Management and Future Technologies | Volume 3, Issue 1 | № 009

Figure 6. Modern technologies for diagnosing dental diseases. These technologies are of great help to dentists in diagnosing and planning treatment. Regular dental X-rays are recommended to ensure early detection of diseases and effective treatment. Advanced diagnostic tools used in the treatment of dental diseases include: Intraoral scanners. Used to take digital images of the oral cavity. They are used instead of traditional molds, simplifying dental practice and helping to create a more accurate treatment plan. Diode lasers. Widely used in dentistry for various procedures, especially effective in the treatment of soft tissues. This technology allows for the most delicate medical procedures to be performed with precision. Bleeding during surgery is minimal. The recovery process for patients is faster. Patients experience less discomfort during procedures. Gingivectomy is an effective tool for removing excess gum tissue, treating infected tissues in periodontal treatment, detecting caries, and treating wounds in the oral cavity. Optical Coherence Tomography (OCT). An optical imaging technology used to obtain high-resolution cross-sectional images of teeth and soft tissues. Fluorescence. Used to detect dental caries and bacteria. 3D Computed Tomography. CBCT (Cone Beam Computed Tomography) increases the accuracy of the diagnostic process and significantly simplifies the development of a treatment plan. CBCT technology is a very effective tool in dentistry, especially in the diagnosis and assessment of complex cases. A panoramic x-ray produces an image that provides a comprehensive view of the entire oral cavity. A bitewing x-ray is mainly used to detect caries and periodontal disease. A periapical x-ray provides a detailed view of the tooth roots and the bone tissue surrounding them. Dental X-rays are an important tool in diagnosing dental diseases. Below are the main dental diseases that can be diagnosed using X-rays. 122

Figure 7. Dental diseases that can be detected using dental X-rays The above technological tools help dentists make accurate diagnoses and create effective treatment plans, as well as provide patients with convenient and effective treatments. Dental diagnostic tools play an important role in maintaining patient health and detecting diseases at an early stage. The requirements for dental disease detection devices are as follows. Figure 8. Basic requirements for dental disease detection tools. Diagnostic tools should be able to detect dental diseases. It is important to accurately determine the type (caries or periodontitis) and severity of the diseases. If the accuracy is high, the correct treatment plan can be developed. The accuracy of each method should be evaluated and compared with standard methods. Re-examination processes should be implemented to reduce false positives. Diagnostic tools should be reliable, the results should be repeatable and stable. Comparison of results obtained several times under the same conditions. Continuous monitoring should be carried out to ensure quality in diagnostic processes. Provide a user-friendly interface. It should be easy to use, understandable for doctors and medical staff. The speed of the diagnostic process increases the possibility of early detection and treatment of diseases. Introduction of automation and digital technologies to speed up diagnostic processes. Effective use of diagnostic tools and rational use of resources. The diagnostic process should be convenient for patients. Properly inform patients at each stage of the diagnostic process. The cost-effectiveness of diagnostic tools helps to reduce the cost of medical services. Analyze the costs and benefits of diagnostic tools. Optimize diagnostic processes and reduce costs. 123

Diagnostic tools should allow the detection of several dental diseases. Combine diagnostic tools and connect them together. Work in collaboration with various specialists. Diagnostic tools should be integrated with medical databases and easily exchange data. Implement modern systems for storing and managing medical data. Quickly share diagnostic results with other medical professionals. Tools developed based on modern technologies should be effective and have a high level of accuracy. Continuous research into new technologies and innovations. The program should be integrated with dental practices and be able to work together with other analysis tools. A manual and training resource should be provided for users to use the program effectively. The program should be regularly updated, adding new analysis methods and information about diseases. It should provide graphs or other visual tools to display and explain the analysis results. The requirements for dental disease detection tools help improve the quality of medical services and develop effective treatment strategies for patients. Diagnostic tools created on the basis of these requirements play an important role in the process of detecting dental diseases and contribute to the development of innovations in the field of medicine. 4.Conclusion In modern medicine, the role of diagnostic tools in the process of diagnosing and treating dental diseases is very important. Dentists and stomatologists use various methods to accurately assess the condition of patients. Radiological methods, such as X-rays and orthodontic tomography, are of great help in identifying problems in the oral cavity. These methods show the teeth, jaws and their internal structure in detail, which makes it possible to detect the disease early. In addition, methods such as electrodiagnostics and thermodiagnostics help to study the dental nerves and their activity. These technologies allow to give accurate results in diagnosing diseases of the teeth and oral cavity. Laboratory tests play an important role in collecting a lot of data and understanding the general health of patients. The integration of all these tools brings modernity to medical practice and ensures highquality service to patients. In the future, further development of diagnostic methods and application of new technologies will allow for further improvement of the detection processes of dental diseases. Thus, the possibility of improving the health of patients and providing them with effective treatment methods will increase. 5.References 1. Temirova X., Ismailov O. Tooth Square Detection Using Artificial Intelligence AIP Conference Proceedings.ISSN:0094-243X; E-ISSN:1551-7616. Samarqand - 2024. 6p.Scopushttps://doi.org/10.1063/5.0242591 2. Temirova X., Ismailov O. The Collapse of Modern Exposures in the Recording of XRay Images in Medicine International Journal of “Theoretical and Applied Issues of Digital Technologies”. Volume 7, Issue 3, 2024. -P.117-122 (https://ijdt.uz/index.php/ijdt/issue/view/10) 3. Temirova X., Ismailov O. Automation of Medical Facilities, Automation of Diagnostic Processes for Intelligent Primary Diagnosis of Diseases of the Oral Cavity International Scientific and Technical Journal “Сhemical Technology. Control and Management”. Special Issue №5-6 (119-120). ISSN 1815-4840, E-ISSN 2181-1105. -P.86-92 Https://Ijctcm.Researchcommons.Org/Journal/ 4. Temirova X., Ismailov O. Periodontal and Periodontal Diseases Occurring in Tooth Structure and Oral Cavity International Conference on “Advance Research in Humanities, Sciences and Education”. Hosted from London, The UK -2024. -P.120-124 124

