqtida taqdim etish va yaroqlilik muddati
tugashidan oldin foydalanuvchilarga xabar berish kabi vazifalar hali ham insoniy
omilga juda ko‘p bog‘liq [1]. Bu esa xatoliklar va muddatlar o‘tkazib yuborilishi
xavfini oshiradi. Sun'iy intellekt (SI) va zamonaviy ma'lumotlar ilmi
texnologiyalarining rivojlanishi ushbu muammolarni yechishda yangi imkoniyatlar
ochmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi — SI asosida viza ma'lumotlarini
avtomatlashtirish, real vaqt monitoringi va foydalanuvchi ogohlantirishlarini
amalga oshiruvchi tizimni takomillashtirish yo‘llarini ko‘rib chiqishdan iborat.
Asosiy qism. Viza ma'lumotlarini avtomatlashtirishda asosiy muammo —
turli formatlardagi hujjatlarni qayta ishlash va ulardan ma'lumotlarni to‘g‘ri ajratib
olishdir. Optik belgilarni tanish (OCR) texnologiyalari va tabiiy tilni qayta ishlash
(NLP) usullari yordamida pasport, viza va boshqa hujjatlardan ma'lumotlar
avtomatik ravishda o‘qilishi va ma'lumotlar bazasiga kiritilishi mumkin [2]. Taklif
etilayotgan tizimning umumiy arxitekturasi Rasm 1 da keltirilgan.
Monitoring tizimi real vaqt rejimida viza muddatlarini kuzatadi va
belgilangan vaqt oralig‘ida foydalanuvchilarga avtomatik ogohlantirishlar
yuboradi. Tizimning asosiy komponentlari quyidagilardan iborat: (1) ma'lumotlar
to‘plash va saqlash moduli; (2) sun'iy intellektga asoslangan tahlil va bashorat
qilish mexanizmi; (3) ko‘p kanalli ogohlantirish tizimi (SMS, email, mobil ilova
bildirishnomalari). Machine learning algoritmlari yordamida tizim foydalanuvchi
357
xatti-harakatlarini tahlil qilib, eng mos ogohlantirish vaqtlari va usullarini
avtomatik aniqlashga qodir bo‘ladi [3].
Kirish
qatlami
Foydalanuvchi
(Web/Mobil ilova)
API Gateway
Gateway
SI qatlami
Chiqish
qatlami
Hujjat yuklash
(Pasport, Viza)
OCR / NLP
Modul
SI Tahlil
& Bashorat
Monitoring
Modul
Ogohlantirish
(SMS / Email / Push)
Ma'lumotlar bazasi
(PostgreSQL + Redis)
1-rasm. SI asosidagi viza monitoring tizimi arxitekturasi
Tizim samaradorligini baholashda asosiy ko‘rsatkich sifatida aniqlik
(Accuracy) metrikasidan foydalaniladi. Aniqlik quyidagi formula orqali
hisoblanadi [4]:
𝐴𝑐𝑐𝑢𝑟𝑎𝑐𝑦 = (𝑇𝑃 + 𝑇𝑁)/(𝑇𝑃 + 𝑇𝑁 + 𝐹𝑃 + 𝐹𝑁)
(1)
Bu yerda: TP — to‘g‘ri musbat, TN — to‘g‘ri manfiy, FP — noto‘g‘ri
musbat, FN — noto‘g‘ri manfiy natijalar soni. Tizim sinov natijalarida 94%
aniqlikka erishdi, bu esa an'anaviy yondashuvga nisbatan 22 foiz punktga yuqori.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Rasm 1 da tasvirlangan arxitektura va (1)
formula asosida baholangan natijalar shuni ko‘rsatadiki, SI asosidagi yangi tizim
barcha ko‘rsatkichlarda sezilarli yaxshilanishlarni ta'minladi. Sun'iy intellektga
asoslangan viza monitoring va ogohlantirish tizimini joriy etish viza muddatlarini
o‘tkazib yuborish xavfini minimumga tushiradi hamda insoniy xatoliklarni
kamaytiradi. Amaliy tavsiya sifatida davlat idoralariga ushbu tizimni mavjud ehukumat platformalariga integratsiya qilish, shuningdek ma'lumotlar xavfsizligini
ta'minlash uchun zamonaviy shifrlash standartlarini qo‘llash tavsiya etiladi [5].
Keyingi tadqiqotlar uchun ko‘p tillilikni qo‘llab-quvvatlovchi NLP modellarini
ishlab chiqish va tizimni boshqa hujjat turlariga kengaytirish maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Vasiliev, Y. (2020). Natural language processing with Python and spaCy: A practical
introduction. No Starch Press. https://nostarch.com/NLPPython
2. Subramani, N., Matton, A., & Greaves, M. (2021). A survey of deep learning
approaches
for
OCR
and
document
understanding.
arXiv
preprint.
https://arxiv.org/abs/2011.13534
3. Kobilov, A., Rikhsimboev, O., Abdulakhatov, M., & Rajabov, S. (2022). Artificial
intelligence as a technological innovation for economic development of the Republic of
Uzbekistan. ICFNDS '22, Tashkent. https://dl.acm.org/doi/10.1145/3584202.3584245
358