Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
7) TAX (текущий налог на прибыль) = а4 ∙ (REV- CGS+прочие доходы – прочие расходы INT)
8) NET (чистая прибыль (убыток)) = REV- CGS+прочие доходы – прочие расходы - INTTAX
2. Отчет о движении денежных средств:
Поступления денежных средств:
NET (чистая прибыль (убыток))
9) DEP (амортизация) = а5 ∙ VOA
10) Денежный поток от основной деятельности = NET + DEP
11) Δ Debt (кредит) = Δ NWA+ CAP- NET- DEP
Отток денежных средств:
12) Δ NWA (прирост чистого оборотного капитала) = NWA – NWA0
13) CAP (инвестиции) = DEP + VOA – VOA0
3. Бухгалтерский баланс:
Активы
14) NWA (чистые оборотные активы) = а1∙ NWA0
15) VOA (основные средства) = а1∙ VOA0
Обязательства
16) Debt (кредит) = Δ Debt + Debt 0
17) Et (собственный капитал) = Еt0 + NET
Для расчета параметров модели используются балансовые соотношения, что
необходимо для построения прогнозных форм финансового плана компании, переменные
вариантов моделирования представлены в таблице 2.
Описание: уравнение (1) определяет объем реализации, исходя из стоимостных
параметров, установленных менеджментом.
Уравнения (2), (4), (5), (14) и (15) представляют себестоимость реализованной
продукции, прочие доходы и расходы, собственные оборотные активы и основные средства в
некоторой пропорции от начального объема реализации (базовый период). Остальные
соотношения показывают зависимости выплат процентов по кредитам с суммой
задолженности (6), величину налога на прибыль (7), начисление амортизационных отчислений
(9).
На вводе в этой модели шесть параметров: прогноз сбыта (REV) и 5 коэффициентов:
а1 – прогноз пользователя (темп роста выручки);
а2 – доля себестоимости в выручке от реализации продукции;
а3 – ставка процента за пользование кредитом;
а4 – ставка налога на прибыль;
а5 – норма амортизации.
Базовые значения параметров взяты из баланса предыдущего периода. Эти данные
являются постоянными, а не переменными величинами.
140
Таблица 2 – Переменные вариантов моделирования
2020
2021
2022
2023
2024
Вариант 1
375
375
375
375
375
Показатель
2018
2019
Общее количество
заявок
Количество
заключенных
договоров
Процент
заключенных
договоров
Уровень качества
активов
375
375
48
56
60
75
79
94
113
0,128
0,15
0,16
0,2
0,21
0,25
0,3
1
1,05
1,06
1,15
1,15
1,18
1,2
375
375
Вариант 2
375
375
375
375
375
48
56
64
79
94
113
120
0,128
0,15
0,17
0,21
0,25
0,3
0,32
1
1,05
1,07
1,17
1,18
1,19
1,2
375
375
Вариант 3
375
375
375
375
375
48
53
60
75
105
113
150
0,128
0,14
0,16
0,2
0,28
0,3
0,4
1
1,03
1,04
1,16
1,17
1,18
1,25
Общее количество
заявок
Количество
заключенных
договоров
Процент
заключенных
договоров
Уровень качества
активов
Общее количество
заявок
Количество
заключенных
договоров
Процент
заключенных
договоров
Уровень качества
активов
Уровень качества активов (табл. 2) формируется в соответствии с про-граммой
стратегического развития ООО «OLTINSOY AVTO BO’YOQLARI» (рис. 3), в рамках которой предполагается повышение качества технологий, приобретение нового лабораторного
оборудования, повышение квалификации инженерного персона-ла. Интегрально это
отражается коэффициентом качества активов.
Процент заключенных договоров определяется менеджментом предпри-ятия, остальные
параметры таблицы 2 являются расчетными.
141
Уровень качества активов в структуре моделирования играет роль увеличения процента
отдачи от базового года, это вполне допустимый методический подход, позволяющий
достаточно точно прогнозировать процент заключенных договоров. Также в рамках
моделирования нами принято оценивать объем продаж путем умножения количества
заключенных договоров на среднюю стоимость заявки. Различие вариантов определяется
разными стратегиями повышения качества активов.
Таким образом, первый вариант отражает плавное наращивание вне оборотных активов
без значительного изменения численного состава рабочих, ориентирован на постепенное
повышение производительности труда за счет изменения условий работы инженерного
персонала и нового оборудования.
Второй вариант направлен на более агрессивное повышение количества заключаемых
договоров за счет качественного изменения структуры активов, улучшения базы НИОКР и
привлечения новых сотрудников. Динамика изменения интегральных показателей по
стратегиям представлена в таблице 2, показан рост заключаемых договоров и качества
активов.
Третий вариант – наиболее затратный по инвестициям: предполагается резкое усиление
технологической составляющей инжинирингового центра и самой командной организации
реализации заявок. Характеристика варианта также представлена в таблице 2.
Увеличение продаж, как известно, вызывает изменение активов предприятия, что
необходимо учитывать в рамках моделирования. Ранее было сказано, в модели прогноза
установлены математические соотношения между объемом продаж и остальными финансовоэкономическими показателями (табл. 1).
С использованием алгоритма моделирования, информационной базы, соотношений
проведен числовой эксперимент.
План эксперимента состоял в следующем: рассчитываем начальные параметры
моделирования (базовый уровень качества активов, количество выполненных заявок), затем
определяем основные финансово-экономические показатели по всем вариантам
стратегического развития предприятия, далее рассчитываем чистую приведенную стоимость
вариантов и выбираем оптимальный по выбранному критерию.
Результатами эксперимента должны стать на весь период моделирования по годам: 1)
прогноз балансов и финансовых показателей; 2) оценка стратегий инвестирования по
показателям срока окупаемости, NPV; 3) рекомендации для принятия решений по выбору
оптимальной стратегии развития промышленного предприятия, что достигается системным
учетом эндогенных и экзогенных параметров и переменных, взаимовлияния инновационного
и операционного процессов.
Сводные результаты расчетов по вариантам моделирования по годам представлены в
таблице 3.
142
Таблица 3 – Сводные результаты эффективности вариантов моделирования
Вариант
моделирования,
показатель
Код
Вариант
ЧПиц0
без
ИЦ
(ИЦ0)
Создание
ЧПиц1
ИЦ1
(ИЦ1)
Создание
ЧПиц2
ИЦ2
(ИЦ2)
Создание
ЧПиц3
ИЦ3
(ИЦ3)
ИЦ1
ИЦ2
ИЦ3
ИЦ1
ИЦ2
ИЦ3
2019
2020
2021
2022
2023
Чистая прибыль по вариантам, мил.
39529 -10340 -63033
147466 289515
2024
Всего
43736
8
11271
04
908193
215920
266661
558067
629436
858279
215920
300888
630618
812830
104625
1
12252
12
4231720
166717
218924
572084
844424
100051
7
16332
28
4435894
86294
5
10513
84
10216
69
862945
Чистая приведенная стоимость, NPV, мил.
NPVиц1
-76120 177893 398276 629436
233908
NPVиц2
-55867 231169 515763 797549
233908
NPVиц3
118178 413834 683303
271756 142215
Срок окупаемости, PP, лет
PPиц1
3,30
PPиц2
3,31
PPиц3
3,55
3655467
1051384
1021669
Заключение
Предложено модернизировать бизнес-процессы, которые определяют производственноинновационный потенциал, так как единичный тип организации производства по своей сути
является инновационным, поскольку большинство заказываемой продукции носит
уникальный характер и каждый раз проектируется заново, перед запуском в производство.
Предлагается бизнес-процессы подготовки производства и само производство встроить в
инжиниринговый центр, основной целью которого будет решение инновационных задач
технико-технологической, организационной подготовки производства, обеспечение
эффективной диверсификации производственной программы и достижение финансовоэкономических результатов.
143
Предложена программа стратегического развития ООО «OLTINSOY AVTO
BO‘YOQLARI» на основе инжинирингового центра и концепция интеграции бизнеспроцессов предприятия с единичным характером производства.