5. Temirova X., Ismailov O. Research of a Mathematical Model to Determine Dental Caries J.: “Science and Education in Karakalpakstan”. ISSN 2181-9203. №2/2 (41), 2024. -P.5561 6. Temirova X., Ismailov O. Using the ReLU Function in the Diagnosis of X-Ray Detal Images “Informatika va energetika muammolari” O`zbekiston jurnali. № 1. ISSN 2010-7242. Toshkent -2024. -P.27-34 7. Temirova X. Developing a Prostheic, Healthy, and Fill-in Detection Model From XRay Dental Images Using Modern Electronic Computing Machines International ScientificElectronic Journal “Pioneering Studies and Theories”. ISSN: 3060-5105. Volume 1, ISSUE 4, 2025. -P. 4-11 8. Temirova X. Detection of Periodontal Disease from X Ray Dental Images “Infokommunikatsiyada innovatsion texnologiyalarining istiqbolli qo‘llanilishining ilmiy asoslari” xalqaro ilmiy-texnik anjumani. Farg`ona - 2024. -P.120-125 9. Temirova X., U. A. Husanov Basic Principles and Requirements of Dental Disease Detection Systems. Research of Recognition Algorithms International Scientific Electronic Journal “Pioneering Studies and Theories”. ISSN: 3060-5105. ISSUE 4, Volume 1, 2025. -P. 8999 10. Temirova X., Ismailov O., Iskandarova S. Algorithms for Diagnosing Dental Diseases Conference Proceedings of the IV Internional Scientific and Practical Conference “Innovative Research and Perspectives of the Development of Science and Technology”. Stockholm, Sweden -2024. –P.332-336 11. Temirova X., Ismailov O., Iskandarova S. Detection and Differential Treatment of Pathologies in X-Ray Dental Images International Scientific Journal “Science and Innovation”. Special Issue: “Modern Problems and Prospects of Development of Energy Supply of Digital Technology Facilities”. Toshkent-2024. -P. 202-205 12. Temirova X., U. A. Husanov An Improved Mathematical Model and Algorithm for Tooth Border Segmentation from X-Ray Dental Images “Innovations in Science and Technologies” ilmiy-elektron jurnali ISSN: 3030-3451. Volume 2, № 2, 2025. -10 P. 13. Temirova X., Detection of Diseases in the Oral Cavity, Detection of Dental Caries Using CNN Scientific Electronic Journal “Innovations in Science and Technologies”. ISSN:3030-3451. Volume 1, № 1, 2024. –P.175-179 14. Temirova X., Ismailov O., Ismailov M. Dental Radiography Analysis Using Yolov8 Deep Learning Using Raspbbery Pi Device Scientific and technical journal “Sustainable Agriculture”. ISSN:2181-9408. №2(22), 2024. –P.110-112 15. Ismailov, O., Eshmuradov, D., Temirova, K., & Tulaganova, F. (2024). Analysis of classification problem and its algorithms in machine learning. Science and innovation, 3(A10),411. 16. Tulaganova, F., Omonov, S., & Xo'jamqulov, A. (2024, December). Automatic Classification and Diagnostic Analysis of Microscopic Blood Images Using R CNN Model. In Proceedings of the 8th International Conference on Future Networks & Distributed Systems (pp. 452-458). 17. Eshmuradov, D., & Tulaganova, F. (2025). Innovations in neural networks and their image recognition. digital transformation and artificial intelligence, 3(2), 46-52. 18. Eshmurodov, D., Iskanderova, S., & Tulaganova, F. Algorithms for detection of cells in blood images. In The IV International Scientific and Practical Conference" Innovative research and perspectives of the development of science and technology", January 29-31, 2024, Stockholm, Sweden. 392 p. Text Copyright© 2024 by the European Conference (https://eu-conf. com/). Illustrations© 2024 by the European Conference. (p. 328). 125

19. FK, E. D. T. (2024). Biological composition of blood cells and diagnosis of patients with pathological diseases. Confrencea, 2, 101-106. 20. Eshmuradov, D. E., Sayora, I., & Tulaganova, F. K. (2024). An analysis of the use of the yolo algorithm in the diagnosis of blood cell images. Science and innovation, 3(Special Issue 17), 299-303. 21. Nurmamatovna, I. S., & Kamaliddinovna, T. F. Analysis of segmentation methods in xray images. In The IV International Scientific and Practical Conference" Science, people and the latest technologies", October 09-11, 2023, Sofia, Bulgaria. 218 p. Text Copyright© 2023 by the European Conference (https://eu-conf. com/). Illustrations© 2023 by the European Conference. Cover design: European Conference (https://eu-conf. com/). (p. 189). 22. Nurmamatovna, I. S., & Kamaliddinovna, T. F. Chagas parasite detection in blood images using adaboost. In The IV International Scientific and Practical Conference" Science, people and the latest technologies", October 09-11, 2023, Sofia, Bulgaria. 218 p. Text Copyright© 2023 by the European Conference (https://eu-conf. com/). Illustrations© 2023 by the European Conference. Cover design: European Conference (https://eu-conf. com/). (p. 184). 23. Abdievna, S. N., Kamolidinovna, T. F., & Qizi, T. X. F. (2022). Geoaxborot tizimlari va texnologiyalari. Ta’lim fidoyilari, 5(9), 598-601. 24. Abdusalomov, A., Mirzakhalilov, S., Umirzakova, S., Shavkatovich Buriboev, A., Meliboev, A., Muminov, B., & Jeon, H. S. (2025). Accessible AI diagnostics and lightweight brain tumor detection on medical edge devices. Bioengineering, 12(1), 62. 25. Abdusalomov, A., Umirzakova, S., Mirzakhalilov, S., Kutlimuratov, A., Nasimov, R., Temirov, Z., ... & Whangbo, T. K. (2025). A Generative Expert-Narrated Simplification Model for Enhancing Health Literacy Among the Older Population. Bioengineering, 12(10), 1066. 26. Abdusalomov, A., Mirzakhalilov, S., Umirzakova, S., Kalandarov, I., Mirzaaxmedov, D., Meliboev, A., & Cho, Y. I. (2025). Optimized lightweight architecture for coronary artery disease classification in medical imaging. Diagnostics, 15(4), 446. 126