Разработана и реализована модель прогноза объема продаж, позволяющая оценивать
варианты качественной модернизации активов предприятия с целью увеличения числа
заключенных договоров.
Литература
1. Болденков, А.В. Совершенствование управления производственной системой за счет
применения бизнес-моделей / А.В. Болденков // Ежемесячный научный журнал Научного
института глобальной и региональной экономики. – Новосибирск, Научный институт
глобальной и региональной экономики (НИГ-РЭ). – 2015. – №5(12). – С. 19–22. – 0,3 п.л.
2. Yuldashov R, Ochilov Sh. “Еlektron tijoratning asosiy modellari va tamoyillari” “Аniq va
tabiy fanlarni rivojlantirishda raqamli texnologiyalarning o‘rni: Мuammo va innovatsion yechimlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-texnik anjuman materiallari. Farg‘ona 4-5-oktyabr, 2024-yil. 623-626 bet.
3. Yuldashov R, Ochilov Sh. “Аpplication of digital technologies in elektronic commerce
information exchange processes” “Аniq va tabiy fanlarni rivojlantirishda raqamli texnologiyalarning
o‘rni: muammo va innovatsion yechimlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-texnik anjuman materiallari.
Farg‘ona 4-5-oktyabr, 2024-yil. 655-659 bet.
4. Yuldashov R.H., Azimova U.A. “Алгоритмическое обеспечение рекомендательных
систем в сфере электронной коммерции”. Jizzax sambhram universiteti NTM. “Ilm-fan
taraqqiyoti: Innovatsion yondashuvlar va strategik tahlillar” mavzusida xalqaro ilmiy-texnik
konferensiya. Jizzax 2024-yil 11-noyabr 134-136 bet.
5. Yuldashov R, Fayzullayev Sh. “Muhammad al-Xorazmiy avlodlari ilmiy amaliy va
axborot tahliliy jurnali” “Marketing technologies in the implementation of electronic commerce
goods and services” 2024 S1 (17).
6. Yuldashov R.H., Xurramova R.I., “Elektron tijoratda axborot xizmatlari majmuasini
boshqarish”, “Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt ilmiy jurnali”, ISSN: 3030-3346
VOLUME 3, ISSUE 2, APRIL 2025-yil.
7. Yakubov M.S., Yuldashov R.H., Elektron tijorat tizimlarini strategik boshqarishning
instrumental vositalari. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Farg‘ona filiali “Al-Farg‘oniy
avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252 Tom: 1 | Son: 1 | 2025-yil, 128-136.
144
TASVIRDA OBEKTLARNI TANIB OLISHDА YUZAGA KELADIGAN MUAMMOLAR
VA ULARNI BARTARAF ETISHNING ZAMONAVIY YECHIMLARI
Ashrabxodjayeva N.A.; Umarov M.A.; Ramatov I.
University of Management and Future Technologies
muhriddin.umarov.1992@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada tasvirda obektlarni tanib olish jarayonida uchraydigan asosiy
muammolar - shovqin, yoritishning o‘zgarishi, okklyuziya, turli masshtab va burchaklarda ko‘rinishi
hamda maʼlumotlar to‘plamining cheklanganligi - ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi.
Tadqiqotda zamonaviy chuqur o‘rganishga asoslangan detektorlar haqidagi adabiyotlar sharhi berildi
va real vaqt rejimi uchun tezkor bir bosqichli modellarning ustunliklari asoslandi. Amaliy qismda
YOLOv5 bazaviy modeli bilan taqqoslaganda shovqinga nisbatan barqarorlikni oshirishga qaratilgan
taklif etilgan yechim sinovdan o‘tkazildi: kirish tasvirlarini oldindan qayta ishlash hamda
maʼlumotlarni sunʼiy boyitish orqali model o‘qitilib, “salt-and-pepper” shovqini 0-60% diapazonida
o‘zgarganda aniqlash aniqligi baholandi. Natijalarga ko‘ra, 50% shovqinda taklif etilgan usul 75%
aniqlikka erishib, bazaviy YOLOv5 natijasidan taxminan 15 foiz punkt yuqori ko‘rsatkich qayd etdi;
tizimning ishlash tezligi esa amaliyot talablariga mos ravishda taxminan 55 FPS atrofida saqlandi.
Olingan xulosalar O‘zbekiston sharoitida video kuzatuv, intellektual transport, sanoat va tibbiy tasvir
tahlili kabi yo‘nalishlarda barqaror va tezkor kompyuter ko‘ruvi yechimlarini joriy etish uchun
uslubiy va amaliy tavsiyalar sifatida taklif etildi.
Kalit so‘zlar: kompyuter ko‘rish, obektni aniqlash, chuqur o‘rganish, CNN, YOLO, shovqin,
okklyuziya, data augmentation, real-time.
Kirish
Zamonaviy davrda sunʼiy intellekt texnologiyalari barcha sohalarga jadal kirib kelmoqda.
Xususan, kompyuter ko‘ruvi va tasvirlarni avtomatik tahlil qilish masalalari dunyo miqyosida dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Tasvirlarda obektlarni tanib olish texnologiyasi hayotimizning turli
jabhalarida - avtonom transport vositalari, video kuzatuv tizimlari, tibbiy tasvirlarni tahlil qilish,
sanoat robototexnikasi va boshqa ko‘plab yo‘nalishlarda keng qo‘llanilmoqda. Jahonda bu
yo‘nalishda ulkan yutuqlarga erishilmoqda: prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib sunʼiy intellektning
jahon iqtisodiyotidagi bozori hajmi 20 trillion AQSh dollaridan oshishi kutilmoqda. Shuningdek,
axborot oqimining keskin ortishi bilan bir soniyada internetga minglab fotosurat va videolar
yuklanmoqda, bu esa tasvirlarni avtomatik qayta ishlashga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda.
O‘zbekiston sharoitida ham tasviriy maʼlumotlardan samarali foydalanish muhim vazifa
hisoblanadi. Mamlakatimizda raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellekt sohasini rivojlantirish davlat
siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Prezident Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, “bugun insoniyat
yangi sivilizatsiya bosqichiga - sunʼiy intellekt davriga dadil qadam qo‘ymoqda. Qaysi soha
bo‘lmasin, kim bu jarayonda qattiq izlanib, aniq natija qilsa, bir qadam oldinda yursa, marra shuniki
bo‘ladi”, degan fikrlar ushbu yo‘nalishning naqadar dolzarb ekanini ko‘rsatadi [1]. Darhaqiqat, sunʼiy
intellekt davrida tasvirlarda obektlarni avtomatik aniqlash va tanib olish texnologiyalarini
rivojlantirish nafaqat jahon miqyosida, balki O‘zbekiston uchun ham ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Keltirilgan faktlar va mulohazalar mazkur maqola mavzusining bugungi kundagi dolzarbligini
ko‘rsatadi. Quyida tasvirlarda obektlarni tanib olish jarayonida uchraydigan muammolar va ularni
145
bartaraf etishning zamonaviy yechimlari batafsil tahlil qilinadi. Avvalo, soha bo‘yicha ilgor xorijiy,
rus va o‘zbek olimlarining ilmiy qarashlari va yondashuvlari adabiyotlar sharhida ko‘rib chiqiladi,
shuningdek, muallifning fikrlari bildiriladi. So‘ngra olib borilgan tadqiqotlarning natijalari original
sxemalar, jadval va misollar yordamida bayon etilib, ularning muhokamasi beriladi hamda asosiy
xulosalar keltiriladi.
Tadqiqotning maqsadi – tasvirda obektlarni aniqlashdagi yuqori xavfli muhit omillari taʼsirini
pasaytirishga qaratilgan amaliy yechimlarni asoslash va ularni zamonaviy detektorlar bilan qiyosiy
baholashdan iborat. Maqolada kirish qismida muammo qo‘yilib, keyingi bo‘limlarda usullar, natijalar
va ularning muhokamasi IMRaD standartida bayon etiladi.