RAQAMLI KORXONA FAOLIYATINI TASHKIL QILISHNING KONSEPTUAL ASOSLARI Bahodir Begalov,1 Muzaffar Abduaxadov,2 A. Abdusalomov 3 1 Toshkent oriental universiteti iqtisodiyot fanlari doktori, professor; e-mail@e-mail.com 2 Xalqaro Nordik universiteti tayanch doktoranti; muzaffar.abdulakhatov@gmail.com 3 Toshkent amaliy fanlar universiteti iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, katta ilmiy xodim, muzaffar.abdulakhatov@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqolada bozor iqtisodiyoti sharoitida korxona faoliyatini raqamlashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Raqamli korxona tushunchasi, uning shakllanish omillari hamda raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqarish, boshqaruv va biznes jarayonlarini tashkil etishning konseptual asoslari yoritib berilgan. Tadqiqotda raqamli iqtisodiyot sharoitida korxona samaradorligini oshirish, innovatsion mahsulot va xizmatlar yaratish, boshqaruv qarorlarini qabul qilishda raqamli platformalar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, bulutli texnologiyalar va buyumlar Internetining o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, raqamli platformalar asosida tovarlarni yetkazib berish zanjirini tashkil etish, raqamli aktivlardan foydalanish hamda korxona va jamiyat o‘rtasidagi iqtisodiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilingan. Maqolada raqamli texnologiyalarni joriy etish korxona raqobatbardoshligini oshirish, boshqaruv samaradorligini ta’minlash va barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishishning muhim omili ekanligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli korxona, raqamli iqtisodiyot, raqamli platforma, biznes-jarayonlar, boshqaruv jarayonlari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), bulutli texnologiyalar, buyumlar Interneti (IoT), raqamli aktivlar. Аннотация: В данной статье проанализированы теоретические и практические аспекты цифровизации деятельности предприятия в условиях рыночной экономики. Раскрываются понятие цифрового предприятия, факторы его формирования, а также концептуальные основы организации производства, управления и бизнес-процессов на основе цифровых технологий. В исследовании освещена роль цифровых платформ, искусственного интеллекта, больших данных, облачных технологий и Интернета вещей в повышении эффективности предприятия, создании инновационных продуктов и услуг, а также в принятии управленческих решений в условиях цифровой экономики. Кроме того, проанализированы вопросы организации цепочки поставок товаров на основе цифровых платформ, использования цифровых активов, а также взаимосвязи экономических процессов между предприятием и обществом. В статье обосновано, что внедрение цифровых технологий является важным фактором повышения конкурентоспособности предприятия, обеспечения эффективности управления и достижения устойчивого экономического развития. Ключевые слова: цифровое предприятие, цифровая экономика, цифровая платформа, бизнес-процессы, управленческие процессы, искусственный интеллект, большие данные (Big Data), облачные технологии, Интернет вещей (IoT), цифровые активы. Abstract: This article analyzes the theoretical and practical aspects of enterprise digitalization in the context of a market economy. It explains the concept of a digital enterprise, the factors of its formation, and the conceptual foundations for organizing production, management, and business processes based on digital technologies. The study highlights the role of digital platforms, artificial intelligence, big data, cloud technologies, and the Internet of Things 127

in improving enterprise efficiency, creating innovative products and services, and supporting managerial decision-making in a digital economy. Additionally, the article examines the organization of supply chains based on digital platforms, the use of digital assets, and the interconnection of economic processes between enterprises and society. The paper substantiates that the implementation of digital technologies is a key factor in enhancing enterprise competitiveness, ensuring management efficiency, and achieving sustainable economic development. Keywords: digital enterprise, digital economy, digital platform, business processes, management processes, artificial intelligence, big data, cloud technologies, Internet of Things (IoT), digital assets. 1. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxonada faoliyat turidan qat’iy nazar uning ishlab chiqarish, boshqaruv va biznes jarayonlarini bosh-qarish avvalom bor raqabatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun sama-rali texnologik jarayonlarni tashkil qilish va takomillashtirib borishni o‘z ichiga oladi. Buning uchun ma’lum bir korxona doirasida tezkor ishlab chiqarish, moliyaviy, boshqaruv, marketing va xo‘jalik axborotlarini yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun tarqatishni ta’-minlaydigan usullar va texnologiyalar qo‘llaniladi. Ishlab chiqarish soha-sida korxona faoliyatini boshqarish, ishlab chiqarish samaradorligini oshi-rish, uning biznesjarayonlarini rivojlantirishning innovatsion yo‘l-larini izlashda raqamli texnologiyalardan qanday foydalanish muhim aha-miyat kasb etmoqda[1], [1–2]. Hozirgi kunda dunyo bo‘yicha sanoat rivojlanishi bosqichlarini sanoat inqiloblariga bo‘lish qabul qilingan bo‘lib, unda ularning har birini tashkil etishda o‘ziga xos iqtisodiy usullar qo‘llanilib kelingan. Uchinchi sanoat inqilobi ishlab chiqarish jarayonlari va biznes-jarayonlarini avtomatlashtirish va uning natijasi o‘laroq iqtisodiy samaradorlikni oshirish ostida amalga oshirilgan. Ushbu yondashuvda korxona biznesi o‘z samaradorligini oshirish va bozordagi talablarga mos kelishi uchun keng foydalanadigan axborot texnologiyalari asosiy hisoblanib, unda asosan avtomatlashtirish xizmat qilgan. Uchinchi sanoat inqilobining gullab-yashnagan davrida, analogli avtomatik qurilmalar o‘rniga shaxsiy kompyuter qo‘llanilganida «avtomatlashtirish» atamasining o‘rniga «kompyuterlash-tirish» atamasi kirib kelib, bu korxonada boshqaruv, tashkiliy, biznes, iqtisodiy va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish uchun axborot texnologiyalaridan keng foydalanishni nazarda tutar edi [1], [4]. 2.Asosiy qism Korxona iqtisodiyotida kompyuter va tarmoq texnologiyalarini qo‘llash orqali amalga oshirilgan o‘zgarishlar «raqamli korxona» (Digital Enterprise) tushunchasining vujudga kelishiga olib keldi. Bu tushuncha ishlab chiqarish iqtisodiyotini tashkil etishning yangi modellarini shakllantirish va ular-dan foydalanishni nazarda tutadi, iqtisodiy taraqqiyotning o‘zagini belgi-lab berdi hamda iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘lamini sezilarli darajada kengaytirdi. Yangi biznes modellar, boshqaruv jarayonlari va jamiyat hayotini tashkil etish usullaridan keng foydalanish iqtisodiy faoliyatning yangi qiyofasi — raqamli iqtisodiyotning shakllanishiga asos bo‘ldi. Uning rivojlanishi mamlakatning raqobatbardoshligini, fuqarolar hayot sifati darajasini oshiradi va iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Korxona iqtisodiyotida kompyuter va tarmoq texnologiyalarini qo‘llash orqali amalga oshirilgan o‘zgarishlar «raqamli korxona» (Digital Enterprise) tushunchasining vujudga kelishiga olib keldi. Bu tushuncha ishlab chiqarish iqtisodiyotini tashkil etishning yangi modellarini shakllantirish va ular-dan foydalanishni nazarda tutadi, iqtisodiy taraqqiyotning o‘zagini belgi-lab 128