Adabiyotlar sharhi
So‘nggi yillarda tasvirlarda obektlarni aniqlash algoritmlarini ishlab chiqishda chuqur
o‘rganish yondashuvi tufayli sezilarli yutuqlarga erishildi. Konvolyusion neyron tarmoqlar paydo
bo‘lishi turli xalqaro PASCAL VOC, ImageNet va MS COCO kabi maʼlumotlar to‘plamlarida
obektlarni aniqlash aniqligi va samaradorligini keskin yaxshilagan. Masalan, Dhillon va Verma
tadqiqotida konvolyusion neyron tarmoqlarni qo‘llash natijasida tasvirlarni tanib olish sifat
ko‘rsatkichlari sezilarli oshgani taʼkidlanadi. Shunga qaramay, obektlarni cheklanmagan muhitda
aniqlash hali ham qiyin vazifa bo‘lib qolmoqda [2]. Cheklanmagan muhit deganda, yorug‘lik sharoiti
o‘zgaruvchan, obektlarning fazoviy holati turlicha, o‘zaro to‘silishlar mavjud, obektlar
deformatsiyaga uchrashi yoki har xil masshtabda bo‘lishi, shuningdek, fonning notekis va tartibsiz
bo‘lishi kabi holatlar tushuniladi.
Bu omillar obektlarni aniqlash algoritmlarining ishlashiga jiddiy taʼsir ko‘rsatib, yuqori
aniqlikka erishishni qiyinlashtiradi. Ayniqsa uchuvchisiz apparatlar yordamida olingan raqamli
tasvirlar uzatish jarayonida shovqin tufayli sifatining yomonlashishi kuzatiladi. Bizning fikrimizcha,
ana shunday noqulay sharoitlarda barqaror ishlay oladigan aniqlash usullarini yaratish hozirgi
tadqiqotlarning muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Obektlarni tasvirlarda aniqlash masalasi bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda bir qator yondashuvlar
taklif qilingan. Anʼanaviy yondashuvlarda tasvirdagi obektni topish uchun avval qo‘lda belgilangan
xususiyatlar va klassifikatorlar qo‘llanilar edi. Masalan, Haar kaskad va SIFT kabi usullar maʼlum
andozalar yordamida obektlarni izlashga asoslangan [3]. Keyinchalik, chuqur o‘rganishga asoslangan
algoritmlar paydo bo‘ldi va ular obektlarni aniqlashda yuqori natijalar bera boshladi. Xususan, 2014
yilda Ross Girshick va hamkorlari tomonidan taklif qilingan R-CNN modeli tasvirdan potensial obekt
hududlarini ajratib, so‘ng ularni neyron tarmoq yordamida tasniflash konseptsiyasini ilgari surdi. RCNN ikki bosqichli obyekt aniqlash tizimi bo‘lib, birinchi bosqichda mintaqaviy takliflar generatsiya
qilinadi, ikkinchi bosqichda esa har bir hudud alohida konvolyusion neyron tarmoq orqali tanib
chiqiladi [4]. Ushbu yondashuv aniqlikni oshirgan bo‘lsa-da, hisoblash xarajatlari yuqori va ishlash
tezligi sekin edi.
Keyingi yili takomillashtirilgan Fast R-CNN hamda 2015 yilda Faster R-CNN usullari taklif
qilinib, ikkinchi bosqichda region takliflarini tezkor generatsiya qilish uchun alohida tarmoq - Region
Proposal Network joriy etildi. Natijada ikki bosqichli detektorlar ichida aniqlik va ishlash tezligi
nisbatan muvozanatlashdi.
Biroq ikki bosqichli usullarning murakkabligi va sekinligi tadqiqotchilarni bir bosqichli
detektorlar tomon yo‘naltirdi. Bunday yondashuvda tasvir to‘g‘ridan-to‘g‘ri neyron tarmoqqa berilib,
146
u bir pasda bir nechta obektlar joylashuvi va sinfini aniqlab beradi. 2015 yilda Joseph Redmon va
boshqalar tomonidan taklif qilingan YOLO algoritmi ana shunday yondashuvning yorqin namunasi
bo‘lib, u butun tasvirni bitta neyron tarmoqda tahlil qilib, obektlarning chegaralovchi ramkalarini va
ularning sinf ehtimollarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblab chiqdi. YOLO modelining asosiy afzalligi ishlash tezligining keskin oshgani: bazaviy YOLO modeli Titan X GPU da sekundiga taxminan 45
kadr (FPS) tezlikda ishlashga erishgan, uning soddalashtirilgan Fast YOLO varianti esa 155 FPS
gacha yetgan [5].
1-jadval.
COCO maʼlumotlar to‘plamida obektni aniqlash usullarini taqqoslash
Usul
O‘rtacha aniqlik (AP)
Tezlik (FPS)
R-CNN
53.3
0.5
Fast R-CNN
70.0
5
Faster R-CNN
73.2
7
YOLOv5
75.0
56.5
SSD
72.1
19
RetinaNet
74.8
12
Jadval maʼlumotlari – COCO to‘plamidagi sinov natijalariga ko‘ra, Faster R-CNN kabi ikki
bosqichli detektorlar odatda yuqoriroq AP qiymatiga erishadi, ammo YOLOv5 va SSD kabi bir
bosqichli detektorlar sezilarli darajada tez ishlaydi (FPS yuqori) va shu sababli real vaqt ilovalari
uchun afzalroqdir.
Bu esa real vaqt rejimida video oqimini sezilarli kechikishlarsiz tahlil qilish imkonini beradi.
Shu bilan birga, YOLO modeli aniqlik bo‘yicha ham o‘sha davrdagi real vaqt detektorlaridan ikki
baravar yuqori o‘rtacha aniqlik ko‘rsatkichlarini qayd etgan. One-stage detektorlarga yana SSD va
RetinaNet usullarini misol keltirish mumkin. SSD usuli bir nechta o‘lchamdagi default ramkalar
orqali turli masshtabdagi obektlarni bir passda aniqlashni takomillashtirgan bo‘lsa, RetinaNet modeli
focal loss funksiyasini joriy etib, kichik obektlarni aniqlashdagi nomutanosiblik muammosini hal
etishga xizmat qildi [6].
Jadvalda keltirilgan AP va ko‘rsatkichlari amaliyotda obektni aniqlash sifatini kompleks
baholash uchun ishlatiladi: ular odatda IoU meʼyori bo‘yicha to‘g‘ri topilgan ramkalar ulushiga
tayanadi. IoU quyidagicha aniqlanadi:
IoU = S(A ∩ B) / S(A ∪ B)
Precision (aniqlik):
Precision = TP / (TP + FP)
Recall (to‘liqlik):
Recall = TP / (TP + FN)
Metrikalari orqali modelning yolg‘on pozitiv (FP) va yolg‘on negativ (FN) xatolari tahlil
qilinadi. Biz ham tadqiqotda natijalarni talqin qilishda ushbu standart ko‘rsatkichlarga suyandik.
147
Tadqiqot usullari
Maqola doirasida tasvirlarda obektlarni aniqlash borasida bir qator amaliy tajribalar o‘tkazilib,
muallif tomonidan taklif etilgan yechimlar sinovdan o‘tkazildi. Tadqiqotimizning asosiy maqsadi yuqorida qayd etilgan muammolarni bartaraf etishga qaratilgan holda, mavjud algoritmlarni
takomillashtirish va ularning barqarorligini oshirishdan iborat bo‘ldi. Quyida dastlab tadqiqot modeli
arxitekturasi va ishlash bosqichlarini ko‘rsatamiz, so‘ng tajriba sinovlari natijalarini keltiramiz.
Biz ishlab chiqqan tizim arxitekturasi shartli ravishda bir necha bosqichga bo‘linadi. Dastlabki
bosqich - maʼlumotlarni oldindan qayta ishlash, bunda kirish tasviri hajmi va formati model
talablariga moslashtiriladi, shuningdek, shovqinni filtrlatsiya qilish va kontrastni normallashtirish
kabi amallar bajariladi. Keyingi bosqichda qayta ishlangan tasvir konvolyusion neyron tarmoqga
uzatiladi. Model tasvirni to‘liq kiritma sifatida qabul qilib, uning ichida bir yo‘la bir nechta obekt
bor-yo‘qligini, ularning joylashuvi va sinfini aniqlaydi. Neyron tarmoqning chiqish qatlami
aniqlangan obektlar uchun chegaralovchi ramkalar koordinatalari va ularning sinfga oid ehtimollarini
qaytaradi. So‘nggi bosqich - natijalarni post-processing qilish, bunda model topgan ramkalar orasida
takrorlar bo‘lsa NMS usuli bilan qisqartiriladi, fon elementlari bilan bog‘liq yolg‘on aniqlanishlar
filtrlanadi va yakuniy yorliqlar obyektlarga biriktiriladi.
Taklif etilgan model va usullarni baholash uchun bir nechta sinovlar o‘tkazildi. Sinovlar
davomida turli sharoitlarda modelning aniqlik ko‘rsatkichlari o‘lchandi va boshqa usullar bilan
solishtirildi. Jumladan, modelning shovqinli tasvirlarda ishlashi alohida tahlil qilindi. Sinov uchun
original tasvirlarga sunʼiy ravishda “salt-and-pepper” usulida shovqin qo‘shib borildi (0% dan 60%
gacha ehtimollikda) va har bir holatda modelning aniqlash aniqligi o‘lchandi. Natijalar 2-jadvalda
keltirilgan.
Sinov dizayni nazoratli tarzda tashkil etildi: (a) shovqinga barqarorlikni baholash uchun bir
xil test-rasmlarga “salt-and-pepper” shovqini bosqichma-bosqich qo‘shildi (0% dan 60% gacha); (b)
ko‘p obektli sahnalarda 2–3 tadan maqsad obektlari mavjud bo‘lgan holatlarda to‘liq deteksiya
ehtimoli hisoblandi; (v) burchak invariantligini tekshirish uchun obektlar 0°, 90°, 180° va 270°
burchaklarga aylantirildi. Taklif etilgan yechimning asosiy yangiligi - o‘qitish jarayonida shovqinli
misollar hissasini oshiruvchi maʼlumotlarni sunʼiy boyitish hamda inferens vaqtida oldindan
filtrlash/normallashtirish bosqichini kiritish orqali detektorning barqarorligini kuchaytirishdir.
Hisoblash samaradorligi FPS orqali, yaʼni bir soniyada qayta ishlanadigan kadrlar soni bo‘yicha
baholandi.
3. Tajriba natijalari
Jadval izohi: ko‘rinib turibdiki, shovqin darajasi oshgani sayin standart YOLOv5 modelining
aniqlik ko‘rsatkichi pasayib bormoqda (masalan, 50% shovqinda atigi 60% obekt to‘g‘ri aniqlangan).
Taklif etilgan takomillashtirilgan usul esa shovqinga nisbatan nisbatan bardoshlidir: xususan, 50%
shovqinda uning aniqligi 75% ni tashkil etib, oddiy modelga nisbatan taxminan 15% yuqori natija
ko‘rsatdi. Ushbu usulning muvaffaqiyati biz foydalangan bir nechta strategiyalar bilan bog‘liq:
birinchidan, modelni o‘qitishda maʼlumotlarga sunʼiy shovqinlar qo‘shib augmented tarzda o‘qitildi,
bu esa neyron tarmoqni shovqinli tasvirlarga chidamli qildi; ikkinchidan, tasvirga oldindan filtrlash
bosqichi qo‘shilib, unda tasvirdagi shovqinning bir qismi bartaraf etildi.
Yana bir tajribada bir tasvirda bir nechta obektlar bo‘lgan holatlardagi aniqlash natijalari tahlil
qilindi. Buning uchun sinov tasvirlarga 2 va 3 tadan maqsad obektlar joylashtirilib, modelning ularni
148
to‘liq aniqlash-aniqlamasligi o‘lchandi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, taklif etilgan yondashuv bir
nechta obekt mavjudida ularning barchasini to‘g‘ri topish ehtimoli 95–97% atrofida bo‘ldi (masalan,
2 obekt bo‘lganda 97% aniqlik, 3 obekt bo‘lganda taxminan 95%). Solishtirish uchun, klassik SIFT
+ SVM usuli xuddi shu tasvirlarda atigi 80% gacha aniqlik ko‘rsatdi - baʼzi holatlarda u bir nechta
obektlardan faqat bittasini topa oldi xolos. Demak, taklif etilayotgan yechim ko‘p obektli sahnalarda
ham ishonchli deteksiya qila oladi.
2-jadval.
Turli shovqin darajalarida obektni aniqlash aniqligi (YOLOv5 va taklif etilgan usul)
Shovqin ehtimoli
YOLOv5 aniqligi (%)
Taklif etilgan usul aniqligi
(%)
0%
100
100
5%
100
100
10%
98
100
20%
90
95
40%
78
90
50%
60
75
60%
40
58
Olib borilgan eksperimentlar davomida modelning boshqa qator xususiyatlari ham sinovdan
o‘tkazildi. Jumladan, obektlar turli burchaklarda aylantirilganda aniqlash sifati baholandi. Bizning
model oldindan maʼlumotlarni ko‘paytirish jarayonida turli burchakka aylantirilgan obektlar bilan
o‘qitilgani bois, test vaqtida obektning qaysi burchakta turganini deyarli ahamiyatsiz qoldirdi - aniqlik
dastlabki holat bilan deyarli bir xil (98–100%) darajada saqlanib qoldi. Masalan, 0°, 90°, 180° va
270° burchakka aylantirilgan bir xil obekt tasvirlari uchun model birdek taxminan 99% ishonchlilik
bilan to‘g‘ri aniqladi.
Taʼkidlash joizki, odatiy CNN modellari o‘qitish maʼlumotlarida mavjud bo‘lmagan
burchakka duch kelsa, aniqlik ancha pasayishi mumkin edi; bizning yondashuvda esa maxsus
maʼlumotlar tayyorlash orqali bu muammo bartaraf etildi. Bizningcha, kelgusida obekt holati va
ko‘rinishi keskin farq qiladigan holatlar uchun ham maxsus augmentatsiya strategiyalarini qo‘llash
ushbu yondashuvning ajralmas qismi bo‘ladi.
3-jadval.
Obektni tanib olishdagi asosiy muammolar va tavsiya etiladigan yechimlar (umumlashtirish)
Muammo
Algoritmga taʼsir mexanizmi
Zamonaviy yechimlar (amaliy
tavsiya)
Yoritish o‘zgarishi
Kontrast/gradientlar o‘zgaradi, Avto-normallashtirish, HDR/CLAHE,
FP/FN ko‘payadi
brightness/contrast augmentation
Shovqin (uzatish,
Xususiyatlar buziladi, mayda
Denoising filtrlari, shovqinli
sensor)
obektlar yo‘qoladi
augmentation, robust loss
Okklyuziya (to‘silish) Obektning qismi ko‘rinmaydi,
FPN/multi-masshtab featurelar,
ramka noaniqlashadi
instance segmentation, tracking
Masshtab va burchak
Obektning ko‘rinishi keskin
Multi-scale training, rotation
o‘zgaradi
augmentation, anchor tuning
149
Fon teksturasi obektga o‘xshab
Hard negative mining, focal loss,
ketadi
context modules
Domen almashinuvi
Yangi kamera/shaharda
Transfer learning, domain adaptation,
statistika o‘zgaradi
qayta fine-tuning
Yuqoridagi natijalar asosida taklif qilingan usulning samaradorligi bir qator mezonlar
bo‘yicha tasdiqlandi. Avvalo, u murakkab sharoitlarda anʼanaviy modellarga nisbatan yuqori
aniqlikni saqladi. Ikkinchidan, real vaqt rejimidagi ishlash tezligi ham deyarli pasaymadi – kiritma
tasvir o‘lchami kichikroq qilib normallashtirilganligi va model arxitekturasi optimallashtirilganligi
sabab, tizim o‘rtacha 55 FPS tezlikda ishlashga erishdi. Bu ko‘rsatkich oddiy YOLOv5 modelining
tezligiga deyarli teng bo‘lib, takomillashtirishlar hisobiga kechikishlar kiritilmaganini bildiradi.
Demak, bizning yondashuv aniqlikni oshirar ekan, tezlik bo‘yicha ham zamonaviy talablarni qondira
oladi.