berdi hamda iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘lamini sezilarli darajada kengaytirdi. Yangi biznes modellar, boshqaruv jarayonlari va jamiyat hayotini tashkil etish usullaridan keng foydalanish iqtisodiy faoliyatning yangi qiyofasi — raqamli iqtisodiyotning shakllanishiga asos bo‘ldi. Uning rivojlanishi mamlakatning raqobatbardoshligini, fuqarolar hayot sifati darajasini oshiradi va iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi[3], [4–6]. Raqamli korxona – o‘z faoliyatini o‘zgartirish, samaradorlikni oshi-rish, innovatsion mahsulot va xizmatlarni yaratish, mijozlarga yaxshi xizmat ko‘rsatish va o‘zining bozordagi pozitsiyasini mustahkamlash uchun raqamli texnologiyalar va strategiyalardan foydalanadigan korxonadir (tijorat tash-kiloti, notijorat tashkilot yoki jamoatchilik tashkiloti ham bo‘lishi mumkin, 1-rasm). Raqamli mahsulotlar Qiymat yaratish zanjirini raqamli boshqarish Korporativ bilimlarning muhim roli Innovatsiyalar va oʼzgarishlarga yoʼnaltirilgan korporativ madaniyat Аxborot makonining murakkabligi Raqamli biznesmodellar Real vaqt rejimida tashkilotni boshqarish Eskirgan doimiy faoliyatdan inson mehnatini siqib chiqarish va ularni oʼrnini intellektual robotlar bilan almashtirish 1-rasm. Raqamli korxonaning muhim belgilari. Korxonada raqamli iqtisodiyot sun’iy intellekt, bulutli texnologiya-lar, katta ma’lumotlar texnologiyasi va buyumlar Interneti sohasidagi yutuqlardan keng foydalanadi. Raqamli texnologiyalarni qo‘llash bitta kor-xona doirasida yagona axborot makonini yaratishni nazarda tutadi, bu makon orqali uning barcha axborot tizimlari va sanoat uskunalari ma’lumotlar bilan tezkor va o‘z vaqtida almashinuvni amalga oshira oladi. Raqamli iqtisodiyot ijtimoiy jarayonlarni tashkil etish sohasidagi tadqiqotlar va ishlanmalarning transformatsiyasiga ta’sir ko‘rsatib, ijro etuvchi hokimiyat organlari, korxonalar, oliy o‘quv yurtlari va ilmiy tashki-lotlar sa’y-harakatlarini muvofiqlashtirishni ta’minlaydi. Raqamli iqtisodiyot tizimida raqamli shakldagi ma’lumotlar ishlab chiqarishning asosiy omili bo‘lib xizmat qiladi, biznes, ilmiy-tadqiqot hamjamiyati, davlat va fuqarolar o‘rtasida samarali o‘zaro hamkorlikni ta’-minlaydi, iqtisodiyotning an’anaviy tarmoqlarida ham, yangi tarmoqlar va yuqori texnologiyali bozorlarda ham yuqori texnologiyali ishlab chiqarish-larni rivojlantirishga va iqtisodiyotda yuqori raqobatbardoshlikka eri-shishni ta’minlashga xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyotdagi o‘zgarishlarning asosiy sharti iste’molchi to-monidan tovar yoki xizmatni, shu jumladan texnologik jarayonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni, elektron kitoblarni, dasturlarni, ensiklopediyalardan maqolalarni va boshqalarni olish tezligi hisoblanadi. Shu tariqa, yuqori tezlikda amalga oshirilgan ishlab chiqarish raqamli korxona iste’molchi-larining individual talablarini qondirish imkonini beradi. Korxona iqtisodiyotini boshqarish jarayonlarining raqamli asosga o‘ti-shi tashkiliy muammolarning avtomatik tarzda hal etilishini anglatmaydi. Korxonalar axborot menejmenti vositalaridan keng foydalangan holda an’anaviy biznes-jarayonlar samaradorligiga ham katta 129

e’tibor qaratishi lozim. Biroq iqtisodchilar uchun asosiy chaqiriq korxonani innovatsion mah-sulot ishlab chiqarishga yo‘naltirgan holda boshqaruv usullarini transfor-matsiya qilish va tovarlarni yetkazib berish zanjirini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish bilan belgilanadi (2-rasm) [7]. 2-rasm. Raqamlashtirish sharoitida tovarlarni yetkazib berish zanjiri. Raqamli iqtisodiyot sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, katta ma’lumotlar texnologiyasi va buyumlar Interneti sohasidagi yutuqlardan foydalanishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ular tufayli texnik qurilmalar o‘zaro turli ko‘rinishdagi axborotlarni qabul qilish va uzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunday texnologiyalarni keng qo‘llash korxonaning barcha axborot tizimlari, shuningdek sanoat uskunalari o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlikni nazar-da tutadi hamda ma’lumotlar bilan tezkor va o‘z vaqtida almashinuvni ta’-minlaydi. Ushbu raqamli texnologiyalarning o‘zaro integratsiyasi korxona iqtisodiyotining butun miqyosida texnolog-operatorlar va iqtisodchilardan tortib ma’muriyatgacha qamrab oluvchi haqiqiy ishlab chiqaruvchi kuchni shakl-lantiradi. Raqamli iqtisodiyotning xususiyatlaridan biri bo‘lib, Internet asosi-dagi jarayonli boshqaruv usullaridan keng foydalanish yo‘llarini belgi-lashda ham namoyon bo‘lib, bu esa muayyan biznesda ishtirok etuvchilar sonini sezilarli darajada, hatto millionlab miqdorgacha oshirish imkonini beradi hamda ularning ijtimoiy va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotdagi ahamiyatini ta’minlaydi[8-10]. Raqamli texnologiyalar asosida amalga oshirilgan iqtisodiy instru-mentlarni samarali qo‘llashning muhim natijasi korxonaning muvaffaqiya-ti uchun hal qiluvchi omillar to‘g‘risidagi axborotlarni o‘z vaqtida olishni ta’minlaydigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli aloqa texnologiyalarini joriy etish orqali korxona raqobatbardoshligini oshirish imkoniyati bo‘ladi. Ishlab chiqarish ma’lumotlarini tezkor ravishda butun korxona va uning alo-hida elementlarining iqtisodiy holati to‘g‘risidagi bilimga aylantirish ishlab chiqarish va ijtimoiy jarayonlarni boshqarish samaradorligini oshi-rishga olib keladi. Raqamli iqtisodiyot hamkorlar va mijozlar bilan bo‘lgan munosabat-larni o‘zgartiradi, o‘zaro hamkorlikning yangi usullarini taklif etadi hamda buyurtmachilar ehtiyojlarini hisobga olgan holda biznes-jarayonlarni nazo-rat qilishni ta’minlaydi. Korxonada raqamli iqtisodiyotning shakllanishi va uni samarali qo‘l-lash ishlab chiqarish tizimining raqamli makonini qamrab oladigan muvofiq raqamli axborot-texnologik bazis — 130