4. Xulosa
Tasvirlarda obektlarni tanib olish sohasida olib borilgan ushbu tadqiqot natijasida quyidagi
asosiy xulosalarga kelindi.
Birinchidan, muammolar tahlili shuni ko‘rsatdiki, obektlarni avtomatik aniqlash jarayonida
asosiy qiyinchiliklar - tasvir sifatining turlicha bo‘lishi, yorug‘likning noqulayligi, obektlarning qiyin
sharoitlarda joylashuvi, shuningdek, maʼlumotlar to‘plamining cheklanganligi va neyron modelning
umumlashmasligi kabi omillardan iborat.
Ikkinchidan, zamonaviy yechimlar ahamiyati shundaki, chuqur o‘rganish va konvolyusion
neyron tarmoqlar obektlarni tanib olish masalasini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi. CNN
asosidagi ikki bosqichli detektorlar anʼanaviy usullar bilan solishtirganda aniqlikni ancha oshirdi. Bir
bosqichli detektorlar esa aniqlik bilan bir qatorda yuqori tezlikka erishib, real vaqt rejimini
taʼminlashga muvaffaq bo‘ldi.
Uchinchidan, taklif etilgan usulning samaradorligi shovqinli, murakkab va ko‘p obektli
sahnalarda yuqori aniqlikni saqlashi hamda real vaqt tezligida ishlashi bilan tasdiqlandi. Modelni
o‘qitishda maʼlumotlarni sunʼiy boyitish va oldindan qayta ishlash strategiyalaridan foydalanish uni
turli salbiy omillarga nisbatan chidamli qildi.
To‘rtinchidan, tadqiqot natijalari sanoat, xavfsizlik tizimlari, transport, tibbiyot va boshqa
ko‘plab yo‘nalishlarda kompyuter ko‘ruvi texnologiyalarini joriy etish uchun amaliy va uslubiy
tavsiyalar berishi mumkin. Kelgusida adversarial himoya, domenlararo moslashuv va
integratsiyalashgan ko‘ruv-mantiq tizimlari kabi masalalarni yanada chuqur o‘rganish lozim.
Fon murakkabligi
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy qilish yangi bosqichga olib
chiqiladi // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti, 21.10.2025 y.
(president.uz)president.uz.
2. Dhillon A., Verma G.K. Convolutional neural network: a review of models, methodologies
and applications to object detection // Progress in Artificial Intelligence. – 2020. – Vol. 9, No. 2. – P.
85–112.
3. Modullaev J. Obyektlarni tanib olish uchun chuqur o‘rganish algoritmlari // Noviy
Uzbekistan: nauka, obrazovanie i innovatsii. – 2024. – № 1(1). – B. 198–201 inlibrary.uz.
4. Girshick R., Donahue J., Darrell T., Malik J. Rich feature hierarchies for accurate object
150
detection and semantic segmentation // IEEE Conf. on Computer Vision and Pattern Recognition
(CVPR). – 2014. – P. 580–587.
5. Redmon J., Divvala S., Girshick R., Farhadi A. You Only Look Once: Unified, Real-Time
Object Detection // IEEE Conf. on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR). – 2016. – P.
779–788 cv-foundation.org.
151
MURAKKAB REV LARINI MODELLASHTIRISH MASALALARIDA
INTELLEKTUAL USLUBLAR
Aripova M.X.1 , Ibragimova B.B.2, Baymatova N.T.3
1
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnka universiteti
Radiotexnik qurilmalar va tizimlar kafedrasi; maxpuza1963@gmail.com
2
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnka universiteti
Radiotexnik qurilmalar va tizimlar kafedrasi; barno7710@gmail.com
3
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnka universiteti
Radiotexnik qurilmalar va tizimlar kafedrasi;
yarashbekyusupov@mail.ru
Annotatsiya: Murakkab radioelektron vositalarini konstruksiyalarini yaratish jarayonlarida
qo’llaniladugan modellarni yaratish uchu o’lchashlar natijalariga intellectual ishlov berish uslublarini
qo’llash imkoniyatlari ko’rib chiqilgan.
Kalit so’zlar: radioelektron vosita, modellashtirihs, evristik uslub, intellectual taxlil, mashinali
o’qitish, neyron tarmoq, klasterlash.
Kirish
Radioelektron qurilmalarni ishlab chiqarish hozirgi davrda juda yuqori sur’atlarda
rivojlanmaoqda. RE vositalarining zamonaviy rivojlanish bosqichlari ularning funksional
murakkabligi, integratsiya darajasi, tezkorligi va elementlar bazasining issiqlik ajratishining oshib
borishi bilan xarakterlanadi. Bularning hammasi qurilma konstrutsiyasining murakkablashib
ketishiga, ishlab chiqarishga va ishlash samaradorligiga bo‘lgan talablarni oshib ketishiga olib keladi.
Konstruktorlik-loyihalash ishlarini tezlashtirish va loyihalanilayotgan mahsulot narhini
arzonlashtirish, asosan tipli bazaviy konstruksiyalardan foydalanish va loyihalashga intellectual
uslublarni qo‘llash hisobigan amalga oshiriladi.
Asosiy qism
Intellectual usullardan foydalangan holda murakkab radioelektron vositalarini modellashtirish
— bu ularni loyihalash yoki modernizatsiya qilish maqsadida o'rganilayotgan tizimlarga xos
xususiyatlar va qonuniyatlarni aniqlashga qaratilgan jarayondir. Ko‘p hollarda intellektual uslublar
evristik holatlar hisoblanadi va to‘liq matematik asoslangan hisoblanmaydi, ko‘pgina holatdarda aniq
natijanlarni olish imkoniyatini bermaydi.
REVlarini modellashtirish uchun quyidagi modellardan foydalaniladi:
Mashina orqali o‘qitishga asoslangan modellar, ularga neyron tarmoqlari, daraxt yechimlari,
o‘z-o‘zini tashkil etuvchi belgilar kartasi, assotsiativ modellar kiradi. Bunday modellar sonli
masalalarni, sinflanish, klasterlash va assitsiatsiya masalalarini yechish imkoniyatlarini beradi.
Tuzilgan ma'lumotlar bazalarini tahlil qilish - modellashtirishda ko'rib chiqilgan ob'ektlar
doirasini cheklash va yechim tanlashda ortiqcha miqdorni kamaytirishga imkon beradi.
O‘lchashlar natijasi bo‘yicha olingan ma’lumotlarga ishlov berish - intellektual usullar,
ayniqsa, to'liq bo'lmagan va noto'g'ri ma'lumotlar sharoitida, to'sqinlik qiluvchi omillar ta'sirida,
modellar asosida nazorat o'lchovlari natijalarini tahlil qilishga yordam beradi.
152
Intellektual uslublardan foydalanib REVlarini modellashtirish jarayoni quyidagi bosqichlarni
o‘z tarkibiga kiritadi:
1. Modellarni ishlab chiqish. Modelning parametrlari va xususiyatlarining tarkibi va ro'yhati
aniqlanadi, ularning o'rganilayotgan tizimning parametrlari va xususiyatlari bilan o'zaro bog'liqligi
o'rnatiladi (modelni parametrlash).
2. Tizimning ishlash xususiyatlarini tizimli tahlil qilish. Tizimning xususiyatlariga
qo'yiladigan talablar hisobga olinadi — quvvat, vaqt, ishonchlilik va boshqalar.
3. Belgilangan xususiyatlarga ega yangi yoki mavjud tizimni loyihasini (sintezi) yaratish.
Tizimning tuzilishi va ishlash parametrlari aniqlanadi, bu xususiyatlar bo'yicha belgilangan
cheklovlarni ta'minlaydi.
4. Loyiha (sintez) yoki modernizatsiya natijasida olingan tizimni batafsil tahlil qilish.
REVni modellashtirishning intellektual usullari analitik platformalar — mashinali o'rganish va
ularga asoslangan modellarni yaratish texnologiyalarini amalga oshiradigan dasturiy vositalar asosida
amalga oshiriladi. Shuningdek, intelektual modellashtirish modullari MatLab va Statistica kabi
zamonaviy kompyuter matematikasi paketlarida amalga oshiriladi.
Elektr zanjirlarini modellashtirishning intellektual usullari loyihalashning turli bosqichlarida
qo'llaniladi, masalan:
- REVsini strukturali sintez qilish asosan loyihalashninsh dastlabki davrlarida amalga
oshiriladi.
- Komponent parametrlarining tarqalishi va beqarorlashtiruvchi omillar mavjudligini hisobga
olgan holda turli rejimlarda loyihalash ob'ekti parametrlarini hisoblash va tahlil qilishda.
Xohlagan radioelektron sistema bir qancha tasodifiy chiqish parametrlari Yi (i = 1, k)
to‘plamlari bilan xarakterlanadi. Bu parametrlar sistemani berilgan texnik xarakteristikalarini moslik
darajasini tasvirlaydi. Agar bu parametrlar berilgan chegaralarda yotsa bu sistema ishchanlik
xususiyatiga ega hisoblanadi, ya’ni,
𝑠1 ≤ 𝑌1 (𝑋1, 𝑋2, … , 𝑋𝑛 ) ≤ 𝑑1 ;
𝑐2 ≤ 𝑌2 (𝑋1, 𝑋2, … , 𝑋𝑛 ) ≤ 𝑑2 ;
…………………………………
𝑐𝑘 ≤ 𝑌𝑘 (𝑋1, 𝑋2, … , 𝑋𝑛 ) ≤ 𝑑𝑘 ;
Bu yerda Xj (j = 1, n) – sistema elementlarining parametrlari, kirish signallari, tashqi xalaqit
faktorlari, ci va di – sistema parametrlarining quyi va yuqori chegaralari qiymatlari. Bunday ko‘p sonli
parametrlarni nazorat qilish juda ko‘p sarflarni talab etadi, ya’ni bu REVsini yaratish va ishlab chiqish
xarajatlarining 30 va 40 foizini tashkil etishi mumkin. Shuning uchun bu sarflarni minimallashtirish
masalasini yechishdagi aktual masala bo‘lib REVlarini modellashtirish sifatini oshirish masalasi
hisoblanadi.
Modellashtirish zamonaviy REVlarini ishlab chiqarishda muhim bosqich hisoblanadi. Bu
masala o‘z tarkibiga bir qancha bosqich va ishlarni kiritadi. REVsining modellashtirishni asosiy
bosqichi bo‘lib, texnik masalani analiz qilish, elektr sxemani va unda kechadigan jarayonlarni,
tarqalishi va puxtaligini modellashtirish, modellashtirish natijalarini analiz qilish hisoblanadi.
Muayyan farqlarga qaramay, REVni modellashtirish metodologiyasi tavsiflarning turlicha
bo‘lishi va ierarxiyasi, modellashtirishning ko'p bosqichli va iterativligi, qabul qilingan yechimlarni
153
yozish va birlashtirishni o'z ichiga olgan bir qator asosiy tamoyillarni o'z ichiga oladi. Bu esa,
murakkab REVlarini modellashtirishda, modellashtirishda ko'rib chiqiladigan ob'ektlar doirasini
cheklash va shu bilan yechim tanlashda haddan oshib ketishni kamaytirish uchun tuzilgan
ma'lumotlar bazalarini (ma'lumotlar bazalarini) tahlil qilishga asoslangan intellektual sistemalardan
foydalanish maqsadga muvofiq ekanligini anglatadi. Eng istiqbolli-bu REVsining strukturali sintez
bosqichlarda, ayniqsa lo‘yihaning dastlabki bosqichlarida intellektual modellashtirish usullarini
qo'llash, shuningdek, tarkibiy parametrlarning tarqalishini va beqarorlashtiruvchi omillarning
mavjudligini hisobga olgan holda turli xil rejimlarda loyihalash ob'ekti parametrlarini hisoblash va
tahlil qilish hisoblanadi.
Murakkab REVlarini modellashtirish masalalarida intellektual uslublar.
Murakkab REVni ishlab chiqarishning har bir bosqichida, gibrid va monolit integral
mikrosxemalardan tortib to kompleksgacha, asosiy boshqariladigan parametrlar ajratiladi, bu esa
optimal o'lchov hajmida texnik shartlar talablariga to'liq mos keladigan tayyor mahsulotni ishlab
chiqish, sozlashning to'liq siklini ta'minlashga imkon beradi. Bunda xar bir bosqichda, nostabillovchi
faktorlar (harorat,namlik, radiatsiya, tebranishlar,zarb yuki va b.) uchun sinashlar o‘tkazishda
avtomatlashtirilgan o‘lchash komplekslari va apparaturalaridan foydalaniladi. REVsini ishlab
chiqarishda o‘lchashlar soni 10-15 millindan oshib ketishi mumkin. Shuning uchun submodullardan
boshlab REVlarigacha bo‘lgan ish joylari avtomatlashtirilgan o‘lchashlarni amalga oshiruvchi va
ma’lumotlar bazalarini shakllantiruvchi ma’lumotlarni ro‘yhatga oluvchi apparaturalar bilan
ta’minlangan bo‘lishi kerak.
Murakkab REVlarni modellarini, elektrodinamik va zanjirlar nazariyasidan foydalanib
yaratishda, ayniqsa nostabillovchi faktorlarni hisobga olganda, modellashtirish, mateatik jihatdan
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, bu esa vaqt va inson omillari mehnatini sezilarli miqdorda talab
etadi. Shu sababli, radioelektron qurilmalarni modellashtirishdagi dolzarb vazifa, to'liq bo'lmagan
yoki noto'g'ri ma'lumotlarni, har xil turdagi shovqinlarning ta'sirini va hisobga olish qiyin bo'lgan
omillar ta'sirlari nazorat o'lchovlari natijalarini tahlil qilish usullarini topishdir.
Ushbu muammoni hal qilishdagi yo‘nalishlardan biri bo‘lib, modellashtirishning mashinali
o‘rganish algoritmlari va uslublariga asoslangan intellektual modellashtirish uslublaridan foydalanish
hisoblanadi. Ma’lumki ko‘p hollarda modellashtirishning itellektual uslublari evristik hisoblanadi,
ya’ni to‘liq matematik asoslanmagan va aniq hisoblashlar o’tkazish imkoniyati bo’lmasa ham, amaliy
ahamiyatga ega bo'lgan, aksariyat hollarda maqbul natijaga erishishga imkon beradi. Shu bilan birga,
ular sezilarli darajada kamroq mehnat talab qiladi, tadqiqotchi uchun juda shaffof va tadqiqotni
avtomatlashtirish uchun ajoyib imkoniyatlarni taqdim etadi. Evristik modellarning kamchiliklari
orasida qarorlarning nisbatan past aniqlikga egaligi va noaniqligi, shuningdek, dastlabki
ma'lumotlarga kuchli bog'liqligi kiradi.
REVlarni modellashtirishda qo'llaniladigan intellektual usullar. Katta strukturali
ma'lumotlar to'plamlarini tahlil qilishda qo'llaniladigan evristik modellarning eng ko'p qo'llaniladigan
turlari neyron tarmoqlar (NT), qarorlar daraxtlari, o'z-o'zini tashkil etuvchi xususiyatlar xaritalari,
assotsiativ modellar va boshqalar kabi mashinalarni o'rganishga asoslangan modellardir.
Ushbu modellar intellektual deb ham ataladi, chunki ular sof matematik jihatdan tashqari,
tadqiqotchiga yechimni o'z tajribasi va bilimlari bilan to'ldirishga imkon beradi, bu hatto juda yomon
rasmiylashtirilgan holatlarda ham yechimlarni olish imkonini beradi. Intellektual modellar raqamli
bashorat, tasniflash, klasterlash va assotsiatsiya masalalarini hal qilishga imkon beradi.
154
Raqamli bashorat murakkab radioelektron tizimlar parametrlari o'rtasidagi uzluksiz bog'liqlikni
modellashtirish imkonini beradi, masalan, chiqish quvvati va tizim qurilmalari o'rtasidagi moslik
darajasi, gibrid va monolit sxemalarning boshqariladigan parametrlari (faza o'zgartirgichlar,
attenuatorlar, kalitlar, kuchaytirgichlar va boshqalar), ish sharoitlari va boshqalar. Bu muammo
odatda neyron tarmoq yordamida hal qilinadi.