raqamli platformaga tayanishni na-zarda tutadi. Bunday makon ishlab chiqarishni resurslar bilan ta’minlash-ning o‘ziga xos turi bo‘lib, tashkilot resurslari va jarayonlarining holatini belgilaydi. Korxonaning axborot resurslari ishlab chiqarishni optimallash-tirish va korxonani rivojlantirishning innovatsion yo‘llarini ishlab chiqishda foydalanish mumkin bo‘lgan iqtisodiy vaziyat haqidagi bilimlarni sintez qilish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot usullarining rivojlanishi, shuningdek, Internet asosida onlayn savdo sohasida korxona faolligining oshishi bilan bog‘liq. Axborot tarmoqlarida korxonalar turli yo‘nalishdagi do‘konlarni tashkil etmoqda: kitob do‘konlari, kompakt va videodisklar do‘konlaridan tortib, ovqatlanish, tibbiy xizmat ko‘rsatish va boshqa korxonalargacha. Ijtimoiy tarmoqlar va qidiruv resurslari sohasi shakllandi. Raqamli korxona iqtisodiyoti elektron biznes sohasidagi yutuqlardan foydalanib, mahsulot yoki xizmatlarni axborot-tarmoq texnik vositalari orqali sotish huquqini ta’minlaydi. Ushbu vositalar bosma nashrlar, tele-videnie, an’anaviy telefoniya va boshqa aloqa turlarini bosqichmabosqich o‘z ichiga oldi. Bunday texnologiyalarga ega bo‘lgan korxonalar raqobat ustun-liklariga erishish, mijozlarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilash va hamkorlar bilan biznes munosabatlarini optimallashtirish maqsadida raqamli interaktiv muloqotdan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Korxonada iqtisodiy jarayonlarni boshqarish, avvalo, uning ob’ektlari holati to‘g‘risida onlayn rejimida shakllanadigan bilimga tayanadi, bu esa taklif etilayotgan tashkiliy va iqtisodiy qarorlarni qo‘llash samaradorli-gini o‘z vaqtida bashorat qilish va yakuniy natijalarni oldindan ko‘ra bilish imkonini beradi. Boshqaruv maqsadida xavf-xatarlar va tahdidlarni hisobga olgan holda iqtisodiy jarayonlar dinamikasini tavsiflovchi turli raqamli biznes-modellar qo‘llaniladi. Modellar yordamida ta’sir ko‘rsatish usullari tartibga solinadi hamda korxona iqtisodiyotining kutilgan yoki istalgan holatiga doir qarorlar qabul qilinadi (3-rasm). Iqtisodiy jarayonlar holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni raqamli mu-hitga o‘tkazish qiymatga ega bo‘lgan raqamli aktiv sifatida belgilanadigan ma’lumotlar majmuasini shakllantiradi. Bu ma’lumotlarni korxonaning raqamli iqtisodiy tizimi orqali onlayn rejimida yig‘ish, qayta ishlash va uzatish mumkinligini anglatadi. 3-rasm. Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxona modeli. 131

Raqamli aktivlar korxonaga iqtisodiy foyda keltiradigan hamda tash-kilot resurslarini samarali boshqarishni ta’minlaydigan qiymatlarni o‘z ichiga oladi. Biroq ushbu qiymatlarni ochib berish uchun tizimli yondashuvni qo‘llash va korxona ishlab chiqarish ob’ektlari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni barcha darajalarda tartibga solish zarur. Bunday texnologiya iqtisodiy paradigmaning infratuzilmaviy elementi hisoblangan raqamli platformadan foydalanishni nazarda tutadi. Raqamli texnologiya korxona iqtisodiyoti uchun ko‘plab dinamik platfor-malarni taklif etadi, ular foydalanuvchilar uchun ochiq bo‘lgan turli alohida axborot tizimlari va «aqlli» qurilmalarning faol o‘zaro hamkorlik qiluvchi tarmog‘ini ifodalashi mumkin. Bu esa resurslarni qidirish va yetkazib berish, bitim tuzish, kreditlash va to‘lovlarni amalga oshirish, hisob va hisobot operatsiyalarini yuritish, reklama va marketing kabi biznes-jarayon-larni qamrab oladi. Korxonada raqamli iqtisodiyot ob’ektiv jarayonlar ta’sirida rivoj-lanadi, ya’ni texnologik jarayonlarni raqamlashtirish, kompyuter texnolo-giyalari bozorini kengaytirish va yangilash, ishlab chiqarishni tashkil etishda yangi iqtisodiy yechimlarni izlashdan iborat bo‘ladi. Korxonada texnologik jarayonlarni raqamlashtirish ularning resurs-lar bilan ta’minlanishini optimallashtirish zarurati bilan bog‘liq. Korxonani boshqarish tizimi xo‘jalik faoliyati jarayonida olingan raqamli ma’lumotlardan foydalanadi, ularni an’anaviy hujjatlar oqimidan ajratib oladi. Raqamli ma’lumotlarni jamlash va ularni tahlil qilish yangi iqtisodiy yechimlarni ishlab chiqish va qo‘llash imkonini beradi. Bunday faoliyat zamonaviy kompyuter va tarmoq texnologiyalarini qo‘llashni, zarur dasturiy ta’minotdan foydalanishni talab qiladi. Bu sharoitlarda sal-moqli ustunliklarga erishgan korxonalar o‘z tuzilmasini o‘zgartiradi, ra-qamli texnologiyalarga sarfxarajatlarni oshiradi, biznes samaradorligini oshirishda ishtirok etuvchi mutaxassislar doirasini kengaytiradi. Kompyuter texnologiyalari bozorining kengayishi va yangilanishi korxonaga ishlab chiqarish samaradorligini baholash va oshirish imkonini beradigan yangi iqtisodiy mexanizmlarni shakllantirish uchun yanada sama-rali vositalardan foydalanish imkoniyatini beradi. Bu esa yanada mukammal tashkiliy-iqtisodiy qarorlarni qo‘llash uchun asos yaratib, korxonaning raqamli texnologiyalarini reinjiniring qilishga qaratilgan operatsiyalar majmuasini bajarishga undaydi. Shu tariqa raqamli texnologiyalar rivoj-lanish darajasi bilan yangi iqtisodiy mexanizmlarni shakllantirish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik amalga oshadi. Korxona doirasida raqamli platforma qo‘llanilgan holda ishlab chiqa-rishni boshqarish ham raqamli texnologiyalardan foydalanadi. Bunday korxona tashkil etish sxemasi korporativ ta’lim afzalliklariga ega bo‘lib, xomashyo va personal xarajatlari minimallashtiriladi, alohida korxonalarda qo‘shimcha ishlab chiqarish tashkil etiladi, bu esa raqamli resurs-larning o‘sishiga olib keladi. Iqtisodiy ko‘rsatkichlarni optimallashtirish maqsadida yirik korxo-nalar kichik korxonalarning malakali xodimlari va zarur ishlab chiqarish darajasidan foydalanib, ulardagi buyurtmalarning bir qismini joylash-tiradi, bu esa muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Bu korxonaning axborot makonini kengaytirib, raqamli platformaga tushadigan yukni kuchaytiradi. Ta’minotchilar, investorlar va mijozlar geografiyasini kengaytirish uchun korxonalar virtual biznes usullaridan faol foydalanishga intiladi. Bunday korxonalar bilan munosabatlarni boshqarish maqsadida raqamli platforma imkoniyatlari qo‘llaniladi, bu esa korxona raqamli makonini kengaytirishga xizmat qiladi va korporatsiya boshqaruv tizimini qayta tashkil etishni, axborot makonini bosqichma-bosqich oshirishni hamda yanada rivojlangan raqamli va tarmoq texnologiyalaridan foydalanishni talab qiladi. Raqamli texnologiyalardan korxona faoliyatida samarali foydalanishga quyidagini misol tariqasida keltirish mumkin. 132

31 mamlakat va 200 dan ortiq aholi punktlarini qamrab olgan dunyodagi yetakchi aluminiy va aluminiy mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi Alcoa kompaniyasi dastlab biznes yo‘nalishlari bo‘yicha tashkil etilgan bo‘lib, ularning har biri o‘z axborot tizimlariga ega edi. Ushbu axborot tizimlarining aksariyati ortiqcha va samarasiz edi. To‘lov va moliyaviy jarayon-lar talablarini bajarish uchun Alcoa xarajatlari ancha yuqori edi va ularning aylanish muddati ushbu sohadagi boshqa kompaniyalarga qaraganda uzoqroq edi (sikl vaqti jarayonning boshidan oxirigacha o‘tgan umumiy vaqtni anglatadi). Kompaniya butun dunyo bo‘ylab yagona korxona sifatida ishlay olmadi. Integratsiyalashgan dasturiy ta’minotni amalga oshirgandan so‘ng, Oracle Alcoa ko‘plab ortiqcha jarayonlar va axborot tizimlarini yo‘q qildi. Integ-ratsilashgan axborot tizimi Alcoaga qabul qilingan mahsulotlarni tekshi-rish bilan bir vaqtda to‘lov kvitansiyasi avtomatik ravishda shakllanti-rilishi sababli buyurtmadan to‘lovgacha bo‘lgan sikl vaqtini qisqartirishga yordam berdi. Alcoada tranzaksiyalarni qayta ishlash vaqti 89% ga kamaydi. Alcoa moliyaviy va xarid faoliyatini markazlashtirishga muvaffaq bo‘ldi, bu esa kompaniyaga o‘z xarajatlarining deyarli 20 % ni kamaytirishga yordam berdi. IATlari yuqori menejmentga istalgan vaqtda ma’lum bir tashkiliy birlik qanday ishlashini bilishni, qaysi mahsulotlar eng ko‘p yoki eng kam daromad keltirishini aniqlashni va umuman kompaniya xarajatlarini hisoblashni osonlashtiradi. Korxona raqamli resurslarining doimiy rivojlanishi va raqamli plat-formani yangilab turish nafaqat uning funksionalligi o‘sishi va kengayi-shiga, balki ancha qimmatlashishiga ham olib keladi, bu esa ushbu sohadagi investitsiyalardan qaytarimni kamaytiradi, yangi mahsulot chiqarishni qim-matlashtiradi va korporatsiya boshqaruv tizimida o‘zgarishlarni talab qiladi. Bunday o‘zgarishlar korxonada yangi axborot strukturalari va iqtisodiy boshqaruv usullarini shakllantirish jarayonlarini faollashtiradi. Shu bois, korxonalar o‘z ishlab chiqarishining shundoq iqtisodiy sama-radorligini ta’minlashi kerakki, bu raqamli resurslarni yaratish va foyda-lanish uchun sarflangan xarajatlarni oqlay olishi lozim. Bu maqsadda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va korxona raqamli resurslarini tashkil etish masalalarining o‘zaro bog‘liqligi kompleks ko‘rib chiqilishi zarur. [11] Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxona faoliyati natijalarini baho-lash uchun to‘rtta asosiy parametr guruhi qo‘llaniladi: Korxonani boshqarish tizimida raqamli texnologiyalardan keng foyda-lanishda ishlab chiqarish faoliyatining iqtisodiy xususiyatlari va ularning o‘zgarishi. Tezkor raqamli ma’lumotlarni uzatish jarayonlarini ta’minlovchi kor-xonaning raqamli resurslarini shakllantirish bo‘yicha iqtisodiy ko‘rsat-kichlar. Axborot tarmog‘i orqali boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va bosh-qaruv axborotlarini tarqatishda qo‘llaniladigan raqamli ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash xarajatlari hamda ularning darajasi. Raqamli ma’lumotlarni qayta ishlash usullaridan keng foydalangan holda korxonaning innovatsion rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari va mahsulotlarining kutilgan raqobatbardoshligi. [12-13] Raqamli iqtisodiyotning innovatsion usullarini joriy etish uchun raqamli platformani tashkil qilishda ishtirok etuvchi tuzilma bo‘linmalari yagona struktura — korxona axborot tizimiga birlashtirilishi zarur. Bunday bo‘linma ishlab chiqarish axborotlarini tezkor qayta ishlash va zarur bosh-qaruv qarorlarini ishlab chiqish uchun ishlab chiqarish xodimlari o‘rtasida axborot almashinuvini real vaqtda qo‘llab-quvvatlaydi. Raqamli platforma korxonaning ishlab chiqarish, boshqaruv va biznes jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, uning strategik potensialini rivojlantirish va amalga oshirish, ishlab chiqarish va personalning bilim darajasini oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu tariqa, ishlab chi-qarish 133

ishtirokchilari o‘rtasidagi hamkorlik jarayonlarini amalga oshirish talablari ko‘p jihatdan raqamli platformaning amalga oshirilish daraja-sini belgilaydi. Jarayonli boshqaruv iqtisodiyoti, ayniqsa, ishlab chiqarishni tezkor boshqarishni ta’minlashda alohida ahamiyatga ega, chunki u real vaqtda yoki mavjud operativ ishlab chiqarish holatida boshqaruv qarorlari qabul qilish uchun asos yaratadi. Texnologik jarayonlarni raqamli operativ boshqarishning vaqt gorizontlari bo‘limlar uchun soniyalardan smenaga (haftaga), seh uchun oyga, korxona uchun yilgacha bo‘lishi mumkin. Jarayonli boshqaruv tartiblari yagonalik va o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqilganda, tashkilotning butun jamoasiga ta’sir qilish imkonini beruvchi iqtisodiy mexanizmni tashkil etadi. Raqamli iqtisodiyotning vazifasi — boshqaruv jarayonining xodisi bo‘yicha iqtisodiy asoslangan tavsiyalarni olish va ishlab chiqarish jarayonida barcha xodimlarning sa’y-harakatlarini birlashtirishdan iborat. 3.Xulosa Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxona faoliyatini samarali tashkil etish va boshqarish raqamli texnologiyalarni keng joriy etishni talab etadi. Mazkur tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli korxona ishlab chiqarish, boshqaruv va biznes jarayonlarining yagona raqamli axborot makonida integratsiyalashuvi asosida faoliyat yuritishi bilan tavsiflanadi. Bunday yondashuv korxona resurslaridan oqilona foydalanish, boshqaruv qarorlarini tezkor va asoslangan holda qabul qilish hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkonini beradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, bulutli texnologiyalar va buyumlar Internetiga asoslangan raqamli platformalar korxona iqtisodiyotining muhim infratuzilmaviy elementi hisoblanadi. Ular yordamida raqamli aktivlar shakllantirilib, iqtisodiy jarayonlar real vaqt rejimida monitoring qilinadi va boshqariladi. Natijada korxonaning raqobatbardoshligi oshib, innovatsion mahsulot va xizmatlar yaratish imkoniyatlari kengayadi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida tovarlarni yetkazib berish zanjirini tashkil etish hamda hamkorlar va mijozlar bilan o‘zaro munosabatlarni raqamli muhitda boshqarish korxona faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi. Biroq raqamli transformatsiya jarayonida tashkiliy va iqtisodiy muammolar yuzaga kelishi mumkinligi sababli, raqamli platformani joriy etishda tizimli yondashuvni qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, raqamli korxona faoliyatini tashkil qilishning konseptual asoslari korxona iqtisodiy rivojlanishining strategik yo‘nalishlarini belgilaydi hamda raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llash orqali barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishning muhim omili hisoblanadi. 4.Adabiyotlar 1. Begalov B.A., Abdullaev M.Q. Raqamli iqtisodiyot: darslik / 2. B.A. Begalov, M.Q.Abdullaev. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2023. - 364 b. 3. Begalov B.A., Jukovskaya I.Ye. Metodologicheskie osnovы vliya-niya informatsionnokommunikatsionnыx texnologiy na razvitie nasionalnoy ekonomiki. Monografiya. Tashkent, “Iqtisodiyot”. 2018. – 178 s. 4. Begalov B.A., Dadabaeva R.A. “Raqamli strategiya va axborot tizimlari” / Darslik. – T.: “Iqtisodiyot”, 2024. – 248 b. 5. Druker Piter. Effektivnoe upravlenie predpriyatiem. - Vilyams, 2018. - 224 str. 6. Jukovskaya I.Ye. Sovershenstvovanie metodologii ispolzova-niya informatsionnokommunikatsionnыx texnologiy v statistiches-koy deyatelnosti v usloviyax formirovaniya sifrovoy ekonomiki. Avtoref. diss... dokt. ekon. nauk. Tashkent.: TGEU, 2020. 81 s. 7. Kalyanov G.N. Modelirovanie, analiz, reorganizatsiya i avto-matizatsiya biznesprotsessov/ G.N. Kalyanov.-M.: Finansы i statis-tika, 2006. -240 s. 134