Neyron tarmoqlari. Ma'lumki, neyron tarmoq - bu sun'iy neyronlar deb ataladigan oddiy
hisoblash elementlari to'plami bo'lib, ularning har biri o'z kiritishlarining og'irliklari yig'indisini va
natijada olingan yig'indining chiziqli bo'lmagan o'zgarishini amalga oshiradi. Neyron tarmoq
modelini qurish ikki bosqichdan iborat bo’ladi:
- model parametrlarini o'rnatish - neyronlar va neyronlararo ulanishlar sonini, chiziqli
bo'lmagan konvertor turini aniqlash (faollashtirish funktsiyasi) (1-rasm);
- modelni o'rgatish - bu o'rganish algoritmi asosida neyronlararo ulanishlar og'irligini iterativ
sozlash, bunda modelning har bir iteratsiyasida o'quv misoli taqdim etiladi.
1-rasm. Neyron tarmoq
Har bir o'quv misoli ma'lumotlar bazasidagi satr bo'lib, u bir o'lchov davomida qayd etilgan
REVning kirish va chiqish parametrlarining qiymatlari to'plamini saqlaydi. Neyron tarmog'ini o'qitish
algoritmlari odatda gradiyentga asoslangan optimallashtirish usullariga (masalan, eng tik tushish)
asoslanadi. O'qitish parametr qiymatlarining berilgan kirish vektoriga modelning javobi haqiqiy
kuzatilgan chiqish qiymatiga yetarlicha yaqin bo'lgunga qadar davom etadi (masalan, o'rtacha kvadrat
ma'noda). Shuning uchun bu usul "nazorat ostida o'rganish" deb nomlanadi.
Neyron tarmoq modellarining afzalligi shundaki, tadqiqotchi model parametrlarini tanlash va
o‘quv jarayonini kuzatish orqali kerakli darajadagi aniqlik va umumlashtirish qobiliyatiga erishadi
(buzilgan va to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar bilan ishlash qobiliyati). Bu shuningdek, shunga o'xshash
muammolarni hal qilishda ilgari to'plangan tajribadan foydalanishi mumkin. Neyron tarmoq
modellarining amaliy qo'llanilishi shundan iboratki, ularga yangi o'lchamda yoki yangi qurilma uchun
o'rnatilgan parametr vektorlarini yetkazib berish orqali tarmoq avtomatik ravishda mos keladigan
chiqish qiymatini hisoblab chiqadi.
Qaror daraxtlari. REVlarini yoki murakkab texnik sistemalarini modellashtirish uchun, to'liq
yoki aniq bo'lmagan ma'lumotlar va yomon rasmiylashtirilgan maqsadlar kontekstida yuqori
155
o'lchamli ma'lumotlarni tahlil qilish masalalarini yechishda, modelning umumiy xususiyatlarni va
tushinarliligini mutaxassis tomonidan maqsadli o’zgaruvchilarni kategoriyalash hisobiga
yaxshilashda ya'ni mantiqiy ravishda muammoni aks ettiruvchi sinflarni shakllantirish, masalan,
qurilmalar sinfini aniqlik va ishonchlilik bo’yicha shakllantirish va boshqalarda qo’llaniladi.
Siniflash tizimi mutaxassislar tomonidan ishlab chiqiladi va modellashtirish boshlanishidan oldin
shakllantirilishi kerak. Qaror daraxtlari - ma'lum bir bargga tayinlangan ob'ekt sinfi shakllanadigan
qoidalar va barglarni o'z ichiga olgan tugunlardan tashkil topgan bo’lib, "agar-u holda" induktiv qaror
qoidalarining tuzilmalari hisoblanib, ko'pincha intellektual modellardan tasniflash muammolarini hal
qilish uchun ishlatiladi. Bunday holda, qoidalar tabiiy tilda shakllantiriladi, bu tadqiqotchiga
modeldan nafaqat tasniflagich sifatida foydalanishga, balki model tuzilmasidan foydali bilimlarni
olish imkonini beradi ya’ni ob'ekt ma'lum bir sinf bilan bog'langan bargga biriktirilishidan oldin
daraxtning ma'lum bir novdasi bo'ylab "o'tgan" qoidalarni kuzatish imkoniyatini yaratadi. Bu qaror
daraxtlarini neyron tarmoqlardan ajratib turadi, bu yerda model tuzilmasidan (neyronlararo ulanishlar
og'irligi, faollashtirish funktsiyasi turi va boshqalar) foydali ma'lumotlarni (verbalizatsiya) olish
mumkin emas. Shuning uchun qaror daraxtlari yuqori tushuntirish kuchiga ega, bu esa yuqori
o'lchamli ma'lumotlarga asoslangan murakkab tizimlarni modellashtirishda hal qiluvchi ahamiyatga
ega.
O'z-o'zini tartibga soluvchi xususiyatli xaritalar. Haqiqiy sharoitlarda (ayniqsa, xalaqit
beruvchi omillar ta'sirida) olingan sinov o'lchovlari ma'lumotlariga asoslangan texnik tizimlarni
modellashtirish muammolarida ko'pincha maqsadli o'zgaruvchining qiymatlari qisman
yetishmayotganligi yoki yetarli darajada aniqlik bilan o'lchanmasligi aniq bo'ladi. Maqsadli
o'zgaruvchini umuman aniqlab bo'lmaydigan muammolar bo'lishi mumkin (ya'ni, muammoning
mantig'iga ko'ra, chiqish deb hisoblanishi mumkin bo'lgan tizim parametrini tanlash mumkin emas).
Bu neyron tarmoqlar va qarorlar daraxtlarini o'z ichiga olgan nazorat ostida o'rganishdan foydalangan
holda modellar uchun sinflar yoki maqsadli o'zgaruvchilarni shakllantirishning mumkin
bo’lmasligiga olib keladi.
Bunday holda, REVni intellektual modellashtirish uchun klasterlashdan foydalanish qulay
hisoblanadi, ya’ni kuzatuvlarning barcha to'plamlarini, ularning har biri qurilmalar yoki umuman
tizim parametrlarini bir qator o'lchovlarni ifodalaydigan, klasterlar deb ataladigan bir hil guruhlarga
bo'linadi. Klasterlash ko'p o'lchovli fazoda, kuzatish vektorlari orasidagi masofani o'lchash asosida,
klaster ichidagi ikkita kuzatish o'rtasidagi farq har doim turli klasterlardan olingan ikkita kuzatish
orasidagi farqdan kichikroq bo'lishi tamoyiliga muvofiq amalga oshiriladi. Klasterlash jarayonida
maqsadli o'zgaruvchi ishlatilmagani uchun u nazoratsiz o'rganish deb ataladi. Klasterlash natijasi test
sinovlarining bir hil guruhlarini yoki bir hil xususiyatlarga va tipik xususiyatlarga ega bo'lgan texnik
ob'ektlarni shakllantirishdir (masalan, signalning o'xshash buzilishlari, bir xil sinov sharoitlari,
shovqin ta'sirida signal-shovqin nisbatining yomonlashishi va boshqalar). Klasterning xususiyatlarini
o'rganib, uning mazmunli talqinini amalga oshirgandan so'ng, tadqiqotchi tizimning ba'zi
parametrlarining boshqalarga sifat va miqdoriy ta'siri, ular yuzaga kelgan sharoitlari haqida xulosa
chiqarishi va salbiy omillarni bartaraf etish choralarini ishlab chiqishi mumkin. Klaster modelidan
amaliy foydalanish uni yangi ob'ektlar yoki kuzatuvlar vektorlari bilan taqdim etishdan iborat bo'lib,
u klasterlardan biriga taqsimlanadi, ularning xususiyatlarini ushbu ob'ektga umumlashtirish mumkin.