8. Krutin Yu.V. Effektivnost informatsionnыx sistem i texno-logiy / Yu.V. Krutin – Yekaterinburg, 2020. 9. Begalov B.A., Mamadaliyev O.T., Abdusalomova N.B. Issues for Reforming the National Statistical System in the Country: In Case of Republic of Uzbe-kistan. Asian Journal of Technology & Management Research (AJTMR) ISSN: 2249 – 0892 Special Issue–03, Mar - 2023. 10. Carlos C., Steven M., Database Systems: Design, Implementation, and Management. Cengage. – 2019. P. 802. 11. Kenneth C. Jane P. Management information systems. Managing the Digital Firm. Printed and bound by Courier Kendalville in United States of America. Pearson Education Limited 2016. P. 675. 12. Laudon Kenneth, Laudon Jane Management Information Systems: Managing the Digital Firm, Global Edition 17th Edition. - Pearson, 2021 - 648 p. 13. Michael G., Fundamentals of information systems security. Jones & Bartlett Learning. – 2018. P. 548. 135

TALABALAR FAOLLIGINI BAHOLASHDA SARALASH ALGORITMLARI ASOSIDA ISHLASH SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH Ulashev Asrorjon Nasriddinovich. O‘zbekiston Milliy universitetining Jizzax filiali Dotsent v.b.. ulashevasror8@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqolada talabalar faolligini baholash jarayonida saralash algoritmlaridan foydalanishning samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqotda turli xil saralash algoritmlarining (masalan, tezkor saralash, pufakchali saralash va tanlab saralash) ishlash tezligi, aniqligi hamda katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashdagi ustunliklari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida talabalar faoliyatini reyting asosida baholashda algoritmik yondashuvlarning ahamiyati ochib berilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, saralash algoritmlaridan samarali foydalanish baholash tizimining shaffofligini oshiradi, vaqtni tejaydi va qaror qabul qilish jarayonini optimallashtiradi. Kalit so‘zlar: saralash algoritmlari, talabalar faolligi, baholash tizimi, tezkor saralash, pufakchali saralash, tanlab saralash, algoritmik yondashuv, ta’lim jarayoni, ma’lumotlar tahlili. Аннотация: В данной статье анализируется эффективность использования алгоритмов сортировки при оценке активности студентов. Рассматриваются различные виды алгоритмов сортировки (такие как быстрая сортировка, пузырьковая сортировка и сортировка выбором), их скорость работы, точность и преимущества при обработке больших объемов данных. Также раскрывается значимость алгоритмических подходов при рейтинговой оценке деятельности студентов в образовательном процессе. Результаты исследования показывают, что применение алгоритмов сортировки повышает прозрачность системы оценки, экономит время и способствует оптимизации процесса принятия решений. Ключевые слова: алгоритмы сортировки, активность студентов, система оценки, быстрая сортировка, пузырьковая сортировка, сортировка выбором, алгоритмический подход, образовательный процесс, анализ данных. Abstract: This article analyzes the efficiency of using sorting algorithms in evaluating student activity. It examines various types of sorting algorithms (such as quick sort, bubble sort, and selection sort), their performance, accuracy, and advantages when handling large datasets. The study also highlights the importance of algorithmic approaches in ranking-based assessment of student performance within the educational process. The results indicate that the use of sorting algorithms increases transparency in assessment systems, saves time, and optimizes decisionmaking processes. Keywords: sorting algorithms, student activity, assessment system, quick sort, bubble sort, selection sort, algorithmic approach, educational process, data analysis. 1.Kirish Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etish va o‘quv jarayonini samarali boshqarish muhim ilmiy-amaliy vazifalardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi talabalarning bilim va ko‘nikmalarini xolis baholash, ularning faolligini tahlil qilish hamda o‘qituvchi faoliyatini optimallashtirish imkonini beradi. Ushbu jarayonda o‘qituvchi uchun mo‘ljallangan boshqaruv panellari muhim ahamiyat kasb etib, ular orqali talabalarning faoliyati va o‘quv jarayoni real vaqt rejimida kuzatiladi. O‘quv jarayonida qo‘llaniladigan algoritmlarning samaradorligi ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, ma’lumotlarni qayta ishlashda keng qo‘llaniladigan saralash 136