Ko'p o'lchovli ma'lumotlarni klasterlashning eng kuchli va samarali usullaridan biri bu o'z-o'zini
tartibga soluvchi xususiyat xaritalari (Kohonen xaritalari) hisoblanadi. Ular raqobatbardosh o'rganish
156
(Kohonen algoritmi) yordamida o'qitilgan neyron tarmoqning maxsus turini (Kohonen tarmoqlari)
tasvirlaydi. Klaster strukturasi xaritalar to'plami sifatida ifodalanadi, ularning har biri parametrlardan
birining taqsimlanishini aks ettiradi, butun to'plam esa klaster tuzilmasi bo'yicha barcha
parametrlarning taqsimlanishini aks ettiradi. Kohonen xaritasining asosiy maqsadi ko'p o'lchovli
ma'lumotlarni klasterlash natijalarini taqdim etish, klaster xususiyatlarini samarali o'rganish va ularni
mazmunli talqin qilish imkonini beradi.
Radioelektron tizimlar uchun intellectual modellashtirish vositalari. Radioelektron
tizimlarni modellashtirishning intellektual usullarining asosiy afzalliklaridan biri shundaki, ular
qimmatbaho ixtisoslashtirilgan tizimlardan foydalanishni talab qilmaydi, lekin mashinalarni o'rganish
texnologiyalarini amalga oshiradigan dasturiy vositalarning ancha keng tarqalgan sinfi va ular asosida
modellarni qurish asosida amalga oshirilishi mumkin. Ushbu dasturiy ta'minot klassi analitik
platformalar sifatida tanilgan va ma'lumotlarni intektual taxlil qilish loyihalarini amalga oshirish
uchun mo'ljallangan
Intellektual platformalarning eng tipik ilovalari biznes-tahlil, ishlab chiqarishni boshqarish,
iqtisodiyot va moliya, shuningdek, tibbiyot, biologiya, fan va texnologiyada prognozlashdir.
Hozirgi vaqtda intellektual platformalar [1] juda keng tarqalgan bo'lib, ulardan turli ishlab
chiqarish sohalarida (Veka, Rapid Miner va boshqalar) va tijoratda (SAS Enterprise Miner, SPSS
Data Modeler) foydalaniladi. Bundan tashqari, intellektual modellashtirish modullari MatLab va
Statistica kabi ko'pgina zamonaviy kompyuter matematika paketlarida amalga oshiriladi.
Xulosa.
Maqolada murakkab REVlarini ishlab chiqarishda intellectual modellashtirish usliblarini
qo’llash imkoniyatlari ko’rib chiqilgan. Tadqiqotning maqsadi murakkab REVlari tarkibidagi
qurilmalar parametrlarini nazorat qilib, ularni yaratishga ketadigan sarflarni kamaytirish, parametrlar
orasidagi bog’liqlikni intellectual uslublar asosida taxlil qilishdan iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Арустамов А.И., Васильев Е.П., Орешков В.И. Интеллектуальные платформы –
современный инструмент анализа данных в экономике и бизнесе // Дни науки: сб. трудов
Международной научно-практической конференции. – Прага, 2012.
2. Котлинский С.В., Храмичев А.А. Основы компьютерного проектирования и
моделирования радиоэлектронных средств: учебное пособие. Тверь: Тверской
государственный технический университет, 2020. 132 с.
3. Хайкин С. Нейронные сети: полный курс. – 2-е изд. – М.: Вильямс, 2006.
157
МОДЕЛИРОВАНИЕ ИНЖЕНЕРНЫХ КОММУНИКАЦИЙ И ВОДОЗАБОРОВ В
ДОЛИНАХ ЗНАЧИТЕЛЬНОЙ ШИРИНЫ
A.Х.Усмонов1, У.И.Бегимов2
1
Заведующий кафедрой «Инженерия и цифровые технологии» Университета Сарбон,
PhD., alishertuit@gmail.com
2
Заведующий кафедрой «Цифровые технологии» Университета Альфраганус, PhD,
доцент.
uktam1985begimov@gmail.com
Аннотация: В данной статье представлены методы моделирования работы инженерных
коммуникаций и береговых водозаборов, расположенных в долинах значительной ширины.
Рассматриваются особенности фильтрационных процессов в условиях полуграничного
водоносного пласта, влияние многофазности фильтрующейся жидкости, а также
закономерности формирования депрессионных воронок при эксплуатации одиночных и
групповых скважин. Особое внимание уделено взаимодействию ряда скважин с речным
стоком, замене реальной группы скважин линейной галереей и использованию принципа
суперпозиции фильтрационных течений. Приведены аналитические зависимости,
позволяющие оценить понижение уровня подземных вод, определить нейтральную линию
тока и долю речных вод в суммарном дебите скважины. Полученные результаты имеют
практическую ценность при проектировании крупных водозаборов, прогнозировании их
влияния на водный баланс реки и оптимизации схем размещения скважин.
Ключевые слова: Береговые водозаборы, подземные воды, полуграничный водоносный
пласт, фильтрационные потоки, группа взаимодействующих скважин, галерея скважин,
нейтральная линия тока, депрессионная кривая, многофазная жидкость, водопроницаемость,
водный баланс реки, радиус влияния скважины.
1. Введение
Эксплуатация подземных вод в долинах рек представляет собой сложный
гидрогеологический процесс, в котором существенную роль играют как природные условия,
так и особенности инженерных сооружений. В районах значительной ширины взаимодействие
грунтовых вод с русловым стоком, неоднородность водоносных толщ, многофазность
фильтрующейся жидкости и сложная конфигурация береговой линии создают необходимость
применения математического моделирования для точного описания происходящих процессов.
Одним из ключевых вопросов является определение понижения уровня подземных вод
при работе одиночных и групповых скважин, а также оценка доли речной воды, поступающей
в водозабор. Для решения этих задач используются классические гидродинамические модели,
методы зеркального отображения и принцип суперпозиции фильтрационных течений. Кроме
того, для упрощения расчетов многорядных систем скважин нередко применяется их замена
непрерывной галереей с известным удельным расходом.
Введение математического аппарата позволяет исследовать формирование
стационарного режима фильтрации, определить положение раздельной (нейтральной) линии
тока, оценить влияние речного стока на водный баланс, а также оптимизировать размещение
158
скважин в береговых водозаборах. Представленные в статье подходы дают возможность более
точно прогнозировать эксплуатационные параметры водозаборов и минимизировать
возможное воздействие на гидрогеологическую среду..
2. Основная часть
При рассмотрении вопросов строительство водозаборов учитывается степени
фильтрования и состав фильтрируемой жидкости как многофазная смесь. В некоторых
случаях многофазная смесь может быть описана в рамках одной из известных классических
моделей, в которых неоднородность отражается в значениях модулей, коэффициентов
сжимаемости, теплоемкостей и т. д. (заранее определяемых через физические свойства фаз),
т. е. только в уравнениях состояния смеси. Жидкость с пузырями может иногда описываться
в рамках идеальной сжимаемой
жидкости, а грунт - в рамках упругой или
упругопластической модели.
При моделировании водозаборов в долинах
значительной ширины
или
«полуограниченном пласте», расчеты водозаборов производятся по формулам, которые легко
составляется для одной или первой фазы фильтрируемой многофазной жидкости, пользуясь
методом многофазных жидкости и сложения фильтрационных течений. Эти формулы
получены как предельные, при рассмотрении методики расчета водозаборов в полуограниченных водоносных пластах с учетом частичного их осушения в области выхода
на поверхность.[1]. Представляются эти водозаборы в следующем виде [5,6] (рис.1,а).
Рис. 1. Схемы к расчёту скважин вблизи реки в долинах весьма значительных
(бесконечных) поперечных размеров. а) берег русла реки прямолинейный (полуограниченный
пласт); б) берег русла схематически представляется в виде угла (пласт-угол)
Для одиночной скважины:
S
Q
Ei 0 E
4km
(1)
Или любым образом расположенных взаимодействующих групп скважин при расчетах
соответственно имеем: для одиночной скважины: для группы любым образом
расположенных взаимодействующих скважин:
S
n
Q
Q0
Ei 0 E сум i Ei i Ei i (2)
4km
4km i 1
В этих формулах
i
ri 2
2
i i
4at
4at
159