algoritmlarining bajarilish vaqti hamda xotira sarfi ularning amaliy qo‘llanilish imkoniyatlarini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi. Shu sababli algoritmlarni nafaqat nazariy murakkablik nuqtayi nazaridan, balki tajribaviy natijalar asosida ham baholash zarurati yuzaga keladi. Mazkur tadqiqotda o‘qituvchi boshqaruv panelida qo‘llanilgan saralash algoritmlarining samaradorligini baholash masalasi ko‘rib chiqiladi. Algoritmlarning bajarilish vaqti va xotira sarfi maxsus vizual vositalar yordamida tahlil qilinib, olingan natijalar matematik modellar orqali umumlashtiriladi. Bu yondashuv algoritmik jarayonlarni aniq va tushunarli ko‘rinishda ifodalash imkonini beradi. So‘nggi yillarda algoritmlarni baholash va taqqoslash jarayonida bulutli texnologiyalar asosida yaratilgan interaktiv simulyatorlardan foydalanish kengayib bormoqda. Bunday simulyatorlar foydalanuvchilarga turli algoritmlarni real vaqt rejimida sinovdan o‘tkazish, ularning bajarilish jarayonini kuzatish va natijalarni solishtirish imkonini beradi. Ushbu ishda bulutli interaktiv simulyator yordamida saralash algoritmlarining tajribaviy ko‘rsatkichlarini tahlil qilish va ularni ilmiy asosda baholash modeli taklif etiladi. 2.Metodologiya Tadqiqotda qo‘llanilgan algoritmlar. Mazkur tadqiqotda saralash jarayonlarining samaradorligini baholash maqsadida boshqaruv paneliga bir qator klassik saralash algoritmlari integratsiya qilindi. Ushbu algoritmlar ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida keng qo‘llanilishi, nazariy jihatdan yaxshi o‘rganilgani hamda amaliy samaradorligi bilan ajralib turadi. Tadqiqot doirasida quyidagi saralash algoritmlaridan foydalanildi. • Bubble Sort — soddaligi bilan ajralib turuvchi, ketma-ket solishtirish va almashtirish tamoyiliga asoslangan algoritm; • Quick Sort — bo‘lish va hukmronlik (divide and conquer) yondashuviga asoslangan, o‘rtacha holatda yuqori samaradorlikka ega algoritm; • Merge Sort — rekursiv ajratish va birlashtirish mexanizmi orqali ishlovchi barqaror saralash algoritmi; • Heap Sort — binar uyum (heap) tuzilmasiga asoslangan holda elementlarni tartiblashni amalga oshiruvchi algoritm. Mazkur algoritmlarning tanlanishi ularning vaqt va xotira murakkabliklarini o‘zaro taqqoslash, shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi baholash modeli orqali samaradorliklarini kompleks tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu algoritmlar talabalar tomonidan bajarilgan amallarni yoki ma’lumotlar to‘plamini saralash orqali ishlash samaradorligini solishtirish uchun tanlangan. Algoritmlarning hisoblash murakkabligi. Algoritmlarning nazariy vaqt murakkabligi quyidagicha ifodalanadi. Bubble Sort Quick Sort (o‘rtacha holat) Merge Sort Heap Sort Bu yerda — saralanayotgan elementlar soni. 137

Ishlash samaradorligini baholash modeli. Boshqaruv panelida aks ettirilgan ishlash samaradorligi grafigi quyidagi matematik model asosida ifodalanishi mumkin. Algoritm samaradorligi bu yerda: • — i-algoritmning samaradorligi, • — i-algoritmning bajarilish vaqti. Talaba faolligi ko‘rsatkichi bu yerda: • — faol talabalar soni, • — umumiy talabalar soni. Umumiy o‘quv jarayoni samaradorligi bu yerda: • — algoritmik samaradorlik, • — talabalar faolligi, • — og‘irlik koeffitsiyentlari ( ). 1-rasm. O‘quv jarayonini boshqarish va algoritmlar samaradorligini vizual monitoring qilish paneli Vizualizatsiya oynasi saralash algoritmlarining kirish o‘lchami ga bog‘liq holda. • bajarilish vaqti (Time, ms), • xotira sarfi (Memory, KB) ni eksperimental va matematik asosda baholashga mo‘ljallangan. 138

Kirish ma’lumotlari. Vaqt murakkabligini hisoblash modeli (Time Complexity) Nazariy vaqt modeli. Har bir algoritm uchun bajarilish vaqti quyidagicha modellashtiriladi: bu yerda: • — elementlar soni, • — algoritmning nazariy murakkabligi, • — apparat va dasturiy muhitga bog‘liq konstanta. Saralash algoritmlari uchun formulalar. Bubble Sort Quick Sort (o‘rtacha holat) Merge Sort Heap Sort Grafikdagi vaqt qiymatlari (ms) amalda quyidagicha olinadi. Xotira sarfini hisoblash modeli (Memory Complexity). Umumiy xotira modeli bu yerda: • • — kirish massivining xotirasi, — qo‘shimcha yordamchi xotira. Algoritmlar bo‘yicha xotira formulalari. Bubble Sort Quick Sort Merge Sort Heap Sort 139

Grafikdagi xotira qiymati KB da: Grafiklar qanday hosil bo‘ladi Vaqt grafigi Xotira grafigi Shu sababli grafiklar monoton o‘suvchi yoki logarifmik ko‘rinishda bo‘ladi. 2-rasm. Saralash algoritmlarining bajarilish vaqti hamda xotira sarfini vizual baholash muhiti. Tadqiqotda Bubble Sort, Quick Sort, Merge Sort va Heap Sort algoritmlari tanlandi. Har bir algoritm uchun kirish ma’lumotlari hajmi qiymatlarida o‘zgartirilib, bajarilish vaqti va xotira sarfi o‘lchandi. Algoritmning bajarilish vaqti quyidagi umumiy model asosida baholandi: bu yerda — elementlar soni, — algoritmning nazariy murakkablik funksiyasi, — muhitga bog‘liq koeffitsiyent. Saralash algoritmlari uchun vaqt murakkabligi quyidagicha ifodalandi. • Bubble Sort: ; • Quick Sort (o‘rtacha holat): ; • Merge Sort: ; • Heap Sort: . Xotira sarfi quyidagi model orqali aniqlandi: 140

va natijalar kilobayt (KB) ko‘rinishida ifodalandi. Bajarilish vaqti natijasining matematik ko‘rinishi Algoritmning massiv uzunligi uchun real bajarilish vaqti: Nazariy va tajribaviy natijalar quyidagi model bilan moslashtiriladi: bu yerda: • — algoritm murakkabligi funksiyasi o Bubble Sort: , o Quick / Merge / Heap Sort: • — apparat va muhit koeffitsiyenti. 2-rasmdagi Time (s) grafigi: ; Xotira sarfi natijasining matematik ko‘rinishi Algoritm uchun umumiy xotira sarfi: KB birlikda: Grafikda bu qiymatlar: Integral baholash (Score) natijasining matematik modeli 3-rasmda ko‘rsatilgan Score algoritmning umumiy samaradorligini ifodalaydi va u vaqt hamda xotira ko‘rsatkichlari asosida aniqlanadi. Normallashtirish Vaznli baholash funksiyasi bu yerda: • — vaqtning ahamiyat koeffitsiyenti, • — xotiraning ahamiyat koeffitsiyenti. 3-rasmdagi Score grafigi aynan shu funksiya orqali hosil qilinadi. 3-rasmdagi holat uchun yakuniy matematik natija Agar rasmda: • , • , • bo‘lsa, yakuniy baho: 141